# حيص (ح-ي-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Havş altı çalılık sık orman demektir

- Harfler: ح - ي - ص
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَحِيصٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%8D.md) | مَفْعِلٍ | Kaçış yeri | 4 | 4 | [14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/14:21.md) |
| [مَحِيصًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعِلًا | Kaçış yeri | 1 | 1 | [4:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/4:121.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (49 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Katlanamayan
2. [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Geçit, yarık, delik demektir
3. [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
4. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bariz çıkıntı demektir
5. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beled mezarlık demektir
6. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cedle havan tokmağı demektir
7. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Önce
8. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
9. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eveye kuş yuvası demektir
10. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katlanmış deri demektir
11. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
12. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
13. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
14. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
15. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
16. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
17. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
18. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
19. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
20. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
21. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
22. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
23. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
24. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
25. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
26. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
27. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
28. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
29. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md), [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md), [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden yana eğilmek, yoldan sapmak, dar bir aralıktan kıvrılarak sıyrılmak veya kaçmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletten, kuşatıcı azaptan ve hakikatten kaçıp sığınılabilecek hiçbir menfez veya kurtuluş yerinin bulunmayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Mutlak kuşatılmışlık karşısında sahte kaçış arayışlarının imkânsızlığı ve varoluşsal çaresizlik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir mekânsal firar olarak daraltıp ontolojik ve ahlaki sorumluluktan kaçışın imkânsızlığı boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, devingenlik, bir yöne doğru kıvrılma veya yönelme devinimi taşıyan köklerin çekirdeğidir; nitekim [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) (doğru çizgiden sapma), [حيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81.md) (bir tarafa meyledip haksızlık etme) ve [حيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82.md) (kuşatıp inme) köklerinde de bu yönelme ve sınır çizgisi etrafında devinme manası görülür. | ص | Çekirdeğin taşıdığı genel sapma ve yönelme hareketine, ص harfinin getirdiği sıkışma, daralma, kıstırılma ve sınır boyundan zorlanarak sıyrılma nüansı eklenmiştir; böylece anlam dar bir yarıktan veya köşeden kıvrılarak kaçma çabasına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, engelleme | Hareketi sınırlayan, geçit vermeyen bir engel veya kuşatmayı temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, dinamik yönelim | Kuşatılmış durumdan kurtulmak için gösterilen etkin gayreti, uzanmayı ve yönelmeyi imler. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, daralma, sıkıştırma | Kıstırılma, dar bir hatta yakalanma ve oradan sıyrılma çabasındaki keskin odaklanmayı gösterir. |
| حيص | Kuşatıcı bir sınır önünde engeli aşmak için uzanıp dar bir aralıktan kıvrılarak sıyrılma hareketi | Kuşatıcı bir engel ve zorlayıcı bir sınır karşısında kalarak çıkış veya kurtuluş aramak üzere yönelip dar bir menfezden kaçma eylemini betimler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir engelden veya tehlikeden yana kıvrılarak sapmak; terazinin kefesinin bir yana kayması veya atın ürkerek yoldan yana meyledip kaçması; dar ve çıkmaz bir yerde sıkışıp kalmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde kök, ölümden ve savaştan yana eğilerek kaçma çabasını anlatır. Nitekim klasik dilcilerin naklettiği şahitte Âmir kabilesinin ölümden kaçışı ve terazinin hile ile bir tarafa kaymaması şu beyitlerde kökle ifade edilmiştir: وَإِنْ حَاصَتْ عَنِ الْمَوْتِ عَامِرُ / بِمِيزَانِ صِدْقٍ مَا يَحِيصُ شَعِيرَةً |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve Ebû Ubeyd'in naklettiği rivayette Mutarrif b. Abdillâh'ın veba salgınından çıkışı bağlamında geçen kullanımda ölümden kaçıp kurtulma çabası için şu ifade yer alır: هُوَ الْمَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حيص kökü, zayıf orta harfli yapısıyla özellikle Batı Sami dillerinde görülen ve bir çizgiden, sınırdan yana sapma, eğilme ve sıyrılma semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice gibi komşu Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilişiyle birebir örtüşen yaygın bir üçlü kök yerine, anlamsal açıdan yana çekilme ve sapmayı ifade eden köklerle (örneğin İbranice h-w-t͡s / h-w-ṣ kökündeki dışarı çıkma, ayrılma fikri veya n-w-s kökündeki kaçma, firar etme çizgisi) kavramsal paralellikler taşır. Klasik Arapçada kök, hem terazi kefesinin haksız bir yana kayması hem de devenin/atın yoldan sapması gibi somut göçebe ve ticaret gözlemlerinden süzülerek dar bir çıkış arayışına dönüşmüştür; bu doğrultuda Arapçadaki kullanımı birincil olarak kuşatıcı bir baskıdan kıvrılarak kurtulma girişimini ifade eden özgün bir gelişim sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حاص - يحيص - حيصا | Hak yoldan veya tehlikeden yana sapmak, meyletmek, dar bir çıkış aramak; kökten türeyen mîmî mastar ve ism-i mekân formu sığınılacak kaçış yolunu imler. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami sapma ve dışarı yönelme alanı | Doğrudan ses denkliği sınırlı olmakla birlikte, kuşatmadan dışarıya sıyrılma ve yerinden ayrılma semantik alanı Sami kök matrisleriyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan ses-anlam bağı kurulan müstakil bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيص | Anlamlı | Sapmak, meyletmek, kaçış yolu aramak | Kuşatılmış veya tehlikeli bir durumdan kıvrılarak sıyrılmaya çalışmak; sığınak aramak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) | Anlamlı | Saymak, sınırlandırmak, küçük taş | Bir şeyin sınırlarını ve adedini tek tek belirlemek; çakıl taşıyla hesaplamak. | Kur'an'da geçer; kuşatma ve sınır fikrinde buluşur. |
| يحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [صحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%8A.md) | Anlamlı | Açılmak, aydınlanmak, ayılmak | Bulutların dağılması, havanın açılması ve zihnin sarhoşluktan kurtulup berraklaşması. | Kur'an'da geçmez; kapalılıktan kurtulma bağı. |
| [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) | Anlamlı | Çatlamak, yarılmak, sesle haykırmak | Nesnenin yarılarak ses çıkarması, şiddetli çığlık ve gürültü ile helak edici sayha. | Kur'an'da geçer; yarılma ve patlama fikri taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيص | Merkez | Kaçış ve sapma | Dar bir menfezden veya köşeden kıvrılarak sıyrılma ve sığınak arama; kuşatmayı yarma çabası. | Kuşatıcı azap veya baskı karşısında hiçbir kurtuluş deliğinin kalmadığını vurgulayan odak. |
| [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Sapma ve yön değiştirme | Karşılaşılan şeyin korkusuyla yüz geri edip yoldan çıkmak ve başka bir hatta sapmak. | حيص kökündeki gibi dar menfez arayışından ziyade doğrudan doğru çizgiden yan çizme hareketidir. |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Firar ve hızla uzaklaşma | Tehlike karşısında hızla arkasını dönüp koşarak uzaklaşmak. | Kaçışın bedensel hızına ve açıklıkta cereyan eden genel firar hareketine odaklanır. |
| [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Korkuyla kaçış | İçsel bir dehşet ve ürküntü nedeniyle güvenli bir alana doğru kontrolsüzce çekilmek. | Psikolojik baskının doğurduğu uzaklaşmayı gösterir, menfezin darlığına işaret etmez. |
| [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) | Komşu | Sığınma ve iltica | Bir korunağın, kalenin veya hamilin arkasına geçip kendini emniyete almak. | Firarın kendisinden ziyade sığınılan koruyucu mahalle ve korunağa yöneliktir. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sebat ve yerinde durma | Sarsıcı baskı ve tehlike anında yerinden kıpırdamamak, kaçmamak, direnmek. | Sapma, sıyrılma ve menfez arama eyleminin doğrudan zıddı olan yerleşik mukavemet durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيص | Sapma, sıyrılma, sığınak arama | Tehlikeden kıvrılarak sıyrılma ve kaçılacak menfez arayışı. | Kesin |
| Latince | refugium, effugium | Kaçış yeri, sığınak | Sıkışılan durumdan dışarı çıkaran geçit ve sığınağı karşılar; kıvrılma nüansı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | escape, haven, refuge, way out | Kaçış, çıkış yolu, sığınak | Kaçış eylemini ve kaçılacak güvenli yeri verir; kökteki ontolojik çıkmaz boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Zuflucht, Ausweg, Entrinnen | Kaçış yolu, kurtuluş, sığınak | Bir krizden veya kuşatmadan sıyrılıp çıkılacak imkânı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | échappatoire, refuge, issue | Çıkış yolu, kurtulma imkânı, sığınak | Özellikle dar ve kıvrımlı bir yoldan sıyrılma anlamındaki échappatoire ile yakın örtüşür. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَحِيصٍ (nekire, olumsuz bağlamda) | Kaçıp kurtulacak hiçbir sığınak, geçit veya menfezin bulunmayışı | Müşriklerin ve inkârcıların kıyamet günü azap karşısındaki mutlak çaresizliği; İbrâhîm [14:21](https://lisan.digital/tr/ayet/14:21.md), Fussilet [41:48](https://lisan.digital/tr/ayet/41:48.md), Şûrâ [42:35](https://lisan.digital/tr/ayet/42:35.md). |
| مَحِيصٍ (tarihsel kaçış çabası bağlamında) | Yeryüzünde helakten kaçacak hiçbir sığınak bulamama | Önceki inkârcı kavimlerin yeryüzünü delik deşik ederek kaçış yeri aramaları fakat bulamamaları; Kâf [50:36](https://lisan.digital/tr/ayet/50:36.md). |
| مَحِيصًا (mansub, mekan ismi) | Cehennemden firar edip kurtulunacak yerin yokluğu | Şeytanın adımlarına uyup cehennemi boylayanların oradan hiçbir kaçış ve sığınak bulamayacakları bağlam; Nisâ [4:121](https://lisan.digital/tr/ayet/4:121.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret, ceza ve ilahi kuşatıcılık | İlahi kudret ve adaletin mutlaklığı karşısında hiçbir varlığın O'nun hükümranlığından dışarı kaçamayacağı konusu. | İnsanın ontolojik sınırları; ilahi hükümden kaçışın ve azaptan sıyrılmanın imkânsızlığı. |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve firar hükümleri | Savaştan yüz çevirip kaçmanın (inhiraf/tehayyüz müstesna) haramlığı bağlamındaki kaçış kavramları. | Hukuki bir terim olmaktan ziyade firar yasağının ahlaki-ontolojik sınırını çizen dilsel zemin. |
| Tefsir | Ahiret sahnelerinin tasviri | İnkârcıların «mâ lenâ min mahîs» feryatlarının psikolojik tahlili ve cehennem kuşatmasının niteliği. | Bütün çıkış kapılarının, yarıkların ve sahte dayanakların kapandığı mutlak kilitlenme hali. |
| Hadis | Veba, salgın ve kader tartışmaları | Salgın hastalıktan kaçmanın kaderden kaçmak sayılıp sayılmayacağı ve veba yurdundan çıkış meselesi. | Kişinin ölümden kaçış arzusundaki hırsını ve fıtri çaresizliğini ifade eden dilsel mecaz. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve ahiret hesabı | Mutlak kuşatılmışlık ve kaçışsızlık | Sahte kurtuluş vehimlerini yıkma | İnsanın ilahi egemenliğin dışına çıkamayacağını ve amellerinin sonucundan kaçamayacağını tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve mantıksal sınırlar | Kapalı sistemde çıkış noktasının yokluğu | Sınır koşullarının tespiti | Bir sistemin bütün sınırları kapatıldığında madde veya enerjinin tahliye edilemeyeceği durumu modellemeye imkân tanır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki egemenlik ve otorite alanı | Yargı yetkisinden ve hukuktan kaçamama | Hukukun üstünlüğünü ve yaptırım gücünü sağlama | Otoritenin ve hukuki yaptırımın meşru sınırları dahilinde hiçbir suçlunun kaçacak delik bulamaması durumudur. | Güçlü |
| İktisadi | Borç, iflas ve piyasa yükümlülükleri | Yükümlülükten kaçınacak alanın kalmaması | Sözleşme ve sorumluluğun bağlayıcılığı | Finansal ve iktisadi taahhütler karşısında borçlunun sorumluluktan sıyrılabileceği bir açığın bulunmayışını simgeler. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Topolojide tıkız (kompakt) ve sınırlı uzay; akışkanlar mekaniğinde sıfır çıkışlı kapalı kap | Bir parçacığın hareket edebileceği tüm yönlerin sınırlandırılması ve dışarıya hiçbir akış menfezinin (çıkış vektörünün) kalmaması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta mutlak sorumluluk ve yargısal kıskançlık; sosyolojide tam kurumlar (total institutions) | Bireyin içindeki tüm kaçış mekanizmalarının ve bahanelerinin ortadan kalktığı, sistemin kişiyi bütünüyle yükümlü tuttuğu durum. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حيص kelimesini (özellikle «mahîs» biçimini) sadece fiziksel bir sığınak veya coğrafi bir kaçış deliği olarak anlamak; psikolojik ve ahlaki buudu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kavram, varlığın ilahi hakikat ve hesap karşısındaki ontolojik çaresizliğini, insanın hiçbir hile, torpil, sapma veya menfezle hesaptan kurtulamayacağını anlatan varoluşsal bir kuşatmadır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dehşetli uyarıyı sadece ahiretteki bir coğrafi mekân arayışına indirgeyip, dünyada da hakikatten ve sorumluluktan kaçışın imkânsız olduğu ahlaki bilincini yitirmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hesap ve ceza tasavvurundaki «kusursuz kuşatıcılık» ilkesini tek bir kelimeyle zihne kazır; insanın hiçbir manevrayla ilahi adaletten sıyrılamayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların kıyamet günündeki psikolojik çöküşünü tasvir eden ayetlerde, cehennem azabının ebediyet ve kaçınılmazlığını bildiren uyarılarda ve geçmiş helaklerin anlatıldığı sahnelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi aklıyla, gücüyle veya sahte şefaatçilerle ilahi adaletin aralığından sıyrılabileceği yanılgısını kökünden tasfiye eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir engelden yana kıvrılarak sapmak, dar bir yarıktan veya menfezden sıyrılarak kaçmaya çalışmak.
- Soyut anlam: İlahi hüküm, adalet veya kuşatıcı bir gerçeklik karşısında hiçbir kaçış, sığınak ve kurtuluş imkânının bulunmayışı hali.
- Sistematik karşılık: Kapalı bir sisteme tabi olan varlığın, sistemin kurucusu ve yöneticisi karşısında sıfır kaçış serbestisine sahip olması durumu.
- LaTeX modeli: $$\partial \Omega \cap E = \emptyset \implies \forall x \in \Omega, \quad \nexists v : x + v \notin \Omega$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $\Omega$ kümesi ilahi adaletin ve varlığın kuşatıcı alanını, $\partial \Omega$ bu alanın sınırını, $E$ ise olası kaçış menfezlerini (mahîs) temsil eder. Sınır üzerinde hiçbir kaçış menfezinin bulunmaması ($\partial \Omega \cap E = \emptyset$), sistem içindeki herhangi bir $x$ noktasında bulunan fail için, onu bu kuşatılmışlığın dışına çıkaracak hiçbir geçerli $v$ kaçış vektörünün mevcut olmadığını ($\nexists v$) kesin bir dille ifade eder. Bu durum, Kur'an'daki «mâ lehüm min mahîs» ifadesinin kaçış imkânsızlığı matematiğidir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/4:121.md) — مَحِيصًا

أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا

Meal (IK): Onların varacağı yer, cehennemdir. Oradan kaçacak yer de bulamayacaklardır.

### [İbrahim 14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/14:21.md) — مَحِيصٍ

وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Onların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.

### [Fussilet 41:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/41:48.md) — مَحِيصٍ

وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Önceden taptıkları şeyler onlardan uzaklaşıp gitmiştir. Ve kendilerinin kaçacak yerleri olmadığını anlamışlardır.

### [Şura 42:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/42:35.md) — مَحِيصٍ

وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Ayetlerimiz üzerinde tartışanlar bilsinler ki; kendileri için kaçacak bir yer yoktur.

### [Kaf 50:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/ayet/50:36.md) — مَحِيصٍ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Biz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Havş altı çalılık sık orman demektir. Havs (sad) dikiş yeri, şın’ın sad’a dönüşmesi ile kaçıp gizlenecek yer anlamındadır.
Hayt, Çeper, çit demektir. Sonra içine almak anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد و واي معهما

ح ص ى، ص ح و، ح و ص، ح ي ص، ص و ح، ص ي ح مستعملات
حصى:
الحَصَى: صغارُ الحجارة، وثلاث حَصَياتٍ، والواحدة: حَصاةٌ.
والحَصَى: العددُ الكثير شُبِه بحَصَى الحَجارة لِكَثْرتها. قال الأعشى:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى		وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
وحصاة الرّجلِ: رزانُته، وحصاةُ اللسان: ذرابته. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له		حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
ويقال: حصاةُ العقلِ، لأن المرء يُحصي بها على نفسه، فيعلم ما يأتي وما يَذَر، وناسٌ يقولون: أصاة. وفي الحديث: وهل يُكَبُّ الناس على مناخرهم في جهنَّمَ إلاّ حصا ألسنتهم ويقال: حصائد. ويقال لكلّ قطعة من المسك: حصاة.
والحَصاةُ: داءٌ يقعُ في المثانة، يَخْثُرُ البَوْل فيشتَدُّ حتّى يصيرَ كالحصاة. حُصِيَ الرّجلُ فهو مَحْصِيٌّ.
والإِحصاء: إحاطة العلم باستقصاء العدد.
صحو:
الصَّحْوُ: ذَهاب الغَيْم، تقول: السّماء صحوٌ، واليوم يومٌ صحوٌ، وأَصْحَتِ السّماء فهي مُصْحيةٌ ويومٌ مُصْحٍ.
والصْحوُ: ذَهابُ السُّكْر وترك الصِبّاَ والباطل، صحا الرَّجُلُ، وصحا قلبُهُ يَصْحُو. قال:
صحا القلبُ عن سَلْمَى وأقصر باطله		وعُرِيَ أفراس الصّبا ورواحـلـه
والمِصْحاةُ: جامٌ يُشْرَب فيه بوزن مِفْعَلة. قال:
إذا صُبّ في المِصحاة خالط بقّما
حوص:
الحَوَص: ضيِقٌ في إحدى العينين دون الأخرى. ورجلٌ أحوصُ، وامرأة حَوْصاءُ.
حيص:
الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشّيء، والمَحِيص: المَحيِد. يقال: هو يَحيص عنّي، أي: يحيد وهو يُحايصني، ومالك من هذا الأمر مَحِيص، أي: مَحِيد. قال:
حاصوا بها عن قصدهم مَحاصا
أي: مَحادا.
وحَيْصَ بَيْصَ: يُنصبان، يُتكلَّم به عند اختلاط الأمر تقول: لا تزال تأتينا بَحْيصَ بَيْصَ.
قال الشاعر:
قد كنتُ قـبـلَ الـيومِ فـي راحةٍ		واليوم قد أصبحت في حَيْصَ بَيْصْ
أي: فيما لا أقدر على الخروج منه، أي: في ضيق، وأصل الحيص: الضيّق.
صوح:
التصوُّح: تَشَقُّقُ الشَّعر وتناثره، وربّما صَوَّحَهُ الجُفوف.
وصَوَّحتِ الرّيحُ البَقْل فتصوّح إذا أصابته عاهة فَيَبِس.
والصُّوّاحَة، على فُعّالة من تشقّق الصوف إذا تَصَوّح. وانصاح الثّوب: تَشَقَّق من قِبَلِ نَفْسِه.
صيح:
تَصَيَّح الخشب ونحوه إذا تصدّع، قال:
ويومٍ من الجَوْزاء مُوتَقِد الحَصَى		تكادُ صيَاصِي العِينِ منه تَصَيَّحُ
أي: تَشَقَّقُ.. والصيَّحْة: العذاب. وصَيْحةُ الغارة، صيحة الحيّ إذا فوجئوا بها.
والصائحة: صيحةُ المَناحَةِ، ويقال: ما ينتظرون إلاّ مثل صَيْحَةِ الحُبْلَى، أي: سُوءاً يعاجلهم. والصّياح، الصّوتُ الشّديد. صاح صَيْحةً وصياحاً.
والصَّيْحانيُّ: ضَرْبٌ من التَّمْرِ أَسْودُ، صُلْبُ المَمْضَغَة، شديدُ الحَلاوة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve onlarla birlikte **واي**

**ح ص ى**، **ص ح و**، **ح و ص**، **ح ي ص**، **ص و ح**، **ص ي ح** kullanımdadırlar.
**حصى**:
**الحَصَى**: küçük taşlar; ve üç **حَصَياتٍ**; ve bir tanesi: **حَصاةٌ**.
Ve **الحَصَى**: çok sayı; çokluğundan dolayı taşların **حَصَى**’sına benzetilmiştir. **الأعشى** dedi ki:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى		وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
Ve erkeğin **حصاة**’si: onun ağırbaşlılığıdır; ve dilin **حصاة**’si: onun keskinliğidir. Dedi ki:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له		حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
Ve denilir: aklın **حصاة**’si; çünkü kişi onunla kendi aleyhine sayıp döker; böylece neyi yapacağını ve neyi bırakacağını bilir; ve bir topluluk der ki: **أصاة**. Ve hadiste: “İnsanları cehennemde burunları üzerine yüzükoyun düşüren, dillerinin **حصا**’sından başka bir şey midir?” Ve denilir: **حصائد**. Ve miskten her bir parça için denilir: **حصاة**.
Ve **الحَصاةُ**: mesanede vuku bulan bir hastalıktır; idrar pıhtılaşır da şiddetlenir, nihayet **الحصاة** gibi olur. Erkek **حُصِيَ** olur; o da **مَحْصِيٌّ**’dir.
Ve **الإِحصاء**: sayıyı sonuna kadar araştırarak bilginin kuşatmasıdır.

**صحو**:
**الصَّحْوُ**: bulutun gitmesi; dersin ki: gök **صحوٌ**’dur; ve gün, **صحوٌ** bir gündür. Ve gök **أَصْحَتِ**; o da **مُصْحيةٌ**’dir; ve gün **مُصْحٍ**’dır.
Ve **الصْحوُ**: sarhoşluğun gitmesi ve çocukluğu ve bâtılı terk etmek; erkek **صحا**; ve kalbi **صحا**; **يَصْحُو**. Dedi ki:
صحا القلبُ عن سَلْمَى وأقصر باطله		وعُرِيَ أفراس الصّبا ورواحـلـه
Ve **المِصْحاةُ**: içinde içilen bir kâse; **مِفْعَلة** veznindedir. Dedi ki:
إذا صُبّ في المِصحاة خالط بقّما

**حوص**:
**الحَوَص**: iki gözden birinde, ötekinden farklı olarak darlık. Ve **أحوصُ** bir erkek; ve **حَوْصاءُ** bir kadın.

**حيص**:
**الحَيْصُ**: şeyden sapmadır; ve **المَحِيص**: sapan. Denilir: o benden **يَحيص**; yani sapar; ve o beni **يُحايصني**; ve bu işten senin için **مَحِيص** yoktur; yani sapacak yer. Dedi ki:
حاصوا بها عن قصدهم مَحاصا
yani: sapış.
Ve **حَيْصَ بَيْصَ**: ikisi de nasb edilir; işin karışması sırasında onunla konuşulur; dersin ki: sen bize durmadan **بَحْيصَ بَيْصَ** getiriyorsun.
Şair dedi ki:
قد كنتُ قـبـلَ الـيومِ فـي راحةٍ		واليوم قد أصبحت في حَيْصَ بَيْصْ
yani: ondan çıkmaya güç yetiremediğim şeyin içinde; yani: darlık içinde. Ve **الحيص**’in aslı: darlıktır.

**صوح**:
**التصوُّح**: saçın çatlaması ve dökülmesi; bazen kuruluk onu **صَوَّحَهُ** eder.
Ve rüzgâr yeşilliği **صَوَّحتِ** eder; böylece ona bir âfet isabet ettiğinde kurur da **فتصوّح** eder.
Ve **الصُّوّاحَة**: **فُعّالة** üzere; yünün çatlamasındandır, **تَصَوّح** ettiğinde. Ve elbise **انصاح** etti: kendi tarafından çatladı.

**صيح**:
Odun ve benzeri **تَصَيَّح** eder; çatlayıp yarıldığında. Dedi ki:
ويومٍ من الجَوْزاء مُوتَقِد الحَصَى		تكادُ صيَاصِي العِينِ منه تَصَيَّحُ
yani: çatlar.. Ve **الصيَّحْة**: azaptır. Ve baskının **صَيْحة**’si; ansızın ona uğratıldıklarında mahallenin **صيحة**’si.
Ve **الصائحة**: ağıtın **صيحة**’sidir. Ve denilir: onlar ancak **صَيْحَةِ الحُبْلَى** gibi bir şeyi bekliyorlar; yani: kendilerine çabucak gelecek bir kötülüğü. Ve **الصّياح**: şiddetli sestir. **صاح** bir **صَيْحةً** ve **صياحاً**.
Ve **الصَّيْحانيُّ**: hurmanın bir türüdür; siyah, çiğnemesi sert, tatlılığı şiddetli.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القراء: حاصَ عنه يَحيصُ حَيْصاً، وحُيوصاً، ومَحيصاً، ومَحاصاً، وحَيَصاناً، أي عدل وحاد. يقال: ما عنه مَحيصٌ، أي مَحيدٌ ومهربٌ. والانْحِياصُ مثله. يقال للأولياء: حاصُوا عن العدوّ، وللأعداء: انهزموا. ويقال: وقعوا في حَيْصَ بَيْصَ، أي في اختلاطٍ من أمرهم لا مَخرجَ لهم منه. ويقال: في ضيقٍ وشدّة. والحَيْصُ: الرَواغُ والتخلُّفُ. والبوْصُ: السبقُ والفِرارُ. ومعناه كلُّ أمرٍ يُتَخلَّفُ عنه ويُفَرُّ. وحكى أبو عمرو: وقع فلان في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحِيصٍ بيصٍ.

##### Türkçe

**القراء**: **حاصَ** ondan **يَحيصُ** **حَيْصاً** olarak, **وحُيوصاً** olarak, **ومَحيصاً** olarak, **ومَحاصاً** olarak, **وحَيَصاناً** olarak; yani saptı ve meyletti. Denir: “Ondan **مَحيصٌ** yoktur”; yani **مَحيدٌ** ve kaçış yoktur. **الانْحِياصُ** da onun gibidir. Velîler için denir: “Düşmandan **حاصُوا**”; düşmanlar için: yenildiler. Ve denir: **حَيْصَ بَيْصَ** içine düştüler; yani işlerinden bir karışıklık içine (düştüler ki) ondan kendileri için bir çıkış yoktur. Ve denir: bir darlık ve şiddet içinde. **الحَيْصُ**: **الرَواغُ** ve geri kalma. **البوْصُ**: öne geçme ve kaçma. Onun manası, kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ebû Amr nakletti: “Falan **حَيْصَ بَيْصَ** içine düştü” ve “**حِيصَ بِيصَ**” ve “**حِيصٍ بيصٍ**”.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والياء وما يثلثهما**)
  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri de hayâ (utanma)dır ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: **الحياة** ve **الحَيَوان**dır; o, **الموت** ve **المَوَتَان**ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**ناقةٌ مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ**” denir: ona ait bir yavru neredeyse ölmez. Ve dersin ki: “**أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها**”, onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “**استحييت منه استِحياءً**” sözüdür. Ebû Zeyd dedi: “**حَيِيتُ مِنه أَحيا**”, yani utandığın zaman. Deve hayâsına gelince, o onun ferci (avret yeri)dir; bu, bundan olabilir; sanki o, eğer utanandan olsaydı, onun görünmesinden ve açığa çıkmasından utanırdı diye taşınmış gibidir.

  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o müphemdir; “**اقعد حيثُ شئت**” dersin; ve o, zamme ile olur. Kisâî onda feth’i de nakletti.

   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyil ve istikamet yolundan sapmadır. “**حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً**” denir. **الحَيُودُ**: çokça sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى**dır, **فَعَلى** vezni üzere. Hüzeli dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağdan nadir (tekil çıkıntı) olandır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**dır. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun **حيود**larıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.

  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** vardır; “**حار في الأمر يَحِير**” ve “**تحيَّر يتحير**”. **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yerdir. Kays dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; o sahih bir kıyastır; çünkü dolduğu zaman, onun bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolduğu zaman [su]nun içinde tereddüt ettiği **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها *

  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**sı hakikatte bir **واو**dur. Bundan **الحيِّز** “yan, taraf”tır. “**انحاز القوم**” (kavim çekildi/ayrıldı); onun babında zikredilmiştir.

   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekr dedi: “**حِسْتُ الحبْلَ**” onu büktüğün zaman; “**أحِيسُه حَيْسا**”. Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu büktüğü zaman, onun kuvvetleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** mâlûmdur; o da babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** dedi. Dedi ki: **الحَيْس**e benzetildi.

  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulüm ve inat içinde meyildir. “**حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً**” denir; yani haksızlık ettiği zaman. Dedi:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Babdandır onların “**وقَعُوا في حَيْص بَيْص**” sözleri; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ

  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “**حاضَتْ السَّمُرَةُ**” denir; ondan kırmızı bir su çıktığı zaman. Bu sebeple lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.

   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**ın hepsinde **الواو**dur. Babında zikredilmiştir.

  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “**حاف** عليه **يَحِيفُ**” denir; yani meylettiği zaman. Ondan “**تحيفْتُ الشيءَ**” vardır; yani onu yanlarından aldığın zaman; bu, babın kıyasıdır; çünkü o, onun eninden yanlarına meyletti.

  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, şeyin şey ile inmesidir (başına gelmesidir). “**حاق به السُّوءُ يَحِيق**” denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].

  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “**حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً**” denir; yani iki omzunu ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “**ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ**” denir. Ben ancak onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir “alma/tutma”dır.
  Ve bu babdandır: “**ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف**”, yani kılıç onda tutmadığı (işlemediği) zaman.

  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. Ve “**عامَلْتُ فلاناً مُحَايَنَةً**” denir; **الحِين**den. Ve “**أحيَنْتُ بالمكان**”: onda bir **حين** kaldım. Ve “**حاز حِينُ كذا**” (şunun vakti yaklaştı) denir; yani yaklaştı. Dedi:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  Ve “**حَيَّنْتُ الشاة**” denir; yani onu defa defa sağdığın zaman. Ve “**حَيَّنْتُها**” denir: ona bir **حين** yaptım. **التأفين**: onu sağacağın bir vakit yapmamandır. Muhabbel dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حين**dir: bir **حين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çok olandır. Ve bir **حين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların helâk için “**حَيْنٍ**” sözleridir; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “يستحق”.
([2]) O, Lisân’da (صحم، جرمز، حزب، حيد) geçtiği üzere, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âiz’dir. Kasidesi, Sükkerî’nin Hüzeli’lere şerhinde 180 ve Şankîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit, divanında 6’dadır. İkinci mısraı Lisân ve Tâc’da (عبب)dedir.
([4]) Divanında 71 ve Lisân’da (حير)da ona ait bir beyitten parçadır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra, el-Mücmel’de (حيص)tedir.
([6]) Abdülmuttalib oğlu Ebû Tâlib’in bir beytinin ilk mısraıdır. Lisân’da (حصص) bu ilk mısra “ما يحص شعيرة” diye okunmuştur. Sîre’de 175: “لا يخيس”. er-Ravd el-Enf’te (1: 177): “لا يخس”. Son ikisinde tamamı:
  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) İkinci mısraı daha önce (بيص)te okunmuştu. Beyit, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âid’indir. (بيص) haşiyelerinde geçenlere bak. (لحص)te gelecektir.
([8]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([9]) Asılda: “وأحنت المكان”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dan.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân (حين). İbn Berrî dedi: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit Lisân’da (16: 158، 292)dir; (أفن)de nisbesiz olarak daha önce geçti.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي ص
حاص عن القتال وهو حائص بائص ووقع في حيص بيص‏.‏

##### Türkçe

ح ي ص
Savaştan **حاص** etti; o, **حائص** **بائص**tir; ve **حيص بيص** içine düştü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء. حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ. ويقال: ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ، وكذلك المَحاصُ، والانحياصُ مثلُه. يقال لِلأَوْلِياء: حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا. وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً ومَحاصاً ومَحِيصاً وحايَصه وتَحايَصَ عنه، كلُّه: عدَلَ وحادَ. وحاصَ عن الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه، وهو يُحايصُني. وفي حديث مُطَرِّف: أَنه خرجَ من الطاعُون فقيل له في ذلك فقال: هو المَوْتُ نُحايِصُه ولا بدَّ منه، قال أَبو عبيد: مَعناه نَرُوغ عنه؛ ومنه المُحايَصةُ، مُفاعلةٌ، من الحَيْصِ العُدُولِ والهرَبِ من الشيء، وليس بين العبد والموت مُفاعلةٌ، وإِنما المعنى أَن الرجل في فَرْطِ حِرْصِه على الفِرارِ من الموت كأَنه يبارِيه ويُغالِبُه فأَخْرَجَه على المُفاعلة لكونها موضوعة لإِفادة المُبَاراةِ والمُغالَبةِ بالفِعْل، كقوله تعالى: يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم، فيؤول معنى نُحايصُه إِلى قولك نَحْرِص على الفِرارِ منه. وقوله عزّ وجلّ: وما لَهُمْ من مَحِيص. وفي حديثٍ يَرْوِيهِ ابنُ عمر أَنه ذكر قِتالاً وأَمْراً: فَحاصَ المُسْلِمونَ حَيْصةً، ويروى: فجاضَ جَيْضةً، معناهما واحد، أَي جالوا جولَة يَطْلبون الفِرارَ والمَحِيصَ والمَهْرَبَ والمَحِيدَ. وفي حديث أَنس: لما كان يومُ أُحُدٍ حاصَ المُسْلِمون حَيْصةً، قالوا: قُتِلَ محمد.
والحِياصةُ: سَيْرٌ في الحِزام. التهذيب: والحِياصةُ سَيْرٌ طويلٌ يُشَدُّ به حِزام الدابةِ. وفي كتاب ابن السكيت في القلب والإِبدال في باب الصاد والضاد: حاصَ وحاضَ وجاضَ بمعنى واحد؛ قال: وكذلك ناصَ وناضَ. ابن بري في ترجمة حوص قال الوزير: الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه أَصْغَرُ من الأُخرى.
ووقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحَيْصِ بَيْصِ وحاصِ باصِ أَي في ضِيق وشدّة، والأَصل فيه بطنُ الضَّبِّ يُبْعَج فيُخْرج مَكْنُه وما كانَ فيه ثم يُحاصُ، وقيل: أَي في اختلاط من أَمر لا مخرج لهم منه؛ وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي عائذ الهذلي:
قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحصْني حَيْصَ بَيْصَ لحَاصِ
ونصب حَيْصَ بَيْصَ على كل حال، وإِذا أَفْرَدُوه أَجْرَوْه وربما تركوا إِجْراءَه. قال الجوهري: وحَيْصَ بَيْصَ اسمان جُعِلا واحداً وبُنِيا على الفتح مثل جاري بَيْتَ بَيْتَ، وقيل: إِنهما اسمان من حيص وبوص جُعِلا واحداً وأَخرج البَوْصَ على لفظِ الحَيْصِ ليَزْدَوِجا. والحَيْصُ: الرَّواغُ والتخلّف والبَوْصُ السَّبْق والفِرار، ومعناه كل أَمر يتخلف عنه ويفرّ. وفي حديث أَبي موسى: إِن هذه الفِتْنة حَيْصةٌ من حَيَصات الفِتَن أَي رَوْغة منها عدَلت إِلينا. وحَيْصَ بَيْصَ: جُحْرُ الفَأْر. وإِنك لتحسب عليَّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً أَي ضيّقةً.
والحائصُ من النساء: الضيّقةُ، ومن الإِبل: التي لا يجوزُ فيها قضيبُ الفحل كأَن بها رَتَقاً.
وحكى أَبو عمروٍ: إِنك لتحسب عليّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً، ويقال: حِيْصٍ بِيْصٍ؛ قال الشاعر:
صارت عليه الأَرضُ حِيْصٍ بِيْص،
حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي
وفي حديث سعيد بن جبير، وسُئِل عن المكاتب يشترط عليه أَهلُه أَن لا يخرج من بلده فقال: أَثْقَلْتم ظهرَه وجعَلْتم الأَرضَ عليه حَيْصَ بَيْصَ أَي ضيَّقْتم الأَرضَ عليه حتى لا مَضْرَب له فيها ولا مُنْصَرَف للكَسْب، قال: وفيها لُغات عِدَّة لا تنفرد إِحدى اللَّفْظتين عن الأُخرى، وحَيْصَ من حاصَ إِذا حاد، وبَيْصَ من باصَ إِذا تقدم، وأَصلها الواو وإِنما قلبت ياء للمُزاوجة بِحَيص، وهما مبنيتان بناء خمسة عشر؛ وروى الليث بيت الأَصمعي:
لقد نال حَيْصاً من عُفَيْرةَ حائِصا
قال: يروى بالحاء والخاء. قال أَبو منصور: والرواة رَوَوْه بالخاء، قال: وهو الصحيح؛ وسيأْتي ذكره إِن شاء اللّه تعالى.

##### Türkçe

**الحَيْصُ**: şeyden **الحَيْدُ** (sapma). **حاصَ** ondan **يَحِيصُ** **حَيْصاً**: döndü.

Ve denilir: ondan **مَحيصٌ** yoktur; yani **مَحيدٌ** ve **مَهْرَبٌ** (yoktur); yine **المَحاصُ** da böyledir; **الانحياصُ** da onun gibidir. Velîler için denilir: düşmandan **حاصُوا**; düşmanlar için: **انْهَزَمُوا**.

Ve at **حاصَ** **يَحِيصُ** **حَيْصاً** ve **حُيُوصاً** ve **حَيَصاناً** ve **حَيْصُوصةً** ve **مَحاصاً** ve **مَحِيصاً** ve onu **حايَصه** ve ondan **تَحايَصَ**; hepsi: saptı ve meyletti. Ve şerden **حاصَ**: ondan saptı da ondan selâmet buldu; ve o beni **يُحايصُني**. **مُطَرِّف** hadîsinde: onun taun’dan çıktığı, bunun hakkında kendisine söylenince şöyle dediği (rivayet olunur): “O ölümdür; onu **نُحايِصُه** ve ondan kaçınılmaz.” **أَبو عبيد** dedi: mânası, ondan **نَرُوغ** (sıvışırız); bundan **المُحايَصةُ** vardır; **مُفاعلةٌ**, şeyden sapma ve kaçma olan **الحَيْصِ**’ten. Kul ile ölüm arasında **مُفاعلةٌ** yoktur; ancak mânâ, adamın ölümden kaçmaya aşırı hırsında sanki onunla yarışıyor ve onu yenmeye çalışıyor gibidir; fiille yarışmayı ve galip gelmeyi ifade etmek için konulmuş olduğundan onu **المُفاعلة** üzere çıkardı; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم**”; böylece **نُحايصُه** mânası, “ondan kaçmaya hırslanırız” sözüne döner. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “**وما لَهُمْ من مَحِيص**”. Ve İbn Ömer’in rivayet ettiği bir hadîste: onun bir savaş ve bir işi zikrettiği (geçer): Müslümanlar bir **حَيْصةً** ile **فَحاصَ** ettiler; ve şöyle rivayet olunur: bir **جَيْضةً** ile **فجاضَ** etti; ikisinin mânası birdir; yani kaçmayı ve **المَحِيصَ** ve **المَهْرَبَ** ve **المَحِيدَ** arayarak bir dolaşma ile dolaştılar. Enes hadîsinde: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حَيْصةً** ile **حاصَ** ettiler; dediler ki: “Muhammed öldürüldü.”

**والحِياصةُ**: kuşakta bir kayış. **التهذيب**: ve **الحِياصةُ** uzun bir kayıştır; onunla binek hayvanının kuşağı bağlanır. İbnü’s-Sikkît’in kalb ve ibdâl hakkında, **الصاد** ve **الضاد** bâbında olan kitabında: **حاصَ** ve **حاضَ** ve **جاضَ** bir mânâdadır; dedi: yine **ناصَ** ve **ناضَ** da böyledir.

İbn Berî, **حوص** tercümesinde dedi ki: vezir dedi: **الأَحْيَصُ**, iki gözünden birisi ötekinden daha küçük olan kimsedir.

Ve kavim **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ** ve **حَيْصِ بَيْصِ** ve **حاصِ باصِ** içine düştü; yani darlık ve şiddet içine. Bunun aslı, kelerin karnıdır; yarılır da onun **مَكْنُه**’u ve içinde olan çıkarılır, sonra **يُحاصُ** edilir. Ve denildi: yani, kendileri için ondan çıkış olmayan bir işten bir karışıklık içindedirler. Ve el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî için şu beyti okudu:
قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحصْني **حَيْصَ بَيْصَ** لحَاصِ

Ve **حَيْصَ بَيْصَ** her hâl üzere nasb edilir; onu tekil yaptıklarında i‘râbını yürütürler, bazen de i‘râbını terk ederler. el-Cevherî dedi: **حَيْصَ بَيْصَ** iki isimdir; bir tek yapılmış ve “**جاري بَيْتَ بَيْتَ**” gibi fetha üzere bina edilmiştir. Ve denildi: ikisi, **حيص** ve **بوص**’tan iki isimdir; bir tek yapılmıştır; ve **البَوْصَ**’u **الحَيْصِ** lafzı üzere çıkardı ki çiftleşsinler. **الحَيْصُ**: **الرَّواغُ** ve geri kalma; **البَوْصُ**: öne geçme ve kaçma; mânası, ondan geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Şüphesiz bu fitne, fitnelerin **حَيْصةٌ**’sidir”; yani onlardan bir **رَوْغة** (sıvışma)dır; bize doğru saptı. Ve **حَيْصَ بَيْصَ**: farenin deliğidir. Ve sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın; yani dar.

Ve **الحائصُ** kadınlardan: dar olan; develerden: erkek devenin kamışının onda geçmediği; sanki onda bir **رَتَقاً** vardır.

Ebû Amr nakletti: “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; ve denilir: **حِيْصٍ بِيْصٍ**. Şair dedi:
صارت عليه الأَرضُ **حِيْصٍ بِيْص**،
حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي

Saîd b. Cübeyr hadîsinde: ve mukâteb hakkında soruldu; ehli ona beldesinden çıkmamasını şart koşuyor; dedi: “Onun sırtını ağırlaştırdınız ve yeri onun üzerine **حَيْصَ بَيْصَ** yaptınız”; yani yeri onun üzerine daralttınız; ta ki onda onun için ne bir **مَضْرَب** olsun ne de kazanç için bir **مُنْصَرَف**. Dedi: onda, iki lafızdan birisi ötekinden ayrılmaksızın birkaç lugat vardır. Ve **حَيْصَ**, saptığı zaman **حاصَ**’tan; **بَيْصَ**, öne geçtiği zaman **باصَ**’tan; aslı vâvdır, ancak **حَيص** ile eşleştirme için yâ’ya çevrildi; ve ikisi, on beş (sayısı) binası üzere bina edilmiştir. el-Leys, el-Asma‘î’nin beytini rivayet etti:
لقد نال **حَيْصاً** من عُفَيْرةَ حائِصا
Dedi: hâ ile ve hâ (خ) ile rivayet olunur. Ebû Mansûr dedi: râvîler onu **بالخاء** ile rivayet ettiler; dedi: ve o doğrudur; ve inşallah Yüce Allah dilerse onun zikri gelecektir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي ص * * حَاصَ * عنه عدل وحاد وبابه باع و * حُيُوصاً * و * مَحِيصاً * و * مَحَاصاً * و * حَيَصاناً * بفتح الياء يقال ما عنه * مَحِيصٌ * أي محيد ومهرب و * الانحِياصُ * مثله

##### Türkçe

* ح ي ص * **حَاصَ**: ondan saptı ve meyletti; babı **باع**’dır. **حُيُوصاً** ve **مَحِيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصاناً** ( **الياء**’ın fethiyle). Denilir: “Ondan **مَحِيصٌ** yoktur”, yani sapma ve kaçış yoktur. **الانحِياصُ** da onun gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حاص عنه، يحيص حيصا وحيصة وحيوصا، بالضم، ومحيصا، ومحاصا، وحيصانا، محركة: عدل وحاد، ورجع وهرب، كانحاص. وفاته من المصادر حيصوصة، ويقال حاص عن الشر، أي حاد عنه فسلم منه. وفي كتاب ابن السكيت، في القلب والإبدال، في باب الصاد والضاد، حاص وحاض وجاض بمعنى واحد، قال: وكذلك ناص وناض، وفي حديث لما كان يوم أحد فحاص المسلمون حيصة، ويروى فجاض جيضة، والمعنى واحد، أي جالوا جولة يطلبون الفرار. أو يقال للأولياء: حاصوا عن العدو، وللأعداء: انهزموا. وقوله عز وجل: ما لهم من محيص. المحيص: المحيد، والمعدل، والمميل، والمهرب. ودابة حيوص، كصبور: نفور، تعدل عما يريده صاحبها، وقالت امرأة من العرب- وقد أرادت أن تركب بغلا- لعله حيوص أو قموص أو شحدود. أي سيئ الخلق. وعن ابن الأعرابي: الحيصاء، والمحياص: الضيقة الحياء والملاقى. لف ونشر مرتب. وحيص بيص، في ب ي ص، وقد تقدم أنهما اسمان من حيص وبوص، جعلا واحدا، وأخرج البوص على لفظ الحيص ليزدوجا. والحيص: الرواغ والتخلف، والبوص: السبق والفرار، ومعناه: كل أمر يتخلف عنه ويفر. وحايصه محايصة: راوغه وباراه وغالبه، وبه فسر أبو عبيد حديث مطرف، وقد خرج من الطاعون، فقيل له في ذلك، فقال: هو الموت نحايصه، ولابد منه. قال: أخرجه على المفاعلة، لكونها موضوعة لإفادة المباراة والمغالبة بالفعل، فيؤول معنى قوله: نحايصه إلى قولك نحرص على الفرار منه. ومما يستدرك عليه: حاص باص: لغة في حيص بيص: وتحايص عنه: عدل وحاد: ونقل ابن بري في ترجمة ح و ص قال الوزير: الأحيص: الذي إحدى عينيه أصغر من الأخرى.

##### Türkçe

**حاص** ondan; **يحيص** **حيصا** ve **حيصة** ve **حيوصا** (ötre ile), ve **محيصا**, ve **محاصا**, ve **حيصانا** (harekeli): saptı ve yana kaçtı; ve döndü ve kaçtı; **كانحاص** gibi. Ve onun kaynaklardan düşmesi **حيصوصة**’dir. Ve denilir: **حاص عن الشر**, yani ondan yana kaçtı da ondan selâmet buldu. Ve İbnü’s-Sikkît’in kitabında, kalb ve ibdâl’de, **الصاد** ve **الضاد** bâbında: **حاص** ve **حاض** ve **جاض** bir mânâdadır; dedi: ve bunun gibi **ناص** ve **ناض**. Ve bir hadiste: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حيصة** ile **فحاص** ettiler; ve rivayet olunur: **فجاض** bir **جيضة**; mânâ birdir; yani kaçmayı arayarak bir dolaşma ile dolaştılar. Yahut velîlere denilir: **حاصوا عن العدو**; ve düşmanlara: bozguna uğradılar. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **ما لهم من محيص**. **المحيص**: **المحيد** ve **المعدل** ve **المميل** ve **المهرب**. Ve **حيوص** bir binek hayvanı, **صبور** gibi: ürkek; sahibinin istediğinden sapar. Ve Araplardan bir kadın—katıra binmek istemişken—dedi: belki o **حيوص** yahut **قموص** yahut **شحدود**’dur. Yani kötü huylu. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحيصاء** ve **المحياص**: dar olan, kaçınılacak yer ve karşılaşma yeri. Düzenli sarma ve yayma. Ve **حيص بيص**, **ب ي ص**’da; ve daha önce geçti ki ikisi **حيص** ve **بوص**’tan iki isimdir; bir tek yapılmışlardır; ve ikisi uyumlu olsun diye **البوص**u **الحيص** lafzı üzere çıkarmıştır. Ve **الحيص**: oyalama ve geri kalma; ve **البوص**: öne geçme ve kaçma; ve mânâsı: kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ve onu **محايصة** ile **حايصه**: onu oyaladı ve ona denk oldu ve ona galip gelmeye çalıştı; ve bununla Ebû Ubeyd, Mutarrif hadisini tefsir etti; ve o, taun’dan çıkmıştı; bunun hakkında ona denildi; o da dedi: o ölümdür; onu **نحايصه**; ve ondan kaçış yoktur. Dedi: onu mufâ‘ale üzere çıkardı; çünkü o, fiil ile müsâbaka ve mügâlebe faydasını vermek için konulmuştur; böylece onun sözü **نحايصه**’nin mânâsı, senin “ondan kaçmaya hırs gösteririz” demene döner. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **حاص باص**: **حيص بيص**’te bir dildir. Ve ondan **تحايص** etti: saptı ve yana kaçtı. Ve İbn Berî, **ح و ص** tercümesinde nakletti: vezir dedi: **الأحيص**: iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan kimsedir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَاصَ عَنْهُ
1 حَاصَ عَنْهُ حاص عنه حاص عنة , aor. يَحِيصُ, inf. n. حَيْصٌ and حُيُوصٌ and مَحِيصٌ and مَحَاصٌ (S, Msb, K) and حَيَصَانٌ (S, K) and حَيْصُوصَةٌ (TA) and ↓ حَيْصَةٌ, (K,) [or the last is an inf. n. of un.,] He turned away from him, or it: (S, A, Msb, K:) and he returned, or went back, and fled, from him, or it: (TA:) and عنه ↓ انحاص signifies the same; (S, K, TA;) and so does عنه ↓ تحايص: (TA:) or (K) one says of friends, (S, K,) حَاصُوا, (K,) or حاصوا عَنِ العَدُوِّ [they turned away from the enemy]; (S;) [and in like manner, اِنْحَازُوا;] and of enemies, اِنْهَزَمُوا; (S, K;) [and in like manner, وَلَّوْا مُدْبِرِينَ.] You say also, حَاصَ عَنِ القِتَالِ He turned away from the fight. (A.) And حَاصَ عَنِ الحَقِّ He turned away from the truth; he deviated from it. (Msb.) And حَاصَ عَنِ الشَّىْءِ He turned away from the thing, and became safe from it. (TA.) And it is said in a trad. respecting the battle of Ohod, فَحَاصَ المُسْلِمُونَ ↓ حَيْصَةٌ And the Muslims made a wheel away, desiring flight: or, accord. to one relation, فَحَاضَ حَيْضَةً, which means the same. (TA.) حَيْصٌ also signifies The retiring, or going back, from a thing. (S, TA.) [See also مَحِيصٌ, below.]

حايصهُ
3 حايصهُ حايصه حايصة , (K,) inf. n. مُحَايَصَةٌ, (TA,) He acted towards him with artifice, or guile; (K;) vied with him; (TA;) and strove to overcome him. (K.) Hence the saying of Mutarrif, related in a trad., when he was asked respecting his going forth from the pestilence, هُوَ المَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ, may be interpreted as meaning, [It is death:] we are eager to flee from it [though there is no avoiding it]. (AO, TA.)

6 تَحَاْيَصَ see 1.

7 اـِنْحَيَصَ see 1.

وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ
وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ وقع في حاص باص : see what next follows.

وَقَعَ
وَقَعَ وقع , (AA, S, A, and K in art. بيص,) and وَقَعُوا, (S,) فِى حَيْصَ بَيْصَ, (S, A, and K ubi suprà,) and حيص بِيصَ, (S in this art. and in art. بيص; and so in the CK ubi suprà, and in a MS. copy of the K, [though app. contradicted by what follows in that work, as will be seen below,] or حِيصِ بِيصِ, (K ubi suprà, accord. to some copies, and so in the TA,) and حَيْص بَيْصِ, (K ubi suprà,) with fet-h to the first [letter] of each and to the last of each, (K ubi suprà,) and with kesr to the first of each, (S in art. بيص,) or to both, and with fet-h to the first of each and kesr to the last of each; and sometimes each of the two [vars., namely, حَيْص بَيْص and حِيص بِيص,] is made perfectly decl. in the second [word], (K ubi suprà,) [so that you say also حَيْصَ بَيْصٍ, and حِيصِ بِيصٍ, and حَيْصِ بَيْصٍ; (though the copies of the K differ in respect of these forms, two, for instance, giving one form, which is written حَيْصٍ بَيْصٍ, and one adding حِيصٍ بِيصٍ;) for it is said,] the whole make six dial. vars.; and, accord. to MF, each of the two [vars.] is sometimes made perfectly decl. in the first [word] also, [so that you say حَيْصٍ بَيْصٍ, and حيصٍ بِيصٍ,] but this he may have inferred from what will be afterwards mentioned on the authority of ISk, (TA in art. بيص,) and بَاصِ ↓ فِى حَاصِ, (K ubi suprà,) indecl., with kesr for the termination, the ا being [originally] ى; (TA ubi suprà;) He fell, (S, K,) and they fell, (S,) into confusion in respect of their case, or affair, from which there was no escape for them: (S and K ubi suprà:) or into straitness and difficulty: (S:) حَيْصَ بَيْصَ and حِيصَ بِيصَ are each two nouns made into one, and made indecl. with fet-h for their termination, as in the instance of جَارِى بَيْتَ بَيْتَ: or, as some assert, they are two nouns, from حَيْصٌ meaning the “ turning away, ” and “ retiring, ” or “ going back, ” and بَوْصٌ meaning the “ outstripping, ” and “ fleeing; ” and بوص is altered to assimilate it to حيص; and the meaning is, an affair, or a case, of any kind, from which one retires, or goes back, and flees. (S.) You say also, جَعَلْتُمُ الأَرْضَ عَلَيْهِ حَيْصَ بَيْصَ, (S and K, both in art. بيص,) or حِيصَ بِيصَ, (S ubi suprà,) and حَيْصًا بَيْصًا, (ISk, and K ubi suprà,) with fet-h to each, and حِيصًا بِيصًا, with kesr to each, not compounded, (ISk, and TA ubi suprà,) Ye have straitened [the earth, or land,] to him, (S and K ubi suprà,) so that he may not act as he pleases therein: (K:) or so that he may not travel therein in search of sustenance, nor employ himself as he would to make gain. (Nh.) And اـِنَّكَ لَتَحْسِبُ عَلَىَّ الأَرْضَ حَيْصًا بَيْصًا, or, as some say, حيصِ بيصِ, [i. e., حَيْصِ بَيْصِ or حِيصِ بِيصِ, meaning, Verily thou thinkest the earth to be straitened to me, so that I may not act as I please therein: &c.] (S.) ― -b2- حَيْصَ بَيْصَ also signifies The hole of the rat or mouse. (TA in art. بيص.)

حَيْصَةٌ
حَيْصَةٌ حيص حيصه حيصة : see 1, in two places.

حَيُوصٌ
حَيُوصٌ حيوص A beast (دَابَّةٌ) that takes fright, and runs away at random; (K;) turning away from that which its master desires: (TA:) a mule evil in disposition. (TA.)

مَحِيصٌ
مَحِيصٌ محيص [an inf. n.: (see 1:) and also a n. of place, signifying A place to which one turns away, or aside; to which one flees; a place of refuge:] syn. مَحِيدٌ (S, K) and مَعْدِلٌ (Msb, K) and مَمِيلٌ (K) and مَهْرَبٌ. (S, K.) You say, مَا عَنْهُ مَحِيصٌ [There is no turning away, &c., or no place to which to turn away, &c., from it]. (S.)

##### Türkçe

**حَاصَ عَنْهُ**
1 **حَاصَ عَنْهُ** حاص عنه حاص عنة, muzâri‘ı **يَحِيصُ**, mastarı **حَيْصٌ** ve **حُيُوصٌ** ve **مَحِيصٌ** ve **مَحَاصٌ** ve **حَيَصَانٌ** ve **حَيْصُوصَةٌ** ve ↓ **حَيْصَةٌ**, (yahut sonuncusu birim mastardır,) O, ondan yahut ondan (şeyden) yüz çevirdi: ve o, ondan yahut ondan (şeyden) geri döndü, geri gitti ve kaçtı: ve عنه ↓ **انحاص** aynı mânaya delâlet eder; ve عنه ↓ **تحايص** da böyledir: yahut (bir kimse) dostlar hakkında der ki, **حَاصُوا**, yahut **حاصوا عَنِ العَدُوِّ** [düşmandan yüz çevirdiler]; ve düşmanlar hakkında, **اِنْهَزَمُوا**; [ve benzeri şekilde, **وَلَّوْا مُدْبِرِينَ**.] Sen ayrıca dersin ki, **حَاصَ عَنِ القِتَالِ** O, savaştan yüz çevirdi. Ve **حَاصَ عَنِ الحَقِّ** O, haktan yüz çevirdi; ondan saptı. Ve **حَاصَ عَنِ الشَّىْءِ** O, şeyden yüz çevirdi ve ondan emin oldu. Ve Uhud savaşı hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: فَحَاصَ المُسْلِمُونَ ↓ **حَيْصَةٌ** Ve Müslümanlar, kaçmayı isteyerek bir dönüşle yüz çevirdiler: yahut bir rivayete göre, فَحَاضَ **حَيْضَةً**, ki bu da aynı mânaya gelir. **حَيْصٌ** ayrıca, bir şeyden geri çekilmek yahut geri dönmek mânasına gelir. [Aşağıda **مَحِيصٌ**’a da bak.]

**حايصهُ**
3 **حايصهُ** حايصه حايصة, mastarı **مُحَايَصَةٌ**, O, ona karşı hileyle/düzenle davrandı; onunla yarıştı; ve onu yenmeye çalıştı. Bundan dolayı, Mutarrif’in, vebadan çıkışı hakkında kendisine sorulduğunda bir hadiste rivayet olunan sözü: هُوَ المَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ, şu mânaya yorumlanabilir: [O ölümdür:] biz ondan kaçmaya heves ederiz [hâlbuki ondan kaçınmak yoktur].

6 **تَحَاْيَصَ**: 1’e bak.

7 **اـِنْحَيَصَ**: 1’e bak.

**وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ**
**وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ** وقع في حاص باص: şimdi gelen şeye bak.

**وَقَعَ**
**وَقَعَ** وقع, ve **وَقَعُوا**, **فِى حَيْصَ بَيْصَ**, ve حيص بِيصَ, yahut **حِيصِ بِيصِ**, ve **حَيْص بَيْصِ**, her birinin ilk [harf]ine ve her birinin sonuna fetha ile, ve her birinin ilkine kesra ile, yahut ikisine de (kesra ile), ve her birinin ilkine fetha ve her birinin sonuna kesra ile; ve bazen bu ikisinden her biri [yani, حَيْص بَيْص ve حِيص بِيص] ikinci [kelime]de tam i‘râblı yapılır; [böylece sen ayrıca حَيْصَ بَيْصٍ, ve حِيصِ بِيصٍ, ve حَيْصِ بَيْصٍ dersin; zira denilmiştir ki,] bütün bunlar altı lehçe varyantı eder; ve MF’ye göre, bu ikisinden her biri bazen birinci [kelime]de de tam i‘râblı yapılır; ve ↓ **بَاصِ** **فِى حَاصِ** içinde, gayr-i munsarif, sonu kesra ile; ا aslında ى idi; O düştü, ve onlar düştüler, kendileri için kaçış olmayan bir hâl yahut iş hususunda karışıklığa: yahut darlığa ve zorluğa. **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ**, her biri iki isimdir; bir tek (terkip) yapılmış ve sonları fetha ile gayr-i munsarif yapılmıştır; **جَارِى بَيْتَ بَيْتَ** örneğinde olduğu gibi: yahut bazılarına göre, onlar iki isimdir; **حَيْصٌ** “yüz çevirme” ve “geri çekilme” yahut “geri dönme” mânasına gelir; ve **بَوْصٌ** “öne geçme” ve “kaçma” mânasına gelir; ve بوص, onu حيص’e benzetmek için değiştirilmiştir; ve mânası şudur: insanın ondan geri çekildiği yahut geri döndüğü ve kaçtığı her ne türden olursa olsun bir iş yahut bir hâl. Sen ayrıca dersin ki, جَعَلْتُمُ الأَرْضَ عَلَيْهِ **حَيْصَ بَيْصَ**, yahut **حِيصَ بِيصَ**, ve **حَيْصًا بَيْصًا**, her birine fetha ile, ve **حِيصًا بِيصًا**, her birine kesra ile, terkip edilmemiş olarak: Siz, ona [yeri/arzı] daralttınız, öyle ki orada dilediği gibi davranamasın: yahut öyle ki orada rızık aramak için yolculuk edemesin ve kazanç elde etmek için istediği gibi meşgul olamasın. Ve اـِنَّكَ لَتَحْسِبُ عَلَىَّ الأَرْضَ **حَيْصًا بَيْصًا**, yahut bazılarına göre, حيصِ بيصِ, [yani, **حَيْصِ بَيْصِ** yahut **حِيصِ بِيصِ**, mânası: Şüphesiz sen yeri bana dar sanıyorsun, öyle ki orada dilediğim gibi davranamayım: vb.] — **حَيْصَ بَيْصَ** ayrıca, sıçanın yahut farenin deliği mânasına gelir.

**حَيْصَةٌ**
**حَيْصَةٌ** حيص حيصه حيصة: 1’e, iki yerde, bak.

**حَيُوصٌ**
**حَيُوصٌ** حيوص: Rastgele kaçıp giden, ürken bir hayvan (**دَابَّةٌ**); sahibinin istediği şeyden yüz çeviren: huysuz tabiatlı bir katır.

**مَحِيصٌ**
**مَحِيصٌ** محيص: [bir mastar: (1’e bak:) ve ayrıca mekân ismidir; “yüz çevrilen yahut yana dönülen yer; kaçılan yer; sığınılacak yer” mânasına gelir:] eş anlamlısı **مَحِيدٌ** ve **مَعْدِلٌ** ve **مَمِيلٌ** ve **مَهْرَبٌ**. Sen dersin ki, مَا عَنْهُ **مَحِيصٌ** [Ondan yüz çevirme yoktur, vb.; yahut ondan yüz çevrilecek yer yoktur, vb.].

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَاصَ
حَاصَ ( y )  I ( n. ac. حَيْص 1 ,  مَحْيِص 18 ,  حُيُوْص 27 ),
a.  Turned aside; fled.

حَاْيَصَ
حَاْيَصَ III ,
a.  Disputed the victory with.

اِنْحَيَصَ
اِنْحَيَصَ VII ,
a.  see I .

مَحِيْص
مَحِيْص [ 18 ],
a.  Refuge, place of shelter, safety.

##### Türkçe

حَاصَ
حَاصَ ( y ) I ( n. ac. **حَيْص** 1 , **مَحْيِص** 18 , **حُيُوْص** 27 ),
a. Saptı; kaçtı.

حَاْيَصَ
حَاْيَصَ III ,
a. Zaferi ile çekişti.

اِنْحَيَصَ
اِنْحَيَصَ VII ,
a. I’e bak.

مَحِيْص
مَحِيْص [ 18 ],
a. Sığınak, barınak yeri, emniyet.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حيص
حَاصَ - يَحِيصُ - مَحِيْص
حَاصَ - يَحِيْصُ + الكائن + عن شيء أو أمر، أو من شيء أو أمر: يتحرك بشكل عشوائي يسعى للحيد والهرب والتفلت والنجاة وتفادي مكروه
مَحِيْص: على وزن " مـَفعـَل " (أصلها " مـَحـْيـَص"): اسم مكان من فعل " حَاصَ - يَحيْصُ ": مخرج نجاة: المكان الذي يحيص المرء منه عن أمر أو كائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
نَجَا - يَنْجُوْ (اللازم)، نَقِذَ - يَنْقَذُ، حَاد َ - يَحِيْدُ، حَاصَ - يَحِيْصُ، تَقَى - يَتْقِي، نَاصَ - يَنُوْصُ
محيص
	﴿وكم أهلكنا قبلهم من قرن هم أشد منهم بطشا فنقبوا في البلاد هل من محيص(36)﴾ ق ﴿ويعلم الذين يجادلون في آياتنا ما لهم من محيص(35)﴾ الشورى
مختار الصحاح
● [حيص] ح ي ص: حَاصَ عنه عدل وحاد وبابه باع و حُيُوصاً و مَحِيصاً و مَحَاصاً و حَيَصاناً بفتح الياء يقال ما عنه مَحِيصٌ أي محيد ومهرب و الانحِياصُ مثله
الراغب:
حاص
- قال تعالى: }هل من محيص﴿[ق/36]، وقولهه تعالى:﴾ما لنا من محيص{ [إبراهيم/21]، أصله من حيص بيص أي: شدة، وحاص عن الحق يحيص، أي: حاد عنه إلى شدة ومكروه. وأما الحوص فخياطة الجلد ومنه حصت عين الصقر (قال السرقسطي: حاص الثوب حوصا وحياصة: خاطه. انظر: الأفعال 1/418؛ والمجمل 1/258؛ واللسان: حوص).
ملخص اللسان
1.     حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ.
2.     الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء.
3.     ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ،
4.     حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا.
5.     وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً: عدَلَ وحادَ.
6.     وحاصَ عن  الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه،
7.     هو المَوْتُ نُحايِصُه ولا بدَّ منه: مَعناه نَرُوغ عنه؛
8.     الحَيْصِ  العُدُولِ والهرَبِ من الشيء،
9.     فَحاصَ المُسْلِمونَ حَيْصةً ، أَي جالوا جولَة يَطْلبون الفِرارَ والمَحِيصَ والمَهْرَبَ  والمَحِيدَ.
10.                        والحِياصةُ: سَيْرٌ في الحِزام.
11.                        والحِياصةُ سَيْرٌ طويلٌ  يُشَدُّ به حِزام الدابةِ.
12.                        الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه  أَصْغَرُ من الأُخرى.
13.                        ووقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحَيْصِ بَيْصِ وحاصِ باصِ  أَي في ضِيق وشدّة،
14.                        والحَيْصُ:  الرَّواغُ والتخلّف والبَوْصُ السَّبْق والفِرار،
15.                        إِن هذه الفِتْنة حَيْصةٌ من حَيَصات الفِتَن  أَي رَوْغة منها عدَلت إِلينا.
16.                         وحَيْصَ بَيْصَ: جُحْرُ الفَأْر.
17.                         وإِنك  لتحسب عليَّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً أَي ضيّقةً.
18.                        والحائصُ من النساء: الضيّقةُ،
19.                         ومن الإِبل: التي لا يجوزُ فيها قضيبُ  الفحل كأَن بها رَتَقاً.
20.                        وجعَلْتم الأَرضَ عليه حَيْصَ بَيْصَ  أَي ضيَّقْتم الأَرضَ عليه حتى لا مَضْرَب له فيها ولا مُنْصَرَف للكَسْب،
لسان العرب
● - حيص: الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء. حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ.  ويقال: ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ، وكذلك المَحاصُ، والانحياصُ  مثلُه. يقال لِلأَوْلِياء: حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا.  وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً  ومَحاصاً ومَحِيصاً وحايَصه وتَحايَصَ عنه، كلُّه: عدَلَ وحادَ. وحاصَ عن  الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه، وهو يُحايصُني. وفي حديث مُطَرِّف: أَنه خرجَ من  الطاعُون فقيل له في ذلك فقال: هو المَوْتُ نُحايِصُه ولا بدَّ منه، قال  أَبو عبيد: مَعناه نَرُوغ عنه؛ ومنه المُحايَصةُ، مُفاعلةٌ، من الحَيْصِ  العُدُولِ والهرَبِ من الشيء، وليس بين العبد والموت مُفاعلةٌ، وإِنما  المعنى أَن الرجل في فَرْطِ حِرْصِه على الفِرارِ من الموت كأَنه يبارِيه  ويُغالِبُه فأَخْرَجَه على المُفاعلة لكونها موضوعة لإِفادة المُبَاراةِ  والمُغالَبةِ بالفِعْل، كقوله تعالى: يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم،  فيؤول معنى نُحايصُه إِلى قولك نَحْرِص على الفِرارِ منه. وقوله عزّ وجلّ:  وما لَهُمْ من مَحِيص. وفي حديثٍ يَرْوِيهِ ابنُ عمر أَنه ذكر قِتالاً  وأَمْراً: فَحاصَ المُسْلِمونَ حَيْصةً، ويروى: فجاضَ جَيْضةً، معناهما  واحد، أَي جالوا جولَة يَطْلبون الفِرارَ والمَحِيصَ والمَهْرَبَ  والمَحِيدَ. وفي حديث أَنس: لما كان يومُ أُحُدٍ حاصَ المُسْلِمون حَيْصةً، قالوا:  قُتِلَ محمد.  والحِياصةُ: سَيْرٌ في الحِزام. التهذيب: والحِياصةُ سَيْرٌ طويلٌ  يُشَدُّ به حِزام الدابةِ. وفي كتاب ابن السكيت في القلب والإِبدال في باب  الصاد والضاد: حاصَ وحاضَ وجاضَ بمعنى واحد؛ قال: وكذلك ناصَ وناضَ.  ابن بري في ترجمة حوص قال الوزير: الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه  أَصْغَرُ من الأُخرى.  ووقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحَيْصِ بَيْصِ وحاصِ باصِ  أَي في ضِيق وشدّة، والأَصل فيه بطنُ الضَّبِّ يُبْعَج فيُخْرج مَكْنُه وما  كانَ فيه ثم يُحاصُ، وقيل: أَي في اختلاط من أَمر لا مخرج لهم منه؛  وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي عائذ الهذلي:  قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،  لم تَلْتَحصْني حَيْصَ بَيْصَ لحَاصِ  ونصب حَيْصَ بَيْصَ على كل حال، وإِذا أَفْرَدُوه أَجْرَوْه وربما تركوا  إِجْراءَه. قال الجوهري: وحَيْصَ بَيْصَ اسمان جُعِلا واحداً وبُنِيا  على الفتح مثل جاري بَيْتَ بَيْتَ، وقيل: إِنهما اسمان من حيص وبوص جُعِلا  واحداً وأَخرج البَوْصَ على لفظِ الحَيْصِ ليَزْدَوِجا. والحَيْصُ:  الرَّواغُ والتخلّف والبَوْصُ السَّبْق والفِرار، ومعناه كل أَمر يتخلف عنه  ويفرّ. وفي حديث أَبي موسى: إِن هذه الفِتْنة حَيْصةٌ من حَيَصات الفِتَن  أَي رَوْغة منها عدَلت إِلينا. وحَيْصَ بَيْصَ: جُحْرُ الفَأْر. وإِنك  لتحسب عليَّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً أَي ضيّقةً.  والحائصُ من النساء: الضيّقةُ، ومن الإِبل: التي لا يجوزُ فيها قضيبُ  الفحل كأَن بها رَتَقاً.  وحكى أَبو عمروٍ: إِنك لتحسب عليّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً، ويقال:  حِيْصٍ بِيْصٍ؛ قال الشاعر:  صارت عليه الأَرضُ حِيْصٍ بِيْص،  حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي  وفي حديث سعيد بن جبير، وسُئِل عن المكاتب يشترط عليه أَهلُه أَن لا  يخرج من بلده فقال: أَثْقَلْتم ظهرَه وجعَلْتم الأَرضَ عليه حَيْصَ بَيْصَ  أَي ضيَّقْتم الأَرضَ عليه حتى لا مَضْرَب له فيها ولا مُنْصَرَف للكَسْب،  قال: وفيها لُغات عِدَّة لا تنفرد إِحدى اللَّفْظتين عن الأُخرى،  وحَيْصَ من حاصَ إِذا حاد، وبَيْصَ من باصَ إِذا تقدم، وأَصلها الواو وإِنما  قلبت ياء للمُزاوجة بِحَيص، وهما مبنيتان بناء خمسة عشر؛ وروى الليث بيت  الأَصمعي:  لقد نال حَيْصاً من عُفَيْرةَ حائِصا  قال: يروى بالحاء والخاء. قال أَبو منصور: والرواة رَوَوْه بالخاء، قال:  وهو الصحيح؛ وسيأْتي ذكره إِن شاء اللّه تعالى.
مقاييس اللغة:
(حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
* وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
ويَرْوُون:
* بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])
القاموس المحيط:
حاصَّ عنه يَحِيصُ حَيْصاً وحَيْصَةً وحُيُوصاً ومَحيصاً ومَحَاصاً وحَيَصاناً عَدَلَ، وحادَ
كانْحَاصَ، أو يقالُ لِلأوْلِياءِ: حاصُوا، ولِلأَعْداءِ: انْهَزَموا. والمَحِيصُ: المَحِيدُ، والمَعْدِلُ، والمَمِيلُ، والمَهْرَبُ. ودابَّةٌ حَيُوصٌ: نَفُورٌ. والحَيْصاءُ والمِحْياصُ: الضَّيِّقَةُ الحَيَاءِ. وحَيْصَ بَيْصَ: في ب ي ص. وحايَصَهُ: راوَغَهُ، وغالَبَه.
تاج العروس:
ح - ي - ص
حاصَ عَنْه يَحِيصُ حَيْصاً وحَيْصَةًً وحُيُوصاً بالضَّمِّ ومَحِيصاً ومَحَاصاً وحَيَصَاناً مُحَرِّكَةً : عَدَلَ وحَادَ ورَجَعَ وهَرَبَ كانْحاصَ . وفاتَه مِنَ المَصَادِرِ حَيْصُوصَةً ويُقَالُ حَاصَ عن الشّرِّ أَيْ حَادَ عَنْهُ فسَلِمَ منه . وفي كِتابِ ابنِ السِّكِّيتِ في القَلْبِ والإِبْدَالِ في بابِ الصادِ والضّاد حاصَ وحاضَ وجاضَ بمَعْنَىً وَاحِدٍ قالَ : وكَذلِكَ ناصَ ونَاضَ وفِي حَدِيثٍ لَمَّا كانَ يَوْم أُحُدٍ فحَاصَ المُسْلِمُونَ حَيْصَةً ويُرْوَى فجاضَ جِيْضَةً والمَعْنَى وَاحِدٌ أَيْ جالُوا جَوْلَةً يَطْلُبُون الفِرَار . أَو يُقَالُ للأَوْلِياءِ : حاصُوا عن العَدُوِّ ولِلأَعْدَاءِ : انْهَزَمُوا . وقَوْلُه عَزَّ وجَلَّ : مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ . المَحِيصُ : المَحِيدُ والمَعْدِلُ والمَمِيلُ والمَهْرَبُ . ودَابَّةٌ حَيُوصٌ كصَبُورِ : نَفُورٌ تَعْدِلُ عمّا يُرِيدُه صاحِبُهَا وقالَتِ امْرَأَةٌ من العَرَبِ - وقَدْ أَرادَتْ أَنْ تَرْكَبَ بَغْلاً - لَعَلَّهُ حَيُوصٌ أَوْ قَمُوصٌ أَوْ شُحْدُودٌ . أَيْ سَيِّئُ الخُلُقِ . وعن ابنِ الأَعْرابِيِّ : الحَيْصَاءُ والمِحْيَاصُ : الضَّيِّقَةُ الحَيَاءِ والمَلاَقى . لَفٌّ ونَشْرٌ مُرَتَّبٌ . وحَيْصَ بَيْصَ في ب ي ص وقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُمَا اسْمَانِ مِنْ حَيص وبَوص جُعِلاَ وَاحِداً وأُخْرِج البَوْصُ عَلَى لَفْظِ الحَيْصِ ليَزْدَوِجَا . والحَيْصُ : الرَّوَاغُ والتَّخَلُّفُ والبَوْصُ : السَّبْقُ والفِرَارُ ومَعْنَاهُ : كُلُّ أَمْرٍ يَتَخَلَّفُ عَنْهُ ويَفِرُّ . وحَايَصَه مُحَايَصَةً : رَاوَغَهُ وباراهُ وغَالَبُه وبه فَسَّرَ أَبُو عُبَيْدٍ حَدِيَث مَطَرِّفٍ وقد خَرَجَ من الطَّاعُونِ فقِيلَ لَهُ في ذلِكَ فَقَالَ : هُوَ المَوْتُ نُحَايِصُهُ ولابُدَّ مِنْهُ . قالَ : أَخْرَجَه عَلَى المُفَاعَلَةِ لكَوْنِهَا مَوْضُوعَةً لإِفَادَةِ المُبَارَاةِ والمُغَالَبَة بالفِعْلِ فيَؤُولُ مَعْنَى قَوْله : نُحَايِصُه إِلَى قَوْلِكَ نَحْرِصُ عَلَى الفِرَارِ منه . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : حاصَ باصَ : لغَةٌ في حَيْصَ بَيْصَ : وتَحَايَصَ عَنْهُ : عَدَلَ وحادَ : ونَقَلَ ابنُ بَرّيّ في ترجمة ح و ص قال الوَزِيرُ : الأَحْيَصُ : الَّذِي إِحْدَى عَيْنَيْهِ أَصْغَرُ مِنَ الأُخْرَى

##### Türkçe

**حيص**
**حَاصَ - يَحِيصُ - مَحِيْص**
**حَاصَ - يَحِيْصُ** + varlık + bir şeyden veya bir işten, yahut bir şeyden veya bir işten: rastgele bir biçimde hareket eder; uzaklaşmaya, kaçmaya, sıyrılmaya, kurtulmaya ve bir kötülükten sakınmaya çalışır.

**مَحِيْص**: “**مـَفعـَل**” vezni üzere (aslîsi “**مـَحـْيـَص**”): “**حَاصَ - يَحيْصُ**” fiilinden mekân ismi: kurtuluş çıkışı: kişinin bir işten veya bir varlıktan kendisiyle uzaklaştığı yer.

Ve lafız, “atıştan veya düşmandan sıyrılma hareketi ve ondan sakınma ve ondan kurtulma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَجَا - يَنْجُوْ** (lâzım), **نَقِذَ - يَنْقَذُ**، **حَاد َ - يَحِيْدُ**، **حَاصَ - يَحِيْصُ**، **تَقَى - يَتْقِي**، **نَاصَ - يَنُوْصُ**

**محيص**
	﴿Ve onlardan önce nice nesli helâk ettik; onlar bunlardan kuvvetçe daha şiddetli idiler; ülkelerde delip geçtiler; hiç **محيص** var mı? (36)﴾ **ق** ﴿Ve âyetlerimiz hakkında mücadele edenler bilirler ki onlar için **محيص** yoktur (35)﴾ **الشورى**

**مختار الصحاح**
● [**حيص**] ح ي ص: **حَاصَ** ondan: saptı ve meyletti; bâbı **باع**’dır; **حُيُوصاً** ve **مَحِيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصاناً** (yâ’nın fethiyle). “Ondan **مَحِيصٌ** yoktur” denir; yani sapma ve kaçış (yeri) yoktur. **الانحِياصُ** da onun gibidir.

**الراغب:**
**حاص**
- Yüce Allah dedi: }**هل من محيص**﴿[ق/36] ve O’nun yüce sözü:﴾**ما لنا من محيص**{ [إبراهيم/21]. Aslı **حيص بيص**’tendir; yani: şiddet. Ve **حاص عن الحق يحيص**: yani ondan saptı; yani ondan şiddete ve kötülüğe meyletti. **الحوص** ise derinin dikilmesidir; ondan “şahinin gözü dikildi” (السرقسطي dedi: **حاص الثوب حوصا وحياصة**: onu dikti. Bak: **الأفعال** 1/418; **والمجمل** 1/258; **واللسان: حوص**).

**ملخص اللسان**
1.     **حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً**: döndü.
2.     **الحَيْصُ**: bir şeyden sapma.
3.     “Ondan **مَحيصٌ** yoktur” yani sapma ve kaçış (yeri) yoktur,
4.     **حاصُوا عن العَدُوِّ**; düşmanlar için: bozguna uğradılar.
5.     **وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً**: saptı ve meyletti.
6.     **وحاصَ عن  الشرِّ**: ondan meyletti de ondan selâmete erdi,
7.     “O, ölümdür; biz ondan **نُحايِصُه**; ondan kaçınılmaz”: mânâsı: ondan sıvışırız;
8.     **الحَيْصِ**: bir şeyden sapma ve kaçma,
9.     Müslümanlar bir **حَيْصةً** yaptılar; yani kaçışı ve **المَحِيصَ**’i ve kaçış yerini ve sapma yerini arayarak bir dolaşma dolaştılar.
10.                        **والحِياصةُ**: kemerde bir kayış.
11.                        **والحِياصةُ**: binek hayvanının kemerinin bağlandığı uzun bir kayış.
12.                        **الأَحْيَصُ**: iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan.
13.                        Kavim **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ** ve **حَيْصِ بَيْصِ** ve **حاصِ باصِ** içine düştü; yani darlık ve şiddet içine,
14.                        **والحَيْصُ**: sıvışma ve geri kalma; **والبَوْصُ**: öne geçme ve kaçma,
15.                        “Şu fitne, fitnelerin **حَيْصةٌ**’sidir”; yani ondan bir sıvışmadır; bize doğru meyletti.
16.                         **وحَيْصَ بَيْصَ**: farenin deliği.
17.                         “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; yani dar.
18.                        **والحائصُ** kadınlardan: dar olan,
19.                         Develerden: erkek devenin kamışının geçmediği; sanki onda bir bitişiklik varmış gibi.
20.                        “Yeri onun üzerine **حَيْصَ بَيْصَ** yaptınız”; yani yeri onun üzerine daralttınız; öyle ki onda onun için ne bir vurma yeri vardır ne de kazanç için bir dönüp gitme yeri.

**لسان العرب**
● - **حيص**: **الحَيْصُ**: bir şeyden sapmadır. **حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً**: döndü. Ve denir: “Ondan **مَحيصٌ** yoktur”; yani sapma ve kaçış (yeri) yoktur; **المَحاصُ** da böyledir; **الانحياصُ** da onun gibidir. Dostlar için denir: **حاصُوا عن العَدُوِّ**; düşmanlar için: bozguna uğradılar. Ve **حاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً ومَحاصاً ومَحِيصاً** ve **حايَصه** ve **تَحايَصَ عنه**; hepsi: saptı ve meyletti. Ve **حاصَ عن  الشرِّ**: ondan meyletti de ondan selâmete erdi; ve o bana **يُحايصُني**. **مُطَرِّف** hadîsinde: onun taun’dan çıktığı; bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: “O, ölümdür; biz ondan **نُحايِصُه**; ondan kaçınılmaz.” **أَبو عبيد** dedi: mânâsı: ondan sıvışırız; ondan **المُحايَصةُ** (mufâ‘ale) gelir; **الحَيْصِ**’ten, yani bir şeyden sapma ve kaçmadan. Kul ile ölüm arasında mufâ‘ale yoktur; ancak mânâ şudur: adamın ölümden kaçmaya aşırı hırsı içinde sanki onunla yarışıyor ve onu yenmeye çalışıyor gibidir; fiille yarışmayı ve galebeyi ifade etmek için konulmuş olduğundan onu mufâ‘ale kalıbı üzere çıkardı; Yüce Allah’ın sözü gibi: **يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم**; böylece **نُحايصُه** mânâsı “ondan kaçmaya hırs gösteririz” sözüne döner. Ve O’nun aziz ve celîl sözü: **وما لَهُمْ من مَحِيص**. Ve İbn Ömer’in rivayet ettiği bir hadîste: o bir savaş ve bir iş zikretti: Müslümanlar bir **حَيْصةً** yaptılar; “**فجاضَ جَيْضةً**” diye de rivayet edilir; ikisinin mânâsı birdir: yani kaçışı ve **المَحِيصَ**’i ve kaçış yerini ve sapma yerini arayarak bir dolaşma dolaştılar. Enes hadîsinde: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حَيْصةً** yaptılar; dediler ki: Muhammed öldürüldü. **والحِياصةُ**: kemerde bir kayış. **التهذيب**: **والحِياصةُ** binek hayvanının kemerinin bağlandığı uzun bir kayıştır. İbnü’s-Sikkît’in **القلب والإِبدال** kitabında, **الصاد** ve **الضاد** bâbında: **حاصَ** ve **حاضَ** ve **جاضَ** bir mânâdadır; dedi ki: aynı şekilde **ناصَ** ve **ناضَ**. İbn Berrî, **حوص** tercümesinde: vezir dedi: **الأَحْيَصُ** iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan. Kavim **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ** ve **حَيْصِ بَيْصِ** ve **حاصِ باصِ** içine düştü; yani darlık ve şiddet içine. Aslı, kelerin karnının yarılıp içindeki saklısının ve içindekinin çıkarılması, sonra onun **يُحاصُ** edilmesidir; ve denildi ki: yani kendileri için ondan çıkış olmayan bir işte karışıklık içine. **الأَصمعي**’nin, **أُمية بن أَبي عائذ الهذلي**’den naklettiği:
قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحصْني حَيْصَ بَيْصَ لحَاصِ
**حَيْصَ بَيْصَ** her hâl üzere mansûb kılındı; onu tekil yaptıklarında i‘râbını yürüttüler; bazen i‘râbını terk ettiler. **الجوهري** dedi: **وحَيْصَ بَيْصَ** iki isimdir; bir kılındı ve “**جاري بَيْتَ بَيْتَ**” gibi fetha üzere bina edildi. Ve denildi ki: ikisi **حيص** ve **بوص**’tan iki isimdir; bir kılındı; **البَوْصَ**’u **الحَيْصِ** lafzı üzere çıkardı ki ikisi çiftleşsin. **والحَيْصُ**: sıvışma ve geri kalma; **والبَوْصُ**: öne geçme ve kaçma; mânâsı: kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Şu fitne, fitnelerin **حَيْصةٌ**’sidir”; yani ondan bir sıvışmadır; bize doğru meyletti. **وحَيْصَ بَيْصَ**: farenin deliği. “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; yani dar. **والحائصُ** kadınlardan: dar olan; develerden: erkek devenin kamışının geçmediği; sanki onda bir bitişiklik varmış gibi. Ebû Amr hikâye etti: “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; ve denir: **حِيْصٍ بِيْصٍ**; şair dedi:
صارت عليه الأَرضُ حِيْصٍ بِيْص،
حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي
Saîd b. Cübeyr hadîsinde: mükâteb hakkında soruldu; ehli ona beldesinden çıkmamasını şart koşuyor; dedi ki: “Sırtını ağırlaştırdınız ve yeri onun üzerine **حَيْصَ بَيْصَ** yaptınız”; yani yeri onun üzerine daralttınız; öyle ki onda onun için ne bir vurma yeri vardır ne de kazanç için bir dönüp gitme yeri. Dedi ki: onda birçok lugat vardır; iki lafızdan biri ötekinden ayrılmaz. **وحَيْصَ**: **حاصَ**’tan, meylettiği zaman; **وبَيْصَ**: **باصَ**’tan, öne geçtiği zaman. Aslı vâv’dır; ancak **حَيص** ile eşleştirme için yâ’ya çevrildi. İkisi “on beş” bina edilişi üzere bina edilmiştir. **الليث** el-Asmaî’nin beytini rivayet etti:
لقد نال حَيْصاً من عُفَيْرةَ حائِصا
Dedi ki: hâ ile ve hâ ile (الحاء والخاء) rivayet edilir. Ebû Mansûr dedi: râviler onu **الخاء** ile rivayet ettiler; dedi ki: doğru olan odur; Allah Teâlâ dilerse onun zikri gelecektir.

**مقاييس اللغة:**
(**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulüm içinde meyil ve inatlaşmadır. Denir: **حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً**; eğrildiği zaman. Dedi ki:
* وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
Ve rivayet ederler:
* بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
Bâbdan, onların sözü: “**وقَعُوا في حَيْص بَيْص**”; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])

**القاموس المحيط:**
**حاصَّ** ondan: **يَحِيصُ** **حَيْصاً** ve **حَيْصَةً** ve **حُيُوصاً** ve **مَحيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصاناً**: saptı ve meyletti; **كانْحَاصَ** gibi. Yahut dostlar için denir: **حاصُوا**; düşmanlar için: bozguna uğradılar. **والمَحِيصُ**: sapma yeri; ve dönme yeri; ve meyil yeri; ve kaçış yeri. **ودابَّةٌ حَيُوصٌ**: ürkek. **والحَيْصاءُ** ve **المِحْياصُ**: hayâ ve karşılaşma bakımından dar olan. **وحَيْصَ بَيْصَ**: **ب ي ص** maddesinde. **وحايَصَهُ**: onu oyaladı/yan çizdi ve onunla mücadele etti.

**تاج العروس:**
ح - ي - ص
**حاصَ عَنْه يَحِيصُ حَيْصاً** ve **حَيْصَةً** ve **حُيُوصاً** (damme ile) ve **مَحِيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصَاناً** (harekeli): saptı ve meyletti ve döndü ve kaçtı; **كانْحاصَ** gibi. Kaynaklardan **حَيْصُوصَةً** ondan kaçmıştır. Ve denilir: **حَاصَ عن الشّرِّ**; yani ondan meyletti de ondan selâmete erdi. İbnü’s-Sikkît’in **القَلْبِ والإِبْدَال** kitabında, **الصاد** ve **الضّاد** bâbında: **حاصَ** ve **حاضَ** ve **جاضَ** bir mânâdadır; dedi: aynı şekilde **ناصَ** ve **نَاضَ**. Ve bir hadîste: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حَيْصَةً** yaptılar; “**فجاضَ جِيْضَةً**” diye de rivayet edilir; mânâ birdir; yani kaçışı arayarak bir dolaşma dolaştılar. Yahut dostlar için denilir: **حاصُوا عن العَدُوِّ**; düşmanlar için: bozguna uğradılar. Ve O’nun aziz ve celîl sözü: **مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ**. **المَحِيصُ**: sapma yeri; dönme yeri; meyil yeri; kaçış yeri. **ودَابَّةٌ حَيُوصٌ** ( **صَبُورِ** gibi): ürkek; sahibinin istediğinden sapar. Araplardan bir kadın dedi — bir katıra binmek istemişti —: “Belki o **حَيُوصٌ** yahut **قَمُوصٌ** yahut **شُحْدُودٌ**’dur”; yani kötü huylu. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَيْصَاءُ** ve **المِحْيَاصُ**: hayâ ve karşılaşma bakımından dar olan. Bu, tertipli bir “laff ve neşr”dir. **وحَيْصَ بَيْصَ** **ب ي ص** maddesindedir; daha önce geçti ki ikisi **حَيص** ve **بَوص**’tan iki isimdir; bir kılındı; **البَوْصُ**’u **الحَيْصِ** lafzı üzere çıkardı ki ikisi çiftleşsin. **والحَيْصُ**: sıvışma ve geri kalma; **والبَوْصُ**: öne geçme ve kaçma; mânâsı: kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. **وحَايَصَه مُحَايَصَةً**: onu oyaladı/yan çizdi; onunla yarıştı; onunla mücadele etti. Ebû Ubeyd, **مَطَرِّف** hadîsini bununla tefsir etti: o taun’dan çıkmıştı; bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: “O, ölümdür; biz ondan **نُحَايِصُهُ**; ondan kaçınılmaz.” Dedi ki: fiille yarışmayı ve galebeyi ifade etmek için konulmuş olduğundan onu mufâ‘ale kalıbı üzere çıkardı; böylece “**نُحَايِصُه**” sözünün mânâsı “ondan kaçmaya hırs gösteririz” sözüne döner. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حاصَ باصَ**: **حَيْصَ بَيْصَ**’ta bir lugattır. Ve **تَحَايَصَ عَنْهُ**: saptı ve meyletti. İbn Berrî, **ح و ص** tercümesinde nakletti: vezir dedi: **الأَحْيَصُ**: iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan.
