# حيص — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: حيص

حيص
حَاصَ - يَحِيصُ - مَحِيْص
حَاصَ - يَحِيْصُ + الكائن + عن شيء أو أمر، أو من شيء أو أمر: يتحرك بشكل عشوائي يسعى للحيد والهرب والتفلت والنجاة وتفادي مكروه
مَحِيْص: على وزن " مـَفعـَل " (أصلها " مـَحـْيـَص"): اسم مكان من فعل " حَاصَ - يَحيْصُ ": مخرج نجاة: المكان الذي يحيص المرء منه عن أمر أو كائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
نَجَا - يَنْجُوْ (اللازم)، نَقِذَ - يَنْقَذُ، حَاد َ - يَحِيْدُ، حَاصَ - يَحِيْصُ، تَقَى - يَتْقِي، نَاصَ - يَنُوْصُ
محيص
	﴿وكم أهلكنا قبلهم من قرن هم أشد منهم بطشا فنقبوا في البلاد هل من محيص(36)﴾ ق ﴿ويعلم الذين يجادلون في آياتنا ما لهم من محيص(35)﴾ الشورى
مختار الصحاح
● [حيص] ح ي ص: حَاصَ عنه عدل وحاد وبابه باع و حُيُوصاً و مَحِيصاً و مَحَاصاً و حَيَصاناً بفتح الياء يقال ما عنه مَحِيصٌ أي محيد ومهرب و الانحِياصُ مثله
الراغب:
حاص
- قال تعالى: }هل من محيص﴿[ق/36]، وقولهه تعالى:﴾ما لنا من محيص{ [إبراهيم/21]، أصله من حيص بيص أي: شدة، وحاص عن الحق يحيص، أي: حاد عنه إلى شدة ومكروه. وأما الحوص فخياطة الجلد ومنه حصت عين الصقر (قال السرقسطي: حاص الثوب حوصا وحياصة: خاطه. انظر: الأفعال 1/418؛ والمجمل 1/258؛ واللسان: حوص).
ملخص اللسان
1.     حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ.
2.     الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء.
3.     ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ،
4.     حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا.
5.     وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً: عدَلَ وحادَ.
6.     وحاصَ عن  الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه،
7.     هو المَوْتُ نُحايِصُه ولا بدَّ منه: مَعناه نَرُوغ عنه؛
8.     الحَيْصِ  العُدُولِ والهرَبِ من الشيء،
9.     فَحاصَ المُسْلِمونَ حَيْصةً ، أَي جالوا جولَة يَطْلبون الفِرارَ والمَحِيصَ والمَهْرَبَ  والمَحِيدَ.
10.                        والحِياصةُ: سَيْرٌ في الحِزام.
11.                        والحِياصةُ سَيْرٌ طويلٌ  يُشَدُّ به حِزام الدابةِ.
12.                        الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه  أَصْغَرُ من الأُخرى.
13.                        ووقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحَيْصِ بَيْصِ وحاصِ باصِ  أَي في ضِيق وشدّة،
14.                        والحَيْصُ:  الرَّواغُ والتخلّف والبَوْصُ السَّبْق والفِرار،
15.                        إِن هذه الفِتْنة حَيْصةٌ من حَيَصات الفِتَن  أَي رَوْغة منها عدَلت إِلينا.
16.                         وحَيْصَ بَيْصَ: جُحْرُ الفَأْر.
17.                         وإِنك  لتحسب عليَّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً أَي ضيّقةً.
18.                        والحائصُ من النساء: الضيّقةُ،
19.                         ومن الإِبل: التي لا يجوزُ فيها قضيبُ  الفحل كأَن بها رَتَقاً.
20.                        وجعَلْتم الأَرضَ عليه حَيْصَ بَيْصَ  أَي ضيَّقْتم الأَرضَ عليه حتى لا مَضْرَب له فيها ولا مُنْصَرَف للكَسْب،
لسان العرب
● - حيص: الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء. حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ.  ويقال: ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ، وكذلك المَحاصُ، والانحياصُ  مثلُه. يقال لِلأَوْلِياء: حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا.  وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً  ومَحاصاً ومَحِيصاً وحايَصه وتَحايَصَ عنه، كلُّه: عدَلَ وحادَ. وحاصَ عن  الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه، وهو يُحايصُني. وفي حديث مُطَرِّف: أَنه خرجَ من  الطاعُون فقيل له في ذلك فقال: هو المَوْتُ نُحايِصُه ولا بدَّ منه، قال  أَبو عبيد: مَعناه نَرُوغ عنه؛ ومنه المُحايَصةُ، مُفاعلةٌ، من الحَيْصِ  العُدُولِ والهرَبِ من الشيء، وليس بين العبد والموت مُفاعلةٌ، وإِنما  المعنى أَن الرجل في فَرْطِ حِرْصِه على الفِرارِ من الموت كأَنه يبارِيه  ويُغالِبُه فأَخْرَجَه على المُفاعلة لكونها موضوعة لإِفادة المُبَاراةِ  والمُغالَبةِ بالفِعْل، كقوله تعالى: يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم،  فيؤول معنى نُحايصُه إِلى قولك نَحْرِص على الفِرارِ منه. وقوله عزّ وجلّ:  وما لَهُمْ من مَحِيص. وفي حديثٍ يَرْوِيهِ ابنُ عمر أَنه ذكر قِتالاً  وأَمْراً: فَحاصَ المُسْلِمونَ حَيْصةً، ويروى: فجاضَ جَيْضةً، معناهما  واحد، أَي جالوا جولَة يَطْلبون الفِرارَ والمَحِيصَ والمَهْرَبَ  والمَحِيدَ. وفي حديث أَنس: لما كان يومُ أُحُدٍ حاصَ المُسْلِمون حَيْصةً، قالوا:  قُتِلَ محمد.  والحِياصةُ: سَيْرٌ في الحِزام. التهذيب: والحِياصةُ سَيْرٌ طويلٌ  يُشَدُّ به حِزام الدابةِ. وفي كتاب ابن السكيت في القلب والإِبدال في باب  الصاد والضاد: حاصَ وحاضَ وجاضَ بمعنى واحد؛ قال: وكذلك ناصَ وناضَ.  ابن بري في ترجمة حوص قال الوزير: الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه  أَصْغَرُ من الأُخرى.  ووقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحَيْصِ بَيْصِ وحاصِ باصِ  أَي في ضِيق وشدّة، والأَصل فيه بطنُ الضَّبِّ يُبْعَج فيُخْرج مَكْنُه وما  كانَ فيه ثم يُحاصُ، وقيل: أَي في اختلاط من أَمر لا مخرج لهم منه؛  وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي عائذ الهذلي:  قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،  لم تَلْتَحصْني حَيْصَ بَيْصَ لحَاصِ  ونصب حَيْصَ بَيْصَ على كل حال، وإِذا أَفْرَدُوه أَجْرَوْه وربما تركوا  إِجْراءَه. قال الجوهري: وحَيْصَ بَيْصَ اسمان جُعِلا واحداً وبُنِيا  على الفتح مثل جاري بَيْتَ بَيْتَ، وقيل: إِنهما اسمان من حيص وبوص جُعِلا  واحداً وأَخرج البَوْصَ على لفظِ الحَيْصِ ليَزْدَوِجا. والحَيْصُ:  الرَّواغُ والتخلّف والبَوْصُ السَّبْق والفِرار، ومعناه كل أَمر يتخلف عنه  ويفرّ. وفي حديث أَبي موسى: إِن هذه الفِتْنة حَيْصةٌ من حَيَصات الفِتَن  أَي رَوْغة منها عدَلت إِلينا. وحَيْصَ بَيْصَ: جُحْرُ الفَأْر. وإِنك  لتحسب عليَّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً أَي ضيّقةً.  والحائصُ من النساء: الضيّقةُ، ومن الإِبل: التي لا يجوزُ فيها قضيبُ  الفحل كأَن بها رَتَقاً.  وحكى أَبو عمروٍ: إِنك لتحسب عليّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً، ويقال:  حِيْصٍ بِيْصٍ؛ قال الشاعر:  صارت عليه الأَرضُ حِيْصٍ بِيْص،  حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي  وفي حديث سعيد بن جبير، وسُئِل عن المكاتب يشترط عليه أَهلُه أَن لا  يخرج من بلده فقال: أَثْقَلْتم ظهرَه وجعَلْتم الأَرضَ عليه حَيْصَ بَيْصَ  أَي ضيَّقْتم الأَرضَ عليه حتى لا مَضْرَب له فيها ولا مُنْصَرَف للكَسْب،  قال: وفيها لُغات عِدَّة لا تنفرد إِحدى اللَّفْظتين عن الأُخرى،  وحَيْصَ من حاصَ إِذا حاد، وبَيْصَ من باصَ إِذا تقدم، وأَصلها الواو وإِنما  قلبت ياء للمُزاوجة بِحَيص، وهما مبنيتان بناء خمسة عشر؛ وروى الليث بيت  الأَصمعي:  لقد نال حَيْصاً من عُفَيْرةَ حائِصا  قال: يروى بالحاء والخاء. قال أَبو منصور: والرواة رَوَوْه بالخاء، قال:  وهو الصحيح؛ وسيأْتي ذكره إِن شاء اللّه تعالى.
مقاييس اللغة:
(حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
* وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
ويَرْوُون:
* بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])
القاموس المحيط:
حاصَّ عنه يَحِيصُ حَيْصاً وحَيْصَةً وحُيُوصاً ومَحيصاً ومَحَاصاً وحَيَصاناً عَدَلَ، وحادَ
كانْحَاصَ، أو يقالُ لِلأوْلِياءِ: حاصُوا، ولِلأَعْداءِ: انْهَزَموا. والمَحِيصُ: المَحِيدُ، والمَعْدِلُ، والمَمِيلُ، والمَهْرَبُ. ودابَّةٌ حَيُوصٌ: نَفُورٌ. والحَيْصاءُ والمِحْياصُ: الضَّيِّقَةُ الحَيَاءِ. وحَيْصَ بَيْصَ: في ب ي ص. وحايَصَهُ: راوَغَهُ، وغالَبَه.
تاج العروس:
ح - ي - ص
حاصَ عَنْه يَحِيصُ حَيْصاً وحَيْصَةًً وحُيُوصاً بالضَّمِّ ومَحِيصاً ومَحَاصاً وحَيَصَاناً مُحَرِّكَةً : عَدَلَ وحَادَ ورَجَعَ وهَرَبَ كانْحاصَ . وفاتَه مِنَ المَصَادِرِ حَيْصُوصَةً ويُقَالُ حَاصَ عن الشّرِّ أَيْ حَادَ عَنْهُ فسَلِمَ منه . وفي كِتابِ ابنِ السِّكِّيتِ في القَلْبِ والإِبْدَالِ في بابِ الصادِ والضّاد حاصَ وحاضَ وجاضَ بمَعْنَىً وَاحِدٍ قالَ : وكَذلِكَ ناصَ ونَاضَ وفِي حَدِيثٍ لَمَّا كانَ يَوْم أُحُدٍ فحَاصَ المُسْلِمُونَ حَيْصَةً ويُرْوَى فجاضَ جِيْضَةً والمَعْنَى وَاحِدٌ أَيْ جالُوا جَوْلَةً يَطْلُبُون الفِرَار . أَو يُقَالُ للأَوْلِياءِ : حاصُوا عن العَدُوِّ ولِلأَعْدَاءِ : انْهَزَمُوا . وقَوْلُه عَزَّ وجَلَّ : مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ . المَحِيصُ : المَحِيدُ والمَعْدِلُ والمَمِيلُ والمَهْرَبُ . ودَابَّةٌ حَيُوصٌ كصَبُورِ : نَفُورٌ تَعْدِلُ عمّا يُرِيدُه صاحِبُهَا وقالَتِ امْرَأَةٌ من العَرَبِ - وقَدْ أَرادَتْ أَنْ تَرْكَبَ بَغْلاً - لَعَلَّهُ حَيُوصٌ أَوْ قَمُوصٌ أَوْ شُحْدُودٌ . أَيْ سَيِّئُ الخُلُقِ . وعن ابنِ الأَعْرابِيِّ : الحَيْصَاءُ والمِحْيَاصُ : الضَّيِّقَةُ الحَيَاءِ والمَلاَقى . لَفٌّ ونَشْرٌ مُرَتَّبٌ . وحَيْصَ بَيْصَ في ب ي ص وقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُمَا اسْمَانِ مِنْ حَيص وبَوص جُعِلاَ وَاحِداً وأُخْرِج البَوْصُ عَلَى لَفْظِ الحَيْصِ ليَزْدَوِجَا . والحَيْصُ : الرَّوَاغُ والتَّخَلُّفُ والبَوْصُ : السَّبْقُ والفِرَارُ ومَعْنَاهُ : كُلُّ أَمْرٍ يَتَخَلَّفُ عَنْهُ ويَفِرُّ . وحَايَصَه مُحَايَصَةً : رَاوَغَهُ وباراهُ وغَالَبُه وبه فَسَّرَ أَبُو عُبَيْدٍ حَدِيَث مَطَرِّفٍ وقد خَرَجَ من الطَّاعُونِ فقِيلَ لَهُ في ذلِكَ فَقَالَ : هُوَ المَوْتُ نُحَايِصُهُ ولابُدَّ مِنْهُ . قالَ : أَخْرَجَه عَلَى المُفَاعَلَةِ لكَوْنِهَا مَوْضُوعَةً لإِفَادَةِ المُبَارَاةِ والمُغَالَبَة بالفِعْلِ فيَؤُولُ مَعْنَى قَوْله : نُحَايِصُه إِلَى قَوْلِكَ نَحْرِصُ عَلَى الفِرَارِ منه . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : حاصَ باصَ : لغَةٌ في حَيْصَ بَيْصَ : وتَحَايَصَ عَنْهُ : عَدَلَ وحادَ : ونَقَلَ ابنُ بَرّيّ في ترجمة ح و ص قال الوَزِيرُ : الأَحْيَصُ : الَّذِي إِحْدَى عَيْنَيْهِ أَصْغَرُ مِنَ الأُخْرَى

### Türkçe

**حيص**
**حَاصَ - يَحِيصُ - مَحِيْص**
**حَاصَ - يَحِيْصُ** + varlık + bir şeyden veya bir işten, yahut bir şeyden veya bir işten: rastgele bir biçimde hareket eder; uzaklaşmaya, kaçmaya, sıyrılmaya, kurtulmaya ve bir kötülükten sakınmaya çalışır.

**مَحِيْص**: “**مـَفعـَل**” vezni üzere (aslîsi “**مـَحـْيـَص**”): “**حَاصَ - يَحيْصُ**” fiilinden mekân ismi: kurtuluş çıkışı: kişinin bir işten veya bir varlıktan kendisiyle uzaklaştığı yer.

Ve lafız, “atıştan veya düşmandan sıyrılma hareketi ve ondan sakınma ve ondan kurtulma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَجَا - يَنْجُوْ** (lâzım), **نَقِذَ - يَنْقَذُ**، **حَاد َ - يَحِيْدُ**، **حَاصَ - يَحِيْصُ**، **تَقَى - يَتْقِي**، **نَاصَ - يَنُوْصُ**

**محيص**
	﴿Ve onlardan önce nice nesli helâk ettik; onlar bunlardan kuvvetçe daha şiddetli idiler; ülkelerde delip geçtiler; hiç **محيص** var mı? (36)﴾ **ق** ﴿Ve âyetlerimiz hakkında mücadele edenler bilirler ki onlar için **محيص** yoktur (35)﴾ **الشورى**

**مختار الصحاح**
● [**حيص**] ح ي ص: **حَاصَ** ondan: saptı ve meyletti; bâbı **باع**’dır; **حُيُوصاً** ve **مَحِيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصاناً** (yâ’nın fethiyle). “Ondan **مَحِيصٌ** yoktur” denir; yani sapma ve kaçış (yeri) yoktur. **الانحِياصُ** da onun gibidir.

**الراغب:**
**حاص**
- Yüce Allah dedi: }**هل من محيص**﴿[ق/36] ve O’nun yüce sözü:﴾**ما لنا من محيص**{ [إبراهيم/21]. Aslı **حيص بيص**’tendir; yani: şiddet. Ve **حاص عن الحق يحيص**: yani ondan saptı; yani ondan şiddete ve kötülüğe meyletti. **الحوص** ise derinin dikilmesidir; ondan “şahinin gözü dikildi” (السرقسطي dedi: **حاص الثوب حوصا وحياصة**: onu dikti. Bak: **الأفعال** 1/418; **والمجمل** 1/258; **واللسان: حوص**).

**ملخص اللسان**
1.     **حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً**: döndü.
2.     **الحَيْصُ**: bir şeyden sapma.
3.     “Ondan **مَحيصٌ** yoktur” yani sapma ve kaçış (yeri) yoktur,
4.     **حاصُوا عن العَدُوِّ**; düşmanlar için: bozguna uğradılar.
5.     **وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً**: saptı ve meyletti.
6.     **وحاصَ عن  الشرِّ**: ondan meyletti de ondan selâmete erdi,
7.     “O, ölümdür; biz ondan **نُحايِصُه**; ondan kaçınılmaz”: mânâsı: ondan sıvışırız;
8.     **الحَيْصِ**: bir şeyden sapma ve kaçma,
9.     Müslümanlar bir **حَيْصةً** yaptılar; yani kaçışı ve **المَحِيصَ**’i ve kaçış yerini ve sapma yerini arayarak bir dolaşma dolaştılar.
10.                        **والحِياصةُ**: kemerde bir kayış.
11.                        **والحِياصةُ**: binek hayvanının kemerinin bağlandığı uzun bir kayış.
12.                        **الأَحْيَصُ**: iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan.
13.                        Kavim **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ** ve **حَيْصِ بَيْصِ** ve **حاصِ باصِ** içine düştü; yani darlık ve şiddet içine,
14.                        **والحَيْصُ**: sıvışma ve geri kalma; **والبَوْصُ**: öne geçme ve kaçma,
15.                        “Şu fitne, fitnelerin **حَيْصةٌ**’sidir”; yani ondan bir sıvışmadır; bize doğru meyletti.
16.                         **وحَيْصَ بَيْصَ**: farenin deliği.
17.                         “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; yani dar.
18.                        **والحائصُ** kadınlardan: dar olan,
19.                         Develerden: erkek devenin kamışının geçmediği; sanki onda bir bitişiklik varmış gibi.
20.                        “Yeri onun üzerine **حَيْصَ بَيْصَ** yaptınız”; yani yeri onun üzerine daralttınız; öyle ki onda onun için ne bir vurma yeri vardır ne de kazanç için bir dönüp gitme yeri.

**لسان العرب**
● - **حيص**: **الحَيْصُ**: bir şeyden sapmadır. **حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً**: döndü. Ve denir: “Ondan **مَحيصٌ** yoktur”; yani sapma ve kaçış (yeri) yoktur; **المَحاصُ** da böyledir; **الانحياصُ** da onun gibidir. Dostlar için denir: **حاصُوا عن العَدُوِّ**; düşmanlar için: bozguna uğradılar. Ve **حاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً ومَحاصاً ومَحِيصاً** ve **حايَصه** ve **تَحايَصَ عنه**; hepsi: saptı ve meyletti. Ve **حاصَ عن  الشرِّ**: ondan meyletti de ondan selâmete erdi; ve o bana **يُحايصُني**. **مُطَرِّف** hadîsinde: onun taun’dan çıktığı; bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: “O, ölümdür; biz ondan **نُحايِصُه**; ondan kaçınılmaz.” **أَبو عبيد** dedi: mânâsı: ondan sıvışırız; ondan **المُحايَصةُ** (mufâ‘ale) gelir; **الحَيْصِ**’ten, yani bir şeyden sapma ve kaçmadan. Kul ile ölüm arasında mufâ‘ale yoktur; ancak mânâ şudur: adamın ölümden kaçmaya aşırı hırsı içinde sanki onunla yarışıyor ve onu yenmeye çalışıyor gibidir; fiille yarışmayı ve galebeyi ifade etmek için konulmuş olduğundan onu mufâ‘ale kalıbı üzere çıkardı; Yüce Allah’ın sözü gibi: **يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم**; böylece **نُحايصُه** mânâsı “ondan kaçmaya hırs gösteririz” sözüne döner. Ve O’nun aziz ve celîl sözü: **وما لَهُمْ من مَحِيص**. Ve İbn Ömer’in rivayet ettiği bir hadîste: o bir savaş ve bir iş zikretti: Müslümanlar bir **حَيْصةً** yaptılar; “**فجاضَ جَيْضةً**” diye de rivayet edilir; ikisinin mânâsı birdir: yani kaçışı ve **المَحِيصَ**’i ve kaçış yerini ve sapma yerini arayarak bir dolaşma dolaştılar. Enes hadîsinde: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حَيْصةً** yaptılar; dediler ki: Muhammed öldürüldü. **والحِياصةُ**: kemerde bir kayış. **التهذيب**: **والحِياصةُ** binek hayvanının kemerinin bağlandığı uzun bir kayıştır. İbnü’s-Sikkît’in **القلب والإِبدال** kitabında, **الصاد** ve **الضاد** bâbında: **حاصَ** ve **حاضَ** ve **جاضَ** bir mânâdadır; dedi ki: aynı şekilde **ناصَ** ve **ناضَ**. İbn Berrî, **حوص** tercümesinde: vezir dedi: **الأَحْيَصُ** iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan. Kavim **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ** ve **حَيْصِ بَيْصِ** ve **حاصِ باصِ** içine düştü; yani darlık ve şiddet içine. Aslı, kelerin karnının yarılıp içindeki saklısının ve içindekinin çıkarılması, sonra onun **يُحاصُ** edilmesidir; ve denildi ki: yani kendileri için ondan çıkış olmayan bir işte karışıklık içine. **الأَصمعي**’nin, **أُمية بن أَبي عائذ الهذلي**’den naklettiği:
قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحصْني حَيْصَ بَيْصَ لحَاصِ
**حَيْصَ بَيْصَ** her hâl üzere mansûb kılındı; onu tekil yaptıklarında i‘râbını yürüttüler; bazen i‘râbını terk ettiler. **الجوهري** dedi: **وحَيْصَ بَيْصَ** iki isimdir; bir kılındı ve “**جاري بَيْتَ بَيْتَ**” gibi fetha üzere bina edildi. Ve denildi ki: ikisi **حيص** ve **بوص**’tan iki isimdir; bir kılındı; **البَوْصَ**’u **الحَيْصِ** lafzı üzere çıkardı ki ikisi çiftleşsin. **والحَيْصُ**: sıvışma ve geri kalma; **والبَوْصُ**: öne geçme ve kaçma; mânâsı: kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Şu fitne, fitnelerin **حَيْصةٌ**’sidir”; yani ondan bir sıvışmadır; bize doğru meyletti. **وحَيْصَ بَيْصَ**: farenin deliği. “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; yani dar. **والحائصُ** kadınlardan: dar olan; develerden: erkek devenin kamışının geçmediği; sanki onda bir bitişiklik varmış gibi. Ebû Amr hikâye etti: “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; ve denir: **حِيْصٍ بِيْصٍ**; şair dedi:
صارت عليه الأَرضُ حِيْصٍ بِيْص،
حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي
Saîd b. Cübeyr hadîsinde: mükâteb hakkında soruldu; ehli ona beldesinden çıkmamasını şart koşuyor; dedi ki: “Sırtını ağırlaştırdınız ve yeri onun üzerine **حَيْصَ بَيْصَ** yaptınız”; yani yeri onun üzerine daralttınız; öyle ki onda onun için ne bir vurma yeri vardır ne de kazanç için bir dönüp gitme yeri. Dedi ki: onda birçok lugat vardır; iki lafızdan biri ötekinden ayrılmaz. **وحَيْصَ**: **حاصَ**’tan, meylettiği zaman; **وبَيْصَ**: **باصَ**’tan, öne geçtiği zaman. Aslı vâv’dır; ancak **حَيص** ile eşleştirme için yâ’ya çevrildi. İkisi “on beş” bina edilişi üzere bina edilmiştir. **الليث** el-Asmaî’nin beytini rivayet etti:
لقد نال حَيْصاً من عُفَيْرةَ حائِصا
Dedi ki: hâ ile ve hâ ile (الحاء والخاء) rivayet edilir. Ebû Mansûr dedi: râviler onu **الخاء** ile rivayet ettiler; dedi ki: doğru olan odur; Allah Teâlâ dilerse onun zikri gelecektir.

**مقاييس اللغة:**
(**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulüm içinde meyil ve inatlaşmadır. Denir: **حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً**; eğrildiği zaman. Dedi ki:
* وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
Ve rivayet ederler:
* بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
Bâbdan, onların sözü: “**وقَعُوا في حَيْص بَيْص**”; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])

**القاموس المحيط:**
**حاصَّ** ondan: **يَحِيصُ** **حَيْصاً** ve **حَيْصَةً** ve **حُيُوصاً** ve **مَحيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصاناً**: saptı ve meyletti; **كانْحَاصَ** gibi. Yahut dostlar için denir: **حاصُوا**; düşmanlar için: bozguna uğradılar. **والمَحِيصُ**: sapma yeri; ve dönme yeri; ve meyil yeri; ve kaçış yeri. **ودابَّةٌ حَيُوصٌ**: ürkek. **والحَيْصاءُ** ve **المِحْياصُ**: hayâ ve karşılaşma bakımından dar olan. **وحَيْصَ بَيْصَ**: **ب ي ص** maddesinde. **وحايَصَهُ**: onu oyaladı/yan çizdi ve onunla mücadele etti.

**تاج العروس:**
ح - ي - ص
**حاصَ عَنْه يَحِيصُ حَيْصاً** ve **حَيْصَةً** ve **حُيُوصاً** (damme ile) ve **مَحِيصاً** ve **مَحَاصاً** ve **حَيَصَاناً** (harekeli): saptı ve meyletti ve döndü ve kaçtı; **كانْحاصَ** gibi. Kaynaklardan **حَيْصُوصَةً** ondan kaçmıştır. Ve denilir: **حَاصَ عن الشّرِّ**; yani ondan meyletti de ondan selâmete erdi. İbnü’s-Sikkît’in **القَلْبِ والإِبْدَال** kitabında, **الصاد** ve **الضّاد** bâbında: **حاصَ** ve **حاضَ** ve **جاضَ** bir mânâdadır; dedi: aynı şekilde **ناصَ** ve **نَاضَ**. Ve bir hadîste: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حَيْصَةً** yaptılar; “**فجاضَ جِيْضَةً**” diye de rivayet edilir; mânâ birdir; yani kaçışı arayarak bir dolaşma dolaştılar. Yahut dostlar için denilir: **حاصُوا عن العَدُوِّ**; düşmanlar için: bozguna uğradılar. Ve O’nun aziz ve celîl sözü: **مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ**. **المَحِيصُ**: sapma yeri; dönme yeri; meyil yeri; kaçış yeri. **ودَابَّةٌ حَيُوصٌ** ( **صَبُورِ** gibi): ürkek; sahibinin istediğinden sapar. Araplardan bir kadın dedi — bir katıra binmek istemişti —: “Belki o **حَيُوصٌ** yahut **قَمُوصٌ** yahut **شُحْدُودٌ**’dur”; yani kötü huylu. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَيْصَاءُ** ve **المِحْيَاصُ**: hayâ ve karşılaşma bakımından dar olan. Bu, tertipli bir “laff ve neşr”dir. **وحَيْصَ بَيْصَ** **ب ي ص** maddesindedir; daha önce geçti ki ikisi **حَيص** ve **بَوص**’tan iki isimdir; bir kılındı; **البَوْصُ**’u **الحَيْصِ** lafzı üzere çıkardı ki ikisi çiftleşsin. **والحَيْصُ**: sıvışma ve geri kalma; **والبَوْصُ**: öne geçme ve kaçma; mânâsı: kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. **وحَايَصَه مُحَايَصَةً**: onu oyaladı/yan çizdi; onunla yarıştı; onunla mücadele etti. Ebû Ubeyd, **مَطَرِّف** hadîsini bununla tefsir etti: o taun’dan çıkmıştı; bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: “O, ölümdür; biz ondan **نُحَايِصُهُ**; ondan kaçınılmaz.” Dedi ki: fiille yarışmayı ve galebeyi ifade etmek için konulmuş olduğundan onu mufâ‘ale kalıbı üzere çıkardı; böylece “**نُحَايِصُه**” sözünün mânâsı “ondan kaçmaya hırs gösteririz” sözüne döner. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حاصَ باصَ**: **حَيْصَ بَيْصَ**’ta bir lugattır. Ve **تَحَايَصَ عَنْهُ**: saptı ve meyletti. İbn Berrî, **ح و ص** tercümesinde nakletti: vezir dedi: **الأَحْيَصُ**: iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan.
