# حيك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حيك

حاك الثوب يحيك حيكا بالفتح وحيكا وحياكة: نسجه، والحياكة: صنعته، قاله الليث، وغلطه الأزهري، وقال: إنما هو حاكه يحوكه حوكا، لا غير. وحاك الرجل في مشيته يحيك حيكا وحيكانا محركة، فهو حائك وحياك، وهي حياكة وحيكى، كجمزى هكذا في سائر النسخ، وهو غلط؛ لأن حيكى - محركة - إنما هو في المصادر، كما يأتي عن المبرد، وأما صفة المؤنث فهي حيكى بالكسر، قال سيبويه: امرأة حيكى، كضيزى، أصلها حيكى، فكرهت الياء بعد الضمة، وكسرت الحاء لتسلم الياء، والدليل على أنها فعلى أن فعلى لا تكون صفة ألبتة، ونقل الصاغاني عن المبرد: يقال: في مشيته حيكى مثال جمزى: إذا كان فيها تبختر، فتأمل ذلك. وحيكانة، بالفتح والكسر، وبضم الحاء وفتح الياء: إذا تبختر واختال، أو حرك منكبيه وجسده في مشيه حين يمشي مع كثرة لحم، وهذه المشية في النساء مدح، وفي الرجال ذم؛ لأن المرأة تمشي هذه المشية من عظم فخذيها، والرجل يمشي هذه المشية إذا كان أفحج. ويقال: حاك في مشيته: إذا اشتدت وطأته على الأرض. وقيل: الحيكان: مشية يحرك فيها الرجل أليتيه.

  وقال الجوهري: هو مشي القصير. وكل ذلك مستعار من حياكة الحائك. وقال شمر: حاك القول في القلب حيكا: إذا أخذ ورسخ، وروى الأزهري بسنده عن النواس بن سمعان رضي الله تعالى عنه، وفيه: والإثم ما حاك في صدرك، وكرهت أن يطلع عليه الناس أي: أثر فيه ورسخ، وروى شمر في حديث: الإثم ما حاك في النفس، وتردد في الصدر، وإن أفتاك الناس وقال ابن الأعرابي: ما حك في قلبي شيء، وما حز، ويقال: ما يحيك كلامك في فلان، أي ما يؤثر. وحاك السيف يحيك حيكا: إذا أثر وكذا القدوم والفأس. وحاكت الشفرة حيكا: قطعت. وقال الأسدي: ما تحيك المدية اللحم، ولا تحيك فيه. سواء كأحاك فيهما يقال: ضربته فما أحاك فيه السيف: إذا لم يعمل، ولا تحيك الفأس في هذه الشجرة، أي: لا تقطع. ونصر ومحمد ابنا حيك، محركا: محدثان ظاهره أنهما أخوان، وليس كذلك، بل نصر بن حيك سجستاني من شيوخ دعلج روى عن يحيى بن حكيم المقوم وغيره، ومحمد بن حيك مروزي ويعرف بالخلقاني كنيته أبو الحسن، حدث عن يحيى بن موسى البلخي، وعنه أبو النضر الخلقاني، فتأمل ذلك. وحيكان، كغيلان: لقب أبي عبد الله محمد بن يحيى بن محمد بن يحيى الذهلي من ذهل بن شيبان إمام أهل الحديث بنيسابور وابن إمامهم هكذا في سائر النسخ، والصواب لقب يحيى بن محمد بن يحيى، كما هو نص العباب والتبصير، وكنيته أبو زكريا، سافر مع والده العراق، وأسمعه من أحمد بن حنبل، وأما أبوه فكنيته أبو عبد الله، وهو محمد بن يحيى بن عبد الله بن خالد بن فارس بن ذؤيب الذهلي الإمام الحافظ، روى عنه الجماعة سوى مسلم. وقال ابن عباد: امرأة: حييكة كييكة: قصيرة مكتلة. وفي التهذيب في ترجمة ح ب ك روى أبو عبيد عن الأصمعي: الاحتباك الاحتباء، ثم قال: هذا الذي رواه أبو عبيد عنه فيه غلط، والصواب: احتاك بالثوب احتياكا: إذا احتبى به قال: وهكذا رواه ابن السكيت عن الأصمعي، وقد مر البحث فيه. ويقال: ما أحاكه السيف، أي: ما أحاك فيه فهو مثل حاكه وحاك فيه.
 ومما يستدرك عليه: جاء يتحيك، ويتحايك، كأن بين رجليه شيئا، يفرج بينهما إذا مشى. والحياكة، بالكسر: مضية تبختر وتثبط، ومنه حديث عطاء: قال ابن جريج: فما حياكتكم هذه? ورجل حيكانة: يتحيك في مشيته. وقال المبرد: في مشيته حيكى، كجمزى، أي: تبختر. وضبة حيكانة، أي: ضخمة، تحييك إذا سعت، زاد ابن عباد: وحيكانة بالكسر، وحيكانة بضم ففتح. والحياكة: الأنثى من النعام، شبهت في مشيها بالحائك، قال:
  حياكة وسط القطيع الأعرم

### Türkçe

**حاك** elbiseyi, **يحيك** **حيكا** (fetha ile) ve **حيكا** ve **حياكة**: onu dokudu; ve **الحياكة**: onu yaptı; bunu Leys söyledi; Ezherî onu yanlışladı ve dedi ki: ancak o, **حاكه يحوكه حوكا**’dır, başka değil. Ve adam yürüyüşünde **حاك** eder, **يحيك** **حيكا** ve **حيكانا** (harekeli), böylece o **حائك** ve **حياك**’tır; ve o (dişisi) **حياكة** ve **حيكى**’dır; **جمزى** gibi; bütün nüshalarda böyle; ve bu yanlıştır; çünkü **حيكى** - harekeli - ancak mastarlardadır, Müberred’den geleceği üzere; dişil sıfat ise **حيكى** kesre iledir. Sîbeveyh dedi: **امرأة حيكى**، **ضيزى** gibi; aslı **حيكى** idi; dammeden sonra yâ’yı kerih gördü, yâ’nın selamet bulması için **الحاء**’yı kesreledi; onun **فعلى** olduğuna delil şudur ki: **فعلى** asla sıfat olmaz. Sâğânî, Müberred’den nakletti: denir ki: yürüyüşünde **حيكى** vardır, **جمزى** misali: eğer onda salınma varsa; öyleyse bunu düşün.

Ve **حيكانة**, fetha ve kesre ile; ve **الحاء**’nın dammesi ve **الياء**’nın fethası ile: eğer salınır ve kibirlenirse; yahut yürürken, çok etlilikle birlikte yürüdüğü sırada omuzlarını ve bedenini hareket ettirirse. Bu yürüyüş kadınlarda övgüdür, erkeklerde yergidir; çünkü kadın bu yürüyüşü uyluklarının büyüklüğünden yürür; erkek ise bu yürüyüşü, eğer **أفحج** ise yürür. Ve denir ki: yürüyüşünde **حاك** etti: eğer yere basışı şiddetlendi ise. Ve denildi: **الحيكان**: adamın kalçalarını hareket ettirdiği bir yürüyüştür.

Cevherî dedi: o, kısa boylunun yürüyüşüdür. Bütün bunlar, dokumacının dokumasından ödünçtür. Şemmer dedi: söz kalpte **حاك** etti, **حيكا**: eğer aldı ve yerleştiyse. Ezherî, senediyle Nevvas b. Sem‘ân’dan - Allah Teâlâ ondan razı olsun - rivayet etti; onda: “Günah, göğsünde **حاك** eden şeydir ve insanların ona muttali olmasını kerih gördün” yani: onda iz bıraktı ve yerleşti. Şemmer bir hadiste rivayet etti: “Günah, nefiste **حاك** eden ve göğüste tereddüt eden şeydir; insanlar sana fetva verse de.” İbnü’l-A‘râbî dedi: Kalbimde bir şey **حك** etti; ve acıttı. Ve denir ki: Senin sözün falanda **يحيك** etmez; yani etki etmez. Ve kılıç **حاك** eder, **يحيك** **حيكا**: eğer iz bıraktıysa; aynı şekilde keser ve balta. Ve bıçak **حاكت** **حيكا**: kesti. Esedî dedi: bıçak eti **تحيك** etmez, onda **تحيك** etmez. İkisi hakkında **أحاك** gibi; denir ki: Ona vurdum da kılıç onda **أحاك** etmedi: eğer işlemediyse. Ve balta bu ağaçta **تحيك** etmez; yani kesmez.

Ve **نصر** ve **محمد**: **ابنا حيك** (harekeli): iki muhaddistir; zahiri, ikisinin kardeş olduklarıdır; öyle değildir; bilakis **نصر بن حيك** Sicistânî’dir, Da‘lec’in şeyhlerindendir; Yahyâ b. Hakîm el-Mukavvim ve başkasından rivayet etti. Ve **محمد بن حيك** Mervî’dir; **الخلقاني** diye bilinir; künyesi Ebü’l-Hasen’dir; Yahyâ b. Mûsâ el-Belhî’den hadis rivayet etti; ondan Ebü’n-Nadr el-Halkânî rivayet etti; öyleyse bunu düşün.

Ve **حيكان**, **غيلان** gibi: Nîsâbûr’da hadis ehlinin imamı ve onların imamının oğlu olan, Zühl b. Şeybân’dan Ebû Abdillâh Muhammed b. Yahyâ b. Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî’nin lakabıdır; bütün nüshalarda böyle; doğrusu, **العباب** ve **التبصير**’in nassı üzere, lakap Yahyâ b. Muhammed b. Yahyâ’nındır; künyesi Ebû Zekeriyyâ’dır; babasıyla Irak’a yolculuk etti; onu Ahmed b. Hanbel’den dinletti. Babasına gelince: künyesi Ebû Abdillâh’tır; o, imam hâfız Muhammed b. Yahyâ b. Abdillâh b. Hâlid b. Fâris b. Züeyb ez-Zühlî’dir; Müslim hariç cemaat ondan rivayet etti.

İbn Abbâd dedi: bir kadın: **حييكة** gibi **ييكة**: kısa, tıknazdır. **التهذيب**’de **ح ب ك** maddesinde Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: **الاحتباك** **الاحتباء**’dır; sonra dedi: Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği bu şeyde yanlış vardır; doğrusu: elbiseyle **احتاك** eder, **احتياكا**: eğer onunla **احتبى** ederse. Dedi: İbnü’s-Sikkît de Asma‘î’den bunu böyle rivayet etti; bunun araştırması geçti. Ve denir ki: Kılıç onu **أحاك** etmedi; yani onda **أحاك** etmedi; bu, **حاكه** ve **حاك فيه** gibidir.

Ve ona ek olarak (istidrâk olarak): **يتحيك** ederek ve **يتحايك** ederek geldi; sanki iki bacağı arasında bir şey varmış gibi; yürüdüğünde ikisinin arasını açar. Ve **الحياكة**, kesre ile: salınma ve ağırdan alma ile gidiştir; ondan Atâ’nın hadisi: İbn Cüreyc dedi: “Bu **حياكتكم** nedir?” Ve **رجل حيكانة**: yürüyüşünde **يتحيك** eder. Müberred dedi: yürüyüşünde **حيكى** vardır, **جمزى** gibi; yani: salındı. Ve **ضبة حيكانة**: yani iri; koştuğunda **تحييك** eder. İbn Abbâd artırdı: ve **حيكانة** kesre ile; ve **حيكانة** damme sonra fetha ile. Ve **الحياكة**: devekuşunun dişisi; yürüyüşünde dokumacıya benzetildi; dedi ki:

**حياكة وسط القطيع الأعرم**
