# حيض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حيض

حاضت المرأة تحيض حيضا ومحيضا  ، زاد أبو إسحاق:  ومحاضا، فهي حائض  ، همزت وإن لم تجر على الفعل، لأنه أشبه في اللفظ ما اطرد همزه من الجاري على الفعل، نحو قائم وصائم، وأشباه ذلك. قال ابن سيده: ويدلك على أن عين حائض همزة وليست ياء خالصة، كما لعله يظنه كذلك ظان، قولهم: امرأة زائر، من زيارة النساء، ألا ترى أنه لو كانت العين صحيحة لوجب ظهورها واوا، وأن يقال: زاور، وعليه قالو: العائر للرمد، وإن لم يجر على الفعل لما جاء مجيء ما يجب همزه وإعلاله في غالب الأمر، ومثله الحائش. قال الجوهري: حاضت فهي  حائضة  ، عن الفراء، وأنشد:
  رأيت حيون العام والعام قبلـه                      كحائضة يزنى بها غير طاهر  من  نساء  حوائض وحيض  . قال أبو المثلم الهذلي:
  متى ما أشأ غير زهو الملـو                      ك أجعلك رهطا على حيض وقال ابن خالويه: يقال: حاضت ونفست، ودرست، وطمثت، وضحكت، وكادت، وأكبرت، وصامت، وزاد غيره: تحيضت، وعركت، أي  سال دمها  . قال شيخنا: وللحيض أسماء فوق الخمسة عشر. وقال المبرد: سمي الحيض حيضا من قولهم: حاض السيل، إذا فاض. وقال أبو سعيد: حاضت: إذا سال الدم منها في أوقات معلومة. قوله تعالى:  يسألونك عن المحيض  قال الزجاج:  المحيض  في هذه الآية المأتى من المرأة، لأنه موضع الحيض، فكأنه قال: اعتزلوا النساء في موضع الحيض، ولا تجامعوهن في ذلك المكان. فهو  اسم ومصدر. قيل: ومنه الحوض، لأن الماء  يحيض، أي  يسيل إليه  ، قال: والعرب تدخل الواو على الياء والياء على الواو، لأنهما من حيز واحد وهو الهواء، وهما حرفا لين. قاله الأزهري، ونقله الصاغاني أيضا، فلا عبرة باستبعاد شيخنا له، وهو ظاهر.  والحيضة: المرة  الواحدة، أي من دفع الحيض ونوبه. الحيضة،  بالكسر: الاسم  ، والجمع الحيض، كما في الصحاح. وفي حديث أم سلمة:  ليست حيضتك في يدك  ، هو بالكسر الاسم من الحيض، والحال التي تلزمها الحائض من التجنب كالجلسة والقعدة من الجلوس والقعود. الحيضة، أيضا:  الخرقة  التي  تستثفر بها  المرأة. وقالت عائشة رضي الله عنها:  ليتني كنت حيضة ملقاة  .  والتحييض: التسييل  ، قال عمارة بن عقيل:
  أجالت حصاهن الذواري وحيضتعليهن حيضات السيول الطواحم

  التحييض:  المجامعة في الحيض  ، نقله الصاغاني.  والمستحاضة: من يسيل دمها  ولا يرقأ في غير أيام معلومة،  لا من  عرق  الحيض، بل من عرق  يقال له  العاذل  ، وقد استحيضت. وفي الصحاح: استحيضة المرأة أي استمر بها الدم بعد أيامها، فهي مستحاضة، هكذا بالمبني على المفعول، ووجد بخط أبي زكريا: استحيضت، وهو استفعال من الحيض، وإذا استحيضت المرأة في غير أيام حيضها صلت وصامت، ولم تقعد كما تقعد الحائض عن الصلاة.  وحيض: جبل بالطائف  ، ويقال. هو شعب بتهامة لهذيل، يجيء من السراة. وقيل: حيض ويسوم: جبلان بنخلة، كما في العباب.  وتحيضت: قعدت أيام حيضها عن الصلاة  ، أي تنتظر انقطاع الدم. وفي الحديث:  تحيضي في علم الله ستا أو سبعا  كما في الصحاح، أي عدي نفسك حائضا، وافعلي ما تفعل الحائض، وإنما خص الست أو السبع لأنها الغالب على أيام الحيض. ومما يستدرك عليه: حاض السيل: فاض. والحيضة، بالكسر: الدم نفسه وكذلك المحيض. والحياض، ككتاب: دم الحيضة. قال الفرزدق:
  خواق حياضهن تسيل سـيلا                      على الأعقاب تحسبها خضابا وحاضت السمرة حيضا، وهي شجرة يسيل منها شيء كالدم، كما في الصحاح وهو مجاز. وقال غيره: حاضت الشجرة: خرج منها الدودم، وهو شيء كالدم على التشبيه. قال الزمخشري: يضمد به رأس المولود لينفر عنه الجان. وقال اللحياني في باب  الصاد والضاد  حاص وحاض بمعنى واحد، وكذلك قاله ابن السكيت. ومن المجاز: العزل حيض الرجال. وتقول: فلان ديدنه أن يحيص ويحيض. ويوشك أن يحيض. وتحيضت مثل حاضت، أو شبهت نفسها بالحائض. وحاضت: بلغت سن المحيض. ومنه الحديث:  لا تقبل صلاة حائض إلى بخمار  فإنه لم يرد في أيام حيضها، لأن الحائض لا صلاة عليها. والمحيضة: الخرقة الملقاة، والجمع المحايض، نقله الجوهري. ومنه حديث بئر بضاعة:  يلقى فيها المحايض  . وقيل: المحايض جمع المحيض، وهو مصدر حاض، فلما سمي به جمعه. ويقع المحيض على المصدر، والزمان، والدم، كما تقدم. والحيضة: السيلة، والجمع الحيضات. ويجمع الحائض أيضا على حاضة، كحائك وحاكة، وسائق وساقة.

### Türkçe

**حاضت المرأة**: kadın hayız oldu; **تحيض**: hayız olur; **حيضا**: hayız (olma); **ومحيضا**: ve **محيض** (hayız yeri/zamanı/kanı). Ebû İshâk artırdı: **ومحاضا**: ve **محاض**; o hâlde o **حائض**tir. Hemzelenmiştir; fiil üzere cereyan etmese bile; çünkü lafızda, fiil üzere cereyan edenlerden hemzesi düzenli olan şeye daha çok benzemiştir; **قائم** ve **صائم** ve bunun benzerleri gibi. İbn Sîde dedi: **حائض**ın aynının hemze olduğuna ve sırf bir yâ olmadığına—her ne kadar öyle zanneden bir zanneden onu öyle zannetse de—sana delil, onların “**امرأة زائر**” demeleridir; kadınların **زيارة**sından. Görmez misin ki, eğer ayn sahih olsaydı onun vâv olarak görünmesi gerekirdi ve “**زاور**” denilmesi gerekirdi. Bunun üzerine dediler: göz ağrısı için “**العائر**”; fiil üzere cereyan etmese bile, çoğu durumda hemzelenmesi ve i‘lâli gereken şeyin gelişi gibi geldiği için. Bunun benzeri **الحائش**tir. Cevherî dedi: **حاضت**; o hâlde o **حائضة**dır; Ferrâ’dan. Ve şu beyti şahit getirdi:
  “Bu yılın ve ondan önceki yılın **حيون**unu gördüm;
  temiz olmayan biri tarafından zina edilen bir **حائضة** gibi.”

**من نساء حوائض وحيض**: hayızlı kadınlardan ve hayız(lar)dan. Ebû’l-Muthallam el-Huzelî dedi:
  “Ne zaman istersem—**زهو الملـو** dışında—
  seni bir topluluğu **حيض** üzerine (toplamak üzere) kılarım.”

İbn Hâlaveyh dedi: denir ki: **حاضت** ve **نفست**; ve **درست**; ve **طمثت**; ve **ضحكت**; ve **كادت**; ve **أكبرت**; ve **صامت**. Başkası artırdı: **تحيضت** ve **عركت**; yani **سال دمها**: kanı aktı. Şeyhimiz dedi: hayız için on beşin üstünde adlar vardır. Müberred dedi: hayız, onların “**حاض السيل**” sözünden **حيضا** diye adlandırıldı; yani taşkınlık ettiğinde. Ebû Saîd dedi: **حاضت**: ondan bilinen vakitlerde kan aktığında. Yüce Allah’ın sözü: **يسألونك عن المحيض**. Zeccâc dedi: bu âyette **المحيض**, kadından gelinen yerdir; çünkü o hayız yeridir; sanki şöyle dedi: kadınlardan hayız yerinde uzak durun ve o mekânda onlarla cima etmeyin. O, **اسم** ve **مصدر**dır. Denildi ki: bundan **الحوض** da (gelir); çünkü su **يحيض**; yani **يسيل إليه**: ona doğru akar. Dedi ki: Araplar vâvı yâ üzerine ve yâyı vâv üzerine sokarlar; çünkü ikisi bir hayyizdendir, o da havadır; ve ikisi de yumuşak harftir. Bunu Ezherî söyledi; Sâgânî de nakletti; öyleyse şeyhimizin onu uzak görmesine itibar yoktur; ve o açıktır.

**والحيضة**: bir defadır; yani hayızın bir defa itmesi ve nöbeti(nden). **الحيضة**—kesre ile—**الاسم**dır; cem‘i **الحيض**tir; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ümmü Seleme hadîsinde: **ليست حيضتك في يدك**; o, kesre ile, hayızdan isimdir; ve hayızlıya, kaçınma bakımından lâzım gelen hâldir; oturuştan **الجلسة** ve **القعدة** gibi, **الجلوس** ve **القعود**dan. **الحيضة** ayrıca: kadının **تستثفر بها** olduğu **الخرقة**dır. Âişe (Allah ondan razı olsun) dedi: **ليتني كنت حيضة ملقاة**.

**والتحييض**: **التسييل**dir. Ammâre b. Akîl dedi:
  “Onların çakıllarını rüzgârlar döndürdü;
  ve üzerlerine, coşkun sellerin **حيضات**ı gibi akıttım.”

**التحييض**: **المجامعة في الحيض**tir; Sâgânî nakletti. **والمستحاضة**: kanı akan ve bilinen günler dışında durmayan kimsedir; hayızın **عرق**ından değil; bilakis **العاذل** denilen bir **عرق**tandır; ve **استحيضت** olmuştur. Sıhâh’ta: **استحيضة المرأة**: yani günlerinden sonra kan onunla devam etti; o hâlde o **مستحاضة**dır; böylece mef‘ûl üzere bina edilmiş olarak. Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla bulundu: **استحيضت**; ve o, hayızdan **استفعال**dır. Kadın hayız günleri dışında **استحيضت** olduğunda namaz kılar ve oruç tutar; hayızlı kadının namazdan oturduğu gibi oturmaz.

**وحيض**: Tâif’te bir dağdır; ve denilir. O, Huzeyl’e ait Tihâme’de bir şı‘bdır; Serât’tan gelir. Denildi ki: **حيض** ve **يسوم**: Nahle’de iki dağdır; **العباب**’da olduğu gibi.

**وتحيضت**: hayız günlerinde namazdan oturdu; yani kanın kesilmesini bekler. Hadîste: **تحيضي في علم الله ستا أو سبعا**; Sıhâh’ta olduğu gibi; yani kendini hayızlı say ve hayızlının yaptığı şeyi yap. Altı veya yediyi özellikle zikretti; çünkü hayız günlerinde galip olan odur.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **حاض السيل**: taşkınlık etti. **والحيضة**—kesre ile—kanın kendisidir; ve كذلك **المحيض**: **محيض** da böyledir. **والحياض**—**كتاب** vezninde—**دم الحيضة**: hayızın kanıdır. Ferazdak dedi:
  “Onların **حياض**ları oluklar gibi akar;
  topuklar üzerine; onu kına sanırsın.”

**وحاضت السمرة حيضا**: **السمرة** hayız oldu; o bir ağaçtır; ondan kan gibi bir şey akar; Sıhâh’ta olduğu gibi; ve bu mecazdır. Başkası dedi: **حاضت الشجرة**: ondan **الدودم** çıktı; o, benzetme üzere kan gibi bir şeydir. Zemahşerî dedi: yeni doğanın başı onunla sarılır ki cin ondan uzaklaşsın. Lihyânî, **الصاد والضاد** babında, **حاص** ve **حاض** bir mânâdadır dedi; İbnü’s-Sikkît de bunu söyledi. Mecazdandır: **العزل** erkeklerin hayzıdır. Ve dersin ki: falanın âdeti **أن يحيص ويحيض**tir. Ve az kalır ki **يحيض**. **وتحيضت**: **حاضت** gibidir; yahut kendini hayızlıya benzetti. **وحاضت**: **سن المحيض**a ulaştı. Ondandır hadîs: **لا تقبل صلاة حائض إلى بخمار**; bununla hayız günlerinde olan kastedilmedi; çünkü hayızlıya namaz yoktur.

**والمحيضة**: atılmış bezdir; cem‘i **المحايض**tir; Cevherî nakletti. Ondandır Bi’r Budâ‘a hadîsi: **يلقى فيها المحايض**. Denildi ki: **المحايض** **المحيض**ın cem‘idir; o, **حاض**ın masdarıdır; onunla adlandırılınca onu cem‘ etti. **المحيض** masdar üzerine, zaman üzerine ve kan üzerine vâki olur; daha önce geçtiği gibi. **والحيضة**: akıntıdır; cem‘i **الحيضات**tır. **والحائض** da **حاضة** üzerine cem‘ edilir; **حائك** ve **حاكة** gibi; **سائق** ve **ساقة** gibi.
