# حيق (ح-ي-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Havk Çalı süpürgesi demektir

- Harfler: ح - ي - ق
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 3 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَحَاقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve kuşattı | 7 | 7 | [11:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/11:8.md) |
| [فَحَاقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Sonra kuşattı | 2 | 2 | [6:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/6:10.md) |
| [يَحِيقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Kuşatır | 1 | 1 | [35:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/35:43.md) |

## Mücavir kökler — 44 mücavir (62 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 8 ortak ayet · G² 77 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
2. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 24 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
3. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 18 · Kevn, tepe demektir
4. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Sinek kapan bitki demektir
5. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Açığa çıkarırsınız
6. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sahr kayalık sahadır
7. [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Habs suyu toplamak için yapılan bent demektir
8. [جحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehd sert topraktır
9. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sin” dişler demektir
10. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
11. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Alet kaldıraç demektir
12. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
13. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
14. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
15. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
16. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bedr dolunay demektir
17. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
18. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
19. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
20. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
21. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
22. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
23. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
24. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
25. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
26. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
27. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
28. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
29. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
30. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
31. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
32. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
33. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
34. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
35. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
36. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
37. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
38. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
39. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
40. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
42. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
43. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
44. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md), [غشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [نجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%A7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kötülüğün, yapılan hilenin veya hak edilen cezanın kaçınılmaz biçimde inip bütünüyle sarması, faili çepeçevre kuşatması |
| Çekirdek Özet 2 | İnkarcıların alay ve tuzaklarının bumerang gibi dönerek bizzat kendi üzerlerine inmesi ve onları çaresiz bırakacak şekilde sarması |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin ahlaki ve ontolojik sonucunun failinden kopamayarak bizzat eyleyeni mahkûm eden ontolojik geri dönüş ve nedensellik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca dışsal ve rastlantısal bir felaket gibi algılanıp, failin kendi eyleminin kaçınılmaz bir sonucu ve geri tepmesi olduğu gerçeğinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, hareket, yönelim ve bir sınırdan veya merkezden sapma/dönme hareketi (karşılaştırınız: [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) sapmak, [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) dönüp dolaşmak, [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) kaçıp sapmak, [حيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81.md) haktan meyledip zulmetmek) | ق | ق harfinin getirdiği sertlik, sınırlama ve toplanma niteliğiyle sapıp yönelen eylemin dağılmayıp bir noktada düğümlenmesi, faili çepeçevre bağlayan ve üzerine inip kapatan bir kuşatmaya dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, bir alanı diğerinden ayırarak kuşatma ve kaçışı engelleyen bir engel oluşturma |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Failin bizzat eliyle işlediği fiil, hile, düzen ve dış dünyaya doğru uzattığı eylem |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çizilen yayın tamamlanması, geri dönerek bir noktada odaklanma ve kaçınılmaz kesin sınıra ulaşma |
| حيق | ح çitinin çeviriciliği, ي elinin ürettiği eylem ve ق sınırının toplayıcı dönüşü | İnsanın kendi eliyle kurduğu hile ve kötülüğün, geri dönüp kendi etrafına aşılmaz bir çit örerek faili kendi sınırına hapsetmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin bütünüyle bir nesnenin üzerine inip oturması, onu içine alacak şekilde kuşatması ve etrafını çepeçevre sarması; halkanın veya bağın bir şeyi sıkarak hapsetmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kök, kişinin düşmana kazdığı kuyunun veya hazırladığı tuzağın ters tepip bizzat kurucunun başına çökmesi ve etrafını sarması durumunu anlatmak üzere kullanılmıştır; pakette doğrulanmış doğrudan müstakil bir beyit yer almamaktadır |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem dil kullanımında bir kimsenin yaptığı kötülüğün veya hilenin dönüp dolaşıp kendisini bulması ve üzerine inip onu sarması «أحاق الله بهم مكرهم» ve «حاق به السوء» ifadeleriyle aktarılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حيق kökü, Sami dillerinde bir şeyin inmesi, etrafı sarması veya bir halkanın nesneyi çevrelemesi dairesindeki köklerle akrabalık taşır. Kökün orta harfinin illetli yapısı (ecvef), Sami dillerinde kuşatma, sarma ve bir sınırın içine alma hareketini bildiren ikili kök yapılarıyla örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında doğrudan aynı kök harfleriyle sınırlı bir kullanım yerine, çevreleme ve bağlama bildiren köklerle anlamsal bir kesişim mevcuttur; nitekim Arapça içinde de [حوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%82.md) (çevreleme, çalı süpürgesinin veya halkanın sarması) köküyle morfolojik ve semantik bir geçişlilik gösterir. Arapçada kök, nötr bir kuşatmadan ziyade bizzat «kötülüğün, tuzağın ve hak edilen cezanın inip bütünüyle sarması» şeklinde ahlaki ve nedensel bir semantik özelleşme kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حيق — [حوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%82.md) geçişliliği | Bir nesneyi çevreleyen halka ve kuşatıcı bağ anlamından, failin kendi fiiliyle çevrelenip kuşatılması anlamına semantik soyutlanma | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevreleme, bağlama ve sarma bildiren ikili temel matris | İbrani ve Arami dillerindeki kuşatma ve sarma semantiğiyle kök matrisi düzeyinde paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış güvenilir bir dış soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيق | Anlamlı | Kuşatmak, inip sarmak | Kötülüğün veya cezanın failini çepeçevre sarıp kaçışsız bırakması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%8A.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يحق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş |
| يقح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş |
| قحي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliş |
| [قيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AD.md) | Anlamlı | İrin, cerahat toplamak | Yarada kan karışmamış saf cerahatin toplanıp dışarı vurması | Kur'an'da geçmez; toplanma ve yoğunlaşma anlamı taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيق | Merkez | Ceza ve kötülüğün kuşatması | Kötülüğün veya tuzağın bizzat kendi failinin üzerine çöküp onu kaçınılmaz şekilde sarması | Failin kendi ürettiği kötülüğün bumerang etkisiyle geri dönüp onu hapsetmesi |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | Kuşatmak, ihata etmek | Fiziksel veya ilmi olarak bir şeyin tamamını sınırları içine almak | Genel kuşatma bildirir; kötülüğün geri tepmesi nüansını taşımaz |
| [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) | Komşu | Boyunduruk vurmak, güç yetirmek | Bir nesneyi boyun bağı gibi sımsıkı sarmak veya gücün sınırı olmak | Nesnenin boynuna halka gibi geçme ve taşınması zor bir yük olma yönü baskındır |
| [غشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) | Komşu | Bürümek, örtmek | Bir örtünün bir şeyin üzerini bütünüyle kaplayıp görünmez kılması | Üstten örtme ve karartma niteliği taşır; halkanın sıkması anlamı içermez |
| [نجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%A7.md) | Zıt | Kurtulmak, sıyrılmak | Kuşatıcı tehlikeden veya cezadan arınıp yüksek ve emniyetli bir yere çıkmak | Kuşatmayı yarıp felaketin dışına çıkma ve esenliğe erme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيق | Kuşatıp sarmak, başına inmek | Kötülük ve hilenin bumerang gibi failine dönerek onu çaresiz bırakacak şekilde sarması | Kesin |
| Latince | circumvenire, involvere | Etrafını sarmak, içine çekmek | Kuşatma ve sarma anlamını verir; ancak kendi kurduğu tuzağa bizzat düşme nüansını tek başına içermez | Güçlü |
| İngilizce | to engulf, to backfire upon, to beset | Kuşatıp içine çekmek, geri tepmek | Bir tehlikenin etrafı sarmasını ve eylemin failin aleyhine dönmesini karşılar | Güçlü |
| Almanca | umringen, heimsuchen | Kuşatmak, başına çöküp sarmak | Cezanın veya felaketin bireyi kıskaca almasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | cerner, envelopper, retomber sur | Sarmak, geri dönüp üzerine çökmek | Eylemin dönüp dolaşıp sahibinin üzerine yıkılmasını iyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mazi form: وَحَاقَ / فَحَاقَ | Geçmişte veya kesin gelecekte azabın inkârcıları kuşatıp tüketmesi | Peygamberlerle ve ilahi uyarılarla alay eden geçmiş inkârcıların, alay konusu yaptıkları hakikat tarafından bütünüyle kuşatılması bağlamı (En‘âm [6:10](https://lisan.digital/tr/ayet/6:10.md), Hûd [11:8](https://lisan.digital/tr/ayet/11:8.md), Enbiyâ [21:41](https://lisan.digital/tr/ayet/21:41.md), Zümer [39:48](https://lisan.digital/tr/ayet/39:48.md), Mü’min [40:83](https://lisan.digital/tr/ayet/40:83.md), Ahkāf [46:26](https://lisan.digital/tr/ayet/46:26.md)) |
| Muzari form: يَحِيقُ | Evrensel ahlaki ve ontolojik geri tepme yasası | Kötü hile ve tuzakların ancak ve ancak kendi sahibini çepeçevre sarıp mahvedeceğini bildiren genel ilke bağlamı (Fâtır [35:43](https://lisan.digital/tr/ayet/35:43.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet, kesb ve ceza teorisi | Cezanın dışarıdan keyfi bir dayatma mı yoksa kulun kendi amellerinin doğrudan bir neticesi mi olduğu meselesi | Cezanın, kulun kendi inkâr ve hilesinin ontolojik bir dönüşümle bizzat failini kuşatması olduğu yönünde anlam yoğunlaşması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi hüküm terimi olarak ıstılahlaşmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | İstihza ve mekr ayetlerinin semantiği | Ayetlerde geçen «alay ettikleri şey onları kuşattı» ifadesinde, alayın bizzat kendisinin değil, onun cezası olan azabın kuşatması (istiâre/mecaz-ı mürsel) tahlili | Eylem ile karşılığı arasındaki kaçınılmaz nedensel bağ ve kuşatıcılık |
| Hadis | Ahlaki tuzak ve zulmün akıbeti | Hile ve haksızlığın dönüp sahibini vuracağına dair nebevi uyarılar ve ahlaki sorumluluk | Kötülüğün failini er ya da geç yakalayacağı ikazı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve sünnetullah | Kaçınılmaz ontolojik geri dönüş | Haddi aşan eylemin cezasını failine bizzat yükleme | Kulun Allah'ın ayetlerine karşı kurduğu düzenin yine kendisini tüketmesi | Kesin |
| İlmi | Sebep-sonuç ve nedensellik | Kapalı sistem geri beslemesi | Bir sistemde üretilen negatif enerjinin kaynağına geri akması | Eylemin ürettiği etkinin yalıtılmış kalamayıp kaynağı çevreleyerek sınırlaması | Güçlü |
| Siyasi | Komplo, mekr ve rejim hileleri | Siyasi entrikanın ters tepmesi | Meşruiyet dışı kurulan tuzakların iktidarın kendi aleyhine dönmesi | Rakiplerini yok etmek için hile tasarlayan güçlerin kendi düzeneklerinin içine hapsolması | Güçlü |
| İktisadi | Spekülasyon ve piyasa manipülasyonu | Toksik riskin kaynağına rücu etmesi | Başkalarını zarara uğratmak için oluşturulan yapay darlığın kurucusunu iflasa sürüklemesi | Piyasayı manipüle eden aktörün kendi oluşturduğu kriz çemberi içinde kilitlenmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Pozitif geri beslemeli rezonans ve kapanma | Bir kaynaktan çıkan dalga veya sinyalin sınırlardan yansıyarak kaynağın bulunduğu noktada üst üste binmesi ve kaynağı kilitleyip çökertmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kendi kendini yıkan kehanet ve bumerang etkisi | Bir failin başkasına zarar vermek için inşa ettiği sosyal veya hukuki mekanizmanın, failin aleyhine işleyen bir kafese dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca soyut ve pasif bir «kuşattı» fiiline indirgeyerek, kuşatılan şeyin bizzat failin kendi eseri olduğu gerçeğini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حيق, eyleyenin ürettiği inkâr, istihza veya tuzak ile maruz kaldığı azap arasındaki tam özdeşliği ve kaçınılmaz nedensel bağı kuran dinamik bir kuşatmadır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi azapların failden bağımsız, tesadüfi veya adaletsiz bir dış müdahale gibi algılanması; kötülüğün kendi kendini imha eden içsel mekanizmasının ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'da ahlaki eylemin fiziksel bir gerçeklik gibi sonuç doğurduğunu, hiçbir kötülüğün veya alayın boşlukta kaybolmayıp failinin üzerine kapanan bir çembere dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğine karşı alaycı tavır takınan kavimlerin akıbetini anlatan kıssalarda ve tuzak kuranların stratejilerini tahlil eden Fâtır suresindeki yasa bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülük yapanın kurduğu düzenin yanına kâr kalacağı veya azabın amelle ilgisiz rastgele bir yıkım olduğu zannını ortadan kaldırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kötülüğün veya nesnenin, failin etrafını sımsıkı saran ve kaçışa imkân tanımayan bir halka gibi üzerine inip kapatması.
- Soyut anlam: Eylemin failine rücu ederek onu kendi ürettiği sınırların ve sonuçların içine hapsetmesi şeklindeki ahlaki ve ontolojik geri besleme.
- Sistematik karşılık: Negatif amelin veya hilenin, kaynağını hedef alan bir çekim alanı üreterek faili kaçınılmaz bir akıbet çemberine alması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$E(t) = \int_{0}^{t} \nabla \cdot J_m \, dt \implies \oint_{\partial \Omega} F_a \cdot dn = -R_f$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $J_m$ failin dışa doğru yaydığı hile ve inkâr akısını, $E(t)$ zamanla biriken negatif etki alanını temsil eder. $F_a$ failin üzerine inen azap veya sonuç kuvvetini, $\partial \Omega$ faili çevreleyen kapalı sınırı, $R_f$ ise dışarı kaçışı imkânsız kılacak şekilde doğrudan failin merkezine yönelen geri dönüşümlü kuşatma direncini sembolize eder. Formül, failin yaydığı kötülüğün kapalı bir yüzey integraliyle bizzat kendi merkezini kuşatan negatif bir sonuca dönüşümünü gösterir.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%82/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/6:10.md) — فَحَاقَ

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de peygamberlerle alay edilmişti. Onlarla eğlenenleri, alaya aldıkları şey çepeçevre kuşatıverdi.

### [Hud 11:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/11:8.md) — وَحَاقَ

وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Sayılı bir müddete kadar üzerlerinden azabı erteleyecek olsak mutlaka: Bunu alıkoyan da ne? derler. Dikkat edin, o geldiği gün, onlardan asla dönmeyecek, alaya aldıkları şey onları mahvedecektir.

### [Nahl 16:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/16:34.md) — وَحَاقَ

فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Bunun için işledikleri kötülüklere uğradılar ve alay ettikleri şey onları kuşattı.

### [Enbiya 21:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/21:41.md) — فَحَاقَ

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de bir çok peygamberle alay edilmişti. Ama alaya alanları, eğlendikleri şey mahvetmişti.

### [Fatır 35:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/35:43.md) — يَحِيقُ

اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا

Meal (IK): Yeryüzünde büyüklenerek ve kötü düzen kurarak. Halbuki kötü düzen ancak ehline zarar verir. Öncekilerin sünnetlerini görmezler mi? Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın. Sen, Allah’ın sünnetinde bir başkalaşma da bulamazsın.

### [Zümer 39:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/39:48.md) — وَحَاقَ

وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): İşledikleri kötülükler onlara belli olmuş, alaya aldıkları şeyler de kendilerini çepeçevre sarmıştır.

### [Mü'min 40:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/40:45.md) — وَحَاقَ

فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ

Meal (IK): Allah; onu, kurmak istedikleri tuzakların fenalıklarından korudu ve Firavun’un adamlarını azabın kötüsü kuşatıverdi.

### [Mü'min 40:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/40:83.md) — وَحَاقَ

فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Peygamberleri kendilerine huccetlerle gelince; kendi yanlarındaki bilgi ile gururlandılar da, alaya aldıkları şey kendilerini kuşatıverdi.

### [Casiye 45:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/45:33.md) — وَحَاقَ

وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Onlara, yaptıkları işlerin kötülükleri belli oldu ve alaya aldıkları şeyler kendilerini kuşattı.

### [Ahkaf 46:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/ayet/46:26.md) — وَحَاقَ

وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onları, sizi yerleştirmediğimiz yerlere yerleştirmiştik. Ve kendilerine kulaklar, gözler ve kalbler vermiştik. Ne var ki; kulakları, gözleri ve kalbleri onlara bir fayda sağlamadı. Çünkü onlar; Allah’ın ayetlerini bile bile inkar ediyorlardı. Sonunda onları alay ettikleri şey kuşatıverdi.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Havk Çalı süpürgesi demektir. Çalı süpürgesinini etrafındaki bağlamadan halka anlamına gelirki o kelimeyle de akrabalığı vardır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف و وايء معهما
ح ق و، ق ح و، ح و ق، ح ي ق، ق و ح، و ق ح مستعملات
حقو:
الحَقْوانِ: الخاصرتان. والجميع: الأحقاء. والعدد: أَحْقٍ. وإذا نظرتَ إلى رأسِ الثَّنيّةِ من ثنايا الجَبَل رأيت لمَخْرِمَيْها حَقْوَيْن من جانِبَيْها. قال ذو الرمة:
تلوي الثّنايا بأَحْقيها حواشَيُه		لَيَّ المُلاءِ بأبوابِ التّفاريج
يعني السّراب. يقول: كما تلتوي السّتور بأبواب المصاريع.
وعُذْتُ بحَقْوِه إذا عاذَبه ليمنعَه. قال:
أعوذُ بحَقْوَيْ عاصمٍ وابنِ عاصم
ورمى فلانٌ بحَقْوِه، أي: بإزاره.
والحَقْوُة: داءٌ يأخذُ في البْطنِ يُورِثُ نفخةً في الحَقْوينِ. حقا الرّجلُ فهو مَحقُوٌّ من ذلك الداء.
قحو:
القَحْوُ تأسيسُ الأُقْحُوان، وهو في التقدير: أُفْعُلان، وهو من نبات الرّبيع، مُفَرَّض الورق، صغيرٌ، دَقيقُ العِيدان، طيِّب الرّيحِ والنّسيمِ، له نَوْرٌ أبيضُ منظومٌ حول بُرْعومتِه، كأنّه ثغر جارية، الواحدة: أقْحُوانة. قال:
وتضحَكُ عن غُرِّ الثّنايا كأنه		ذُرَى أُقْحُوانٍ نَبْتُهُ لم يُفَلَّـلِ
ودواء مَقْحُوٌّ ومُقَحَّى خُلِط به.
وأُقْحُوانة: موضعٌ بالبادية.
حوق:
الحَوْقُ والحُوقُ- لغتان: ما استدار بالكَمَرة. يقال: فَيْشَلةٌ حَوْقاءُ.
حيق:
الحيق: ما حاق بالإنسان من مُنكَر أو سُوءٍ يعمله فينزل به ذلك. تقول: أحاق الله به مكره.
قوح:
تقوَّح الجُرحُ إذا انتبر. وقاح الجُرح يُقيحُ وقيَّح. وأَقاح. والقَيْحُ: المِدَّة الخالصة التي لا يُخالِطُها دمٌ.
وقح:
الوَقَاحُ: الحافر الصُّلب، والنّعت وقاح، الذّكُر والأنثى فيه سواء. والجميع: وُقُحٌ ووَقَّحٌ. ورجل وَقاح الوجه صُلْبُه: قليلُ الحياء. وقد وَقُحَ وَقاحةً وقِحَةً. قال:
ليس للحاجـاتِ إلاّ		مَن له وجهٌ وَقاحْ
ولسان صـارفـيّ		وغــدوّ ورَواح
ذإن تكن أبطأتِ الحا		جة عنّي واستراح
فعلّي الجهد فـيهـا		وعلى الله النّجـاح
والتّوقيح: أن تُوقّح الحافرَ بشحمة تُذيبُها حتّى إذا تشيّطت كويت بها مواضع الحفاء والأشاعر.
واستَوْقَح الحافر، أي: صلب.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve onlarla birlikte **وايء**

**ح ق و**، **ق ح و**، **ح و ق**، **ح ي ق**، **ق و ح**، **و ق ح** kullanımdadırlar.

**حقو**:
**الحَقْوانِ**: iki böğür. Hepsi: **الأحقاء**. Sayı: **أَحْقٍ**. Ve dağın geçitlerinden bir geçidin başına baktığında, onun iki yarığının iki yanından iki **حَقْو** görürsün. ذو الرمة dedi ki:
تلوي الثّنايا بأَحْقيها حواشَيُه		لَيَّ المُلاءِ بأبوابِ التّفاريج
**السّراب**ı kastediyor. Diyor ki: perdeler kapıların kanatlarında nasıl kıvrılırsa (öyle).

Ve **بحَقْوِه** sığındım; ona sığındığında onu engellesin diye. Dedi ki:
أعوذُ بحَقْوَيْ عاصمٍ وابنِ عاصم
Ve falan kimse **بحَقْوِه** attı; yani: **بإزاره** (peştemaliyle).

Ve **الحَقْوُة**: karında tutan, iki **حَقْو**da şişkinlik miras bırakan bir hastalık. Adam **حقا** oldu; o hastalıktan dolayı o ise **مَحقُوٌّ**dur.

**قحو**:
**القَحْوُ**: **الأُقْحُوان**ın kuruluşudur; ve takdirde: **أُفْعُلان**dır. Ve o bahar bitkilerindendir; yaprağı parçalı, küçük, ince dallı, kokusu ve esintisi hoş; onun tomurcuğunun etrafında dizilmiş beyaz bir çiçeği vardır; sanki bir cariyenin ağzı. Tekili: **أقْحُوانة**. Dedi ki:
وتضحَكُ عن غُرِّ الثّنايا كأنه		ذُرَى أُقْحُوانٍ نَبْتُهُ لم يُفَلَّـلِ
Ve **مَقْحُوٌّ** ve **مُقَحَّى** bir ilaç: onunla karıştırılmıştır.

Ve **أُقْحُوانة**: çölde bir yer.

**حوق**:
**الحَوْقُ** ve **الحُوقُ** - iki lehçe: ayla çevrelenip yuvarlaklaşan şey. Denir: **فَيْشَلةٌ حَوْقاءُ**.

**حيق**:
**الحيق**: insanın yaptığı bir inkâr yahut kötülükten ona kuşatan şeydir; sonra o, onunla üzerine iner. Dersin ki: Allah onun hilesini ona **أحاق** etti.

**قوح**:
Yara **تقوَّح** ettiğinde: kabardı. Yara **قاح** eder, **يُقيحُ** ve **قيَّح**. Ve **أَقاح**. Ve **القَيْحُ**: kana karışmayan, katıksız irin.

**وقح**:
**الوَقَاحُ**: sert toynak; sıfatı **وقاح**tır; erkekte ve dişide onda eşittir. Hepsi: **وُقُحٌ** ve **وَقَّحٌ**. Ve yüzü **وَقاح** olan adam: serti; hayâsı az. Ve **وَقُحَ** **وَقاحةً** ve **وقِحَةً**. Dedi ki:
ليس للحاجـاتِ إلاّ		مَن له وجهٌ وَقاحْ
ولسان صـارفـيّ		وغــدوّ ورَواح
ذإن تكن أبطأتِ الحا		جة عنّي واستراح
فعلّي الجهد فـيهـا		وعلى الله النّجـاح

Ve **التّوقيح**: toynağı, erittiğin bir içyağıyla **تُوقّح** etmendir; nihayet kızışıp kavrulduğunda, onunla çıplaklık ve kılların çıktığı yerlerin mevkilerini dağlarsın.

Ve toynak **استَوْقَح** etti; yani: sertleşti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حاقَ به الشيء يَحِيقُ، أي أحاط به. ومنه قوله تعالى: "ولا يَحيقُ المكرُ السَّيِّئُ إلاَّ بأهله" وحاقَ بهم العذاب، أي أحاطَ بهم ونَزَلَ.

##### Türkçe

**حاقَ** onunla şey **يَحِيقُ**: yani onu kuşattı. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: "ولا **يَحيقُ** **المكرُ** **السَّيِّئُ** إلاَّ بأهله" ve **حاقَ** onlarla azap: yani onları kuşattı ve indi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şey)
  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri ise hayâdır ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: hayat ve hayvan(dır); o, ölümün ve **المَوَتَان**’ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ** deve” denir: neredeyse onun için bir yavru ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu dirilttim”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “ondan hayâ ettim, hayâ etme olarak” sözleridir. Ebû Zeyd dedi ki: “Ondan hayâ ettim, hayâ ederim”; hayâ ettiğin zaman. Deve’nin **حَياء**’ına gelince, o onun ferci(dir); bu bundan olabilir: sanki o, eğer hayâ edenlerden olsaydı, onun ortaya çıkmasından ve açığa vurulmasından hayâ ederdi diye taşınmış gibidir.
  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o belirsizdir; “dilediğin yerde otur” dersin; ve o zamme ile olur. Kisâî onda feth’i de nakletti.
   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyletmek ve doğruluk yolundan sapmaktır. “Şeyden saptı, sapar; sapma ve sapmalar” denir. **الحَيُودُ**: çok sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى**’dır, **فَعَلى** vezninde. Hüzeli dedi ki:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağın çıkıntısıdır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**’dır. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun çıkıntılarıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.
  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** vardır; “işte şaşırdı, şaşırır” denir; ve “şaşırdı, şaşırır.” **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yerdir. Kays dedi ki:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; bu doğru bir kıyastır; çünkü dolduğu zaman onun bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolduğu zaman içinde [su] tereddüt eden **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi ki:
  * واستحارَ شَبابُها *
  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**’sı gerçekte bir **واو**’dur. Bundan **الحيِّز** “yön/yan”dır. Kavim ayrılıp bir yana çekildi; onun babında zikredilmiştir.
   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekr dedi ki: “İpi büktüğün zaman onu büktüm” (dedim); “onu bükerim, bükme olarak.” Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu büktüğü zaman lifleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen bir şeydir; o da babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** (der). Dedi ki: **الحَيْس**’e benzetildi.
  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulümde ve inatlaşmada meyletmektir. “Haktan saptı, sapar; sapma olarak” denir; zulmettiği zaman. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Babdandır onların “**حَيْص بَيْص** içine düştüler” sözleri; yani şiddet. Hüzeli dedi ki:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “**السَّمُرَةُ** hayız oldu” denir; ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bu sebeple lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.
   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**’ın hepsinde **الواو**’dur. Babında zikredilmiştir.
  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “Ona zulmetti, zulmeder” denir; meylettiği zaman. Ondan “şeyi yanlarından aldım” vardır; onu yanlarından aldığın zaman. Bu, babın kıyasıdır; çünkü onun genişliğinden yanlarına meyletti.
  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyle inmesidir. “Kötülük ona indi, iner” denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [Fâtır 43].
  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde yürür; yürüyüşünde **حَيَكاناً**” denir; omuzlarını ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “Senin sözün falanda tutunmuyor” denir. Ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir tutunuştur.
  Ve bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda tutunmadı”; onda tutmadığı zaman.
  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zaman(dır); azı da çoğu da. “Falancayla **مُحَايَنَةً** muamele ettim” denir; **الحِين**’den. “Mekânda **أحيَنْتُ**”: onda bir süre ikamet ettim. “Şu vaktin **حِينُ**’i geldi” yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  “Koyunu **حَيَّنْتُ**” denir; onu defa defa sağdığın zaman. Ve “onu **حَيَّنْتُ**”: ona bir vakit kıldım (demektir). **التأفين**: onu sağacağın bir vakit kılmamandır. **المُخَبّل** dedi ki:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi ki: **الحِين** iki **حِين**’dir: bir **حِين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çoktur. Ve bir **حِين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [İbrâhîm 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların helâk için “bir **حَيْنٍ**” sözleridir; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حِين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “يستحق”.
([2]) O, Lisân’da (صحم، جرمز، حزب، حيد) geçtiği üzere, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âiz’dir. Kasidesi, Sükkerî’nin Hüzeli’lere şerhinde 180 ve Şınkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit divanında 6’dadır. İkinci mısraı Lisân ve Tâc’da (عبب)’dedir.
([4]) Divanında 71 ve Lisân’da (حير) bir beyitten parçadır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra **المجمل**’de (حيص)’tedir.
([6]) Ebû Tâlib b. Abdülmuttalib’in bir beytinin ilk mısraıdır. Bu ilk mısra Lisân’da (حصص) “ما يحص شعيرة” diye okunmuştur. Sîre’de 175: “لا يخيس”. **الروض الأنف**’te (1: 177): “لا يخس”. Tamamı son ikisinde:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) İkinci mısraı daha önce (بيص)’te okunmuştu. Beyit, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âid’indir. (بيص) haşiyelerinde geçenlere bak. (لحص)’ta gelecektir.
([8]) Zeyl **المجمل**’dendir.
([9]) Asılda: “وأحنت المكان”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dan.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân (حين). İbn Berrî dedi ki: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit Lisân’da (16: 158، 292)’dedir; daha önce (أفن)’de nisbesiz geçmişti.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي ق
حاق بـه المكـر السـيء حيقـاً والمكـر حائـق بأهلـه وتقـول‏:‏ الماكـر لوبـال أمـره ذائـق ومكـره بـه حائق وهو أحمق مائق‏.‏

##### Türkçe

ح ي ق
**حاق** onunla kötü tuzak **حيقاً** (olarak) kuşattı; ve tuzak, ehline **حائق**tır. Ve dersin ki: hilekâr, işinin vebalini tadıcıdır; ve tuzağı onunla **حائق**tır; ve o, ahmak, **مائق**tır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: الحَيْقُ ما حاقَ بالإِنسان من مَكْر أَو سُوء عمل يعمله فينزل ذلك به، تقول: أَحاق الله بهم مكرهم. وحاقَ به الشيء يَحِيق حَيْقاً: نزَل به وأَحاطَ به، وقيل: الحَيْقُ في اللغة هو أَن يشتمل على الإِنسان عاقبةُ مكروه فعله، وفي التنزيل: وحاقَ بالذين سَخِروا منهم ما كانوا به يَسْتَهْزِئُون. قال ثعلب: كانوا يقولون لا عَذاب ولا آخِرةَ فحاقَ بهم العذاب الذي كذَّبوا به، وأَحاقهُ الله به: أَنزله، وقيل: حاقَ بهم العذابُ أَي أَحاط بهم ونزل كأَنه وجب عليهم، وقال: حاق يَحِيق، فهو حائق. وقال الزجاج في قوله تعالى: وحاق بهم ما كانوا به يستهزئُون، أَي أَحاط بهم العذاب الذي هو جزاء ما كانوا يستهزئُون كما تقول أَحاطَ بفلان عمَلُه وأَهلكَه كَسْبُه أَي أَهلَكه جزاء كَسْبِه؛ قال الأَزهري: جعل أَبو إِسحق حاقَ بمعنى أَحاطَ، قال: وأَراه أَخذه من الحُوق وهو ما اسْتدارَ بالكَمَرة، ويجوز أن يكون الحُوق فُعْلاً من حاقَ
يَحِيق، كان في الأَصل حُيْقٌ فقلبت الياء واواً لانضمام الحاء، وقد تدخل الواو على الياء مثل طَوبي أَصلُه طيْبَى، وقد تدخل الياء على الواو في حروف كثيرة، يقال: تَصَوَّح النَّبْتُ وتَصَيَّح وتَوَّهَه وتَيَّهَه وطَوَّحَه وطَيَّحَه، وقال الفراء في قوله عز وجل: وحاقَ بهم: في كلام العرب عادَ عليهم ما استهزؤوا به، وجاء في التفسير: أَحاط بهم نزل بهم، قال: ومنه قوله عز وجل: ولا يَحِيق المَكْرُ السَّيِّء إِلا بأَهله، أَي لا يَرجِع عاقبةُ مكروهه إِلا عليهم. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَخرَجني ما أَجِد من حاقِ الجُوع؛ هو من حاقَ يحيقُ حَيْقاً وحاقاً أَي لَزمَه ووجَب عليه. والحَيْقُ: ما يَشتمل على الإنسان من مكروه، ويروى بالتشديد. وفي حديث علي: تخَوَّف من الساعةِ
التي مَن سارَ فيها حاقَ به الضُّرُّ. وشيء مَحِيقٌ ومَحْيُوقٌ: مَدْلوكٌ. وحاق فيه السيفُ حَيْقاً: كحاكَ. وحَيْقٌ: موضع باليمن. ابن بري: جبَلُ الحَيْقِ جبل قاف.

##### Türkçe

الليث: **الحَيْقُ** insanı kuşatan, insana hileden yahut yaptığı kötü bir işten olan şeydir de bu ona iner; dersin ki: Allah onların hilelerini onlara indirdi. Ve şey ona indi, onu kuşattı; ve denildi ki: **الحَيْقُ** dilde, insanın yaptığı hoşlanılmayan bir fiilin âkıbetinin onu kuşatmasıdır. Ve indirmede: “Ve onlarla alay edenlere, onunla alay ettikleri şey kuşattı.” ثعلب dedi: “Azap yok ve âhiret yok” diyorlardı; böylece yalanladıkları azap onları kuşattı. Ve Allah onu ona indirdi: onu indirdi; ve denildi ki: azap onları kuşattı, yani onları kuşattı ve sanki onlara vacip olmuş gibi indi. Ve dedi: “kuşatır, o hâlde o kuşatandır.”

Ve الزجاج, Yüce’nin sözü hakkında: “Ve onlarla alay ettikleri şey onları kuşattı” dedi: yani, onunla alay ettikleri şeyin cezası olan azap onları kuşattı; tıpkı senin “falancayı ameli kuşattı ve kazancı onu helâk etti” demen gibi; yani onu, kazancının cezası helâk etti. الأَزهري dedi: Ebû İshak, “kuşattı” mânasında kıldı; dedi ki: ve onu, **الحُوق**’tan aldığını görüyorum; o da **الكَمَرة** ile çevrelenen şeydir. Ve caizdir ki **الحُوق** “kuşatır”dan bir fiil olsun; aslı **حُيْقٌ** idi de **الحاء**’ın dammeli oluşundan dolayı **الياء** **واو**’a çevrildi. Ve **الواو** **الياء** üzerine girebilir; مثل **طَوبي** aslı **طيْبَى**’dır. Ve **الياء** **الواو** üzerine birçok harfte girebilir; denilir: **تَصَوَّح** bitki ve **تَصَيَّح**; ve **تَوَّهَه** ve **تَيَّهَه**; ve **طَوَّحَه** ve **طَيَّحَه**.

Ve الفراء, عز وجل’nin sözü hakkında: “Ve onları kuşattı”: Arapların كلامında, onunla alay ettikleri şey onlara geri döndü. Ve tefsirde geldi: onları kuşattı, onlara indi. Dedi ki: ve ondan, عز وجل’nin sözü: “Kötü hile, ancak ehline kuşatır”; yani, onun hoşlanılmayanının âkıbeti ancak onlara döner.

Ve Ebû Bekir’in hadîsinde, رضي الله عنه: “Beni, açlığın kuşatmasından bulduğum şey çıkardı”; o, “kuşatır”dan, “kuşatma” ve “kuşatma”dır; yani ona yapıştı ve ona vacip oldu. Ve **الحَيْقُ**: insana hoşlanılmayan şeyden kuşatan şeydir; ve şeddeli olarak rivayet olunur.

Ve Ali’nin hadîsinde: “O saatten sakındı; onda yürüyen kimseye zarar kuşatır.”

Ve **مَحِيقٌ** ve **مَحْيُوقٌ** şey: ovulmuş. Ve kılıç onda kuşattı: “sürttü” gibi. Ve **حَيْقٌ**: Yemen’de bir yer. İbn Berrî: **جَبَلُ الحَيْقِ** **جبل قاف**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي ق * * حَاقَ * به الشيء أحاط به وبابه باع ومنه قوله تعالى ﴿ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله﴾ وحاق بهم العذاب أحاط بهم ونزل

##### Türkçe

* ح ي ق * * **حَاقَ** * onunla şey: onu kuşattı; ve babı **باع**’dır. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله﴾; ve **حاق** onlarla azap: onları kuşattı ve indi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حاق به الشيء يحيق حيقا وحيوقا وحيقانا الأخير بالتحريك أحاط به فهو حائق، ومنه قوله تعالى:  ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله  كما في الصحاح، أي لا ترجع عاقبة مكروهه إلا عليهم كأحاق به عن ابن عباد. وحاق فيه السيف حيقا: مثل حاك. وقال ابن عرافة: حاق بهم الأمر: لزمهم، ووجب عليهم، ونزل وبه فسر قوله تعالى:  وحاق بهم ما كانوا به يستهزءون  وأحاق الله بهم مكرهم أحاط. قاله الليث، أو أنزله، قاله ثعلب. وقال الليث: الحيق: ما يشتمل على الإنسان من مكروه فعله ونص العين: من مكر، أو سوء عمل يعمله، فينزل به ذلك. وحيق : واد باليمن عند وادي حنان. وقال أبو عمرو: الحيقة بهاء: شجرة طيبة الريح كالشيح، يؤكل بها التمر فيطيب. وقال أيضا: حايقه محايقة: إذا حسده وأبغضه.
 ومما يستدرك عليه: جبل الحيق: جبل قاف، نقله ابن بري. وحاق الجوع: شدته، وبه فسر قول أبي بكر رضي الله عنه: ما أجد من حاق الجوع وهو من حاق يحيق حيقا، وحاقا، أي: لزمه ووجب عليه، وقد تقدم في حقق. والحيق، كسيد: لغة في الحيق، فقلبت الياء، أو لانضمام الحاء والياء مثل: طوبى، أصله طيبى، وقد تدخل الياء على الواو في حروف كثيرة. واحتاق على الشيء: احتاط عليه.

##### Türkçe

**حاق** onunla şeyin üzerine **يحيق** **حيقا** ve **حيوقا** ve **حيقانا**; sonuncusu hareke ile: onu kuşattı; o hâlde o **حائق**tır. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü:  “ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله”  **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani onun mekruhunun akıbeti ancak onların üzerine dönmez; İbn عباد’dan “**أحاق** onunla” gibi.

Ve **حاق** onda kılıç **حيقا**: **حاك** gibi.

İbn عرافة dedi: **حاق** onlarla iş: onlara yapıştı, onlara vacip oldu, indi; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi:  “وحاق بهم ما كانوا به يستهزءون”  ve Allah onlarla onların tuzaklarını **أحاق**: kuşattı. Bunu **الليث** söyledi; yahut onu indirdi, bunu **ثعلب** söyledi.

Ve **الليث** dedi: **الحيق**: insanı, onun yaptığı mekruhtan kuşatan şeydir; ve gözün nası: hileden yahut yaptığı kötü amelden; sonra o bununla onun üzerine iner.

Ve **حيق**: Yemen’de, **وادي حنان** yanında bir vadidir.

Ve أبو عمرو dedi: **الحيقة** (هاء ile): güzel kokulu, pelin otu gibi bir ağaçtır; onunla hurma yenir de güzelleşir.

Ve yine dedi: onu **حايقه محايقة**: ona haset ettiğinde ve ona buğzettiğinde.

Ve onun üzerine istidrâk edilenden: **جبل الحيق**: **جبل قاف**; onu İbn بري nakletti.

Ve **حاق** açlık: onun şiddeti; ve bununla Ebû Bekir رضي الله عنه’nun sözü tefsir edildi: “ما أجد من **حاق الجوع**”; ve o, **حاق يحيق حيقا** ve **حاقا**’dandır; yani: ona yapıştı ve ona vacip oldu; ve **حقّق**’ta geçti.

Ve **الحيق**، **كسيد**: **الحيق**’te bir lugattır; böylece **الياء** çevrildi; yahut **الحاء** ile **الياء**’ın zammesinden dolayı; meselâ: **طوبى**; aslı **طيبى**’dır; ve **الياء** birçok harfte **الواو** üzerine girebilir.

Ve **احتاق** üzerine şey: onun üzerine ihtiyat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَاقَ بِهِ
1 حَاقَ بِهِ حاق به حاق بة , aor. يَحِيقُ, (S, K,) inf. n. حَيْقٌ and حُيُوقٌ and حَيَقَانٌ, (K,) It surrounded, encompassed, encircled, or beset, him, or it; (S, K;) only used in relation to evil; (Bd in xvi. 36;) [as also حاق به, aor. يَحُوقُ, inf. حَوْقٌ;] and so به ↓ احاق. (Ibn-'Abbلd, K.) So in the Kur [xxxv. 41], وَلَا يَحِيقُ المَكْرُ السَّيِّئُ اـِلَّا بِأَهْلِهِ [And evil artifice shall not beset any save the authors thereof]: (S:) or this means shall not befall: (Msb:) [for] حاق به, (Ibn-'Arafeh, Msb, K, *) aor. as above, (Msb, TA,) inf. n. حَيْقٌ and حَاقٌ, (TA,) signifies [also] it clave to him, and became his due, (Ibn-'Arafeh, K,) and befell him: (Ibn- 'Arafeh, Msb, K,) and thus it is said to mean in the Kur [xi. 11, &c.], وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ [And that at which they used to mock shall cleave to them, or be their due, or befall them; namely, the punishment at which they mocked.] (TA.) You say also, حاق بِهِمُ العَذَابُ Punishment beset them, and befell them. (S.) And حاق بِهِ البَلَآءُ Trial, or trouble, beset him. (TA in art. حق.) -A2- حاق فِيِ, (K,) inf. n. حَيْقٌ, (TA,) i. q. حاك. (K.)

حايقهُ
3 حايقهُ حايقه حايقة , (AA, K,) inf. n. مُحَايَقَةٌ, (AA, TA,) He envied him, and hated him. (AA, K.)

4 أَحْيَقَ see 1. -A2- احاق اللّٰهُ بِهِمْ مَكْرَهُمْ God made their artifice to beset them: (Lth, TA:) or made it to befall them. (Th, K, * TA.)

حاقُ الجُوعِ
حاقُ الجُوعِ حاق الجوع Vehemence of hunger. (TA.) See also حَاقٌّ, in art. حق

حَيْقٌ
حَيْقٌ حيق What besets a man, ('Eyn, K,) and befalls him, of artifice, ('Eyn, TA,) or of an evil deed, that he has done. ('Eyn, K.)

مَحْيُوقٌ
مَحْيُوقٌ محيوق : see art. حوق.

##### Türkçe

حَاقَ بِهِ
1 **حَاقَ بِهِ** **حاق به** **حاق بة** , muzâri‘ **يَحِيقُ**, (S, K,) mastar ismi **حَيْقٌ** ve **حُيُوقٌ** ve **حَيَقَانٌ**, (K,) Onu, yahut onu, kuşattı, ihata etti, çevreledi veya etrafını sardı; (S, K;) yalnızca kötülükle ilgili olarak kullanılır; (Bd in xvi. 36;) [**حاق به**, muzâri‘ **يَحُوقُ**, mastar **حَوْقٌ** da böyledir;] ve bunun gibi **احاق** ↓ **به**. (Ibn-'Abbلd, K.) Kur’ân’da [xxxv. 41] böyledir: **وَلَا يَحِيقُ المَكْرُ السَّيِّئُ اـِلَّا بِأَهْلِهِ** [Ve kötü hile, onu yapanlardan başkasını kuşatmaz/etrafını sarmaz]: (S:) yahut bunun mânası: başına gelmezdir: (Msb:) [çünkü] **حاق به**, (Ibn-'Arafeh, Msb, K, *) muzâri‘i yukarıdaki gibidir, (Msb, TA,) mastar ismi **حَيْقٌ** ve **حَاقٌ**, (TA,) [ayrıca] “ona yapıştı, onun hakkı oldu”, (Ibn-'Arafeh, K,) ve “onun başına geldi” mânasına gelir: (Ibn- 'Arafeh, Msb, K,) ve Kur’ân’da [xi. 11, vb.] bununla kastedilen mânanın bu olduğu söylenir: **وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ** [Ve alay etmekte oldukları şey onlara yapıştı, yahut onların hakkı oldu, yahut başlarına geldi; yani, alay ettikleri azap.] (TA.) Yine şöyle dersin: **حاق بِهِمُ العَذَابُ** Azap onları kuşattı ve başlarına geldi. (S.) Ve **حاق بِهِ البَلَآءُ** İmtihan, yahut sıkıntı, onu kuşattı. (TA in art. حق.) -A2- **حاق فِيِ**, (K,) mastar ismi **حَيْقٌ**, (TA,) **حاك** ile aynı mânadadır. (K.)

حايقهُ
3 **حايقهُ** **حايقه** **حايقة** , (AA, K,) mastar ismi **مُحَايَقَةٌ**, (AA, TA,) Ona haset etti ve ona buğzetti. (AA, K.)

4 **أَحْيَقَ** bk. 1. -A2- **احاق اللّٰهُ بِهِمْ مَكْرَهُمْ** Allah onların hilesini kendilerini kuşatır kıldı: (Lth, TA:) yahut onu onların başına getirdi. (Th, K, * TA.)

حاقُ الجُوعِ
**حاقُ الجُوعِ** **حاق الجوع** Açlığın şiddeti. (TA.) Ayrıca bk. **حَاقٌّ**, art. حق’ta.

حَيْقٌ
**حَيْقٌ** **حيق** Bir insanı kuşatan şey; ('Eyn, K,) ve onun başına gelen şey; hileden, ('Eyn, TA,) yahut yaptığı bir kötü fiilden. ('Eyn, K.)

مَحْيُوقٌ
**مَحْيُوقٌ** **محيوق** : bk. art. حوق.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَاقَ
حَاقَ ( y )  I ( n. ac. حَيْق 1 ,  حُيُوْق [ 27 ] ,

حَيَقَان
حَيَقَان [ 36 ] )
a.  [ Bi ], Surrounded.

b.  Was inevitable.

c.  [ Fī ], Penetrated into the body of ( sword ).

أَحْيَقَ
أَحْيَقَ IV
a.  [ Bi ], Visited his evil deeds upon.

b.  Fell upon.

حَيْق
حَيْق 1 ,
a.  Penalty, punishment, chastisement.

##### Türkçe

حَاقَ
حَاقَ ( y ) I ( n. ac. **حَيْق** 1 , **حُيُوْق** [ 27 ] ,

**حَيَقَان**
**حَيَقَان** [ 36 ] )
a. [ Bi ], Kuşatıldı.

b. Kaçınılmaz oldu.

c. [ Fī ], (kılıcın) bedenin içine nüfuz etti.

أَحْيَقَ
أَحْيَقَ IV
a. [ Bi ], Kötü amellerini onun üzerine getirdi.

b. Üzerine düştü.

حَيْق
**حَيْق** 1 ,
a. Ceza, azap, te’dib.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حيق
حَاقَ - يَحِيقُ

حَاق - يَحِيْقُ + أمر + بـِ كائن:  لزمه ووجب عليه ثم أصابه ونزل به وشمله بأثره، وخاصة الضار منه: في فعل أو أمر له وجهان وجه ضار ووجه نافع، يصيب المرء منه أثره الضار ولا يصيبه أثره النافع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " انتهاء الحركة بالتوجه الصواب وإصابة الهدف والتأثير والفعل فيه "، وهي:
صَابَ - يَصُوبُ، سَدَّ - يَسِدُّ، صَدَقَ - يَصْدُقُ، حاق - يَحيْقُ، دَهَى - يَدْهُى (دَهِيَ - يَدْهَى)، نَالَ - يَنالُ
حاق - يحيق
 	﴿استكبارا في الأرض ومكر السيئ ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله فهل ينظرون إلا سنة الأولين فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تحويلا(43)﴾ فاطر ﴿فوقاه الله سيئات ما مكروا وحاق بآل فرعون سوء العذاب(45)﴾ غافر
 	﴿ولقد استهزئ برسل من قبلك فحاق بالذين سخروا منهم ما كانوا به يستهزئون(10)﴾ الأنعام ﴿ولقد استهزئ برسل من قبلك فحاق بالذين سخروا منهم ما كانوا به يستهزئون(41)﴾ الأنبياء
 	﴿فأصابهم سيئات ما عملوا وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(34)﴾ النحل ﴿وبدا لهم سيئات ما عملوا وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(33)﴾ الجاثية ﴿وبدا لهم سيئات ما كسبوا وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(48)﴾ الزمر
 	﴿ولئن أخرنا عنهم العذاب إلى أمة معدودة ليقولن ما يحبسه ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(8)﴾ هود ﴿فلما جاءتهم رسلهم بالبينات فرحوا بما عندهم من العلم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(83)﴾ غافر ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه وجعلنا لهم سمعا وأبصارا وأفئدة فما أغنى عنهم سمعهم ولا أبصارهم ولا أفئدتهم من شيء إذ كانوا يجحدون بآيات الله وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(26)﴾ الأحقاف
مختار الصحاح
● [حيق] ح ي ق: حَاقَ به الشيء أحاط به وبابه باع ومنه قوله تعالى ﴿ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله﴾ وحاق بهم العذاب أحاط بهم ونزل
الراغب
حاق
قوله تعالى: }وحاق بهم ما كانوا به يستهزؤن﴿[هود/8]. قال عز وجل:﴾ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله﴿[فاطر/43]، أي: لا ينزل ولا يصيب، قيل: وأصله حق فقلب، نحو: زل وزال، وقد قرئ:﴾فأزلهما الشيطان﴿[البقرة/36]، و﴾أزالهما{ (وبها قرأ حمزة. انظر: الإتحاف 134) وعلى هذا: ذمه وذامه.
ملخص اللسان
1.     حاقَ به الشيء يَحِيق حَيْقاً: نزَل به وأَحاطَ به،
2.     الحَيْقُ ما حاقَ بالإِنسان من مَكْر أَو سُوء عمل يعمله فينزل ذلك به،
3.     الحَيْقُ هو أَن يشتمل على الإِنسان عاقبةُ مكروه فعله،
4.     وأَحاقهُ الله به: أَنزله،
5.     حاقَ بهم    العذابُ أَي أَحاط بهم ونزل كأَنه وجب عليهم،
6.     وحاق بهم ما كانوا به يستهزئُون، أَي أَحاط بهم  العذاب الذي هو جزاء ما كانوا يستهزئُون
7.     الحُوق وهو ما اسْتدارَ بالكَمَرة،
8.     ولا يَحِيق المَكْرُ السَّيِّء إِلا بأَهله، أَي لا يَرجِع عاقبةُ مكروهه إِلا عليهم.
9.     أَخرَجني ما أَجِد من حاقِ الجُوع؛ أَي لَزمَه ووجَب عليه.
10.                        وشيء مَحِيقٌ ومَحْيُوقٌ: مَدْلوكٌ.
11.                         وحاق فيه السيفُ حَيْقاً: كحاكَ.
12.                         وحَيْقٌ: موضع باليمن.
لسان العرب
● - حيق: الليث: الحَيْقُ ما حاقَ بالإِنسان من مَكْر أَو سُوء عمل يعمله    فينزل ذلك به، تقول: أَحاق الله بهم مكرهم. وحاقَ به الشيء يَحِيق حَيْقاً:    نزَل به وأَحاطَ به، وقيل: الحَيْقُ في اللغة هو أَن يشتمل على الإِنسان    عاقبةُ مكروه فعله، وفي التنزيل: وحاقَ بالذين سَخِروا منهم ما كانوا به    يَسْتَهْزِئُون. قال ثعلب: كانوا يقولون لا عَذاب ولا آخِرةَ فحاقَ بهم    العذاب الذي كذَّبوا به، وأَحاقهُ الله به: أَنزله، وقيل: حاقَ بهم    العذابُ أَي أَحاط بهم ونزل كأَنه وجب عليهم، وقال: حاق يَحِيق، فهو حائق.    وقال الزجاج في قوله تعالى: وحاق بهم ما كانوا به يستهزئُون، أَي أَحاط بهم    العذاب الذي هو جزاء ما كانوا يستهزئُون كما تقول أَحاطَ بفلان عمَلُه    وأَهلكَه كَسْبُه أَي أَهلَكه جزاء كَسْبِه؛ قال الأَزهري: جعل أَبو إِسحق    حاقَ بمعنى أَحاطَ، قال: وأَراه أَخذه من الحُوق وهو ما اسْتدارَ    بالكَمَرة، ويجوز أن يكون الحُوق فُعْلاً من حاقَ    يَحِيق، كان في الأَصل حُيْقٌ فقلبت الياء واواً لانضمام الحاء، وقد    تدخل الواو على الياء مثل طَوبي أَصلُه طيْبَى، وقد تدخل الياء على الواو في    حروف كثيرة، يقال: تَصَوَّح النَّبْتُ وتَصَيَّح وتَوَّهَه وتَيَّهَه    وطَوَّحَه وطَيَّحَه، وقال الفراء في قوله عز وجل: وحاقَ بهم: في كلام    العرب عادَ عليهم ما استهزؤوا به، وجاء في التفسير: أَحاط بهم نزل بهم، قال:    ومنه قوله عز وجل: ولا يَحِيق المَكْرُ السَّيِّء إِلا بأَهله، أَي لا    يَرجِع عاقبةُ مكروهه إِلا عليهم. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه:    أَخرَجني ما أَجِد من حاقِ الجُوع؛ هو من حاقَ يحيقُ حَيْقاً وحاقاً أَي لَزمَه    ووجَب عليه. والحَيْقُ: ما يَشتمل على الإنسان من مكروه، ويروى    بالتشديد. وفي حديث علي: تخَوَّف من الساعةِ    التي مَن سارَ فيها حاقَ به الضُّرُّ. وشيء مَحِيقٌ ومَحْيُوقٌ:    مَدْلوكٌ. وحاق فيه السيفُ حَيْقاً: كحاكَ. وحَيْقٌ: موضع باليمن. ابن بري:    جبَلُ الحَيْقِ جبل قاف.
مقاييس اللغة:
(حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
القاموس المحيط:
حاقَ به يَحيقُ حَيْقاً وحُيوقاً وحَيَقاناً أحاطَ به، كأَحاقَ، و فيه السيفُ حاكَ، و بِهِم الأمرُ لَزِمَهُم، ووَجَبَ عليهم ونَزَلَ. وأحاقَ اللّهُ بهم مَكْرَهم. والحَيْقُ ما يَشْتَمِلُ على الإِنْسانِ من مَكْرُوهِ فِعْلِهِ، ووادٍ باليَمَنِ، وبهاءٍ شجرةٌ كالشِّيحِ، يُؤْكَلُ بها التَّمْرُ. وحايَقَهُ حَسَدَهُ وأبْغَضَهُ.
تاج العروس:
ح - ي - ق
حاق به الشيء يحيق حيقاً وحيوقاً وحيقاناً الأخير بالتحريك أحاط به فهو حائق ومنه قوله تعالى : " ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله " كما في الصحاح أي لا ترجع عاقبة مكروهه إلا عليهم كأحاق به عن ابن عباد . وحاقَ فيهِ السَّيْفُ حَيْقاً : مثل حاكَ . وقالَ ابن عَرَافةَ : حاقَ بهِم الأَمْرُ : لَزِمَهُم ووَجَبَ عليهِم ونَزَلَ وبه فُسِّرَ قوله تعالَى : " وحاقَ بِهِمْ ما كانُوا به يَسْتَهْزِءُونَ " وأَحاقَ اللّهُ بهِم مَكْرَهُم أحاطَ . قالَهُ الليثُ أَو أَنْزَلَه قاله ثَعْلَبٌ . وقالَ اللَّيْثُ : الحَيْقُ : ما يَشْتَملُ على الإِنسانِ من مَكْرُوه فِعْلِه ونَص العينِ : من مَكْر أَو سُوءِ عَمَلٍ يَعْمَله فيَنْزِلُ به ذلِكَ . وحَيْقٌ : وادٍ باليَمَنِ عند وادِي حَنان . وقال أبو عَمرو : الحَيْقَة بهاءٍ : شَجَرَةٌ طَيِّبَةُ الرِّيح كالشِّيح يُؤْكَلَ بها التَّمْرُ فيَطِيبُ . وقالَ أَيْضاً : حايَقَهُ مُحايَقَةً : إذا حَسَدَه وأَبغَضَه
ومما يستدرك عليه : جَبَل الحَيْقِ : جبلُ قافِ نَقَلَهُ ابنُ بَرَيّ . وحاقُ الجوع : شِدَّتُه وبه فسِّرَ قولُ أَبِي بَكْر رضِي اللّهُ عنه : ما أَجِدُ من حاقِ الجُوع وهُو من حاقَ يَحِيقُ حَيْقاً وحاقاً أَي : لَزِمَه ووَجَبَ عليهِ وقد تَقَدَّم في حقق . والحَيِّقُ كسَيِّدٍ : لغَةٌ في الحَيْقِ فقلبت الياءُ أَو لانْضِمام الحاءَ والياء مثل : طُوبَى أَصلُه طيْبَى وقد تَدْخُل الياءُ على الواوِ في حُرُوف كثيرةٍ . واحْتاقَ على الشَّيءَ : احْتاطَ عليه

##### Türkçe

حيق
**حَاقَ** - **يَحِيقُ**

**حَاق** - **يَحِيْقُ** + emir + بـِ bir şey: ona yapıştı ve ona vacip oldu; sonra ona isabet etti ve onun üzerine indi ve onu etkisiyle kuşattı; özellikle de zararlı olanı: iki yüzü olan (iki yönü bulunan) bir fiil veya işte; bir yüzü zararlı ve bir yüzü faydalı; ondan kişinin zararlı etkisi isabet eder, faydalı etkisi ise ona isabet etmez.
Ve lafız, “hareketin doğru yönelişle sona ermesi ve hedefe isabet ve etki ve onda fiil” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**صَابَ** - **يَصُوبُ**، **سَدَّ** - **يَسِدُّ**، **صَدَقَ** - **يَصْدُقُ**، **حاق** - **يَحيْقُ**، **دَهَى** - **يَدْهُى** (**دَهِيَ** - **يَدْهَى**)، **نَالَ** - **يَنالُ**
**حاق** - **يحيق**
	﴿Yeryüzünde büyüklük taslayarak ve kötü tuzak; ve kötü tuzak ancak ehline **يحيق**; artık onlar öncekilerin sünnetinden başkasını mı bekliyorlar? Allah’ın sünneti için asla bir değiştirme bulamazsın ve Allah’ın sünneti için asla bir çevirme bulamazsın (43)﴾ فاطر ﴿Allah onları, kurdukları tuzağın kötülüklerinden korudu; ve Firavun ailesine azabın kötüsü **حاق** etti (45)﴾ غافر
	﴿Andolsun senden önceki elçilerle alay edildi de, onlarla alay edenlere, alay ettikleri şey **حاق** etti (10)﴾ الأنعام ﴿Andolsun senden önceki elçilerle alay edildi de, onlarla alay edenlere, alay ettikleri şey **حاق** etti (41)﴾ الأنبياء
	﴿Böylece yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti; ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti (34)﴾ النحل ﴿Ve yaptıklarının kötülükleri onlara göründü; ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti (33)﴾ الجاثية ﴿Ve kazandıklarının kötülükleri onlara göründü; ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti (48)﴾ الزمر
	﴿Ve andolsun, azabı onlardan sayılı bir ümmete kadar ertelesek, mutlaka “Onu ne tutuyor?” derler. Dikkat edin, onlara geldiği gün, onlardan çevrilecek değildir; ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti (8)﴾ هود ﴿Elçileri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarındaki ilimle sevindiler; ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti (83)﴾ غافر ﴿Andolsun, onları, sizi yerleştirmediğimiz şeyde yerleştirdik; ve onlar için işitme, görmeler ve gönüller kıldık; fakat işitmeleri, görmeleri ve gönülleri onlardan hiçbir şeyi gidermedi; çünkü Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorlardı; ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti (26)﴾ الأحقاف

مختار الصحاح
● [**حيق**] ح ي ق: **حَاقَ** به الشيء: onu kuşattı; ve babı **باع**’dır. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ve kötü tuzak ancak ehline **يحيق**﴾. Ve **حاق** بهم العذاب: onları kuşattı ve indi.
الراغب
**حاق**
Yüce Allah’ın sözü: }ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti﴿[هود/8]. Aziz ve Celil dedi ki:﴾ve kötü tuzak ancak ehline **يحيق**﴿[فاطر/43]; yani: inmez ve isabet etmez. Denildi ki: aslı **حق** idi, sonra çevrildi; **زل** ve **زال** gibi. Ve şöyle okunmuştur:﴾فأزلهما الشيطان﴿[البقرة/36] ve﴾أزالهما{ (ve bununla **حمزة** okudu. Bak: الإتحاف 134). Buna göre: **ذمه** ve **ذامه**.
ملخص اللسان
1. **حاقَ** به الشيء **يَحِيق** **حَيْقاً**: ona indi ve onu kuşattı,
2. **الحَيْقُ**: insanı kuşatan, onun yaptığı bir tuzak veya kötü işten olan şeydir; onu yapar da o ona iner,
3. **الحَيْقُ**: insanı, yaptığı hoş olmayan şeyin akıbetinin kuşatmasıdır,
4. Ve Allah onu onunla **أَحاقهُ**: onu indirdi,
5. **حاقَ** بهم العذابُ: yani onları kuşattı ve indi; sanki onlara vacip oldu,
6. Ve **حاق** بهم ما كانوا به يستهزئُون: yani onları, alay ettikleri şeyin cezası olan azap kuşattı,
7. **الحُوق**: **الكَمَرة** ile çevrelenip yuvarlaklaşan şeydir,
8. Ve kötü tuzak ancak ehline **يَحِيق**: yani onun hoş olmayan akıbeti ancak onların üzerine döner,
9. Beni, açlığın **حاق**’ından bulduğum şey çıkardı; yani ona yapıştı ve ona vacip oldu,
10. Ve bir şey **مَحِيقٌ** ve **مَحْيُوقٌ**: ovulmuş,
11. Ve kılıç onda **حاق** etti **حَيْقاً**: **حاكَ** gibi,
12. Ve **حَيْقٌ**: Yemen’de bir yer.
لسان العرب
● - **حيق**: **الليث**: **الحَيْقُ**: insanı kuşatan, onun yaptığı bir tuzak veya kötü işten olan şeydir; onu yapar da o ona iner. Dersin ki: Allah onların tuzağını onlara **أَحاق** etti. Ve **حاقَ** به الشيء **يَحِيق** **حَيْقاً**: ona indi ve onu kuşattı. Ve denildi ki: dilde **الحَيْقُ**, insanı, yaptığı hoş olmayan şeyin akıbetinin kuşatmasıdır. Ve tenzilde: ve onlarla alay edenlere, alay ettikleri şey **حاق** etti. **ثعلب** dedi: “Azap yok ve ahiret yok” derlerdi; böylece yalanladıkları azap onları **حاق** etti. Ve Allah onu onunla **أَحاقهُ**: onu indirdi. Ve denildi ki: **حاقَ** بهم العذابُ: yani onları kuşattı ve indi; sanki onlara vacip oldu. Ve dedi: **حاق** **يَحِيق**; o halde o **حائق**’tir. Ve **الزجاج**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti: yani onları, alay ettikleri şeyin cezası olan azap kuşattı; tıpkı “falancayı ameli kuşattı ve kazancı onu helak etti” demen gibi; yani kazancının cezası onu helak etti. **الأَزهري** dedi: **أَبو إِسحق**, **حاقَ**’ı **أَحاطَ** manasında kıldı. Dedi ki: ve onu, **الحُوق**’tan aldığını görüyorum; o da **الكَمَرة** ile çevrelenip yuvarlaklaşan şeydir. Ve caizdir ki **الحُوق**, **حاقَ يَحِيق**’ten **فُعْل** olsun; asılda **حُيْقٌ** idi; **الحاء**’ın dammeli oluşundan dolayı **الياء** **واواً** çevrildi. Ve **الواو**, **الياء** üzerine girebilir; **طَوبي** gibi; aslı **طيْبَى**’dır. Ve **الياء**, **الواو** üzerine birçok harfte girebilir; denir: **تَصَوَّح** النَّبْتُ ve **تَصَيَّح** ve **تَوَّهَه** ve **تَيَّهَه** ve **طَوَّحَه** ve **طَيَّحَه**. Ve **الفراء**, Aziz ve Celil’in sözü hakkında: **وحاقَ** بهم: Arapların sözünde, alay ettikleri şey onlara geri döndü. Ve tefsirde geldi: onları kuşattı, onlara indi. Dedi ki: ve ondan Aziz ve Celil’in sözü: ve kötü tuzak ancak ehline **يَحِيق**; yani onun hoş olmayan akıbeti ancak onların üzerine döner. Ve **أَبي بكر**’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Beni, açlığın **حاق**’ından bulduğum şey çıkardı”; o, **حاقَ يحيقُ حَيْقاً وحاقاً**’dandır; yani ona yapıştı ve ona vacip oldu. Ve **الحَيْقُ**: insanı kuşatan hoş olmayan şeydir; şeddeli olarak da rivayet edilir. Ve Ali’nin hadîsinde: “içinde yürüyenin, zarar ona **حاق** ettiği saatten korktu.” Ve bir şey **مَحِيقٌ** ve **مَحْيُوقٌ**: ovulmuş. Ve kılıç onda **حاق** etti **حَيْقاً**: **كحاكَ**. Ve **حَيْقٌ**: Yemen’de bir yer. **ابن بري**: **جَبَلُ الحَيْقِ**: **جبل قاف**’tır; onu nakletti.
مقاييس اللغة:
(**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** bir tek kelimedir; o da bir şeyin bir şeye inmesidir. Denir: kötülük ona **حاق** eder, **يَحِيق**. Allah تعالى dedi: ﴿ve kötü tuzak ancak ehline **يَحِيق**﴾ [فاطر 43].
القاموس المحيط:
**حاقَ** به **يَحيقُ** **حَيْقاً** ve **حُيوقاً** ve **حَيَقاناً**: onu kuşattı; **أَحاقَ** gibi. Ve onda kılıç: **حاكَ**. Ve onlarda iş: onlara yapıştı; onlara vacip oldu ve indi. Ve Allah onların tuzağını onlara **أحاقَ** etti. Ve **الحَيْقُ**: insanı, fiilinin hoş olmayanından kuşatan şeydir. Ve Yemen’de bir vadi. Ve **بهاءٍ**: **الشِّيح** gibi bir ağaç; onunla hurma yenir. Ve **حايَقَهُ**: onu kıskandı ve ona buğzetti.
تاج العروس:
ح - ي - ق
**حاق** به الشيء **يحيق** **حيقاً** ve **حيوقاً** ve **حيقاناً**; sonuncusu hareke ile: onu kuşattı; o halde o **حائق**’tir. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “ve kötü tuzak ancak ehline **يحيق**” صحاح’ta olduğu üzere; yani onun hoş olmayan akıbeti ancak onların üzerine dönmez; **ابن عباد**’dan, **أحاق** gibi. Ve kılıç onda **حاق** etti **حَيْقاً**: **حاكَ** gibi. Ve **ابن عَرَافة** dedi: **حاق** بهم الأَمْرُ: onlara yapıştı ve onlara vacip oldu ve indi; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “ve alay ettikleri şey onlara **حاق** etti”. Ve Allah onların tuzağını onlara **أَحاقَ** etti: kuşattı. **الليث** dedi; yahut “indirdi” dedi; **ثَعْلَب** dedi. Ve **اللَّيْث** dedi: **الحَيْقُ**: insanı, fiilinin hoş olmayanından kuşatan şeydir; ve **العين**’in nassı: bir tuzak veya kötü işten; onu yapar da o ona iner. Ve **حَيْقٌ**: Yemen’de, **وادِي حَنان** yanındaki bir vadi. Ve **أبو عَمرو** dedi: **الحَيْقَة** (هاء ile): güzel kokulu, **الشِّيح** gibi bir ağaç; onunla hurma yenir de güzel olur. Ve yine dedi: **حايَقَهُ** **مُحايَقَةً**: onu kıskandığında ve ona buğzettiğinde.
Ve ona ilave olarak (müstadrak): **جَبَل الحَيْقِ**: **قاف** dağıdır; onu **ابنُ بَرَيّ** nakletti. Ve **حاقُ الجوع**: onun şiddetidir; ve bununla **أَبِي بَكْر**’in sözü tefsir edildi, Allah ondan razı olsun: “açlığın **حاق**’ından bulduğum şey”; ve o, **حاقَ يَحِيقُ حَيْقاً وحاقاً**’dandır; yani ona yapıştı ve ona vacip oldu. Ve **حقّق**’ta geçti. Ve **الحَيِّقُ** **كسَيِّدٍ**: **الحَيْقِ**’te bir lugattır; **الياء** çevrildi; yahut **الحاء**’ın ve **الياء**’ın dammeli oluşundan dolayı; **طُوبَى** gibi; aslı **طيْبَى**’dır. Ve **الياء**, **الواو** üzerine birçok harfte girebilir. Ve **احْتاقَ** على الشَّيءَ: ona karşı ihtiyat etti.
