# حيق — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%82/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حيق

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şey)
  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri ise hayâdır ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: hayat ve hayvan(dır); o, ölümün ve **المَوَتَان**’ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ** deve” denir: neredeyse onun için bir yavru ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu dirilttim”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “ondan hayâ ettim, hayâ etme olarak” sözleridir. Ebû Zeyd dedi ki: “Ondan hayâ ettim, hayâ ederim”; hayâ ettiğin zaman. Deve’nin **حَياء**’ına gelince, o onun ferci(dir); bu bundan olabilir: sanki o, eğer hayâ edenlerden olsaydı, onun ortaya çıkmasından ve açığa vurulmasından hayâ ederdi diye taşınmış gibidir.
  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o belirsizdir; “dilediğin yerde otur” dersin; ve o zamme ile olur. Kisâî onda feth’i de nakletti.
   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyletmek ve doğruluk yolundan sapmaktır. “Şeyden saptı, sapar; sapma ve sapmalar” denir. **الحَيُودُ**: çok sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى**’dır, **فَعَلى** vezninde. Hüzeli dedi ki:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağın çıkıntısıdır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**’dır. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun çıkıntılarıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.
  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** vardır; “işte şaşırdı, şaşırır” denir; ve “şaşırdı, şaşırır.” **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yerdir. Kays dedi ki:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; bu doğru bir kıyastır; çünkü dolduğu zaman onun bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolduğu zaman içinde [su] tereddüt eden **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi ki:
  * واستحارَ شَبابُها *
  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**’sı gerçekte bir **واو**’dur. Bundan **الحيِّز** “yön/yan”dır. Kavim ayrılıp bir yana çekildi; onun babında zikredilmiştir.
   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekr dedi ki: “İpi büktüğün zaman onu büktüm” (dedim); “onu bükerim, bükme olarak.” Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu büktüğü zaman lifleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen bir şeydir; o da babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** (der). Dedi ki: **الحَيْس**’e benzetildi.
  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulümde ve inatlaşmada meyletmektir. “Haktan saptı, sapar; sapma olarak” denir; zulmettiği zaman. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Babdandır onların “**حَيْص بَيْص** içine düştüler” sözleri; yani şiddet. Hüzeli dedi ki:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “**السَّمُرَةُ** hayız oldu” denir; ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bu sebeple lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.
   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**’ın hepsinde **الواو**’dur. Babında zikredilmiştir.
  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “Ona zulmetti, zulmeder” denir; meylettiği zaman. Ondan “şeyi yanlarından aldım” vardır; onu yanlarından aldığın zaman. Bu, babın kıyasıdır; çünkü onun genişliğinden yanlarına meyletti.
  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyle inmesidir. “Kötülük ona indi, iner” denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [Fâtır 43].
  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde yürür; yürüyüşünde **حَيَكاناً**” denir; omuzlarını ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “Senin sözün falanda tutunmuyor” denir. Ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir tutunuştur.
  Ve bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda tutunmadı”; onda tutmadığı zaman.
  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zaman(dır); azı da çoğu da. “Falancayla **مُحَايَنَةً** muamele ettim” denir; **الحِين**’den. “Mekânda **أحيَنْتُ**”: onda bir süre ikamet ettim. “Şu vaktin **حِينُ**’i geldi” yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  “Koyunu **حَيَّنْتُ**” denir; onu defa defa sağdığın zaman. Ve “onu **حَيَّنْتُ**”: ona bir vakit kıldım (demektir). **التأفين**: onu sağacağın bir vakit kılmamandır. **المُخَبّل** dedi ki:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi ki: **الحِين** iki **حِين**’dir: bir **حِين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çoktur. Ve bir **حِين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [İbrâhîm 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların helâk için “bir **حَيْنٍ**” sözleridir; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حِين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “يستحق”.
([2]) O, Lisân’da (صحم، جرمز، حزب، حيد) geçtiği üzere, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âiz’dir. Kasidesi, Sükkerî’nin Hüzeli’lere şerhinde 180 ve Şınkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit divanında 6’dadır. İkinci mısraı Lisân ve Tâc’da (عبب)’dedir.
([4]) Divanında 71 ve Lisân’da (حير) bir beyitten parçadır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra **المجمل**’de (حيص)’tedir.
([6]) Ebû Tâlib b. Abdülmuttalib’in bir beytinin ilk mısraıdır. Bu ilk mısra Lisân’da (حصص) “ما يحص شعيرة” diye okunmuştur. Sîre’de 175: “لا يخيس”. **الروض الأنف**’te (1: 177): “لا يخس”. Tamamı son ikisinde:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) İkinci mısraı daha önce (بيص)’te okunmuştu. Beyit, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âid’indir. (بيص) haşiyelerinde geçenlere bak. (لحص)’ta gelecektir.
([8]) Zeyl **المجمل**’dendir.
([9]) Asılda: “وأحنت المكان”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dan.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân (حين). İbn Berrî dedi ki: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit Lisân’da (16: 158، 292)’dedir; daha önce (أفن)’de nisbesiz geçmişti.
ـ
