# حيص — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: حيص

حَاصَ عَنْهُ
1 حَاصَ عَنْهُ حاص عنه حاص عنة , aor. يَحِيصُ, inf. n. حَيْصٌ and حُيُوصٌ and مَحِيصٌ and مَحَاصٌ (S, Msb, K) and حَيَصَانٌ (S, K) and حَيْصُوصَةٌ (TA) and ↓ حَيْصَةٌ, (K,) [or the last is an inf. n. of un.,] He turned away from him, or it: (S, A, Msb, K:) and he returned, or went back, and fled, from him, or it: (TA:) and عنه ↓ انحاص signifies the same; (S, K, TA;) and so does عنه ↓ تحايص: (TA:) or (K) one says of friends, (S, K,) حَاصُوا, (K,) or حاصوا عَنِ العَدُوِّ [they turned away from the enemy]; (S;) [and in like manner, اِنْحَازُوا;] and of enemies, اِنْهَزَمُوا; (S, K;) [and in like manner, وَلَّوْا مُدْبِرِينَ.] You say also, حَاصَ عَنِ القِتَالِ He turned away from the fight. (A.) And حَاصَ عَنِ الحَقِّ He turned away from the truth; he deviated from it. (Msb.) And حَاصَ عَنِ الشَّىْءِ He turned away from the thing, and became safe from it. (TA.) And it is said in a trad. respecting the battle of Ohod, فَحَاصَ المُسْلِمُونَ ↓ حَيْصَةٌ And the Muslims made a wheel away, desiring flight: or, accord. to one relation, فَحَاضَ حَيْضَةً, which means the same. (TA.) حَيْصٌ also signifies The retiring, or going back, from a thing. (S, TA.) [See also مَحِيصٌ, below.]

حايصهُ
3 حايصهُ حايصه حايصة , (K,) inf. n. مُحَايَصَةٌ, (TA,) He acted towards him with artifice, or guile; (K;) vied with him; (TA;) and strove to overcome him. (K.) Hence the saying of Mutarrif, related in a trad., when he was asked respecting his going forth from the pestilence, هُوَ المَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ, may be interpreted as meaning, [It is death:] we are eager to flee from it [though there is no avoiding it]. (AO, TA.)

6 تَحَاْيَصَ see 1.

7 اـِنْحَيَصَ see 1.

وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ
وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ وقع في حاص باص : see what next follows.

وَقَعَ
وَقَعَ وقع , (AA, S, A, and K in art. بيص,) and وَقَعُوا, (S,) فِى حَيْصَ بَيْصَ, (S, A, and K ubi suprà,) and حيص بِيصَ, (S in this art. and in art. بيص; and so in the CK ubi suprà, and in a MS. copy of the K, [though app. contradicted by what follows in that work, as will be seen below,] or حِيصِ بِيصِ, (K ubi suprà, accord. to some copies, and so in the TA,) and حَيْص بَيْصِ, (K ubi suprà,) with fet-h to the first [letter] of each and to the last of each, (K ubi suprà,) and with kesr to the first of each, (S in art. بيص,) or to both, and with fet-h to the first of each and kesr to the last of each; and sometimes each of the two [vars., namely, حَيْص بَيْص and حِيص بِيص,] is made perfectly decl. in the second [word], (K ubi suprà,) [so that you say also حَيْصَ بَيْصٍ, and حِيصِ بِيصٍ, and حَيْصِ بَيْصٍ; (though the copies of the K differ in respect of these forms, two, for instance, giving one form, which is written حَيْصٍ بَيْصٍ, and one adding حِيصٍ بِيصٍ;) for it is said,] the whole make six dial. vars.; and, accord. to MF, each of the two [vars.] is sometimes made perfectly decl. in the first [word] also, [so that you say حَيْصٍ بَيْصٍ, and حيصٍ بِيصٍ,] but this he may have inferred from what will be afterwards mentioned on the authority of ISk, (TA in art. بيص,) and بَاصِ ↓ فِى حَاصِ, (K ubi suprà,) indecl., with kesr for the termination, the ا being [originally] ى; (TA ubi suprà;) He fell, (S, K,) and they fell, (S,) into confusion in respect of their case, or affair, from which there was no escape for them: (S and K ubi suprà:) or into straitness and difficulty: (S:) حَيْصَ بَيْصَ and حِيصَ بِيصَ are each two nouns made into one, and made indecl. with fet-h for their termination, as in the instance of جَارِى بَيْتَ بَيْتَ: or, as some assert, they are two nouns, from حَيْصٌ meaning the “ turning away, ” and “ retiring, ” or “ going back, ” and بَوْصٌ meaning the “ outstripping, ” and “ fleeing; ” and بوص is altered to assimilate it to حيص; and the meaning is, an affair, or a case, of any kind, from which one retires, or goes back, and flees. (S.) You say also, جَعَلْتُمُ الأَرْضَ عَلَيْهِ حَيْصَ بَيْصَ, (S and K, both in art. بيص,) or حِيصَ بِيصَ, (S ubi suprà,) and حَيْصًا بَيْصًا, (ISk, and K ubi suprà,) with fet-h to each, and حِيصًا بِيصًا, with kesr to each, not compounded, (ISk, and TA ubi suprà,) Ye have straitened [the earth, or land,] to him, (S and K ubi suprà,) so that he may not act as he pleases therein: (K:) or so that he may not travel therein in search of sustenance, nor employ himself as he would to make gain. (Nh.) And اـِنَّكَ لَتَحْسِبُ عَلَىَّ الأَرْضَ حَيْصًا بَيْصًا, or, as some say, حيصِ بيصِ, [i. e., حَيْصِ بَيْصِ or حِيصِ بِيصِ, meaning, Verily thou thinkest the earth to be straitened to me, so that I may not act as I please therein: &c.] (S.) ― -b2- حَيْصَ بَيْصَ also signifies The hole of the rat or mouse. (TA in art. بيص.)

حَيْصَةٌ
حَيْصَةٌ حيص حيصه حيصة : see 1, in two places.

حَيُوصٌ
حَيُوصٌ حيوص A beast (دَابَّةٌ) that takes fright, and runs away at random; (K;) turning away from that which its master desires: (TA:) a mule evil in disposition. (TA.)

مَحِيصٌ
مَحِيصٌ محيص [an inf. n.: (see 1:) and also a n. of place, signifying A place to which one turns away, or aside; to which one flees; a place of refuge:] syn. مَحِيدٌ (S, K) and مَعْدِلٌ (Msb, K) and مَمِيلٌ (K) and مَهْرَبٌ. (S, K.) You say, مَا عَنْهُ مَحِيصٌ [There is no turning away, &c., or no place to which to turn away, &c., from it]. (S.)

### Türkçe

**حَاصَ عَنْهُ**
1 **حَاصَ عَنْهُ** حاص عنه حاص عنة, muzâri‘ı **يَحِيصُ**, mastarı **حَيْصٌ** ve **حُيُوصٌ** ve **مَحِيصٌ** ve **مَحَاصٌ** ve **حَيَصَانٌ** ve **حَيْصُوصَةٌ** ve ↓ **حَيْصَةٌ**, (yahut sonuncusu birim mastardır,) O, ondan yahut ondan (şeyden) yüz çevirdi: ve o, ondan yahut ondan (şeyden) geri döndü, geri gitti ve kaçtı: ve عنه ↓ **انحاص** aynı mânaya delâlet eder; ve عنه ↓ **تحايص** da böyledir: yahut (bir kimse) dostlar hakkında der ki, **حَاصُوا**, yahut **حاصوا عَنِ العَدُوِّ** [düşmandan yüz çevirdiler]; ve düşmanlar hakkında, **اِنْهَزَمُوا**; [ve benzeri şekilde, **وَلَّوْا مُدْبِرِينَ**.] Sen ayrıca dersin ki, **حَاصَ عَنِ القِتَالِ** O, savaştan yüz çevirdi. Ve **حَاصَ عَنِ الحَقِّ** O, haktan yüz çevirdi; ondan saptı. Ve **حَاصَ عَنِ الشَّىْءِ** O, şeyden yüz çevirdi ve ondan emin oldu. Ve Uhud savaşı hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: فَحَاصَ المُسْلِمُونَ ↓ **حَيْصَةٌ** Ve Müslümanlar, kaçmayı isteyerek bir dönüşle yüz çevirdiler: yahut bir rivayete göre, فَحَاضَ **حَيْضَةً**, ki bu da aynı mânaya gelir. **حَيْصٌ** ayrıca, bir şeyden geri çekilmek yahut geri dönmek mânasına gelir. [Aşağıda **مَحِيصٌ**’a da bak.]

**حايصهُ**
3 **حايصهُ** حايصه حايصة, mastarı **مُحَايَصَةٌ**, O, ona karşı hileyle/düzenle davrandı; onunla yarıştı; ve onu yenmeye çalıştı. Bundan dolayı, Mutarrif’in, vebadan çıkışı hakkında kendisine sorulduğunda bir hadiste rivayet olunan sözü: هُوَ المَوْتُ نُحَايِصُهُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ, şu mânaya yorumlanabilir: [O ölümdür:] biz ondan kaçmaya heves ederiz [hâlbuki ondan kaçınmak yoktur].

6 **تَحَاْيَصَ**: 1’e bak.

7 **اـِنْحَيَصَ**: 1’e bak.

**وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ**
**وَقَعَ فِى حَاصِ بَاصِ** وقع في حاص باص: şimdi gelen şeye bak.

**وَقَعَ**
**وَقَعَ** وقع, ve **وَقَعُوا**, **فِى حَيْصَ بَيْصَ**, ve حيص بِيصَ, yahut **حِيصِ بِيصِ**, ve **حَيْص بَيْصِ**, her birinin ilk [harf]ine ve her birinin sonuna fetha ile, ve her birinin ilkine kesra ile, yahut ikisine de (kesra ile), ve her birinin ilkine fetha ve her birinin sonuna kesra ile; ve bazen bu ikisinden her biri [yani, حَيْص بَيْص ve حِيص بِيص] ikinci [kelime]de tam i‘râblı yapılır; [böylece sen ayrıca حَيْصَ بَيْصٍ, ve حِيصِ بِيصٍ, ve حَيْصِ بَيْصٍ dersin; zira denilmiştir ki,] bütün bunlar altı lehçe varyantı eder; ve MF’ye göre, bu ikisinden her biri bazen birinci [kelime]de de tam i‘râblı yapılır; ve ↓ **بَاصِ** **فِى حَاصِ** içinde, gayr-i munsarif, sonu kesra ile; ا aslında ى idi; O düştü, ve onlar düştüler, kendileri için kaçış olmayan bir hâl yahut iş hususunda karışıklığa: yahut darlığa ve zorluğa. **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ**, her biri iki isimdir; bir tek (terkip) yapılmış ve sonları fetha ile gayr-i munsarif yapılmıştır; **جَارِى بَيْتَ بَيْتَ** örneğinde olduğu gibi: yahut bazılarına göre, onlar iki isimdir; **حَيْصٌ** “yüz çevirme” ve “geri çekilme” yahut “geri dönme” mânasına gelir; ve **بَوْصٌ** “öne geçme” ve “kaçma” mânasına gelir; ve بوص, onu حيص’e benzetmek için değiştirilmiştir; ve mânası şudur: insanın ondan geri çekildiği yahut geri döndüğü ve kaçtığı her ne türden olursa olsun bir iş yahut bir hâl. Sen ayrıca dersin ki, جَعَلْتُمُ الأَرْضَ عَلَيْهِ **حَيْصَ بَيْصَ**, yahut **حِيصَ بِيصَ**, ve **حَيْصًا بَيْصًا**, her birine fetha ile, ve **حِيصًا بِيصًا**, her birine kesra ile, terkip edilmemiş olarak: Siz, ona [yeri/arzı] daralttınız, öyle ki orada dilediği gibi davranamasın: yahut öyle ki orada rızık aramak için yolculuk edemesin ve kazanç elde etmek için istediği gibi meşgul olamasın. Ve اـِنَّكَ لَتَحْسِبُ عَلَىَّ الأَرْضَ **حَيْصًا بَيْصًا**, yahut bazılarına göre, حيصِ بيصِ, [yani, **حَيْصِ بَيْصِ** yahut **حِيصِ بِيصِ**, mânası: Şüphesiz sen yeri bana dar sanıyorsun, öyle ki orada dilediğim gibi davranamayım: vb.] — **حَيْصَ بَيْصَ** ayrıca, sıçanın yahut farenin deliği mânasına gelir.

**حَيْصَةٌ**
**حَيْصَةٌ** حيص حيصه حيصة: 1’e, iki yerde, bak.

**حَيُوصٌ**
**حَيُوصٌ** حيوص: Rastgele kaçıp giden, ürken bir hayvan (**دَابَّةٌ**); sahibinin istediği şeyden yüz çeviren: huysuz tabiatlı bir katır.

**مَحِيصٌ**
**مَحِيصٌ** محيص: [bir mastar: (1’e bak:) ve ayrıca mekân ismidir; “yüz çevrilen yahut yana dönülen yer; kaçılan yer; sığınılacak yer” mânasına gelir:] eş anlamlısı **مَحِيدٌ** ve **مَعْدِلٌ** ve **مَمِيلٌ** ve **مَهْرَبٌ**. Sen dersin ki, مَا عَنْهُ **مَحِيصٌ** [Ondan yüz çevirme yoktur, vb.; yahut ondan yüz çevrilecek yer yoktur, vb.].
