# حيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حيس

الحيس، الخلط، ومنه سمي الحيس، هو تمر يخلط بسمن وأقط فيعجن، وفي اللسان هو التمر البرني والأقط يدقان ويعجنان بالسمن عجنا شديدا، ثم يندر النوى عنه نواة نواة ثم يسوى كالثريد، وهي الوطيئة وربما جعل فيه سويق أو فتيت عوض الأقط، وقال ابن وضاح الأندلسي: الحيس: هو التمر ينزع نواه ويخلط بالسويق، وقال شيخنا: وهذا لا يعرف. قلت: أي لنقص أجزائه، وقال الآبي في شرح مسلم: قال عياض: قال الهروي: الحيس: ثريدة من أخلاط. وقد حاسه يحيسه: اتخذه، قال الراجز:
  التمر والسمن معا ثم الأقط                      الحيس إلا أنه لم يختلـط قال شيخنا: هذا البيت مشهور تنشده الفقهاء أو المحدثون، ومفهومه أن هذه الأجزاء إذا خلطت لا تكون حيسا، وهو ضد المراد، وقد استشكله الطيبي أيضا في شرح الشفاء وأبقاه على حاله، والظاهر أنه يريد: إذا حضرت هذه الأشياء الثلاثة فهي حيس، بالقوة، لوجود مادته، وإن لم يحصل خلط فيما عناه، وقد أشار إليه شيخنا الزرقاني في شرح المواهب وإن لم يحرره تحريرا شافيا، وعرضته كثيرا على شيوخنا فلم يظهر فيه شيء، حتى فتح الله تعالى بما تقدم. انتهى. وقال هني بن أحمر الكناني، وقيل هو لزرافة الباهلي:
  هل في القضية أن إذا استغنيتم                      وأمنتم فأنا البعـيد الأجـنـب
  وإذا الكتائب بالـشـدائد مـرة                      حجرتكم فأنا الحبيب الأقـرب
  ولجندب سهل البلاد وعذبـهـا                      ولي الملاح وحزنهن المجدب
  وإذا تكون كريهة أدعى لـهـا                      وإذا يحاس الحيس يدعى جندب
  عجبا لتلك قضية وإقـامـتـي                      فيكم على تلك القضية أعجب
  هذا لعمركم الصغار بعـينـه                      لا أم لي إن كـان ذاك ولا أب

  الحيس: الأمر الرديء الغير المحكم، ومنه المثل: عاد الحيس يحاس، أي عاد الفاسد يفسد، ومعناه: أن تقول لصاحبك: إن هذا الأمر حيس، أي ليس بمحكم ولا جيد، وهو رديء، أنشد شمر:
  تعيبين أمرا ثم تأتـين مـثـلـه                      لقد حاس هذا الأمر عندك حائس وأصله أن امرأة وجدت رجلا على فجور فعيرته فجوره، فلم يلبث أن وجدها الرجل على مثل ذلك، أو أن رجلا أمر بأمر فلم يحكمه، فذمه آخر، وقام ليحكمه، فجاء بشر منه، فقال الآمر عاد الحيس يحاس. والقولان ذكرهما الصاغاني هنا، وفرقهما صاحب اللسان في المادتين ح-و-س، وح-ي-س وزاد قول الشاعر أنشده ابن الأعرابي:
  عصت سجاح شبثـا وقـيسـا                      ولقيت من الـنـكـاح ويسـا
  قد حيس هذا الدين عندي حيسا أي خلط كما يخلط الحيس، وقال مرة: أي فرغ منه كما يفرغ من الحيس. ورجل محيوس: ولدته الإماء من قبل أبيه وأمه، وقال ابن سيده: هو الذي أحدقت به الإماء من كل جهة، يشبه بالحيس، وهو يخلط خلطا شديدا، وقيل: إذا كانت أمه وجدته أمتين، قاله أبو الهيثم، وفي حديث آل البيت: لا يحبنا الأكع ولا المحيوس. وفي رواية: اللكع، قال ابن الأثير: المحيوس: الذي أبوه عبد وأمه أمة، كأنه مأخوذ من الحيس. قال الفراء: يقال: قد حيس حيسهم، إذا دنا هلاكهم، كذا نص التكملة، وفي اللسان عن الفراء: قد حاس حيسهم. وحاس الحبل يحيسه حيسا: فتله ولم يحكمه. وأبو الفتيان مصطفى الدولة محمد بن سلطان بن محمد بن حيوس الغنوي، كتنور: شاعر دمشق، مشهور، له ديوان قد اطلعت عليه، ولد بدمشق سنة 394 وروى عنه أبو بكر الخطيب، وتوفي بحلب سنة 473. ومما يستدرك عليه: حيس الحيس تحييسا: خلطه واتخذه. وحيوس، كصبور: القتال، لغة في الحؤوس، عن ابن الأعرابي. والحيس: قرية من قرى اليمن، قال الصاغاني: قد وردتها. قلت: والحيس: شعب بالشربة من هضب القليب في ديار فزارة سمي به لأن حمل بن بدر ملأ دلاء من الحيس، ووضعها في هذا الشعب حتى شرب منها قوم ردوا داحسا عن الغاية. وقال ابن فارس: حست الحبل أحيسه حيسا: إذا فتلته. وأبو عبد الله محمد بن الحيسي بن عبد الله بن حيوس، كتنور: الشاعر المفلق، روى شعره عبد العزيز بن زيدان، توفي سنة 580.

### Türkçe

**الحيس**: karıştırma; ondan dolayı **الحيس** adlandırıldı; o, hurmadır; içyağı ve kurutulmuş yoğurtla karıştırılır, sonra yoğrulur. Ve **اللسان**’da: o, **التمر البرني** ve **الأقط**’tur; dövülürler ve içyağıyla şiddetli bir yoğurma ile yoğrulurlar; sonra çekirdek ondan çekirdek çekirdek ayıklanır; sonra **الثريد** gibi düzlenir; o, **الوطيئة**’dir. Ve bazen onda **سويق** veya **فتيت** **الأقط** yerine yapılır. Ve İbn Vaddâh el-Endelüsî dedi: **الحيس**: o, hurmadır; çekirdeği çıkarılır ve **السويق** ile karıştırılır. Ve şeyhimiz dedi: ve bu bilinmez. Dedim: yani parçalarının eksikliğinden dolayı. Ve el-Âbî, Müslim şerhinde dedi: İyâz dedi: el-Herevî dedi: **الحيس**: karışımlardan bir **ثريدة**’dir. Ve “onu yaptı” anlamında: **حاسه يحيسه**: onu yaptı/edinip hazırladı. Râciz dedi:
  Hurma ve içyağı birlikte, sonra **الأقط**                      **الحيس**; ancak o karışmadı
Şeyhimiz dedi: bu beyit meşhurdur; fakihler veya muhaddisler onu okurlar; ve onun mefhumu: bu parçalar karıştırıldığında **حيس** olmaz; ve o, muradın zıddıdır. Tîbî de Şifâ şerhinde onu problemli görmüştür ve onu olduğu hâl üzere bırakmıştır. Görünen odur ki o şunu ister: bu üç şey hazır olduğunda o **حيس**’tir; kuvve hâlinde; maddesinin bulunması sebebiyle; her ne kadar onun kastettiği şekilde bir karıştırma gerçekleşmemiş olsa da. Şeyhimiz Zerkânî, Mevâhib şerhinde buna işaret etmiştir; her ne kadar onu yeterli bir tahkikle tahkik etmemiş olsa da. Onu defalarca şeyhlerimize arz ettim de onda bir şey ortaya çıkmadı; nihayet Allah Teâlâ, yukarıda geçenle açtı. Bitti. Ve Huney b. Ahmer el-Kinânî dedi; ve denildi ki o, Zurâfe el-Bâhilî’nindir:
  Davada var mı ki siz ihtiyaçsız kaldığınızda                      ve emniyete erdiğinizde, ben uzak yabancıyım
  Ve taburlar şiddetlerle bir kere                      sizi kuşattığında, ben sevgili en yakınım
  Ve Cündüb’e ülkenin ovası ve tatlısı                      ve tuzlu su ve onların çorak kederi aittir
  Ve bir musibet olduğunda ona çağrılırım                      ve **يحَاس الحيس** olduğunda Cündüb çağrılır
  Şu davaya şaşarım ve ikametim                      sizin içinizde o davada daha şaşırtıcıdır
  Bu, ömrünüze yemin olsun, küçüklüğün ta kendisidir                      annem yok bana eğer o ise, ne de babam

**الحيس**: sağlamlaştırılmamış kötü iş; ondan mesel: **عاد الحيس يحاس**; yani bozuk yine bozar. Ve manası: arkadaşına demendir ki: “Bu iş **حيس**’tir”; yani sağlamlaştırılmış değildir ve iyi değildir; o kötüdür. Şemmer inşad etti:
  Bir işi ayıplıyorsun, sonra onun benzerini yapıyorsun                      bu iş, senin yanında, gerçekten **حائس** olarak **حاس** etti
Ve aslı: bir kadın bir erkeği fuhuş üzerinde buldu da onun fuhşunu ayıpladı; sonra çok geçmeden adam onu bunun benzeri üzerinde buldu. Yahut bir adam bir işle emretti de onu sağlamlaştırmadı; bir başkası onu yerdi; onu sağlamlaştırmak için kalktı; ondan daha kötüsünü getirdi; bunun üzerine emreden dedi: **عاد الحيس يحاس**. İki sözü de Sâgânî burada zikretti; ve **اللسان** sahibi onları iki maddede ayırdı: **ح-و-س** ve **ح-ي-س**; ve şairin sözünü ekledi; İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği:
  Secâh, Şebes’e ve Kays’a isyan etti                      ve nikâhtan **ويسا** ile karşılaştım
  Bu din, benim yanımda, gerçekten **حيسا** olarak **حيس** edildi
Yani **الحيس** karıştırıldığı gibi karıştırdı. Ve Merre dedi: yani ondan, **الحيس**’ten boşalınır gibi boşaldı/bitirdi. Ve **رجل محيوس**: babası ve annesi tarafından, cariyeler doğurmuştur. İbn Sîde dedi: o, her yönden cariyelerin kuşattığı kimsedir; **الحيس** ile benzetilir; ve o, şiddetli bir karıştırma ile karıştırılır. Ve denildi ki: annesi ve ninesi iki cariye olduğunda; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. Ve Ehl-i beyt hadîsinde: “Bizi ne **الأكع** sever ne de **المحيوس**.” Ve bir rivayette: **اللكع**. İbnü’l-Esîr dedi: **المحيوس**: babası köle, annesi cariye olan kimsedir; sanki **الحيس**’ten alınmıştır. Ferrâ dedi: denir ki: **قد حيس حيسهم**; helakleri yaklaştığında. Böylece **التكملة**’nin nassıdır. Ve **اللسان**’da Ferrâ’dan: **قد حاس حيسهم**. Ve **حاس الحبل يحيسه حيسا**: onu büktü ve onu sağlamlaştırmadı. Ve Ebû’l-Fityân Mustafâ’d-Devle Muhammed b. Sultân b. Muhammed b. **حيوس** el-Ganevî, **كتنور** gibi: Dımaşk şairi; meşhur; onun bir divanı vardır, ona muttali oldum; Dımaşk’ta 394 yılında doğdu; Ebû Bekr el-Hatîb ondan rivayet etti; 473 yılında Halep’te vefat etti. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حيس الحيس تحييسا**: onu karıştırdı ve onu yaptı/edinip hazırladı. Ve **حيوس**; **كصبور** gibi: savaşçı; **الحؤوس**’ta bir lehçe; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الحيس**: Yemen köylerinden bir köy; Sâgânî dedi: ona vardım. Dedim: ve **الحيس**: Fezâre diyarında **هضب القليب**’den **بالشربة**’de bir vadi koludur; onunla adlandırıldı; çünkü Hamel b. Bedr, **الحيس**’ten kovaları doldurdu ve onları bu vadi koluna koydu; ta ki ondan, Dâhis’i hedeften geri çeviren bir kavim içti. İbn Fâris dedi: **حست الحبل أحيسه حيسا**: onu büktüğünde. Ve Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hîsî b. Abdillâh b. **حيوس**, **كتنور** gibi: üstün şair; şiirini Abdülazîz b. Zeydân rivayet etti; 580 yılında vefat etti.
