# حيف (ح-ي-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Havf yensiz gömlek demektir

- Harfler: ح - ي - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَحِيفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%81%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Haksızlık yapar | 1 | 1 | [24:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/ayet/24:50.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Bürde” gocuk demektir
2. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
3. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
4. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
5. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
6. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
7. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيف |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md), [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md), [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Merkezden veya dengeden bir tarafa, sınıra ve kenara doğru eğilmek, tarafgirlikle sapmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hüküm, yetki ve paylaşım ortamında adaletten saparak bir tarafın aleyhine meyledip hakkını eksiltmek |
| Çekirdek Özet 3 | Yargısal ve idari kararlarda tarafsızlığın yitirilmesiyle hukuki güvencenin ve ilahi adalete güvenin sarsılması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca soyut bir kötülük veya sıradan zulüm sayıp, özellikle yargılama ve paylaştırma anındaki tarafgirlik ve kenara meyil nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, hareket, merkezden dışa yönelme ve sınır çizgisine doğru açılma; nitekim [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) (doğru yoldan sapıp kenara çekilmek), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) (şaşkınlıkla sağa sola yönelmek) ve [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) (bir tarafa kaçıp meylederek sıvışmak) köklerinde de merkezden kenara meyil ortak unsurdur. | ف | Dudak ve ağız harfi olan ف, ayrışma, kenar, uç ve çevreye doğru dağılma hissi vererek çekirdeğin hareketini bir şeyin kıyısına, sınırına veya bir tarafına doğru meyledip oradan eksiltme (حيف ve تحيف) manasına özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır, hudut ve belirlenmiş bir alanın ayrım çizgisini temsil eder; meşru sınırın kenarını gösterir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Faaliyet, müdahale, yönelme ve aktif olarak bir tarafa doğru uzanma eylemini anlatır. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Sınırın ağzı, uç noktası, kıyısı ve dış çevreye açılan eşiği simgeler. |
| حيف | Sınır çizgisine doğru uzanarak kenardan eksiltme ve bir tarafa meyletme | Meşru sınırın (ح) içinde dengede durmak yerine el ve iradeyi (ي) sınırın uç noktasına ve kenarına (ف) doğru kaydırarak dengeden sapma ve tarafgirlikle hakkı budama hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, arazinin veya havuzun kenarına, kıyısına gitmek; bir şeyin etrafından, kıyılarından azar azar eksiltip almak تحيفت الشيء ve kuraklığın sürüyü kıyılarından kemirmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil bir beytinde kabilesinin cömertliğini anlatırken متى تأتهم من حافة تلق سيداً / غلاماً مبيناً عنده السرو أو كهلا diyerek حيف kökünün türevi olan حافة lafzını kenar, taraf ve kıyı anlamında kullanmış, hangi taraftan gelinirse gelinsin onların şerefli olduğunu belirtmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde Nu‘mân b. Beşîr’in babasının çocukları arasında ayrım yaparak birine bağışta bulunması üzerine Hz. Peygamber’in إني لا أشهد على حيف buyurarak bu tarafgirliği ve hak eksiltmeyi haksız meyil olarak nitelemesi. |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Asâsü’l-Belâga, Kitâbü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça حيف kökü, Sami dillerinde kenar, kıyı, sınır hattı ve bir tarafa doğru eğilme/sapma gösteren ilksel morfolojik tabakayla ilişkilidir. İbranicede kıyı, sahil veya sarp kenar anlamına gelen חוף (*ḥōf*) sözcüğü ile Süryanicede benzer şekilde kıyı, sınır şeridi ve korunaklı kenar bildiren ܚܳܦܳܐ (*ḥāpā*) biçimleri bu kökün fiziksel olarak merkezden uzaklaşıp uç noktaya veya kenar çizgisine dayanma anlamını açıkça sergiler. Arapçada bu somut kıyı ve kenar imgesi (حافة الشيء), ahlaki ve hukuki alana aktarılarak merkezde durması gereken hakimin, yöneticinin veya paylaştırıcının merkezdeki adalet çizgisini terk edip taraflardan birinin lehine kenara doğru meylederek diğer tarafın hakkını kemirmesi ve budaması (الميل في الحكم) anlamına doğru semantik bir kayma yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حافة (kenar, kıyı) ve تحيّف (kenarlardan eksiltme) | Fiziksel kenar ve uç kavramından, hükümde ortayı terk edip bir tarafa eğilme ve hak budama soyutlamasına geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חוף (*ḥōf* - kıyı, kenar), Süryanice ܚܳܦܳܐ (*ḥāpā* - kenar, sahil) | Kökün Batı Sami dillerindeki ortak paydası kara ile suyun veya sınırın birleştiği uç kenar çizgisi olmasıdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin diğer kollarında güvenilir ses denkliğiyle doğrudan eşleşen kök tespiti yetersizdir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيف | Anlamlı | Tarafgirlik, meyil, hükümde kenara kayma | Bir nesnenin kenarına meyledip oradan eksiltmek ve kararda adaletten sapmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%8A.md) | Anlamlı | Israrlı araştırma, çıplak ayakla yürüme, güler yüz gösterme | Kenara veya dibe kadar basmak, bir meselenin nihayetine kadar sormak ve aşırı ilgi göstermek. | Kur'an'da geçer; zıtlaşma veya uç sınıra ulaşma ortaklığı taşır. |
| يحف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız üçlü kök kaydı yoktur. |
| يفح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu dizilişte işlek bir kök türetilmemiştir. |
| فحي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Bazı kaynaklarda ف ح و biçimiyle baharat ve tencere kokusu bağlamında zikredilse de bu diziliş bağımsız kök hüviyeti taşımaz. | Kur'an'da geçmez. |
| [فيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD.md) | Anlamlı | Genişleme, yayılma, sıcaklık veya kokunun saçılması | Kokunun veya hararetin dar alandan geniş alana doğru çevreye yayılıp saçılması. | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيف | Merkez | Hükümde tarafgirlik ve kenara meyil | Özellikle hüküm verme, paylaştırma ve yetki kullanımında bir tarafa meylederek diğer tarafın hakkını zedeleme. | Yargısal ve paylaşımsal meyil. |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Yoldan sapma ve haddi aşma | Doğru yoldan açıkça çıkıp sınırı tecavüz ederek baskı ve haksızlık uygulamak. | Genel istikamet kaybı ve taşkınlık. |
| [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) | Komşu | Vasiyet veya sözleşmede taraflı eğilim | Daha ziyade niyet ve irade düzeyinde bir tarafa meyledip haksızlığa zemin hazırlamak (Bakara [2:182](https://lisan.digital/tr/ayet/2:182.md)). | Vasiyet ve taksimattaki içsel meyil. |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Denge ve doğruluktan fiziki veya ruhi sapma | Herhangi bir eksenden bir yöne doğru eğilmek; tarafgirliğin genel fiziksel ve ahlaki tabanı. | Genel eğilme ve denge bozulması. |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) / [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Zıt | Eşitlik, denge ve hakkı tam yerine koyma | Her iki taraf arasında tam ortada durarak, hiçbir kenara kaymadan her hak sahibine hakkını eksiksiz vermek. | Hükümde mutlak tarafsızlık ve denge. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيف | Hükümde tarafgirlik, meyil ve hakkı eksiltme | Yargı ve dağıtımda ortayı terk edip kenara kayarak bir tarafı mağdur etme eylemini doğrudan karşılar. | Kesin |
| Latince | Praeiudicium, iniquitas | Ön yargı, hakkaniyetsizlik, dengesizlik | Eşitlikten (*aequitas*) sapmayı karşılar; ancak kökün kenardan eksiltme ve kıyıya kayma imgesini tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Injustice in judgment, bias, partiality | Yargıda tarafgirlik, yanlılık, haksızlık | Karar vericinin tarafsızlığını yitirip bir tarafa eğilmesini iyi karşılar; mülkiyet eksiltme boyutunu tali bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Rechtsbeugung, Parteichkeit, Willkür | Hukuku eğip bükme, yanlılık, keyfilik | Yargısal adaleti bir tarafın lehine eğme boyutunu yetkin verir; kökün fiziki kenar çağrışımını içermez. | Güçlü |
| Fransızca | Partialité, déni de justice | Tarafgirlik, hakkaniyetsizlik | Hakem veya hakimin bir tarafı tutarak dengeden sapmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَحِيفَ (Muzari fiil) | Yargıda ve hükümde haksızlık yapmak, tarafgirlikle zulmetmek | Münafıkların aralarındaki anlaşmazlıkta Allah'ın ve Resulü'nün hükmüne başvurmaktan kaçınmalarının arkasındaki gizli zan ve itham bağlamı; Nûr [24:50](https://lisan.digital/tr/ayet/24:50.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve adalet nazariyesi | Allah hakkında zulüm ve haksızlığın imkânsızlığı; Allah'ın kullarına hükmünde asla tarafgirlik ve hak budama yapmayacağı ilkesi. | İlahi adaletin mutlaklığı ve tenzih. |
| Fıkıh | Kazâ (yargı), kısmet (taksimat) ve bağış | Hakimin taraflardan birine meyletmesi yasağı, evlatlar arasında hibede haksız ayrım yapılması (حيف الناحل) ve mirasın eksiltilmesi. | Yargısal tarafsızlık ve hibede denklik zorunluluğu. |
| Tefsir | Nûr Suresi 50. ayetin tahlili | Kalplerinde hastalık bulunan münafıkların Peygamber'in adil hükmünden kaçarken zihinlerinde kurdukları asılsız korkunun mahiyeti. | Hükümden kaçışın psikolojik gerekçesi olarak tarafgirlik zannı. |
| Hadis | Yargı ahlakı ve aile içi adalet | Hz. Ömer'in meşhur yargı talimatnamesinde şerefli ve güçlü kimselerin hakimin tarafgirliğinden ümit beslememesi uyarısı. | Güçlünün lehine kenara kaymama ahlakı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet otoritesi | Mutlak adil merci | İtimat ve teslimiyet sağlama | Dini sistemde Allah ve Resulü'nün hükmünde taraf tutma vehmi tamamen dışlanır; aksi inanç kalbi bir hastalıktır. | Kesin |
| İlmi | Yargı ve metodoloji | Objektiflik ve tarafsızlık | Hakikatin saptırılmasını önleme | Bilgiye veya delillere yaklaşırken bir sonuca önceden taraftar olup diğer delilleri budamama disiplinidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk devleti ve kamu yönetimi | Yargı bağımsızlığı | Kamusal meşruiyeti koruma | İktidarın veya yargıcın güce, zümreye veya tarafa meylederek hukuku eğip bükmesini engeller. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir dağılımı ve taksimat | Hakkaniyetli bölüşüm | Kaynakların haksız eksiltilmesini önleme | Miras, bağış veya ortaklık paylarının bir tarafın aleyhine kenarlardan tıraşlanmasını meneder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetri, sapma (bias) ve kenar aşınması | İstatistikte bir dağılımın merkezden belirli bir tarafa asimetrik olarak kayması; fizikte aşınmanın sınır hatlarından başlayarak kütleyi daraltması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargısal yanlılık (judicial bias) ve hak budama | Hukuk sosyolojisinde yargılama makamının tarafsızlığını kaybederek yapısal önyargıyla bir kesimin haklarını sistematik olarak kısıtlaması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حيف lafzını herhangi bir genel kötülük veya fiziksel şiddet içeren kaba zulüm olarak algılamak ve meselenin özündeki yargısal meyil boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da özellikle adli, idari ve meşru bir makamın vereceği hükümde adaletten bir taraf lehine sapma zannı ve korkusu bağlamında kullanılır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nûr [24:50](https://lisan.digital/tr/ayet/24:50.md) ayetinde münafıkların kaçış sebebi kavranamaz; onların korkusunun peygamberin şahsından değil, tarafsız hukukun vereceği adil hükümden duyulan suçluluk telaşı olduğu gözden kaçar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kaza, yönetim ve hakemlik anlayışındaki kusursuz adaleti ve peygamberi otoritenin hiçbir zümre lehine tarafgirlik yapamayacağını tek bir kavramla ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların muhakeme edilmekten kaçınmalarını, ilahi yargıdan firar psikolojilerini ve adalet mekanizmasına güvensizlik maskesini ele alan ayetlerde (Nûr [24:48](https://lisan.digital/tr/ayet/24:48.md)-50) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yöneticilerin veya hakemlerin verdikleri kararlardaki tarafgirliği basit bir insani zafiyet değil, ilahi sisteme ve fıtrata aykırı yapısal bir zulüm türü olarak tespit ederek meşrulaştırmaları engeller. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir şeyin merkezini bırakıp kenarına, kıyısına yönelmek ve sınırlarından eksilterek budamak.
- Soyut anlam: Hükümde, yetkide ve taksimatta tarafsız adalet çizgisini bozup bir tarafın lehine eğilerek diğer tarafın aleyhine hak eksiltmek.
- Sistematik karşılık: Adli mekanizmanın kalbinde yer alan tarafsızlık ilkesinin zedelenmesi; ilahi nizamda asla bulunmayan kasti yargısal asimetri.
- LaTeX modeli: $$\Delta J = J(x) - J_0 = \oint_{\partial \Omega} \vec{\beta} \cdot d\vec{s} \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $J_0$ ideal ve merkezdeki tarafsız yargı kararını, $J(x)$ ise sübjektif faktörlerin devreye girdiği fiili kararı temsil eder. $\Delta J$ adalet merkezinden sapma miktarını gösterir. $\vec{\beta}$ tarafgirlik ve kenara meyil vektörüdür; bu meyil karar uzayının sınırları ($\partial \Omega$) boyunca entegre edildiğinde sıfırdan farklı bir netice ($\neq 0$) vererek sistemde dengesizlik ve hak eksilmesi oluşturur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Nur 24:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/ayet/24:50.md) — يَحِيفَ

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Kalblerinde bir hastalık mı var bunların? Yoksa şüphe mi ettiler? Veya Allah’ın ve Rasulünün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, onlar; zalimlerin kendileridir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Havf yensiz gömlek demektir. Gömleğin ön ve arka tarafı ve çevirme anlamına gelir. Havl’la yakınlığı vardır.
Havf (ha), Ağaç yaprağı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والفاء و واي معهما
ح ف و، ح ف ي، ف ح و، ح و ف، ح ي ف، ف ي ح، و ح ف مستعملات
حفو:
حفي:
الحِفْوَةُ والحَفَى مصدر الحافي.. يقال: حَفِيَ يَحْفَى حفىً فهو حافٍ إذا كان بغير نَعْلٍ ولا خفّ. وإذا انتحَجَتِ القدم، أو فِرْسِنُ البعير أو الحافر من المشْيِ حتّى رقَّتْ قيل: حَفِيَ يَحْفَى حَفىً فهو حَفِ. قال الأعشى:
فآليتُ لا أرثي لها مـن كَـلالَةٍ		ولا من حَفىً حتّى تُلاقي محمّدا
وقال رؤبة:
فهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
وأَحْفَى الرّجلُ إذا حَفِيَتْ دابّتُهُ. وأَحْفاني إذا برّح بي في إلحاحٍ أو سؤال.
والحِفايَةُ: مصدرُ الحَفِيّ، وهو الطيف بك يَبَرُّكَ ويلطفك، ويحتفي بك، ومنه قوله تعالى: "إنّه كانَ بي حَفِيّا" أي: بَرّاً لطيفا، وقولِه عزّ وجلّ: "كأنك حَفِيٌّ عنها"، أي: كأنّك مَعْنِيٌّ بها. قال:
فإنّ تَسْأَلِي عنّـا فـيا رُبَّ سـائلٍ		حَفيٍّ عن الأَعْشَى به حيثُ أَصْعَدا
والحَفَأُ- مهموزٌ-: البَردِيُّ الأَخْضرُ ما كان في مَنبِته كثيراً دائما، والواحدة: حَفأَة واحتفأته إذا قَلَعْتُه وأخذت منه.
فحو:
الفَحْوَى: معنى ما يُعْرَفُ من مَذْهَبِ الكَلام. تقول: عرفتُ ذلك في فحوى كلامه، وإنّه لَيْفَحِّي بكلامه إلى كذا وكذا.
والفَحَى: الأبزار، تقول: فَحِّ قدرك، أي: ألقِ فيها الأبزار.
حوف:
الحَوْفُ: القَرْية في بعض اللغات، والجميع: أحواف.
والحَوْفُ بلغة أهل الجَوْف، وأهل الشَّحْر كالهودج وليس به، تركَبُ به المرأة البعير.
والحافانِ: عِرقانِ أخضرانِ من تحت اللّسان، والواحدُ: حافٌ- خفيف- وناحية كلّ شيء حافَتُهُ، وتصغيرها: حُوَيفَةٌ.
حيف:
الحَيْفُ: المَيْلُ في الحُكْم. حاف يَحيِفُ حَيْفاً.
فوح:
فيح:
الفَوْحُ: وجدانُك الرّيحَ الطيّبة. تقول: فاح المِسْكُ. قال:
والمِسْكُ من أردانِهِ فائح
فاحتِ الريحُ تَفوحُ فَوْحاً وفُؤُوحاً.
والفَيْحُ: سُطُوع الحَرِّ. والفَيْحُ والفُيُوح: خِصْبُ الرَّبيع في سعة البلاد. قال أبو النجم:
تَرْعَى السّحابَ العَهْدَ والفُيُوحا
والفَيْحُ: مصدر الأَفْيَح، وهو كلّ مَوْضِع واسع، وقد فاحَ يَفاحُ فَيَحاً، وكان قياسه: فَيحَ يَفْيَحُ.
وحف:
الوَحْفُ من الشَّعَر: الكثيرُ الأَسْود. ومن النّبات: الرّيّان، وقد وَحُفَ يَوْحُفُ وَحَافَةً ووُحُوفةً.
والوَحْفَةُ: صخرةٌ تكون في جانب الوادي، أو في سندٍ، ناتئة في موضعها سوداء. قال:
من الوِحافِ السّود والتَّراصفِ
وقال الأعشى:
دَعَتْها التَّناهي برَوْضِ القَطا		فَنَعْفِ الوِحافِ إلى جُلْجُلِ
والوَحْفةُ: الصَّوتُ من المُضْطَهد.
والوَحْفاءُ: الأرضُ الحمراءُ، ويُقال: السوداءُ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الفاء** ve **واي** onlarla beraber

**ح ف و**، **ح ف ي**، **ف ح و**، **ح و ف**، **ح ي ف**، **ف ي ح**، **و ح ف** kullanımdadırlar.

**حفو**:
**حفي**:
**الحِفْوَةُ** ve **الحَفَى**; **الحافي**’nin masdarıdır.. denilir ki: **حَفِيَ يَحْفَى حفىً فهو حافٍ**; eğer **نَعْلٍ** ve **خفّ** olmaksızın ise. Ve eğer ayak, yahut devenin **فِرْسِنُ**’i yahut yürümekten **الحافر** incelinceye kadar yıpranırsa denilir: **حَفِيَ يَحْفَى حَفىً فهو حَفِ**. **الأعشى** dedi:
فآليتُ لا أرثي لها مـن كَـلالَةٍ		ولا من حَفىً حتّى تُلاقي محمّدا
Ve **رؤبة** dedi:
فهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
Ve **أَحْفَى** adam; biniti **حَفِيَتْ** olduğu zaman. Ve **أَحْفاني**; bana bir ısrarda yahut bir soruda ağır geldiği zaman.

Ve **الحِفايَةُ**: **الحَفِيّ**’nin masdarıdır; o, sana uğrayan hayal/ziyaretçidir; sana iyilik eder ve sana yumuşak davranır, ve sana **يحتفي** eder; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**إنّه كانَ بي حَفِيّا**” yani: iyilik eden, yumuşak. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: “**كأنك حَفِيٌّ عنها**”, yani: sanki sen onunla ilgili/ona özen gösterensin. Dedi:
فإنّ تَسْأَلِي عنّـا فـيا رُبَّ سـائلٍ		حَفيٍّ عن الأَعْشَى به حيثُ أَصْعَدا

Ve **الحَفَأُ** -hemzeli-: yeşil **البَردِيُّ**; bitiş yerinde çok ve sürekli olan. Ve teki: **حَفأَة**. Ve **احتفأته**: onu söküp çıkardığım ve ondan aldığım zaman.

**فحو**:
**الفَحْوَى**: söz mezhebinden bilinen şeyin manası. Dersin ki: bunu onun sözünün **فحوى**’sında bildim; ve o, sözüyle seni şuna şuna doğru **لَيْفَحِّي** eder.

Ve **الفَحَى**: baharatlar; dersin ki: **فَحِّ** tencereni, yani: içine baharatları at.

**حوف**:
**الحَوْفُ**: bazı dillerde köy; çoğulu: **أحواف**.

Ve **الحَوْفُ**, **أهل الجَوْف**’un ve **أهل الشَّحْر**’ın dilinde; **الهودج** gibi olup onda değildir; kadın onunla deveye biner.

Ve **الحافانِ**: dilin altından iki yeşil damardır; teki: **حافٌ** -hafif-. Ve her şeyin kenarı: onun **حافَتُهُ**’dur; onun küçültmesi: **حُوَيفَةٌ**.

**حيف**:
**الحَيْفُ**: hükümde meyletme. **حاف يَحيِفُ حَيْفاً**.

**فوح**:
**فيح**:
**الفَوْحُ**: senin güzel kokuyu bulmandır. Dersin ki: **فاح المِسْكُ**. Dedi:
والمِسْكُ من أردانِهِ فائح
Rüzgâr **فاحتِ**; **تَفوحُ فَوْحاً** ve **فُؤُوحاً**.

Ve **الفَيْحُ**: sıcağın yayılıp parlamasıdır. Ve **الفَيْحُ** ve **الفُيُوح**: beldelerin genişliğinde baharın bereketidir. **أبو النجم** dedi:
تَرْعَى السّحابَ العَهْدَ والفُيُوحا
Ve **الفَيْحُ**: **الأَفْيَح**’ın masdarıdır; o, her geniş yerdir. Ve **فاحَ يَفاحُ فَيَحاً**; ve onun kıyası: **فَيحَ يَفْيَحُ** idi.

**وحف**:
**الوَحْفُ** saçtan: çok siyah olan. Ve bitkiden: suya kanmış/iri diri olan. Ve **وَحُفَ يَوْحُفُ وَحَافَةً ووُحُوفةً**.

Ve **الوَحْفَةُ**: vadinin yanında yahut bir dayanakta bulunan bir kaya; yerinde çıkıntılı, siyah. Dedi:
من الوِحافِ السّود والتَّراصفِ
Ve **الأعشى** dedi:
دَعَتْها التَّناهي برَوْضِ القَطا		فَنَعْفِ الوِحافِ إلى جُلْجُلِ
Ve **الوَحْفةُ**: ezilen/horlanan kimseden çıkan sestir.

Ve **الوَحْفاءُ**: kırmızı toprak; ve denilir: siyah.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَيْفُ: الجَوْرُ والظُلُمُ. وقد حافَ عليه يَحِيفُ، أي جار. وتَحَيَّفْتُ الشيء مثل تَحَوَّفْتُهُ، إذا تَنَقَّصْتَهُ من حافاتِهِ.

##### Türkçe

**الحَيْفُ**: haksızlık ve zulüm. Ve gerçekten **حافَ** ona karşı **يَحِيفُ**; yani haksızlık etti. Ve **تَحَيَّفْتُ** şeyi, **تَحَوَّفْتُهُ** gibi; eğer onu kenarlarından eksilttiysen.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(حâ باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri ise hayâ (utanma)dır ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: hayat ve **الحَيَوان**; o, ölümün ve **المَوَتَان**’ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي**” ve “**مُحْيِيَةٌ**” deve denir: neredeyse onun yavrusu ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu dirilttim (**أحييْتُها**)”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “Ondan utandım; utanma olarak (**استحييت منه استِحياءً**)” sözüdür. Ebû Zeyd dedi: “Ondan utandım (**حَيِيتُ مِنه أَحيا**)”, yani utandığın zaman. Deve hayâsına gelince—ki o onun ferci (**فَرْجُها**)dır—bu bundan olabilir; sanki o, eğer utanandan olsaydı, onun görünmesinden ve açığa çıkmasından utanırdı diye taşınmış gibidir.
  (حيث) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o belirsizdir; “Dilediğin yerde otur (**اقعد حيثُ شئت**)” dersin; ve o zamme ile olur. Kisâî onda fetha’yı da nakletti.
   (حيد) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyletmek ve dosdoğru yolundan sapmaktır. “Şeyden saptı (**حادَ عن الشيء**)” denir; “sapıyor (**يَحِيدُ**)”, “bir sapma (**حَيْدَةً**)” ve “sapmalar (**حُيوداً**)”. **الحَيُودُ**: çok sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى** “فَعَلى” vezni üzerinedir. Hüzelî dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağın nadir (tekil/çıkıntı) olanıdır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun **حيود**’udur; o da ondaki düğümlerdir (**العُقَد**); bütün bunlar tek bir asla döner.
  (حير) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** (hayret/şaşkınlık) vardır; “İşte şaşırdı (**حار في الأمر**)” denilmiştir; “şaşırır (**يَحِير**)”; ve “şaşkınlığa düştü (**تحيَّر**)”, “şaşırır (**يتحير**)”. **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yerdir. Kays dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; bu sahih bir kıyastır; çünkü dolunca onun bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolunca [su]nun içinde tereddüt ettiği **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها *
  (حيز) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**’sı hakikatte **واو**dur. Bundan **الحيِّز** “yan/cihet”tir. “Kavim çekildi (**انحاز القوم**)”; onun babında zikredilmiştir.
   (حيس) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekr dedi: “İpi büktüm (**حِسْتُ الحبْلَ**)” yani onu büktüğün zaman; “onu bükerim (**أحِيسُه**)”, “bükme olarak (**حَيْسا**)”. Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu bükünce onun kuvvetleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen bir şeydir; o da bu babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için “**محيوس**” dedi. Dedi ki: **الحَيْس**’e benzetildi.
  (حيص) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulümde ve inatlaşmada meyletmektir. “Haktan saptı (**حَاصَ عن الحقِّ**)” denir; “sapıyor (**يَحِيص**)”, “sapma olarak (**حَيْصاً**)”; yani zulmettiği zaman. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Bu babdandır onların “**حَيْص بَيْص** içine düştüler” sözü; yani şiddet. Hüzelî dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
  (حيض) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “Semure ağacı hayız oldu (**حاضَتْ السَّمُرَةُ**)” denir; ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bu sebeple lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.
   (حيط) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**’ın hepsinde **الواو**dur. Babında zikredilmiştir.
  (حيف) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “Ona haksızlık etti/ona meyletti (**حاف عليه**)” denir; “meyleder (**يَحِيفُ**)”; yani meylettiği zaman. Ondan “Şeyi kenarlarından aldım (**تحيفْتُ الشيءَ**)” gelir; onu yanlarından aldığın zaman. Bu, babın kıyasıdır; çünkü o, genişliğinden yanlarına meyletti.
  (حيق) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, bir şeyin bir şeye inmesidir. “Kötülük ona indi (**حاق به السُّوءُ**)” denir; “iner (**يَحِيق**)”. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [Fâtır 43].
  (حيك) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde sallanarak yürüdü (**حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً**)” denir; omuzlarını ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “Senin sözün falan hakkında tutunmuyor (**ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ**)” denir. Ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir alma/tutunmadır.
  Bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda işlemedi (**فما أحاك فيه السَّيف**)”; onda tutunmadığı zaman.
  (حين) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. “Falanla muhayene olarak muamele ettim (**مُحَايَنَةً**)” denir; **الحِين**’den. “Mekânda ikamet ettim (**أحيَنْتُ بالمكان**)”: orada bir müddet kaldım. “Şu vaktin **حِينُ**’i geldi” yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  “Koyunu sağdın (**حَيَّنْتُ الشاة**)” denir; onu defa defa sağdığın zaman. Ve “Ona bir vakit yaptım (**حَيَّنْتُها**)” denir; ona bir vakit tayin ettim. **التأفين**: onu sağacağın bir vakit tayin etmemendir. Muhabbel dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حِين**’dir: bir **حِين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çok olandır. Ve bir **حِين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [İbrâhîm 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların “Helâk için bir **حَيْنٍ** vardır” sözüdür; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حِين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmıştır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحيف: الميل في الحكم والجنوح إلى أحد الجانبين، قال الله تعالى: ﴿أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله بل أولئك هم الظالمون﴾ [النور/50]، أي: يخافون أن يجور في حكمه. ويقال تحيفت الشيء أخذته من جوانبه (انظر: المجمل 1/259).

##### Türkçe

- **الحيف**: hükümde meyletmek ve iki taraftan birine doğru yan çizmek; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله بل أولئك هم الظالمون﴾ [النور/50]، yani: hükmünde haksızlık etmesinden korkuyorlar. Ve denir ki: **تحيفت** **الشيء**: onu yanlarından aldım (bak: **المجمل** 1/259).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي ف
قعدت على حافة البركة‏.‏
وتحيفت الشيء‏:‏ أخذت من حافاته وتنقصته وتحيفتهم السنة‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ متى تأتهم من حافة تلق سيداً غلاماً مبيناً عنده السرو أو كهلا أي من أجل حاجة وتحيف سنة أو من شق وعرض أو من أي ناحية أتيتهم لم تعدم سيداً لـأن كلهم سادات‏.‏
ويقال‏:‏ أعطيته من حافة المتاع‏:‏ أي من شقه وعرضه‏.‏
وحاف عليه حيفاً‏.‏
وتقول من كان فيه الجنف والحيف حق له الشنف والسيف‏.‏

##### Türkçe

ح ي ف
Havuzun kenarına oturdum.

**وتحيفت الشيء**: onun kenarlarından aldı; onu eksiltti. Ve **وتحيفتهم السنة**: yıl onları eksiltti.

İbn Mukbil dedi ki:
Ne zaman onlara bir kenardan gelsen, yanında **السرو** bulunan yahut bir ihtiyar bulunan, açık-seçik bir delikanlı efendiye rastlarsın; yani bir ihtiyaç sebebiyle ve bir yılın eksiltmesiyle yahut bir yarık ve en tarafından yahut hangi taraftan onlara geldiysen, bir efendiyi eksik bulmazsın; çünkü onların hepsi efendilerdir.

Ve denilir: **أعطيته من حافة المتاع**: yani onun yarığından ve eninden.

Ve **وحاف عليه حيفاً**.

Ve dersin: Kimde **الجنف** ve **الحيف** varsa, ona **الشنف** ve **السيف** hak olur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَيْفُ: الـمَيْلُ في الحُكم، والجَوْرُ والظُّلم. حافَ عليه في حُكْمِه يَحِيفُ حَيعفاً: مالَ وجارَ؛ ورجل حائِفٌ من قوم حافةٍ وحُيَّفٍ وحُيُفٍ. الأَزهري: قال بعض الفقهاء يُرَدُّ من حَيفِ النّاحِل ما يُرَدُّ من جَنَفِ الـمُوصِي، وحَيْفُ الناحِلِ: أَن يكون للرجل أَولاد فيُعْطي بعضاً دون بعض، وقد أُمر بأَن يسوِّي بينهم، فإذا فضَّلَ بعضهم على بعض فقد حاف. وجاء بَشيرٌ الأَنصاريُّ بابنه النُّعمان إلى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، وقد نَحَلَه نَحْلاً وأَراد أَن يُشْهِدَه عليه فقال له: أَكُلَّ ولَدِكَ قد نَحَلْتَ مِثْلَه؟ قال: لا، فقال: إني لا أَشْهَد على حَيْفٍ، وكما تُحِبّ أَن يكون أَولادُك في بِرِّك سواءً فسَوِّ بينهم في العَطاء. وفي التنزيل العزيز: أَن يَحِيفَ اللّهُ عليهم ورسولُه، أَي يَجُورَ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: حتى لا يَطْمَعَ شَريفٌ في حَيْفِك أَي في مَيْلِك معه لشرَفِه؛ الحَيْفُ: الجَوْرُ والظلم. وحافةُ كل شيء: ناحِيَتُه، والجمع حيَفٌ على القِياسِ، وحِيف على غير قياس. ومنه حافَتا الوادي، وتصغيره حُوَيْفةٌ، وقيل: حِيفةُ الشيء ناحيته. وحكى ابن الأَعرابي عن أَبي الجَرَّاح: جاءنا بضَيْحةٍ سَجاجةٍ تَرى سوادَ الماء في حِيفِها. وحافتا اللسانِ: جانِباه.
وتَحَيَّفَ الشيءَ: أَخذ من جوانِبه ونواحِيه؛ وقول الطِّرِمّاح: تَجَنَّبها الكُماةُ بكلِّ يَوْمٍ
مَرِيضِ الشَّمْسِ، مُحْمَرِّ الحَوافي
فُسِّر بأَنه جمع حافةٍ، قال: ولا أَدري وَجهَ هذا إلا أَن تُجمع حافةٌ على حَوائِفَ كما جَمَعوا حاجة على حَوائجَ، وهو نادر عَزيز، ثم تُقلب. وتَحَيَّفَ مالَه: نَقَصَه وأَخَذَ من أَطْرافه. وتَحَيَّفْتُ الشيء مثل تَحَوَّفْتُه إذا تَنَقَّصْته من حافاته.
والحِيفةُ: الطَّريدَةُ لأَنها تَحَيَّفُ ما يَزيدُ فتَنْقُصه؛ حكاه أَبو حنيفة.
والحافان: عِرْقانِ أَخضران تحت اللسان، الواحد حافٌ، خفيف. والحَيْفُ: الهامُ والذكر؛ عن كراع.
وذاتُ الحِيفةِ: من مساجِد النبي، صلى اللّه عليه وسلم، بين المدينة وتَبُوك.

##### Türkçe

**الحَيْفُ**: hükümde meyletmek; ve **الجَوْرُ** ve **الظُّلم**. **حافَ عليه في حُكْمِه يَحِيفُ حَيعفاً**: meyletti ve haksızlık etti; ve قوم **حافةٍ** ve **حُيَّفٍ** ve **حُيُفٍ**’ten bir adam **حائِفٌ**.

الأَزهري: Bazı fakihler dedi ki: **النّاحِل**’in **حَيف**’inden reddolunan, **الـمُوصِي**’nin **جَنَف**’inden reddolunan gibidir; ve **حَيْفُ الناحِلِ**: bir adamın çocukları olması, sonra bazısına verip bazısına vermemesi; hâlbuki aralarında eşitlemesi emrolunmuştur; artık bazısını bazısına üstün tutarsa, muhakkak **حاف** etmiştir. Ve بَشيرٌ الأَنصاريُّ, oğlu **النُّعمان** ile Peygamber’e, صلى اللّه عليه وسلم, geldi; ona bir **نَحْلاً** olarak **نَحَلَه** etmişti ve onu buna şahit tutmak istedi; ona dedi ki: “Bütün çocuğuna bunun benzerini **نَحَلْتَ** mi?” Dedi: “Hayır.” Bunun üzerine dedi: “Ben bir **حَيْفٍ** üzerine şahitlik etmem; ve senin iyiliğinde çocuklarının eşit olmasını sevdiğin gibi, عطا’da aralarında eşitle.”

Ve aziz tenzilde: “Allah’ın onlara ve Resulü’nün **يَحِيفَ** etmesi” (vardır); yani **يَجُورَ**. Ve Ömer’in, رضي اللّه عنه, hadisinde: “ta ki bir şerefli, senin **حَيْفِك**’inde tamah etmesin”; yani şerefi sebebiyle onunla beraber senin meylinde; **الحَيْفُ**: **الجَوْرُ** ve zulümdür.

Ve her şeyin **حافةُ**’si: onun tarafıdır; cem‘i القياس üzere **حيَفٌ**, ve kıyas dışı **حِيف**. Ondandır: vadinin iki **حافَتا**’sı; ve onun küçültmesi **حُوَيْفةٌ**’dir. Ve denildi: şeyin **حِيفةُ**’si onun tarafıdır. İbn الأَعرابي, أَبي الجَرَّاح’tan nakletti: “Bize, **ضَيْحةٍ سَجاجةٍ** ile geldi; onun **حِيفِها**’sında suyun karalığını görürsün.” Ve dilin iki **حافتا**’sı: iki yanıdır.

Ve **تَحَيَّفَ الشيءَ**: onun yanlarından ve taraflarından aldı; ve الطِّرِمّاح’ın sözü:
تَجَنَّبها الكُماةُ بكلِّ يَوْمٍ
مَرِيضِ الشَّمْسِ، مُحْمَرِّ الحَوافي
“**حافةٍ**’nin cem‘i” diye tefsir edildi. Dedi ki: “Bunun vechini bilmiyorum; ancak **حافةٌ**’nin **حَوائِفَ** üzerine cem‘ edilmesi (müstesna), tıpkı **حاجة**’yi **حَوائجَ** üzerine cem‘ ettikleri gibi; ve o, nadir, azizdir; sonra çevrilir.”

Ve **تَحَيَّفَ مالَه**: onu eksiltti ve uçlarından aldı. Ve **تَحَيَّفْتُ الشيء**: onu **تَحَوَّفْتُه** gibi; onu **حافاته**’sinden eksilttiğim zaman.

Ve **الحِيفةُ**: kovulan (av); çünkü o, artanı **تَحَيَّفُ** eder, sonra onu eksiltir; bunu أَبو حنيفة nakletti.

Ve **الحافان**: dilin altında iki yeşil damardır; teki **حافٌ**; hafif.

Ve **الحَيْفُ**: **الهامُ** ve erkeklik organı; كراع’dan.

Ve **ذاتُ الحِيفةِ**: Peygamber’in, صلى اللّه عليه وسلم, mescitlerindendir; Medine ile **تَبُوك** arasında.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي ف * * الحَيْفُ * الجور والظلم وقد * حَافَ * عليه من باب باع

##### Türkçe

* ح ي ف * * **الحَيْفُ** * haksızlık ve zulümdür; ve “**حَافَ**” ona karşı (haksızlık etti) “باع” babındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحيف: الجور والظلم، وقد حاف عليه، يحيف: أي جار، كما في الصحاح، وقيل: هو الميل في الحكم، وهو حائف. وفي التنزيل العزيز:  أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله  أي: يجور. وفي حديث عمر رضي الله عنه: لا يطمع شريف في حيفك، أي: في ميلك معه لشرفه. وفي التهذيب: قال بعض الفقهاء: يرد من حيف الناحل ما يرد من جنف الموصي، وحيف الناحل: أن يكون للرجل أولاد، فيعطي بعضا دون بعض، وقد أمر بأن يسوي بينهم، فإذا فضل بعضهم على بعض فقد حاف.
 والحيف: الهام، والذكر، هكذا في سائر النسخ، وصوابه: الهام الذكر، بغير واو، كما هو نص اللسان، والعباب، وهو قول كراع، ونقله ابن عباد أيضا هكذا. والحيف: حد الحجر، عن ابن عباد، والجمع: حيوف. ويقال: بلد أحيف، وأرض حيفاء: لم يصبهما المطر، عن ابن عباد، فكأنه حافهما.
 والحائف من الجبل: بمنزلة الحافة، وجمعه حيف. والحائف: الحائر، هكذا في النسخ بالحاء المهملة، وهو غلط، صوابه الجيم، كما هو نص الليث. قال: وج: حافة، وحيف، كسكر. والحيفة، بالكسر: الناحية، ج: حيف، كعنب مثال: قيقة وقيق.
 والحيفة: خشبة على مثال نصف قصبة، في ظهرها قصبة، تبرى بها السهام والقسي، وهي الطريدة، سميت حيفة لأنها تحيف ما يزيد، فتنقصه. والحيفة: الخرقة التي يرقع بها ذيل القميص من خلف، وإذا كان من قدام، فهو كيفة، قاله أبو عمرو، قال الصاغاني: ويمكن أن تكون الحيفة واوية انقلبت الواو ياء لكسرة ما قبلها.
 وذو الحياف، ككتاب: ماء بين مكة والبصرة، على طريق الحاج من البصرة، ويقال بالجيم، قال ابن الرقاع:
  إلى ذي الحياف ما به اليوم نازل                      وما حل مذ سبت طويل مهجر وتحيفته: أي تنقصته من حيفه، أي: من نواحيه، وكذلك تحوفته، وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه: قومق حيف، بضمتين: أي جائرون، جمع حائف. وذكر المصنف الحيف، وفسره بالنواحي استطرادا، ولم يضبط الحرف، وهو بالكسر: جمع الحافة على غير قياس، وحيف: جمع الحافة على القياس، وفي كلام ابن الأعرابي: ترى سواد الماء في جيفها، أي نواحيها.
 والحوافي، في قول الطرماح:
  تجنبها الـكـمـاة بـكـل يوم                      مريض الشمس محمر الحوافي مقلوب عن الحوائف، جمع حافة، وهو نادر عزيز، كما جمعوا حاجة على: حوائج. وذات الحيفة، بالكسر: من مساجد النبي صلى الله عليه وسلم، بين المدينة وتبوك، ويروى بالجيم، وقد تقدم. وسهم حائف: مائل عن القصد، وقد يشبه به الرجل العاجز، الذي لا يصيب في حاجته.

  والحيف: من سيوف النبي صلى الله عليه وسلم، كذا حققه أهل السير، وقال بعض بأنه تصحيف الحتف، بالتاء. قال شيخنا: الصحيح أن كلا منهما صواب، وليس أحدهما بتصحيف الآخر.

##### Türkçe

**الحيف**: haksızlık ve zulümdür; “ona karşı **حاف** etti, **يحيف** eder”: yani haksızlık etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: o, hükümde meyildir; o da **حائف**tir. Aziz tenzilde: “Yoksa Allah’ın onlara ve Resulünün (aleyhlerine) haksızlık etmesinden mi korkuyorlar” yani: haksızlık eder. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Şerefli kimse senin **حيف**’inde tama etmez”; yani: onun şerefi sebebiyle onunla birlikte meylinde. **التهذيب**’te: Bazı fakihler dedi ki: bağışlayanın **حيف**’inden reddedilen, vasiyet edenin **جنف**’inden reddedilen gibidir; bağışlayanın **حيف**’i: bir adamın çocukları olup da bazısına verip bazısına vermemesidir; hâlbuki aralarında eşitlemesi emrolunmuştur; onlardan bazısını bazısına üstün kılarsa, muhakkak **حاف** etmiştir.

Ve **الحيف**: **الهام** ve **الذكر**; işte bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: **الهام الذكر**’dir, vavsız; **اللسان** ve **العباب**’ın nassı olduğu üzere; bu, **كراع**’ın sözüdür; İbn عباد da bunu yine böyle nakletti. Ve **الحيف**: taşın kenarıdır; İbn عباد’dan; çoğulu: **حيوف**. Ve denilir: **بلد أحيف** ve **أرض حيفاء**: ikisine de yağmur isabet etmemiştir; İbn عباد’dan; sanki onları **حاف** etmiştir.

Ve dağdan **الحائف**: **الحافة** menzilesindedir; çoğulu **حيف**’tir. Ve **الحائف**: şaşkın olandır; nüshalarda ihmal edilmiş **الحاء** ile böyledir; o yanlıştır; doğrusu **الجيم**’dir; **الليث**’in nassı olduğu üzere. Dedi ki: **وج**: **حافة** ve **حيف**; **سكر** gibi. Ve **الحيفة** (kesre ile): taraf/yan’dır; çoğulu: **حيف**; **عنب** gibi; misal: **قيقة** ve **قيق**.

Ve **الحيفة**: yarım kamış misali bir tahta parçasıdır; sırtında bir kamış vardır; onunla oklar ve yaylar yontulur; o **الطريدة**’dir; ona **حيفة** adı verildi, çünkü fazlalığı **تحيف** eder, böylece onu eksiltir. Ve **الحيفة**: gömleğin eteğini arkadan yamamak için kullanılan bez parçasıdır; eğer önden olursa o **كيفة**’dir; bunu Ebû Amr söyledi. **الصاغاني** dedi ki: **الحيفة** vavlı olabilir; kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle vav yâ’ya dönmüştür.

Ve **ذو الحياف** (kitap vezninde): Mekke ile Basra arasında, Basra’dan hac yolunda bir sudur; **الجيم** ile de söylenir. İbn الرقاع dedi ki:

  **إلى ذي الحياف ما به اليوم نازل                      وما حل مذ سبت طويل مهجر**

Ve onu **تحيفته** ettim: yani onu, onun **حيف**’inden, yani onun taraflarından eksilttim; aynı şekilde onu **تحوفته** ettim; geçmişti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **قومق حيف** (iki damme ile): yani haksızlık edenler; **حائف**’in çoğulu. Müellif **الحيف**’i zikretti ve onu “taraflar” ile tefsir etti, istitrâden; harfi ضبط etmedi; o (kelime) kesre iledir: kıyas dışı olarak **الحافة**’nin çoğuludur; ve **حيف**: kıyas üzere **الحافة**’nin çoğuludur. İbn الأعرابي’nin sözünde: “Suyun karalığını onun **جيف**’lerinde görürsün”; yani onun taraflarında.

Ve **الحوافي**, الطرماح’ın sözünde:

  **تجنبها الـكـمـاة بـكـل يوم                      مريض الشمس محمر الحوافي**

**الحوائف**’ten kalb edilmiştir; **حافة**’nin çoğuludur; o nadir, azizdir; “**حاجة**”yi “**حوائج**” üzere çoğul yaptıkları gibi. Ve **ذات الحيفة** (kesre ile): Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) mescitlerindendir; Medine ile Tebük arasındadır; **الجيم** ile de rivayet olunur; geçmişti. Ve **سهم حائف**: kasttan meyilli olandır; bununla, ihtiyacında isabet etmeyen âciz adam da benzetilebilir.

Ve **الحيف**: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kılıçlarındandır; siyer ehli bunu böyle tahkik etti. Bazısı dedi ki: o, **الحتف**’in (tâ ile) tashîfidir. Şeyhimiz dedi ki: sahih olan, ikisinin de doğru olmasıdır; biri diğerinin tashîfi değildir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَافَ
1 حَافَ حاف حافي , aor. يَحِيفُ, (S, Msb,) inf. n. حَيْفٌ, (S, Msb, K,) He (a judge, or any other person, Msb) acted wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically, (S, Msb, K,) عَلَيْهِ against him: (S:) or, as some say, he inclined [to that which was wrong], or declined [from that which was right], in his judgment. (TA.) حَيْفُ النَّاحِلِ means A man's giving to certain of his children exclusively of others: he should treat them equally, and not prefer some before others. (T, TA.)

تَحْيِيفٌ
2 تَحْيِيفٌ تحييف The taking a thing, or something, from the side: and diminishing [from the side]. (KL.)

تَحَيَّفْتُهُ
5 تَحَيَّفْتُهُ تحيف تحيفته تحيفتة I took by little and little from its sides; (S, K;) as also تحوّفتهُ. (S.)

حِيفَةٌ
حِيفَةٌ حيف حيفه حيفة A side, or lateral part: pl. حِيَفٌ; (K;) which is likewise pl. of حَافَةٌ. (TA.) [See also حَائِفٌ, below.]

حَائِفٌ
حَائِفٌ ذ Acting wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically: (Lth, Msb, K: [in some copies of the K, حَائِرٌ is erroneously put for جَائِرٌ:] pl. حَافَةٌ (Msb, K) and حُيَّفٌ (K, Msb *) and حُيُفٌ. (TA.) ― -b2- An arrow declining from the right direction. (TA.) ― -b3- And, as being likened thereto, (tropical:) An impotent man, who does not attain the object of his want. (TA.) -A2- The side of a mountain. (K, TA.) [See also حِيفَةٌ.]

بَلَدٌ أَحْيَفُ
بَلَدٌ أَحْيَفُ ذ , and أَرْضٌ حَيْقَآءُ, A district or the like, and a land, upon which rain has not fallen: (Ibn-'Abbلd, K:) as though the rain treated it wrongfully. (TA.)

##### Türkçe

حَافَ
1 **حَافَ** حاف حافي, muzâri‘ı **يَحِيفُ**, (S, Msb,) mastarı **حَيْفٌ**, (S, Msb, K,) O (bir hâkim, yahut başka herhangi bir kimse, Msb) ona karşı **عَلَيْهِ** haksızlıkla, adaletsizlikle, zarar verici biçimde veya zorbalıkla davrandı; (S, Msb, K,) (S:) yahut bazılarınca denildiğine göre, hükmünde [yanlış olana] meyletti, yahut [doğru olandan] saptı. (TA.) **حَيْفُ النَّاحِلِ** şu demektir: Bir adamın, çocuklarından bazısına diğerlerini dışlayarak vermesi; onlara eşit davranmalı ve bazısını diğerlerine tercih etmemelidir. (T, TA.)

تَحْيِيفٌ
2 **تَحْيِيفٌ** تحييف Bir şeyi, yahut bir şeyi, yandan almak; ve [yandan] eksiltmek. (KL.)

تَحَيَّفْتُهُ
5 **تَحَيَّفْتُهُ** تحيف تحيفته تحيفتة Onun yanlarından azar azar aldım; (S, K;) ve ayrıca **تحوّفتهُ**. (S.)

حِيفَةٌ
**حِيفَةٌ** حيف حيفه حيفة Bir yan, yahut yanal kısım: çoğulu **حِيَفٌ**; (K;) ki bu, aynı zamanda **حَافَةٌ**’nın da çoğuludur. (TA.) [Aşağıdaki **حَائِفٌ**’e de bak.]

حَائِفٌ
**حَائِفٌ** ذ Haksızlıkla, adaletsizlikle, zarar verici biçimde veya zorbalıkla davranan: (Lth, Msb, K: [K’nın bazı nüshalarında, **جَائِرٌ** yerine yanlışlıkla **حَائِرٌ** konulmuştur:] çoğulu **حَافَةٌ** (Msb, K) ve **حُيَّفٌ** (K, Msb *) ve **حُيُفٌ**. (TA.) ― -b2- Doğru yönden sapan bir ok. (TA.) ― -b3- Ve ona benzetilerek, (mecaz:) isteğinin maksadına erişmeyen iktidarsız bir adam. (TA.) -A2- Bir dağın yanı. (K, TA.) [**حِيفَةٌ**’ye de bak.]

بَلَدٌ أَحْيَفُ
**بَلَدٌ أَحْيَفُ** ذ, ve **أَرْضٌ حَيْقَآءُ**, Üzerine yağmur düşmemiş bir bölge yahut benzeri, ve bir arazi: (İbn-‘Abbād, K:) sanki yağmur ona haksızlık etmiş gibi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَافَ
حَافَ ( y )  I ( n. ac. حَيْف 1 ),
a.  Was unjust to.

حَيْف
حَيْف 1 ,
a.  Injustice.

b.  Edge of a stone.

حِيْفَة
حِيْفَة 2t , ( pl. حِيَف 7 ),
a.  Side.

b.  Piece let into a shirt.

أَحْيَفُ
أَحْيَفُ 14 ,
a.  Dry land.

حَاْيِف
حَاْيِف 21 ,
a.  Unjust.

b.  Side, slope ( mountain ).

الحَيْف عَلَيْك
الحَيْف عَلَيْك
a.  [ coll. ], Shame on thee!

##### Türkçe

**حَافَ**
**حَافَ** ( y ) I ( n. ac. **حَيْف** 1 ),
a. Haksızlık etti.

**حَيْف**
**حَيْف** 1 ,
a. Haksızlık.

b. Bir taşın kenarı.

**حِيْفَة**
**حِيْفَة** 2t , ( pl. **حِيَف** 7 ),
a. Yan.

b. Bir gömleğe içten yerleştirilen parça.

**أَحْيَفُ**
**أَحْيَفُ** 14 ,
a. Kuru arazi.

**حَاْيِف**
**حَاْيِف** 21 ,
a. Haksız.

b. Yan, yamaç (dağ).

**الحَيْف عَلَيْك**
**الحَيْف عَلَيْك**
a. [ kol. ], Yazıklar olsun sana!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حيف
حَافَ - يَحِيفُ
حَافَ - يَحيْفُ + الكائن: يميل وينحرف في مساره عن الاتجاه الصواب الأصلي الذي كان يسير وفقه
حَافَ - يَحيْفُ + كائن + على كائن: ينحرف ويميل بمساره ليأتي عليه،
حَافَ - يَحيْفُ + كائن + على كائن + بحكمه: يجور عليه ويظلمه ويحابي خصمه عليه: ينحرف بمسار الحكم فيتجه ظلماً نحو توجيه الغرم والحق عليه، لصالح الآخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " انحراف الحركة الذاتية على نفس المستوي نحو الطرف أو الجانب، بعيداً عن وجهتها السابقة الصحيحة" ، وهي:
صَبَأَ - يَصْبَأُ، جَارَ - يَجُوْرُ، زَوِرَ- يَزْوَرُ، جَنِفَ - يَجْنَفُ، حَافَ - يَحِيْفُ، زَاغ َ - يَزيْغُ
يفرق لفظاً:
حَافَ - يَحيْفُ + الكائن: يميل وينحرف في مساره عن الاتجاه الصواب الأصلي الذي كان يسير وفقه
حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً + بـِ كائن أو شيء: وضعه ونشره وصفه على حافة الشيء: نشر ووضع وصف شيئاُ على جانبه وطرفه البعيد

يحيف
 	﴿وإذا دعوا إلى الله ورسوله ليحكم بينهم إذا فريق منهم معرضون(48)وإن يكن لهم الحق يأتوا إليه مذعنين(49) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيـْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (50)﴾ النور
مختار الصحاح
● [حيف] ح ي ف: الحَيْفُ الجور والظلم وقد حَافَ عليه من باب باع
معجم الفرائد القرآنية:
ح  ي  ف
" يَحِيفَ " في قوله تعالى :" أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيـْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ "  (50) النور.
الحَيفُ : الميل في الحكم والجنوح إلى أحد الجانبين، وهو في الآية بمعنى الجور والظلم
الراغب
حيف
الحيف: الميل في الحكم والجنوح إلى أحد الجانبين، قال الله تعالى: }أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله بل أولئك هم الظالمون{ [النور/50]، أي: يخافون أن يجور في حكمه. ويقال تحيفت الشيء أخذته من جوانبه (انظر: المجمل 1/259).
ملخص اللسان
1.     حافَ عليه في   حُكْمِه يَحِيفُ حَيفاً: مالَ وجارَ؛
2.     الحَيْفُ: الـمَيْلُ في الحُكم، والجَوْرُ والظُّلم.
3.      وحَيْفُ الناحِلِ: أَن يكون للرجل أَولاد فيُعْطي بعضاً دون بعض،
4.     أَن يَحِيفَ اللّهُ عليهم ورسولُه، أَي   يَجُورَ.
5.     حتى لا يَطْمَعَ شَريفٌ في حَيْفِك أَي   في مَيْلِك معه لشرَفِه؛
6.     وحافةُ كل شيء: ناحِيَتُه،
7.      وحافتا اللسانِ: جانِباه.
8.     وتَحَيَّفَ الشيءَ: أَخذ من جوانِبه ونواحِيه؛
9.     وتَحَيَّفَ مالَه: نَقَصَه وأَخَذَ من أَطْرافه.
10.                        وتَحَيَّفْتُ الشيء مثل تَحَوَّفْتُه إذا تَنَقَّصْته من حافاته.
11.                        والحِيفةُ: الطَّريدَةُ لأَنها تَحَيَّفُ ما يَزيدُ فتَنْقُصه؛
12.                        والحافان: عِرْقانِ أَخضران تحت اللسان،
13.                        والحَيْفُ: الهامُ والذكر؛
14.                        وذاتُ الحِيفةِ: من مساجِد النبي، صلى اللّه عليه وسلم، بين المدينة   وتَبُوك.
لسان العرب
● - حيف: الحَيْفُ: الـمَيْلُ في الحُكم، والجَوْرُ والظُّلم. حافَ عليه في   حُكْمِه يَحِيفُ حَيفاً: مالَ وجارَ؛ ورجل حائِفٌ من قوم حافةٍ وحُيَّفٍ   وحُيُفٍ. الأَزهري: قال بعض الفقهاء يُرَدُّ من حَيفِ النّاحِل ما   يُرَدُّ من جَنَفِ الـمُوصِي، وحَيْفُ الناحِلِ: أَن يكون للرجل أَولاد   فيُعْطي بعضاً دون بعض، وقد أُمر بأَن يسوِّي بينهم، فإذا فضَّلَ بعضهم على بعض   فقد حاف. وجاء بَشيرٌ الأَنصاريُّ بابنه النُّعمان إلى النبي، صلى اللّه   عليه وسلم، وقد نَحَلَه نَحْلاً وأَراد أَن يُشْهِدَه عليه فقال له:   أَكُلَّ ولَدِكَ قد نَحَلْتَ مِثْلَه؟ قال: لا، فقال: إني لا أَشْهَد على   حَيْفٍ، وكما تُحِبّ أَن يكون أَولادُك في بِرِّك سواءً فسَوِّ بينهم في   العَطاء. وفي التنزيل العزيز: أَن يَحِيفَ اللّهُ عليهم ورسولُه، أَي   يَجُورَ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: حتى لا يَطْمَعَ شَريفٌ في حَيْفِك أَي   في مَيْلِك معه لشرَفِه؛ الحَيْفُ: الجَوْرُ والظلم. وحافةُ كل شيء:   ناحِيَتُه، والجمع حيَفٌ على القِياسِ، وحِيف على غير قياس. ومنه حافَتا   الوادي، وتصغيره حُوَيْفةٌ، وقيل: حِيفةُ الشيء ناحيته. وحكى ابن الأَعرابي   عن أَبي الجَرَّاح: جاءنا بضَيْحةٍ سَجاجةٍ تَرى سوادَ الماء في حِيفِها.   وحافتا اللسانِ: جانِباه.   وتَحَيَّفَ الشيءَ: أَخذ من جوانِبه ونواحِيه؛ وقول الطِّرِمّاح:   تَجَنَّبها الكُماةُ بكلِّ يَوْمٍ   مَرِيضِ الشَّمْسِ، مُحْمَرِّ الحَوافي   فُسِّر بأَنه جمع حافةٍ، قال: ولا أَدري وَجهَ هذا إلا أَن تُجمع حافةٌ   على حَوائِفَ كما جَمَعوا حاجة على حَوائجَ، وهو نادر عَزيز، ثم تُقلب.   وتَحَيَّفَ مالَه: نَقَصَه وأَخَذَ من أَطْرافه. وتَحَيَّفْتُ الشيء مثل   تَحَوَّفْتُه إذا تَنَقَّصْته من حافاته.   والحِيفةُ: الطَّريدَةُ لأَنها تَحَيَّفُ ما يَزيدُ فتَنْقُصه؛ حكاه   أَبو حنيفة.   والحافان: عِرْقانِ أَخضران تحت اللسان، الواحد حافٌ، خفيف.   والحَيْفُ: الهامُ والذكر؛ عن كراع.   وذاتُ الحِيفةِ: من مساجِد النبي، صلى اللّه عليه وسلم، بين المدينة   وتَبُوك.
مقاييس اللغة:
(حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
القاموس المحيط:
الحَيْفُ الجَوْرُ والظُّلْمُ، والهامُ والذَّكَرُ، وحَدُّ الحَجَرِ. وبَلَدٌ أحْيَفُ، وأَرْضٌ حَيْفاءُ لَمْ يُصِبْهُما المَطَرُ. والحائِفُ من الجَبَلِ الحافَةُ، والحائِرُ، ج حافَةٌ وحُيَّفٌ. والحِيفَةُ، بالكسرِ الناحِيَةُ،
ج: كعِنَبٍ، و : خَشَبَةٌ مِثالُ نِصْفِ قَصَبَةٍ في ظَهْرِها قَصَبَةٌ، تُبْرَى بها السِهامُ والقِسِيُّ، والخرْقَةُ التي يُرْقَعُ بها ذَيْلُ القَميصِ منْ خَلْفُ. وذُو الحِيافِ، ككِتابٍ: ماءٌ بينَ مكةَ والبَصْرَةِ.
وتَحَيَّفْتُه: تَنَقَّصْتُه من حِيَفِهِ، أي: نَواحِيهِ.
تاج العروس:
ح ي ف
الْحَيْفُ : الْجَوْرُ والظُّلْمُ وقد حَافَ عليه يَحِيفُ : أَي جَارَ كما في الصِّحاحِ وقيل : هو المَيْلُ في الحُكْمِ وهو حَائِفٌ . وفي التَّنْزِيلِ العَزِيزِ : " أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُه " أَي : يَجُورَ . وفي حديث عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْه : لاَ يَطْمَعُ شَرِيفٌ في حَيْفِكَ أَي : في مَيْلِكَ مَعَهُ لِشَرَفِهِ . وفي التَّهْذِيب : قال بعضُ الفُقَهَاءِ : يُرَدُّ مِن حَيْفِ النَّاحِلِ ما يُرَدُّ مِن جَنَفِ المُوصِي وحَيْفُ النَّاحِلِ : أَن يكونَ للرجلِ أَوْلاَدٌ فيُعْطِي بَعْضاً دُونَ بَعْضِ وقد أُمِرَ بأَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَهُمْ فإِذا فَضَّلَ بعضَهُم علَى بعضٍ فقد حَافَ
والحَيْفُ : الْهَامُ والذَّكَرُ هكذا في سَائرِ النُّسَخِ وصَوَابُه : الْهَامُ الذَّكَرُ بغيرِ وَاوٍ كما هو نَصُّ اللِّسَانِ والعُبَابِ وهو قَوْلُ كُرَاعٍ ونَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ أَيضاً هكذا . والحَيْفُ : حَدُّ الْحَجَرِ عن ابنِ عَبَّادٍ والجَمْعُ : حُيُوفٌ . ويقال : بَلَدٌ أَحْيَفُ وأَرْضٌ حَيْفَاءُ : لم يُصِبْهُمَا الْمَطَرُ عن ابنِ عَبَّادٍ فكأَنَّه حَافَهُمَا
والْحَائِفُ مِنَ الْجَبَلِ : بمَنْزِلَةِ الْحَافَةِ وجَمْعُه حُيُفٌ . والحَائِفُ : الْحَائِرُ هكذا في النُّسَخِ بِالحَاءِ المُهْمَلَةِ وهو غَلَطٌ صَوَابُه الجِيم كما هو نَصُّ اللَّيْثِ . قال : وج : حَافَةٌ وحُيَّفٌ كسُكَّرٍ . والْحِيفَةُ بِالْكَسْرِ : النَّاحِيَةُ ج : حِيَفٌ كَعِنَبٍ مِثَالُ : قِيقَةٍ وقِيَقٍ
والحِيفَةُ : خَشَبَةٌ علَى مِثَالِ نِصْفِ قَصَبَةٍ فِي ظَهْرِهَا قَصَبَةٌ تُبْرَى بِهَا السِّهَامُ والْقِسِيُّ وهي الطرِيدَةُ سُمِّيَتْ حِيفَةً لأَنَّهَا تَحِيفُ ما يَزِيدُ فتَنْقُصُه . والحيفَةُ : الْخِرْقَةُ التي يُرْقَعُ بها ذَيْلُ الْقَمِيصِ مِن خَلْفُ وإِذا كان مِن قُدَّامُ فهو كِيفَةٌ قالهُ أَبو عَمْرٍو قال الصَّاغَانِيُّ : ويُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ الحِيفَةُ وَاوِيَّةً انْقَلَبَت الواوُ ياءً لكَسْرةِ ما قَبْلَها
وذُو الْحِيَافِ ككِتَابٍ : ماءٌ بيْن مَكَّةَ والْبَصَرَةِ علَى طَرِيق الحاجِّ مِن البَصْرَةِ ويُقَال بالجِيمِ قال ابنُ الرِّقاعِ :
إِلى ذِي الحِيَافِ ما بِهِ اليومَ نَازِلٌ ... وما حُلَّ مُذْ سَبْتٌ طَوِيلٌ مُهَجِّرُ وَتَحَيَّفْتُهُ : أَي تَنَقَّصْتُهُ مِن حِيَفِهِ أَيْ : مِن نَوَاحِيهِ وكذلك تَحَوَّفْتُهُ وقد تَقَدَّم
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : قَوْمق حُيُفٌ بضَمَّتَيْن : أَي جائِرُونَ جَمْعُ حَائِفٍ . وذكَر المُصَنِّف الحِيفَ وفَسَّرَهُ بالنَّوَاحِي اسْتَطْرَاداً ولم يَضْبِطِ الحَرْفَ وهو بالكَسْرِ : جَمْعُ الحافةِ علَى غيرِ قِيَاسٍ وحِيَفٌ : جَمْعُ الحَافَةِ علَى القياسِ وفي كلامِ ابنِ الأَعْرَابِيِّ : تَرَى سَوَادَ الماءِ في جِيفِهَا أَي نَوَاحِيهَا
والحَوَافِي في قَوْلِ الطِّرِمَّاحِ :
تَجَنَّبَهَا الْكُمَاةُ بِكُلِّ يَوْمٍ ... مَرِيضِ الشَّمْسِ مُحَمَرِّ الْحَوَافِي مَقْلُوبٌ عن الحَوَائِفِ جَمْعِ حَافَةٍ وهو نَادِرٌ عَزِيزٌ كما جَمَعُوا حَاجَةً عَلَى : حَوَائِجَ . وذَاتُ الحِيفَةِ بالكَسْرِ : مِن مَساجِدِ النبيِّ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ بين المَدِينَةِ وتَبُوك ويُرْوَى بالجِيمِ وقد تقدَّم . وسَهْمٌ حَائِفٌ : مائِلٌ عن القَصْدِ وقد يُشَبَّهُ به الرَّجُلُ العاجِزُ الذي لا يُصِيبُ في حَاجَتِهِ
والحَيْفُ : من سُيُوفِ النَّبِيِّ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ كذا حَقَّقَهُ أَهْلُ السِّيَرِ وقال بعضٌ بأَنَّه تَصْحِيفُ الحَتْفِ بالتَّاءِ . قال شيخُنَا : الصَّحِيحُ أَنَّ كُلاًّ منهما صَوابٌ وليس أَحَدُهما بتَصْحِيفِ الآخَرِ

##### Türkçe

حيف
**حَافَ - يَحِيفُ**
**حَافَ - يَحيْفُ** + varlık: doğru olan aslî yön doğrultusunda yürümekte olduğu hâlde, gidiş yolunda meyleder ve sapar
**حَافَ - يَحيْفُ** + varlık + varlık üzerine: gidiş yolunda sapar ve meyleder de onun üzerine gelir,
**حَافَ - يَحيْفُ** + varlık + varlık üzerine + hükmüyle: ona haksızlık eder ve zulmeder ve onun aleyhine hasmını kayırır: hükmün gidiş yolunda sapar da zulmen, diğerinin lehine olarak, zarar ve hakkı onun üzerine yöneltmeye doğru yönelir

Ve lafız, “önceki doğru yönelişinden uzak olarak, aynı düzlem üzerinde, kendi kendine hareketin uca yahut yana doğru sapması” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**صَبَأَ - يَصْبَأُ**، **جَارَ - يَجُوْرُ**، **زَوِرَ- يَزْوَرُ**، **جَنِفَ - يَجْنَفُ**، **حَافَ - يَحِيْفُ**، **زَاغ َ - يَزيْغُ**

Lafız bakımından ayırt eder:
**حَافَ - يَحيْفُ** + varlık: doğru olan aslî yön doğrultusunda yürümekte olduğu hâlde, gidiş yolunda meyleder ve sapar
**حَفَّ - يَحُفُّ** + varlık + bir şey + bir varlık veya şey ile: onu koydu ve yaydı ve onu şeyin kenarı üzerine sıraladı: bir şeyi onun yanına ve uzak ucuna yaydı ve koydu

يحيف
﴿Ve Allah’a ve Resulüne, aralarında hükmetsin diye çağrıldıkları zaman, içlerinden bir grup hemen yüz çevirenlerdir(48) ve eğer hak kendilerinin olursa, ona boyun eğerek gelirler(49) Kalplerinde hastalık mı var, yoksa şüphe mi ettiler, yoksa Allah’ın kendilerine ve Resulünün kendilerine haksızlık etmesinden mi korkuyorlar? Bilakis işte onlar, onlar zalimlerdir (50)﴾ **النور**

مختار الصحاح
● [**حيف**] **ح ي ف**: **الحَيْفُ** haksızlık ve zulümdür; ve “satmak” bâbından olarak ona karşı **حَافَ** etti.

معجم الفرائد القرآنية:
**ح  ي  ف**
“**يَحِيفَ**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “Kalplerinde hastalık mı var, yoksa şüphe mi ettiler, yoksa Allah’ın kendilerine ve Resulünün kendilerine haksızlık etmesinden mi korkuyorlar? Bilakis işte onlar, onlar zalimlerdir” (50) **النور**.
**الحَيفُ**: hükümde meyil ve iki taraftan birine yanaşma; ve âyette haksızlık ve zulüm mânasındadır.

الراغب
حيف
**الحيف**: hükümde meyil ve iki taraftan birine yanaşma; Yüce Allah buyurdu: }yoksa Allah’ın kendilerine ve Resulünün kendilerine haksızlık etmesinden mi korkuyorlar; bilakis işte onlar zalimlerdir{ [**النور/50**]؛ yani: hükmünde haksızlık etmesinden korkuyorlar. Ve denilir: **تحيفت** şeyi; yanlarından aldım (bak: **المجمل** 1/259).

ملخص اللسان
1. **حافَ** ona, hükmünde, **يَحِيفُ** **حَيفاً**: meyletti ve haksızlık etti;
2. **الحَيْفُ**: hükümde meyil, haksızlık ve zulüm.
3. Ve **حَيْفُ الناحِلِ**: bir adamın çocukları olup da bazısına verip bazısına vermemesidir,
4. “Allah’ın kendilerine ve Resulünün kendilerine **أَن يَحِيفَ** etmesi”, yani: haksızlık etmesi.
5. “Ta ki bir şerefli, senin **حَيْفِك**’inde (yani: şerefi sebebiyle onunla beraber meylinde) tama etmesin”;
6. Ve her şeyin **حافةُ**’si: onun tarafıdır,
7. Ve dilin iki **حافتا**’sı: iki yanıdır.
8. Ve **تَحَيَّفَ** şeyi: yanlarından ve taraflarından aldı;
9. Ve **تَحَيَّفَ** malını: onu eksiltti ve uçlarından aldı.
10. Ve **تَحَيَّفْتُ** şeyi, **تَحَوَّفْتُه** gibi; onu kenarlarından eksilttiğim zaman.
11. Ve **الحِيفةُ**: kovalanan (av); çünkü o, artanı **تَحَيَّفُ** eder de onu eksiltir;
12. Ve **الحافان**: dilin altında iki yeşil damardır,
13. Ve **الحَيْفُ**: erkek devekuşu ve erkek;
14. Ve **ذاتُ الحِيفةِ**: Peygamberin mescitlerindendir, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun; Medine ile **تَبُوك** arasında.

لسان العرب
● - **حيف**: **الحَيْفُ**: hükümde meyil, haksızlık ve zulüm. Hükmünde ona karşı **حافَ** eder, **يَحِيفُ** **حَيفاً**: meyletti ve haksızlık etti; ve **حائِفٌ** adam, **حافةٍ** ve **حُيَّفٍ** ve **حُيُفٍ** kavminden. Ezherî: bazı fakihler dedi ki: **حَيفِ النّاحِل**’den reddedilen, **جَنَفِ الـمُوصِي**’den reddedilen gibidir; ve **حَيْفُ الناحِلِ**: bir adamın çocukları olup da bazısına verip bazısına vermesidir; hâlbuki aralarında eşitlemesi emrolunmuştur; eğer bazısını bazısına üstün tutarsa, artık **حاف** etmiştir. Ve Ensârî Beşîr, oğlu Nu‘mân ile Peygambere, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun, geldi; ona bir bağışta bulunmuş ve onu buna şahit tutmak istemişti; ona dedi ki: “Bütün çocuklarına bunun benzerini bağışladın mı?” Dedi: hayır. Dedi ki: “Ben bir **حَيْفٍ** üzerine şahitlik etmem.” Ve çocuklarının senin iyiliğinde eşit olmasını sevdiğin gibi, bağışta da aralarında eşitle. Aziz tenzilde: “Allah’ın kendilerine ve Resulünün kendilerine **أَن يَحِيفَ** etmesi”, yani: haksızlık etmesi. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ta ki bir şerefli, senin **حَيْفِك**’inde (yani: şerefi sebebiyle onunla beraber meylinde) tama etmesin”; **الحَيْفُ**: haksızlık ve zulüm. Ve her şeyin **حافةُ**’si: onun tarafıdır; cem‘i kıyasa göre **حيَفٌ**, kıyas dışı olarak **حِيف**. Ondan: vadinin iki **حافَتا**’sı; küçültmesi **حُوَيْفةٌ**; ve denildi: şeyin **حِيفةُ**’si onun tarafıdır. İbnü’l-A‘râbî, Ebû’l-Cerrâh’tan nakletti: “Bize, onun **حِيفِها**’sında suyun karalığını gördüğün, sâcâce bir ضَيْحة ile geldi.” Ve dilin iki **حافتا**’sı: iki yanıdır. Ve **تَحَيَّفَ** şeyi: yanlarından ve taraflarından aldı; ve Tırimmâh’ın sözü:
تَجَنَّبها الكُماةُ بكلِّ يَوْمٍ
مَرِيضِ الشَّمْسِ، مُحْمَرِّ الحَوافي
“**حافةٍ**’nin cem‘i” diye tefsir edildi; dedi ki: bunun yönünü bilmiyorum; ancak **حافةٌ**’nin **حَوائِفَ** üzerine cem‘ edilmesi gibi; nitekim **حاجة**’yi **حَوائجَ** üzerine cem‘ ettiler; bu nadir ve azizdir; sonra çevrilir. Ve **تَحَيَّفَ** malını: onu eksiltti ve uçlarından aldı. Ve **تَحَيَّفْتُ** şeyi, **تَحَوَّفْتُه** gibi; onu kenarlarından eksilttiğim zaman. Ve **الحِيفةُ**: kovalanan (av); çünkü o, artanı **تَحَيَّفُ** eder de onu eksiltir; Ebû Hanîfe bunu nakletti. Ve **الحافان**: dilin altında iki yeşil damardır; teki **حافٌ**; hafif. Ve **الحَيْفُ**: erkek devekuşu ve erkek; Kurâ‘dan. Ve **ذاتُ الحِيفةِ**: Peygamberin mescitlerindendir, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun; Medine ile **تَبُوك** arasında.

مقاييس اللغة:
(**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir tek asıldır; o da meyildir. Denilir: **حاف** ona, **يَحِيفُ**; meylettiği zaman. Ondan: **تحيفْتُ** şeyi; yanlarından aldığım zaman; ve bu, bâbın kıyasıdır; çünkü o, genişliğinden yanlarına doğru meyletti.

القاموس المحيط:
**الحَيْفُ** haksızlık ve zulüm; ve erkek devekuşu ve erkek; ve taşın sınırı. Ve **بَلَدٌ أحْيَفُ** ve **أَرْضٌ حَيْفاءُ**: ikisine de yağmur isabet etmemiştir. Ve dağdan **الحائِفُ**: kenar mesabesindedir; ve **الحائِرُ**; cem‘i **حافَةٌ** ve **حُيَّفٌ**. Ve **الحِيفَةُ** (kesre ile): taraf; cem‘i: üzüm gibi; ve: arkasında bir kamış bulunan, yarım kamış misali bir tahta; onunla oklar ve yaylar yontulur; ve: gömleğin eteğinin arkasından yamandığı bez parçası. Ve **ذُو الحِيافِ** (kitap gibi): Mekke ile Basra arasında bir sudur.
Ve **تَحَيَّفْتُه**: onu **حِيَفِهِ**’nden (yani: taraflarından) eksilttim.

تاج العروس:
**ح ي ف**
**الْحَيْفُ**: haksızlık ve zulüm; ve ona karşı **حَافَ** eder, **يَحِيفُ**: yani haksızlık eder; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: o, hükümde meyildir; ve o, **حَائِفٌ**’tir. Aziz tenzilde: “Allah’ın kendilerine ve Resulünün kendilerine **أَنْ يَحِيفَ** etmesinden mi korkuyorlar”; yani: haksızlık etmesinden. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bir şerefli, senin **حَيْفِكَ**’inde (yani: şerefi sebebiyle onunla beraber meylinde) tama etmez.” **التَّهْذِيب**’de: bazı fakihler dedi ki: **حَيْفِ النَّاحِلِ**’den reddedilen, **جَنَفِ المُوصِي**’den reddedilen gibidir; ve **حَيْفُ النَّاحِلِ**: bir adamın çocukları olup da bazısına verip bazısına vermesidir; hâlbuki aralarında eşitlemesi emrolunmuştur; eğer bazısını bazısına üstün tutarsa, artık **حَافَ** etmiştir.
Ve **الحَيْفُ**: erkek devekuşu ve erkek; bütün nüshalarda böyle; doğrusu: **الْهَامُ الذَّكَرُ** (vavsız)dır; **اللِّسَان** ve **العُبَاب**’ın nassı böyledir; bu, Kurâ‘ın sözüdür; İbn Abbâd da bunu böyle nakletti. Ve **الحَيْفُ**: taşın sınırı; İbn Abbâd’dan; cem‘i: **حُيُوفٌ**. Ve denilir: **بَلَدٌ أَحْيَفُ** ve **أَرْضٌ حَيْفَاءُ**: ikisine de yağmur isabet etmemiştir; İbn Abbâd’dan; sanki onları **حَافَ** etmiştir.
Ve dağdan **الْحَائِفُ**: kenar mesabesindedir; cem‘i **حُيُفٌ**. Ve **الحَائِفُ**: **الْحَائِرُ**; nüshalarda **الحاء** ile böyledir; bu yanlıştır; doğrusu **الجيم**’dir; Leys’in nassı böyledir. Dedi ki: cem‘i: **حَافَةٌ** ve **حُيَّفٌ** (şeker gibi). Ve **الْحِيفَةُ** (kesre ile): taraf; cem‘i: **حِيَفٌ** (üzüm gibi); misal: **قِيقَةٍ** ve **قِيَقٍ**.
Ve **الحِيفَةُ**: arkasında bir kamış bulunan, yarım kamış misali bir tahta; onunla oklar ve yaylar yontulur; ve o, kovalanan (av)dır; artanı **تَحِيفُ** edip eksilttiği için **حِيفَةً** diye adlandırılmıştır. Ve **الحيفَةُ**: gömleğin eteğinin arkasından yamandığı bez parçasıdır; eğer önden olursa o **كِيفَةٌ**’dir; bunu Ebû Amr söyledi. Sâgânî dedi ki: **الحِيفَةُ**’nin vâvî olması mümkündür; öncesindeki kesre sebebiyle vav yâ’ya dönmüştür.
Ve **ذُو الْحِيَافِ** (kitap gibi): Basra’dan hac yolunda, Mekke ile Basra arasında bir sudur; ve **الجيم** ile de söylenir. İbnü’r-Riqâ‘ dedi ki:
إِلى ذِي الحِيَافِ ما بِهِ اليومَ نَازِلٌ ... وما حُلَّ مُذْ سَبْتٌ طَوِيلٌ مُهَجِّرُ
Ve **تَحَيَّفْتُهُ**: yani onu **حِيَفِهِ**’nden (yani: taraflarından) eksilttim; ve aynı şekilde **تَحَوَّفْتُهُ**; ve daha önce geçti.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **قَوْمق حُيُفٌ** (iki damme ile): yani haksızlık edenler; **حَائِفٍ**’in cem‘idir. Ve musannif, **الحِيفَ**’i zikretti ve onu “taraflar” ile tefsir etti; istitrâden; harfi ضبط etmedi; o, kesre iledir: **الحافة**’nin kıyas dışı cem‘idir; ve **حِيَفٌ**: **الحَافَة**’nin kıyasa göre cem‘idir. İbnü’l-A‘râbî’nin sözünde: “Onun **جِيفِهَا**’sında suyun karalığını görürsün”; yani: onun taraflarında.
Ve Tırimmâh’ın sözündeki **الحَوَافِي**:
تَجَنَّبَهَا الْكُمَاةُ بِكُلِّ يَوْمٍ ... مَرِيضِ الشَّمْسِ مُحَمَرِّ الْحَوَافِي
**حافةٍ**’nin cem‘i olan **الحَوَائِفِ**’den çevrilmiştir; ve bu, nadir ve azizdir; nitekim **حَاجَةً**’yi **حَوَائِجَ** üzerine cem‘ ettiler. Ve **ذَاتُ الحِيفَةِ** (kesre ile): Peygamberin mescitlerindendir, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun; Medine ile **تَبُوك** arasında; ve **الجيم** ile rivayet edilir; ve daha önce geçti. Ve **سَهْمٌ حَائِفٌ**: kasttan meyilli; ve onunla, işinde isabet edemeyen âciz adam benzetilebilir.
Ve **الحَيْفُ**: Peygamberin kılıçlarındandır, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun; siyer ehli bunu böyle tahkik etti. Ve bazıları, onun **الحَتْفِ**’in **التاء** ile tashîfi olduğunu söyledi. Şeyhimiz dedi ki: sahih olan, ikisinin de doğru olmasıdır; birisi diğerinin tashîfi değildir.
