# حيص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حيص

حاص عنه، يحيص حيصا وحيصة وحيوصا، بالضم، ومحيصا، ومحاصا، وحيصانا، محركة: عدل وحاد، ورجع وهرب، كانحاص. وفاته من المصادر حيصوصة، ويقال حاص عن الشر، أي حاد عنه فسلم منه. وفي كتاب ابن السكيت، في القلب والإبدال، في باب الصاد والضاد، حاص وحاض وجاض بمعنى واحد، قال: وكذلك ناص وناض، وفي حديث لما كان يوم أحد فحاص المسلمون حيصة، ويروى فجاض جيضة، والمعنى واحد، أي جالوا جولة يطلبون الفرار. أو يقال للأولياء: حاصوا عن العدو، وللأعداء: انهزموا. وقوله عز وجل: ما لهم من محيص. المحيص: المحيد، والمعدل، والمميل، والمهرب. ودابة حيوص، كصبور: نفور، تعدل عما يريده صاحبها، وقالت امرأة من العرب- وقد أرادت أن تركب بغلا- لعله حيوص أو قموص أو شحدود. أي سيئ الخلق. وعن ابن الأعرابي: الحيصاء، والمحياص: الضيقة الحياء والملاقى. لف ونشر مرتب. وحيص بيص، في ب ي ص، وقد تقدم أنهما اسمان من حيص وبوص، جعلا واحدا، وأخرج البوص على لفظ الحيص ليزدوجا. والحيص: الرواغ والتخلف، والبوص: السبق والفرار، ومعناه: كل أمر يتخلف عنه ويفر. وحايصه محايصة: راوغه وباراه وغالبه، وبه فسر أبو عبيد حديث مطرف، وقد خرج من الطاعون، فقيل له في ذلك، فقال: هو الموت نحايصه، ولابد منه. قال: أخرجه على المفاعلة، لكونها موضوعة لإفادة المباراة والمغالبة بالفعل، فيؤول معنى قوله: نحايصه إلى قولك نحرص على الفرار منه. ومما يستدرك عليه: حاص باص: لغة في حيص بيص: وتحايص عنه: عدل وحاد: ونقل ابن بري في ترجمة ح و ص قال الوزير: الأحيص: الذي إحدى عينيه أصغر من الأخرى.

### Türkçe

**حاص** ondan; **يحيص** **حيصا** ve **حيصة** ve **حيوصا** (ötre ile), ve **محيصا**, ve **محاصا**, ve **حيصانا** (harekeli): saptı ve yana kaçtı; ve döndü ve kaçtı; **كانحاص** gibi. Ve onun kaynaklardan düşmesi **حيصوصة**’dir. Ve denilir: **حاص عن الشر**, yani ondan yana kaçtı da ondan selâmet buldu. Ve İbnü’s-Sikkît’in kitabında, kalb ve ibdâl’de, **الصاد** ve **الضاد** bâbında: **حاص** ve **حاض** ve **جاض** bir mânâdadır; dedi: ve bunun gibi **ناص** ve **ناض**. Ve bir hadiste: Uhud günü olunca Müslümanlar bir **حيصة** ile **فحاص** ettiler; ve rivayet olunur: **فجاض** bir **جيضة**; mânâ birdir; yani kaçmayı arayarak bir dolaşma ile dolaştılar. Yahut velîlere denilir: **حاصوا عن العدو**; ve düşmanlara: bozguna uğradılar. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **ما لهم من محيص**. **المحيص**: **المحيد** ve **المعدل** ve **المميل** ve **المهرب**. Ve **حيوص** bir binek hayvanı, **صبور** gibi: ürkek; sahibinin istediğinden sapar. Ve Araplardan bir kadın—katıra binmek istemişken—dedi: belki o **حيوص** yahut **قموص** yahut **شحدود**’dur. Yani kötü huylu. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحيصاء** ve **المحياص**: dar olan, kaçınılacak yer ve karşılaşma yeri. Düzenli sarma ve yayma. Ve **حيص بيص**, **ب ي ص**’da; ve daha önce geçti ki ikisi **حيص** ve **بوص**’tan iki isimdir; bir tek yapılmışlardır; ve ikisi uyumlu olsun diye **البوص**u **الحيص** lafzı üzere çıkarmıştır. Ve **الحيص**: oyalama ve geri kalma; ve **البوص**: öne geçme ve kaçma; ve mânâsı: kendisinden geri kalınan ve kaçılan her iştir. Ve onu **محايصة** ile **حايصه**: onu oyaladı ve ona denk oldu ve ona galip gelmeye çalıştı; ve bununla Ebû Ubeyd, Mutarrif hadisini tefsir etti; ve o, taun’dan çıkmıştı; bunun hakkında ona denildi; o da dedi: o ölümdür; onu **نحايصه**; ve ondan kaçış yoktur. Dedi: onu mufâ‘ale üzere çıkardı; çünkü o, fiil ile müsâbaka ve mügâlebe faydasını vermek için konulmuştur; böylece onun sözü **نحايصه**’nin mânâsı, senin “ondan kaçmaya hırs gösteririz” demene döner. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **حاص باص**: **حيص بيص**’te bir dildir. Ve ondan **تحايص** etti: saptı ve yana kaçtı. Ve İbn Berî, **ح و ص** tercümesinde nakletti: vezir dedi: **الأحيص**: iki gözünden biri ötekinden daha küçük olan kimsedir.
