# حيض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حيض

الحَيْضُ: معروف. حاضَت المرأَة تَحِيضُ حَيْضاً ومَحِيضاً، والمَحِيض يكون اسماً ويكون مصدراً. قال أَُّو إِسحق: يقال حاضَت المرأَة تحِيضُ حَيْضاً ومَحَاضاً ومَحِيضاً، قال: وعند النحويين أَن المصدر في هذا الباب بابه المَفْعَل والمَفْعِل جَيِّدٌ بالغٌ، وهي حائض، هُمِزت وإِن لم تَجْر على الفعل لأَنه أَشبه في اللفظ ما اطرد همزه من الجاري على الفعل نحو قائم وصائم وأَشباه ذلك؛ قال ابن سيده: ويدلُّك على أَن عين حائِضٍ همزة، وليست ياء خالصة كما لعَلَّه يظنه كذلك ظانٌّ، قولُهم امرأَة زائِرٌ من زيارة النساء، أَلا ترى أَنه لو كانت العين صحيحة لوجب ظهورها واواً وأَن يقال زاوِر؟ وعليه قالوا: العائرُ للرَّمِد، وإِن لم يجر على الفعل لمّا جاءَ مجيء ما يجب همزه وإِعلالُه في غالب الأَمر، ومثله الحائشُ. الجوهري: حاضَت، فهي حائِضة؛ وأَنشد:
رأَيتُ حُيونَ العامِ والعامِ قبْلَه
كحائِضةٍ يُزْنَى بها غيرَ طاهِر
وجمعُ الحائِض حَوائِضُ وحُيَّضٌ على فُعَّل. قال ابن خالويه: يقال حاضَتْ ونَفِست ونُفست ودَرَسَتْ وطَمِثَتْ وضَحِكَتْ وكادَتْ وأَكْبَرَتْ وصامَتْ. وقال المبرد: سُمِّيَ الحَيْضُ حَيْضاً من قولهم حاضَ السيلُ إِذا فاضَ؛ وأَنشد لعمارة بن عقيل:
أَجالَتْ حَصاهُنَّ الذَّوارِي، وحَيَّضَت
عليْهنَّ حَيْضاتُ السُّيولِ الطَّواحِم
والذَّوارِي والذاريات: الرياح. والحَيْضة: المرة الواحدة من دُفَع الحَيْض ونُوَبِه، والحَيْضات جماعة، والحِيضة الاسم، بالكسر، والجمع الحِيَضُ، وقيل: الحِيضةُ الدم نفسه. وفي حديث أُم سلمة: ليست حِيضتُك في يَدِك؛ الحِيضةُ، بالكسر: الاسم من الحَيْض والحال التي تلزمها الحائض من التجنب والتحيُّض كالجِلْسة والقِعْدة من الجلوس والقعود. والحِيَاضُ: دمُ الحَيْضَة؛ قال الفرزدق:
خَواقُ حِياضهن تَسِيلُ سَيْلاً،
على الأَعْقابِ، تَحْسِبُه خِضابا
أَراد خَواقّ فخفّف.
وتَحَيَّضت المرأَةُ: تركت الصلاةَ أَيام حيضها. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَنه قال للمرأَة: تَحَيَّضي في علم اللّه سِتّاً أَو سَبْعاً؛ تَحَيَّضت المرأَةُ إِذا قعدت أَيام حَيْضتِها تنتظر انقطاعه، يقول: عُدِّي نَفْسَك حائضاً وافعلي ما تفعل الحائضُ، وإِنما خصَّ السِّتّ والسبع لأَنهما الغالب على أَيام الحَيْض. واسْتُحِيضَت المرأَةُ أَي استمرَّ بها الدمُ بعد أَيامها، فهي مُسْتَحاضة، والمُسْتَحاضة: التي لا يَرْقَأُ دمُ حَيْضِها ولا يَسِيلُ من المَحِيض ولكنه يسيلُ من عِرْقٍ يقال له العاذِل، وإِذا اسْتُحِيضَت المرأَةُ في غير أَيام حَيْضِها صَلَّتْ وصامَتْ ولم تَقْعُدْ كما تَقْعُد الحائض عن الصلاة. قال اللّه عزّ وجلّ: ويسأَلونك عن المَحِيض قل هو أَذىً فاعْتَزِلوا النساء في المَحِيض؛ قيل: إِن المَحِيضَ في هذه الآية المَأْتَى من المرأَة لأَنه موضع الحَيْضِ فكأَنه قال: اعتزلوا النساءَ في موضع الحَيْضِ ولا تُجامِعوهن في ذلك المكان. وفي الحديث: إِن فُلانةَ اسْتُحِيضَت؛ الاستحاضةُ: أَن يستمرَّ بالمرأَة خروجُ الدم بعد أَيام حَيْضِها المُعْتاد. يقال: اسْتُحِيضت، فهي مُسْتَحاضةٌ، وهو استفعال من الحَيْض. وحاضَت السَّمُرة: خرج منها الدُّوَدِمُ، وهو شيءٌ شبه الدم، وإِنما ذلك على التشبيه. وقال غيره: حاضت السَّمُرةُ تَحِيضُ حَيْضاً، وهي شجرة يسيل منها شيءٌ كالدم. الأَزهري: يقال حاضَ السيلُ وفاضَ إِذا سال يَحِيضُ ويَفيض؛ وقال عمارة:
أَجالَت حَصاهُنَّ الذَّوارِي، وحَيَّضَت
عليهنَّ حَيْضات السُّيولِ الطَّواحِم
معنى حَيَّضَت: سيَّلت. والمَحِيض والحَيْض: اجتماع الدم إِلى ذلك المكان، قال: ومن هذا قيل للحَوْض حَوْضٌ لأَن الماء يَحِيض إِليه أَي يَسِيل، قال: والعرب تُدْخِلُ الواوَ على الياء والياءَ على الواو لأَنهما من حيِّز واحد، وهو الهواء، وهما حرفا لين، وقال اللحياني في باب الصاد والضاد: حاصَ وحاضَ بمعنى واحد، وكذلك قال ابن السكيت في باب الصاد والضاد. وقال أَبو سعيد: إِنما هو حاضَ وجاضَ بمعنى واحد. ويقال: حاضَت المرأَة وتحَيَّضَت ودَرَسَتْ وعَرَكَتْ تَحِيضُ حَيْضاً ومَحاضاً ومَحِيضاً إِذا سال الدم منها في أَوقات معلومة، فإِذا سال في غير أَيام معلومة ومن غير عرق المَحيض قلت: اسْتُحِيضَت، فهي مُسْتَحاضة، وقد تكرر ذكر الحَيْضِ وما تصرَّف منه من اسم وفعل ومصدر وموضع وزمان وهيئة في الحديث؛ ومن ذلك قوله، صلّى اللّه عليه وسلّم: لا تُقْبَل صلاة حائض إِلاَّ بِخِمارٍ أَي بَلَغَت سنَّ المَحِيض وجرى عليها القلم. ولم يُرِدْ في أَيام حَيْضِها لأَن الحائِضَ لا صلاة عليها.
والحِيضَة: الخِرْقة التي تَسْتَثْفِرُ بها المرأَة؛ قالت عائشة، رضي اللّه عنها: لَيْتَنِي كنتُ حِيضةً مُلْقاةً؛ وكذلك المَحِيضة، والجمع المَحايِضُ. وفي حديث بئر بُضاعة: تلقى فيها المَحايِض؛ وقيل: المَحايضُ جمع المَحِيض، وهو مصدر حاضَ، فلما سمِّي به جَمعه، ويقع المَحِيضُ على المصدر والزمان والدم.

### Türkçe

**الحَيْضُ**: bilinen (şey). Kadın **حاضَت** eder, **تَحِيضُ** eder, **حَيْضاً** ve **مَحِيضاً** (olarak);
ve **المَحِيض** isim olur ve mastar olur. Ebû İshak dedi: “Kadın için **حاضَت** denir,
**تحِيضُ** eder, **حَيْضاً** ve **مَحَاضاً** ve **مَحِيضاً** (olarak).” Dedi: “Nahivcilere göre bu
babda mastar, **المَفْعَل** ve **المَفْعِل** babıdır; iyi, erişmiş (kâmil)dir.” Ve o (kadın) **حائض**dır; hemzelenmiştir, fiil üzerine
cereyan etmese de; çünkü lafızda, fiil üzerine cereyan edenlerden hemzesi düzenli olan şeye benzer;
**قائم** ve **صائم** ve bunun benzerleri gibi. İbn Sîde dedi: “Sana, **حائِضٍ**’ın aynının
hemze olduğuna delil, ve onun sırf yâ olmadığına—her ne kadar öyle zanneden bir zanneden onu öyle zannetse de—
onların ‘kadın **زائِرٌ**’ demeleridir; kadınların ziyaretinden. Görmüyor musun, eğer ayn sahih olsaydı onun vâv olarak
zuhur etmesi ve **زاوِر** denmesi gerekirdi?” Ve bunun üzerine dediler: **العائرُ** remede (göz iltihabına) (denir);
fiil üzerine cereyan etmese de, çoğu durumda hemzelenmesi ve i‘lâli vacip olanın gelişi gibi geldiği için. Bunun benzeri **الحائشُ**tur.
Cevherî: **حاضَت**; o hâlde o **حائِضة**dir. Ve inşad etti:
رأَيتُ حُيونَ العامِ والعامِ قبْلَه
كحائِضةٍ يُزْنَى بها غيرَ طاهِر
Ve **الحائِض**’ın cem‘i **حَوائِضُ** ve **حُيَّضٌ**dur, **فُعَّل** üzere. İbn Hâleveyh dedi: **حاضَتْ** ve **نَفِست** ve **نُفست** ve **دَرَسَتْ** ve **طَمِثَتْ** ve **ضَحِكَتْ** ve **كادَتْ** ve **أَكْبَرَتْ** ve **صامَتْ** denir. Müberred dedi: **الحَيْضُ**a **حَيْضاً** adı, onların “sel **حاضَ** etti” sözünden verilmiştir; yani taştığı zaman. Ve Umâre b. Akîl’den inşad etti:
أَجالَتْ حَصاهُنَّ الذَّوارِي، وحَيَّضَت
عليْهنَّ حَيْضاتُ السُّيولِ الطَّواحِم
Ve **الذَّوارِي** ve **الذاريات**: rüzgârlardır. Ve **الحَيْضة**: **الحَيْض**’ın itişlerinden ve nöbetlerinden bir defadır; **الحَيْضات** cemaat (çokluk)tur. Ve **الحِيضة** isimdir, kesre ile; cem‘i **الحِيَضُ**dur. Ve denildi ki: **الحِيضةُ** kanın kendisidir. Ümmü Seleme hadîsinde: “Senin **حِيضتُك** elinde değildir.” **الحِيضةُ**, kesre ile: **الحَيْض**dan isimdir ve **الحائض**a lâzım gelen hâl; kaçınma ve **التحيُّض** gibi; **الجِلْسة** ve **القِعْدة**nin **الجلوس** ve **القعود**dan (olması) gibi. Ve **الحِيَاضُ**: **الحَيْضَة** kanıdır. Ferazdak dedi:
خَواقُ حِياضهن تَسِيلُ سَيْلاً،
على الأَعْقابِ، تَحْسِبُه خِضابا
**خَواقّ**ı kastetti de hafifletti.

Ve kadın **تَحَيَّضت**: hayz günlerinde namazı terk etti. Nebî’nin—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—hadîsinde: kadına dedi ki: “Allah’ın ilminde altı yahut yedi (gün) **تَحَيَّضي** et.” Kadın **تَحَيَّضت** eder; yani **حَيْضتِها** günlerinde oturur, onun kesilmesini bekler; der ki: kendini **حائضاً** say ve **الحائضُ**ın yaptığı şeyi yap. Ancak altı ve yediyi tahsis etti; çünkü onlar **الحَيْض** günlerinin galibidir. Ve kadın **اسْتُحِيضَت** edildi; yani kan, günlerinden sonra onunla devam etti; o hâlde o **مُسْتَحاضة**dır. Ve **المُسْتَحاضة**: **حَيْضِها** kanı durmayan ve **المَحِيض**den akmayan, fakat **العاذِل** denilen bir damardan akan (kadın)dır. Ve kadın **اسْتُحِيضَت** edildiğinde, **حَيْضِها** günleri dışında, namaz kıldı ve oruç tuttu; **الحائض**ın namazdan oturduğu gibi oturmadı. Allah—azze ve celle—dedi:
ويسأَلونك عن المَحِيض قل هو أَذىً فاعْتَزِلوا النساء في المَحِيض
Denildi ki: Bu âyette **المَحِيضَ**, kadından gelinen yer (cinsel mahall)dir; çünkü o **الحَيْض**ın yeridir; sanki dedi ki: kadınlardan **الحَيْض** yerinde uzak durun ve o mekânda onlarla cima etmeyin. Hadîste: “Falan kadın **اسْتُحِيضَت** edildi.” **الاستحاضةُ**: kadında, alışılmış **حَيْضِها** günlerinden sonra kanın çıkışının devam etmesidir. Denir: **اسْتُحِيضت**; o hâlde o **مُسْتَحاضةٌ**dır; ve o, **الحَيْض**dan **استفعال**dır. Ve **السَّمُرة** **حاضَت** etti: ondan **الدُّوَدِمُ** çıktı; o, kana benzer bir şeydir; bu ancak benzetme üzerinedir. Başkası dedi: **السَّمُرةُ** **حاضت** eder, **تَحِيضُ** eder, **حَيْضاً** (olarak); o, kendisinden kan gibi bir şey akan bir ağaçtır. Ezherî: sel **حاضَ** etti ve **فاضَ** etti denir; yani aktığı zaman; **يَحِيضُ** eder ve **يَفيضُ** eder. Umâre dedi:
أَجالَت حَصاهُنَّ الذَّوارِي، وحَيَّضَت
عليهنَّ حَيْضات السُّيولِ الطَّواحِم
**حَيَّضَت**’in manası: akıttı. Ve **المَحِيض** ve **الحَيْض**: kanın o yere toplanmasıdır. Dedi: “Bundan dolayı **الحَوْض**a **حَوْضٌ** denildi; çünkü su ona **يَحِيض** eder; yani ona akar.” Dedi: “Araplar, **الواو**’u **الياء** üzerine ve **الياء**’ı **الواو** üzerine sokar; çünkü ikisi bir hayyizdendir; o da havadır; ve ikisi yumuşaklık harfleridir.” Lihyânî, **الصاد** ve **الضاد** babında dedi: **حاصَ** ve **حاضَ** bir mânâdadır; İbn Sikkît de **الصاد** ve **الضاد** babında böyle dedi. Ebû Saîd dedi: “Ancak o, **حاضَ** ve **جاضَ**tır; bir mânâdadır.” Ve denir: kadın **حاضَت** etti ve **تحَيَّضَت** etti ve **دَرَسَتْ** etti ve **عَرَكَتْ** etti; **تَحِيضُ** eder, **حَيْضاً** ve **مَحاضاً** ve **مَحِيضاً** (olarak); yani ondan kan, bilinen vakitlerde aktığı zaman. Şayet bilinen günler dışında ve **المَحيض** damarından olmaksızın aktıysa, “**اسْتُحِيضَت** edildi” dersin; o hâlde o **مُسْتَحاضة**dır. Hadîste **الحَيْض**ın ve ondan tasarruf eden isim, fiil, mastar, yer, zaman ve heyet olarak olanın zikri tekrar tekrar gelmiştir; bundan (biri) onun—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—sözü: “**حائض**ın namazı, ancak **بِخِمارٍ** ile kabul olunur”; yani **المَحِيض** yaşına ulaştı ve kalem onun üzerine cereyan etti. **حَيْضِها** günlerinde (olanı) kastetmedi; çünkü **الحائِضَ**a namaz yoktur.

Ve **الحِيضَة**: kadının onunla **تَسْتَثْفِرُ** ettiği bezdir. Âişe—Allah ondan razı olsun—dedi: “Keşke ben atılmış bir **حِيضةً** olsaydım.” Ve aynı şekilde **المَحِيضة**; cem‘i **المَحايِضُ**dur. **بئر بُضاعة** hadîsinde: “Oraya **المَحايِض** atılırdı.” Ve denildi ki: **المَحايضُ**, **المَحِيض**’ın cem‘idir; o, **حاضَ**ın mastarıdır; onunla isimlendirildiği vakit onu cem‘ etti. Ve **المَحِيضُ**, mastar üzerine ve zaman üzerine ve kan üzerine vâki olur.
