# حيص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حيص

الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشيء. حاصَ عنه يَحِيصُ حَيْصاً: رَجَعَ. ويقال: ما عنه مَحيصٌ أَي مَحيدٌ ومَهْرَبٌ، وكذلك المَحاصُ، والانحياصُ مثلُه. يقال لِلأَوْلِياء: حاصُوا عن العَدُوِّ، وللأَعْداء: انْهَزَمُوا. وحاصَ الفرسُ يَحِيصُ حَيْصاً وحُيُوصاً وحَيَصاناً وحَيْصُوصةً ومَحاصاً ومَحِيصاً وحايَصه وتَحايَصَ عنه، كلُّه: عدَلَ وحادَ. وحاصَ عن الشرِّ: حادَ عنه فسَلِمَ منه، وهو يُحايصُني. وفي حديث مُطَرِّف: أَنه خرجَ من الطاعُون فقيل له في ذلك فقال: هو المَوْتُ نُحايِصُه ولا بدَّ منه، قال أَبو عبيد: مَعناه نَرُوغ عنه؛ ومنه المُحايَصةُ، مُفاعلةٌ، من الحَيْصِ العُدُولِ والهرَبِ من الشيء، وليس بين العبد والموت مُفاعلةٌ، وإِنما المعنى أَن الرجل في فَرْطِ حِرْصِه على الفِرارِ من الموت كأَنه يبارِيه ويُغالِبُه فأَخْرَجَه على المُفاعلة لكونها موضوعة لإِفادة المُبَاراةِ والمُغالَبةِ بالفِعْل، كقوله تعالى: يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم، فيؤول معنى نُحايصُه إِلى قولك نَحْرِص على الفِرارِ منه. وقوله عزّ وجلّ: وما لَهُمْ من مَحِيص. وفي حديثٍ يَرْوِيهِ ابنُ عمر أَنه ذكر قِتالاً وأَمْراً: فَحاصَ المُسْلِمونَ حَيْصةً، ويروى: فجاضَ جَيْضةً، معناهما واحد، أَي جالوا جولَة يَطْلبون الفِرارَ والمَحِيصَ والمَهْرَبَ والمَحِيدَ. وفي حديث أَنس: لما كان يومُ أُحُدٍ حاصَ المُسْلِمون حَيْصةً، قالوا: قُتِلَ محمد.
والحِياصةُ: سَيْرٌ في الحِزام. التهذيب: والحِياصةُ سَيْرٌ طويلٌ يُشَدُّ به حِزام الدابةِ. وفي كتاب ابن السكيت في القلب والإِبدال في باب الصاد والضاد: حاصَ وحاضَ وجاضَ بمعنى واحد؛ قال: وكذلك ناصَ وناضَ. ابن بري في ترجمة حوص قال الوزير: الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه أَصْغَرُ من الأُخرى.
ووقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ وحِيصَ بِيصَ وحَيْصِ بَيْصِ وحاصِ باصِ أَي في ضِيق وشدّة، والأَصل فيه بطنُ الضَّبِّ يُبْعَج فيُخْرج مَكْنُه وما كانَ فيه ثم يُحاصُ، وقيل: أَي في اختلاط من أَمر لا مخرج لهم منه؛ وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي عائذ الهذلي:
قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحصْني حَيْصَ بَيْصَ لحَاصِ
ونصب حَيْصَ بَيْصَ على كل حال، وإِذا أَفْرَدُوه أَجْرَوْه وربما تركوا إِجْراءَه. قال الجوهري: وحَيْصَ بَيْصَ اسمان جُعِلا واحداً وبُنِيا على الفتح مثل جاري بَيْتَ بَيْتَ، وقيل: إِنهما اسمان من حيص وبوص جُعِلا واحداً وأَخرج البَوْصَ على لفظِ الحَيْصِ ليَزْدَوِجا. والحَيْصُ: الرَّواغُ والتخلّف والبَوْصُ السَّبْق والفِرار، ومعناه كل أَمر يتخلف عنه ويفرّ. وفي حديث أَبي موسى: إِن هذه الفِتْنة حَيْصةٌ من حَيَصات الفِتَن أَي رَوْغة منها عدَلت إِلينا. وحَيْصَ بَيْصَ: جُحْرُ الفَأْر. وإِنك لتحسب عليَّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً أَي ضيّقةً.
والحائصُ من النساء: الضيّقةُ، ومن الإِبل: التي لا يجوزُ فيها قضيبُ الفحل كأَن بها رَتَقاً.
وحكى أَبو عمروٍ: إِنك لتحسب عليّ الأَرض حَيْصاً بَيْصاً، ويقال: حِيْصٍ بِيْصٍ؛ قال الشاعر:
صارت عليه الأَرضُ حِيْصٍ بِيْص،
حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي
وفي حديث سعيد بن جبير، وسُئِل عن المكاتب يشترط عليه أَهلُه أَن لا يخرج من بلده فقال: أَثْقَلْتم ظهرَه وجعَلْتم الأَرضَ عليه حَيْصَ بَيْصَ أَي ضيَّقْتم الأَرضَ عليه حتى لا مَضْرَب له فيها ولا مُنْصَرَف للكَسْب، قال: وفيها لُغات عِدَّة لا تنفرد إِحدى اللَّفْظتين عن الأُخرى، وحَيْصَ من حاصَ إِذا حاد، وبَيْصَ من باصَ إِذا تقدم، وأَصلها الواو وإِنما قلبت ياء للمُزاوجة بِحَيص، وهما مبنيتان بناء خمسة عشر؛ وروى الليث بيت الأَصمعي:
لقد نال حَيْصاً من عُفَيْرةَ حائِصا
قال: يروى بالحاء والخاء. قال أَبو منصور: والرواة رَوَوْه بالخاء، قال: وهو الصحيح؛ وسيأْتي ذكره إِن شاء اللّه تعالى.

### Türkçe

**الحَيْصُ**: şeyden **الحَيْدُ** (sapma). **حاصَ** ondan **يَحِيصُ** **حَيْصاً**: döndü.

Ve denilir: ondan **مَحيصٌ** yoktur; yani **مَحيدٌ** ve **مَهْرَبٌ** (yoktur); yine **المَحاصُ** da böyledir; **الانحياصُ** da onun gibidir. Velîler için denilir: düşmandan **حاصُوا**; düşmanlar için: **انْهَزَمُوا**.

Ve at **حاصَ** **يَحِيصُ** **حَيْصاً** ve **حُيُوصاً** ve **حَيَصاناً** ve **حَيْصُوصةً** ve **مَحاصاً** ve **مَحِيصاً** ve onu **حايَصه** ve ondan **تَحايَصَ**; hepsi: saptı ve meyletti. Ve şerden **حاصَ**: ondan saptı da ondan selâmet buldu; ve o beni **يُحايصُني**. **مُطَرِّف** hadîsinde: onun taun’dan çıktığı, bunun hakkında kendisine söylenince şöyle dediği (rivayet olunur): “O ölümdür; onu **نُحايِصُه** ve ondan kaçınılmaz.” **أَبو عبيد** dedi: mânası, ondan **نَرُوغ** (sıvışırız); bundan **المُحايَصةُ** vardır; **مُفاعلةٌ**, şeyden sapma ve kaçma olan **الحَيْصِ**’ten. Kul ile ölüm arasında **مُفاعلةٌ** yoktur; ancak mânâ, adamın ölümden kaçmaya aşırı hırsında sanki onunla yarışıyor ve onu yenmeye çalışıyor gibidir; fiille yarışmayı ve galip gelmeyi ifade etmek için konulmuş olduğundan onu **المُفاعلة** üzere çıkardı; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**يُخادِعُونَ اللّه وهو خادِعُهم**”; böylece **نُحايصُه** mânası, “ondan kaçmaya hırslanırız” sözüne döner. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “**وما لَهُمْ من مَحِيص**”. Ve İbn Ömer’in rivayet ettiği bir hadîste: onun bir savaş ve bir işi zikrettiği (geçer): Müslümanlar bir **حَيْصةً** ile **فَحاصَ** ettiler; ve şöyle rivayet olunur: bir **جَيْضةً** ile **فجاضَ** etti; ikisinin mânası birdir; yani kaçmayı ve **المَحِيصَ** ve **المَهْرَبَ** ve **المَحِيدَ** arayarak bir dolaşma ile dolaştılar. Enes hadîsinde: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حَيْصةً** ile **حاصَ** ettiler; dediler ki: “Muhammed öldürüldü.”

**والحِياصةُ**: kuşakta bir kayış. **التهذيب**: ve **الحِياصةُ** uzun bir kayıştır; onunla binek hayvanının kuşağı bağlanır. İbnü’s-Sikkît’in kalb ve ibdâl hakkında, **الصاد** ve **الضاد** bâbında olan kitabında: **حاصَ** ve **حاضَ** ve **جاضَ** bir mânâdadır; dedi: yine **ناصَ** ve **ناضَ** da böyledir.

İbn Berî, **حوص** tercümesinde dedi ki: vezir dedi: **الأَحْيَصُ**, iki gözünden birisi ötekinden daha küçük olan kimsedir.

Ve kavim **حَيْصَ بَيْصَ** ve **حِيصَ بِيصَ** ve **حَيْصِ بَيْصِ** ve **حاصِ باصِ** içine düştü; yani darlık ve şiddet içine. Bunun aslı, kelerin karnıdır; yarılır da onun **مَكْنُه**’u ve içinde olan çıkarılır, sonra **يُحاصُ** edilir. Ve denildi: yani, kendileri için ondan çıkış olmayan bir işten bir karışıklık içindedirler. Ve el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî için şu beyti okudu:
قد كنتُ خَرَّاجاً ولُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحصْني **حَيْصَ بَيْصَ** لحَاصِ

Ve **حَيْصَ بَيْصَ** her hâl üzere nasb edilir; onu tekil yaptıklarında i‘râbını yürütürler, bazen de i‘râbını terk ederler. el-Cevherî dedi: **حَيْصَ بَيْصَ** iki isimdir; bir tek yapılmış ve “**جاري بَيْتَ بَيْتَ**” gibi fetha üzere bina edilmiştir. Ve denildi: ikisi, **حيص** ve **بوص**’tan iki isimdir; bir tek yapılmıştır; ve **البَوْصَ**’u **الحَيْصِ** lafzı üzere çıkardı ki çiftleşsinler. **الحَيْصُ**: **الرَّواغُ** ve geri kalma; **البَوْصُ**: öne geçme ve kaçma; mânası, ondan geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Şüphesiz bu fitne, fitnelerin **حَيْصةٌ**’sidir”; yani onlardan bir **رَوْغة** (sıvışma)dır; bize doğru saptı. Ve **حَيْصَ بَيْصَ**: farenin deliğidir. Ve sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın; yani dar.

Ve **الحائصُ** kadınlardan: dar olan; develerden: erkek devenin kamışının onda geçmediği; sanki onda bir **رَتَقاً** vardır.

Ebû Amr nakletti: “Sen benim aleyhime yeri **حَيْصاً بَيْصاً** sanırsın”; ve denilir: **حِيْصٍ بِيْصٍ**. Şair dedi:
صارت عليه الأَرضُ **حِيْصٍ بِيْص**،
حتى يَلُفَّ عِيصَه بعِيصِي

Saîd b. Cübeyr hadîsinde: ve mukâteb hakkında soruldu; ehli ona beldesinden çıkmamasını şart koşuyor; dedi: “Onun sırtını ağırlaştırdınız ve yeri onun üzerine **حَيْصَ بَيْصَ** yaptınız”; yani yeri onun üzerine daralttınız; ta ki onda onun için ne bir **مَضْرَب** olsun ne de kazanç için bir **مُنْصَرَف**. Dedi: onda, iki lafızdan birisi ötekinden ayrılmaksızın birkaç lugat vardır. Ve **حَيْصَ**, saptığı zaman **حاصَ**’tan; **بَيْصَ**, öne geçtiği zaman **باصَ**’tan; aslı vâvdır, ancak **حَيص** ile eşleştirme için yâ’ya çevrildi; ve ikisi, on beş (sayısı) binası üzere bina edilmiştir. el-Leys, el-Asma‘î’nin beytini rivayet etti:
لقد نال **حَيْصاً** من عُفَيْرةَ حائِصا
Dedi: hâ ile ve hâ (خ) ile rivayet olunur. Ebû Mansûr dedi: râvîler onu **بالخاء** ile rivayet ettiler; dedi: ve o doğrudur; ve inşallah Yüce Allah dilerse onun zikri gelecektir.
