# حين (ح-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir

- Harfler: ح - ي - ن
- Kur'an'da: 35 geçiş · 33 ayet · 6 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/siga/%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Zaman | 15 | 15 | [2:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/2:36.md) |
| [حِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/siga/%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فِعْلَ | Zaman | 12 | 12 | [5:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/5:101.md) |
| [وَحِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَفِعْلَ | Ve zaman | 5 | 5 | [2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/2:177.md) |
| [حِينٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/siga/%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Zaman | 1 | 1 | [76:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/76:1.md) |
| [حِينَئِذٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/siga/%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A6%D9%90%D8%B0%D9%8D.md) | فِعْلَئِذٍ | O zaman | 1 | 1 | [56:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/56:84.md) |
| [حِينِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/siga/%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%90.md) | فِعْلِ | Zaman | 1 | 1 | [28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/28:15.md) |

## Mücavir kökler — 48 mücavir (203 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 8 ortak ayet · G² 38 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
2. [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · İnin
3. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Akşam yemeği demektir
4. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Arka demektir
5. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Halim meme ucu demektir
6. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sevb dış elbise demektir
7. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sena yaka demektir
8. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Açığa çıkarırsınız
9. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
10. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Namaz
11. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
12. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Granit taş demektir
13. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
14. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Sahip
15. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
16. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
17. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
18. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
19. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hamd: Cümle kapısı demektir
20. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
21. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
22. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
23. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
24. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
25. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
26. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
27. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
28. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
29. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
30. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
31. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
32. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
33. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
34. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
35. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Önce
36. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
37. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
38. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
39. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
40. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
41. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
42. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
43. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
44. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
45. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
46. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
47. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
48. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), ءان, [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md), [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir olayın gerçekleşmesi, olgunlaşması veya süt sağımı gibi periyodik bir eylemin vaktinin gelip çatması için belirlenen zaman dilimi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ya da varlığın tabi kılındığı geçici, sınırlı ve sonu olan mühlet, vade ve takdir edilmiş fırsat penceresi |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın mutlak ve soyut bir akış değil; bir işin, hükmün veya helakin vuku bulduğu ontolojik ve dinamik bir kesit olması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin mutlak ve sonsuz bir süreyi ifade ettiği zannıyla ahiret, helak veya dünya mühletine dair geçicilik bildiren ayetlerin yanlış yorumlanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, hareket, beliriş, açığa çıkma ve devinim (örneğin [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md), [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md), [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md)) | ن | Canlılık ve hareket imgesine süreklilik, sınırlanma ve somut bir varoluşsal mühlet boyutu katarak canlı hayatın eylemlerine zemin olan belirli bir zaman dilimini oluşturmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, dışarıdan tecrit etme, sınır çekme ve koruma hareketi |
| ي | El ve kol | İş yapma, uzanma, tasarruf etme ve somut müdahale hareketi |
| ن | Filiz, tohum, balık | Canlılık, döngüsel devamlılık, süreklilik ve üreme hareketi |
| حين | Çit ile sınırlanmış alan içinde elin tasarrufta bulunması ve canlılığın periyodik tezahürü | Bir başlangıcı ve sonu bulunan, sınırlanmış bir zaman aralığında insanın veya varlığın eylemini gerçekleştirmesi ve o sürenin dolmasıyla sonucun ortaya çıkması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya koyunun sütünü gelişi güzel değil, günde bir defa belirli ve tayin edilmiş bir vakitte sağmak (et-tahyîn / التحيين); ayrıca bir şeyin belirlenen vaktinin gelip çatması ve ecelin erişmesiyle helak olma (el-hayn / الحين) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiġa ez-Zübyânî beytinde helakin vaktinin gelip çatmasını bu kökle ifade etmiştir: بِتَبْلٍ غَيْرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْهَا / وَلَكِنَّ الحَوَائِنَ قَدْ تَحِينُ |
| Erken Arapça kullanım | El-Muhabbel es-Sa‘dî sağım düzenini ve sütün birikme vaktini tasvir ederken sağımın rastgele yapılması ile vakitli yapılması arasındaki farkı şu mısralarla anlatır: إِذَا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيَالَكَ أَفْنُهَا / وَإِنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى عَلَى الوَطْبِ حِينُهَا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حين kökü, merkezi Sami dilleri havzasında zamanın somut ve döngüsel olaylarla ilişkilendirilmesi matrisine aittir. Kökün İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan karşılıkları sınırlı olup, Arapçada belirgin bir özelleşmeye uğramıştır. Bununla birlikte, Sami dillerinde eylemin gerçekleşme anını ve uygun vakti bildiren ءان köküyle morfo-fonetik bir bağ ve hemze-ha dönüşümü ihtimali dilciler tarafından tartışılmıştır. Kökün en somut Sami çekirdeği, bedevî hayatın en temel döngüsü olan sağım, otlatma ve su başına varma periyotlarının sınırlanmasıyla ilgilidir. Kök hem nötr anlamda bir müddeti (el-hîn / الحِين) hem de o müddetin dolmasıyla vuku bulan ölümü ve helaki (el-hayn / الحَيْن) aynı gövdede birleştirerek Sami zihniyetindeki mukadder son ve ecel algısını semantik yapısında muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sağım periyodu ve vaktin erişmesi | Günlük periyodik eylemlerden hareketle az veya çok her türlü sınırlı süreye ve nihayetinde ecelin gelmesine ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Kuzeybatı Sami ekseninde vakit/an kavramı | Belirli bir zaman aralığını ve olgunlaşma devresini bildiren köklerle ortak kavramsal zemini paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Tāj al-ʿArūs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حين | Anlamlı | Vakit, mühlet, helak | Belirlenmiş süre, eylemin zamanı ve ecelin gelip çatması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Eğmek, bükmek | Bir nesneyi kavisli hale getirmek, şefkatle eğilmek | Kur'an'da geçmez; fiziksel bükülme ve sınırlama ilişkisi |
| يحن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| ينح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [نحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%8A.md) | Anlamlı | Yönelmek, ayırmak | Bir tarafa meyletmek, bir şeyi bir yöne çevirmek | Kur'an'da geçmez |
| [نيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağıt yakmak, inlemek | Ölünün ardından feryat etmek (el-nevh) | Kur'an'da geçmez; ses ve helak ilişkisi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حين | Merkez | Belirli veya belirsiz sınırlı süre | Bir hadisenin vuku bulması için ayrılmış, başlangıcı ve sonu olan dinamik mühlet | Az veya çok her türlü süre için kullanılır; bir şeye izafe edildiğinde o şeyin süresini bildirir |
| [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) | Komşu | Sınırlandırılmış an | Bir iş için önceden kesin olarak tayin ve takdir edilmiş belirli vade veya kesit | Sınırları ve başlangıç-bitiş çizgisi önceden belirlenmiş dakik zamandır |
| ءان | Komşu | An, şimdiki zaman | Bir eylemin tam gerçekleşme noktası veya içine girilen yakın vakit | Bir işin vaktinin erişip olgunlaştığını bildirir |
| [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Çağ, devir, gün sonu | Sıkışma ve süzülme çağrışımıyla olayların yoğunlaştığı zaman dilimi | Tarihsel süreç ve günün sıkışıp daraldığı ikindi vaktidir |
| [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Tayin edilmiş son sınır | Bir varlığın veya borcun sona ermesi için konulan kesin bitiş noktası | Sürenin kendisinden ziyade o sürenin nihai sınırını ve ölüm vaktini ifade eder |
| [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) | Zıt | Sonsuzluk, kesintisiz süre | Sonu ve sınırı olmayan, kesintiye uğramayan mutlak süreklilik | حين kökünün sınırlı ve geçici mühlet yapısına mutlaklık yönüyle zıttır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حين | Vakit, mühlet, sınırlı zaman | Bir işin gerçekleşmesine elverişli, az veya çok sınırlı müddet | Kesin |
| Latince | Tempus, opportunitas | Zaman dilimi, uygun fırsat aralığı | Tempus genel süreyi karşılarken, kelimenin eyleme elverişli vakit nüansını opportunitas tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | Time, period, season, while | Süre, mühlet, tayin edilmiş dönem | Kesintisiz akıp giden zamanı değil, sınırlanmış ve olay odaklı zaman parçalarını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zeit, Weile, Zeitspanne | Zaman, kısa süre, dönem aralığı | Belirli bir eylemin devam ettiği veya sona erdiği geçici müddeti ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Temps, moment, époque | Zaman, an, dönem | Olayın gerçekleştiği belirli konjonktürü ve sınırlı süreyi yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Dünya hayatının geçici mühleti | Belirli bir sona kadar verilen yaşama süresi | İnsanın yeryüzündeki konaklaması ve dünya nimetlerinden faydalanması bağlamında (Bakara [2:36](https://lisan.digital/tr/ayet/2:36.md), A‘râf [7:24](https://lisan.digital/tr/ayet/7:24.md), Yâsîn [36:44](https://lisan.digital/tr/ayet/36:44.md), Sâffât [37:148](https://lisan.digital/tr/ayet/37:148.md)) |
| Günün belirli ibadet vakitleri | Sabah, akşam, öğle ve gece gibi günün tayin edilmiş anları | Namaz ve tesbih vakitlerini beyan eden ayetlerde (Rûm [30:17](https://lisan.digital/tr/ayet/30:17.md), Rûm [30:18](https://lisan.digital/tr/ayet/30:18.md)) |
| Savaş ve tehlike anı | Zorluk, darlık ve çatışma zamanı | Zorlu koşullarda sabrı öven ayet bağlamında (Bakara [2:177](https://lisan.digital/tr/ayet/2:177.md)) |
| İnsanın var edilmediği mutlak geçmiş çağ | Çok uzun, belirsiz bir devir | İnsanın henüz anılmaya değer bir şey olmadığı kozmolojik evre (İnsân [76:1](https://lisan.digital/tr/ayet/76:1.md)) |
| Azabın ve helakin vaktinin gelmesi | Ecelin dolması ve cezanın vuku bulduğu an | İnkarcılara verilen mühletin dolması ve helak uyarısı (Sâd [38:3](https://lisan.digital/tr/ayet/38:3.md), Sâd [38:88](https://lisan.digital/tr/ayet/38:88.md), Enbiyâ [21:111](https://lisan.digital/tr/ayet/21:111.md)) |
| Ölüm ve can çekişme anı | Ruhun boğaza dayandığı o kritik vakit | Ölüm döşeğinde hazır bulunanların çaresizliğini bildiren bağlam (Vâkı‘a [56:84](https://lisan.digital/tr/ayet/56:84.md)) |
| Periyodik meyve verme dönemi | Mevsim, hasat aralığı | Güzel sözün her mevsim meyve veren ağaca benzetilmesi (İbrâhîm [14:25](https://lisan.digital/tr/ayet/14:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, mühlet ve halku'l-ef'âl | İnkarcılara tanınan sürenin ilahi adalet ve hikmetle ilişkisi; ecelin değişmezliği ve helak vaktinin takdiri | Sürenin ilahi takdirle sınırlı olduğu ve mühletin sonsuz cezasızlık anlamına gelmediği vurgusu |
| Fıkıh | Yeminler, adaklar ve kiralama akitleri | Bir kimsenin belirli bir zamana kadar bir şeyi yapmayacağına dair yemini ve bu sürenin sınırlandırılması | Fıkıhta mutlak bırakılan sürenin örfe göre altı ay, bir yıl veya belirli bir dönem olarak takdir edilmesi |
| Tefsir | İştikak ve bağlamsal tahsis | Kelimenin hem kısa bir anı hem de kırk yıl gibi uzun devirleri kapsayabilen elastik yapısının ayetlerdeki tayini | Kelimenin mübhem olup ancak muzâfun ileyh veya bağlam karinesiyle kesinleştiği tespiti |
| Hadis | Nâfile ibadet ve fitne dönemleri | Peygamberimizin günün belirli vakitlerinde yaptığı dualar ve ahir zamanda vuku bulacak imtihan anları | Belirli bir eylemin tam zamanında icra edilmesi ve fitne saatlerinden sakınma bilinci |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Dünya imtihanı ve ibadet düzeni | İmtihan mühleti ve periyodik taat aralığı | Amellerin sınırlı bir hayatta değer kazanmasını ve ibadetin vaktinde ifasını sağlar | İnsan için tanınan ömür geri dönüşü olmayan bir mühlettir | Kesin |
| İlmi | Doğadaki döngüler ve kozmik evreler | Periyot, evre ve mevsimsel döngü | Varlıkların büyüme, olgunlaşma ve bozunma süreçlerini açıklar | Ağacın meyve vermesi ve insanın yaratılış evreleri zamansal periyotlarla yürür | Güçlü |
| Siyasi | Devletlerin ve iktidarların ömrü | İktidar süresi, egemenlik mühleti | Zulüm veya adaletin sonsuza dek sürmeyeceğini, her gücün bir eceli olduğunu bildirir | Zalim yönetimlere tanınan vakit dolduğunda helak kaçınılmazdır | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler, vadeler ve üretim döngüsü | Vade, işletme ve hasat periyodu | Ticaretin, borçların ve üretimin sürdürülebilir zaman planlamasını tanzim eder | Tarımsal hasat ve borç vadeleri belirli bir zaman kesiti üzerinden yürütülür | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga boyu periyodu ve sınırlandırılmış integral aralığı ($\Delta t$) | Fizikte ve matematikte sonsuz zaman doğrusu üzerinde belirli bir başlangıç ve bitiş noktası arasında tanımlanmış, fonksiyonun değer ürettiği kapalı zaman aralığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta hak düşürücü süre ve sosyolojide tarihsel konjonktür | Bireye bir hakkı kullanması için tanınan yasal mühlet veya toplumların dönüşüm yaşadığı belirli kriz ve fırsat pencereleri | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece Türkçedeki anlık karşılıkla (şu anda, hemen) sınırlandırarak kökün kapsadığı uzun devirleri, hasat mevsimlerini ve varoluşsal mühlet boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün sadece saatlik veya anlık bir vakti değil; ana rahmindeki oluşumdan önceki kozmik devirleri, dünya hayatının tamamını ve toplumların helakine kadar geçen bütün süreci kuşatan çok katmanlı yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mühlet bildiren ayetlerin (örneğin dünya hayatında kalış süresinin) mutlak ve kalıcı bir yurt gibi algılanması veya azabın ertelenmesinin iptal edildiği zannına kapılınması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman felsefesini kurar; zamanın soyut bir boşluk değil, ilahi takdirle sınırlandırılmış eylem ve sorumluluk pencereleri bütünü olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcılara tanınan mühleti anlatan helak ayetlerinde, insanın yaratılış evrelerini bildiren kozmolojik ayetlerde ve günün muayyen vakitlerindeki ibadetleri düzenleyen ahkam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyanın ebedi olduğu vehmini yıkar; ilahi cezanın gecikmesini adaletsizlik veya yokluk zanneden yanılgıyı, her eylemin bir olgunlaşma ve hüküm vaktinin bulunduğu ilkesiyle düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin belirli ve düzenli aralıklarla sağılması ve bir hadisenin vaktinin gelip çatması.
- Soyut anlam: Bir varlığa eylemini tamamlaması için bağışlanan, başlangıcı ve bitişi bulunan sınırlı imtihan ve varoluş süresi.
- Sistematik karşılık: İlahî takdir altında işleyen evrensel nizamda her oluş, dönüşüm ve helak için ayrılmış olan dinamik vade ve mühlet penceresi.
- LaTeX modeli: $$T_h = [t_0, t_e] \subset \mathbb{R}^+, \quad \int_{t_0}^{t_e} f(x)\,dt = \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T_h$ belirli bir mühlet ve vakti temsil eder. Bu süre $t_0$ başlangıç anı ile $t_e$ nihai sınır ve ecel anı arasındaki kapalı aralıktır. Bu sınırlı aralık boyunca varlığın amelleri veya olguları ($f(x)$) birikir ve süre tamamlandığında nihai sonuç, hesap veya helak ($\Omega$) kaçınılmaz olarak tahakkuk eder.

## Geçtiği ayetler (33 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/2:36.md) — حِينٍ

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Nihayet şeytan onları cennetten kaydırdı. Onları bulundukları yerden çıkardı. Biz de: Kiminiz kiminize düşman olarak inin. Yeryüzünde sizin için bir zamana kadar yerleşim ve faydalanma vardır, dedik.

### [Bakara 2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/2:177.md) — وَحِينَ

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

Meal (IK): Yüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.

### [Maide 5:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/5:101.md) — حِينَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; size açıklanınca hoşunuza gitmeyecek olan şeyleri sormayın. Ku’ran indirilirken onları soracak olursanız, size açıklanır. Allah, bunları affetmiştir. Allah; Gafur’dur, Halim’dir.

### [Maide 5:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/5:106.md) — حِينَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.

### [Araf 7:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/7:24.md) — حِينٍ

قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Buyurdu ki: Kimimiz kiminize düşman olarak inin. Sizin için yeryüzünde bir müddet yerleşip kalmak ve geçinmek vardır.

### [Yunus 10:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/10:98.md) — حِينٍ

فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): İman edip imanı kendisine fayda sağlayan bir kasaba olsaydı ya? Yunus’un kavmi müstesna. Onlar, iman ettikleri zaman üzerlerinden bu dünya hayatında rüsvaylık azabını kaldırdık, bir zamana kadar da kendilerini faydalandırdık.

### [Hud 11:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/11:5.md) — حِينَ

أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Dikkat edin, onlar peygambere düşmanlıklarını gizlemek için iki büklüm olurlar. Elbiselerine büründükleri zaman da dikkat edin. Allah, onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir. Çünkü O, göğüslerde olanı bilendir.

### [Yusuf 12:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/12:35.md) — حِينٍ

ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): Sonra bütün delilleri onun lehine gördükleri halde yine de bir süre için onu zindana atmayı uygun buldular.

### [İbrahim 14:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/14:25.md) — حِينٍ

تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Ki, Rabbının izniyle her zaman yemişini verir. İnsanlar ibret alsınlar diye Allah, onlara misal veriyor.

### [Nahl 16:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/16:6.md) — حِينَ · وَحِينَ

وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ

Meal (IK): Akşamleyin getirir, sabah salarken onlarda sizin için bir güzellik vardır

### [Nahl 16:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/16:80.md) — حِينٍ

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükun yeri yaptı ve size hayvan derilerinden; gerek göç gününde gerek konduğunuz günde hafifçe taşıyacağınız evler; yünlerinden, yapağılarından, kıllarından bir zamana kadar giyimlik, döşemelik ve ticaret kumaşı verdi.

### [Enbiya 21:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/21:39.md) — حِينَ

لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ

Meal (IK): O küfredenler; yüzlerinden ve sırtlarından ateşi engellemeyecekleri ve yardım göremeyecekleri zamanı keşki bilseler.

### [Enbiya 21:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/21:111.md) — حِينٍ

وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Bilmem. Belki bu, sizin için bir deneme ve bir süreye kadar yararlanmadır.

### [Müminun 23:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/23:25.md) — حِينٍ

إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir. Bir süreye kadar onu gözetleyin.

### [Müminun 23:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/23:54.md) — حِينٍ

فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): Bir süreye kadar onları kendi sapıklıklarıyla başbaşa bırak.

### [Nur 24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/24:58.md) — وَحِينَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; ellerinizin altında olan köle ve cariyeler ve sizden henüz erginlik çağına gelmemiş olanlar; sabah namazından önce, öğle sıcağında soyunduğunuz zaman ve yatsı namazından sonra, yanınıza girecekleri vakit üç defa izin istesinler. Bunlar sizin üç mahrem vaktinizdir. Bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip çıkmakta size de, onlara da bir sorumluluk yoktur. Allah; size ayetlerini böylece açıklar. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Furkan 25:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/25:42.md) — حِينَ

إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Gerçekten tanrılarımız üzerinde direnmeseydik bizi az kalsın onlardan saptıracaktı, derler. Azabı gördükleri vakit, kimin yolunun sapık olduğunu bileceklerdir.

### [Şuara 26:218](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/26:218.md) — حِينَ

الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ

Meal (IK): Görür O seni, kalktığında.

### [Kasas 28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/28:15.md) — حِينِ

وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): O, halkının haberi olmadığı bir sırada şehre girdi ve birbiriyle dövüşen iki adam gördü. Şu, kendi adamlarından, bu da düşmanlarındandı. Kendi tarafından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Musa düşmanına bir yumruk indirdi ve ölümüne sebep oldu. Bu, şeytanın işidir. Zira o, apaçık saptıran bir düşmandır, dedi.

### [Rum 30:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/30:17.md) — حِينَ · وَحِينَ

فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ

Meal (IK): Akşama girerken ve sabaha ererken hepiniz Allah’ı tesbih edin.

### [Rum 30:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/30:18.md) — وَحِينَ

وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ

Meal (IK): Ve hamd, O’nadır. Göklerde de, yerde de, günün sonunda da, öğleye erdiğiniz vakitte de.

### [Yasin 36:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/36:44.md) — حِينٍ

إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Ama katımızdan bir rahmet ve bir süreye kadar geçinme başka.

### [Saffat 37:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/37:148.md) — حِينٍ

فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Nihayet ona inandılar, Biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.

### [Saffat 37:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/37:174.md) — حِينٍ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): Sen, bir süreye kadar onlardan yüz çevir.

### [Saffat 37:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/37:178.md) — حِينٍ

وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): Sen, bir süreye kadar onlardan yüz çevir.

### [Sad 38:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/38:3.md) — حِينَ

كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ

Meal (IK): Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik de onlar, çığlıklar kopardılar. Halbuki kurtulmak vakti değildi.

### [Sad 38:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/38:88.md) — حِينٍ

وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ

Meal (IK): Onun haberini bir müddet sonra öğreneceksiniz.

### [Zümer 39:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/39:42.md) — حِينَ

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Allah; ölüm anında canları alır. Ölmeyenin ise uykusunda. Ölmelerine hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini belli bir süreye kadar salıverir. Doğrusu bunda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.

### [Zümer 39:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/39:58.md) — حِينَ

أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Yahut azabı gördüğü vakit: Keşki benim için bir dönüş daha olsaydı da ihsan edenlerden olsaydım, diyeceği gün.

### [Zariyat 51:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/51:43.md) — حِينٍ

وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): Semud’da da. Hani onlara: Bir süreye kadar yararlanın, demişti.

### [Tur 52:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/52:48.md) — حِينَ

وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ

Meal (IK): Rabbının hükmüne sabret. Şüphesiz sen, Bizim gözetimimiz altındasın. Kalkacağın zaman da Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Vakıa 56:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/56:84.md) — حِينَئِذٍ

وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ

Meal (IK): O vakit görürsünüz siz.

### [İnsan 76:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/ayet/76:1.md) — حِينٌ

هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا

Meal (IK): İnsanın üzerinden, dehrden bir zaman geçmiştir ki o, henüz anılmaya değer bir şey bile değildi.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir. Sonra sağma zamanı an (elif), sonrada hemzenin ha’ya dönüşmesi ile hyn vakit demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والنون و واي معهما
ح ن و، ن ح و، ح ي ن، ن و ح، ن ي ح، أ ن ح، أ ح ن مستعملات
حنو:
الحِنْوُ: كلّ شيءٍ فيه اعوجاج. والجميع: الأَحْناء تقول: حِنْوُ الحِجَاج، وحِنْو الأَضلاع، وكل ما كان من خشبٍ قد انحنى، من إكافٍ وسَرْجٍ وقَتَبٍ: حِنْو، وكلّ منعرج من جبالٍ وأوديةٍ وقِفاٍر: حِنْوٌ. وحِنْو قُراقِرِ: موضع.
وحَنَيْتُه حَنْياً وحَنَوْته حَنْواً، إذ عطفته. والانحناء الفعل اللازم، والتَّحنِّي مثلُه.
والمَحْنِيَةُ: مُنحنَى الوادي حيث ينعرجُ منخفضاً عن السَّنَد، ويُقالُ في رجُلٍ في ظهره انحناء: إنّ فيه لَحِنايةً يهوديّة.
والحنيّةُ: القَوْسُ، والجميع: الحَنايا.
والحنو يجمع أيضاً على حُنِيّ، وربما جمعوا المنحنَى على حُنِيّ. قال العجاج:
في دفء أرطاة لها حُنِيُّ
والمَحْنِيَةُ، والجميعُ المحاني، في الأودية: عراقيلها. قال النابغة:
رَعَى الرّوضَ حتى نشَتِ الغُدْرُ كلُّها		يثني المحاني كلّها، والـمَـداهـنُ
والمَحْنِيَةُ: العُلْبة. وأحناءُ الأمور: مشتبهاتها. قال النابغة:
يقسّم أحنـاء الأمـور فـهـارب		وشاص عن الحرب العوان ودائنُ
والأمّ البَرّة: حانية، وقد حَنَتْ على ولدها تحنو.
وحَنَتِ الشّاةُ فهي حانية إذا أَمْكَنَتِ الكَبْشَ، من شِدَّة صِرافها.
والحانيّ منسوبٌ إلى الحانوت، والحانويّ كذلك وحنّأته، إذا خضبته بالحِنّاء.
نحو:
النَّحْوُ: القَصْدُ نَحْوَ الشّيء. نَحَوْتُ نحوه، أي: قَصَدْتُ قَصْدَهُ وبلغنا أنّ أبا الأسودِ وضع وجوهَ العربيّة، فقال للناس آنحوا نَحْوَ هذا فسُمْي نحواً. ويُجمعُ على الأَنْحاء. قال:
وللكلامِ وجوهٌ في تَصَـرُّفِـه		والنّحو فيه لأهل الرأي أنحاءُ
والنّاحيةُ من كلّ شيءٍ: جانِبُه.
ويقال: نحيّته فتنحَّى، وفي لغة نَحَيْتُهُ أنحاه نَحْياً بمعناه. قال ذو الرمة:
ألا أيًّهذا الباخِعُ الوجدُ نَفْسَـهُ		لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْكَ المقادِرُ
أي: باعدته.
والنَّحْيُ: جرّةُ فَخّارٍ يُمْخَضُ فيها اللّبن. نَحَى اللَّبَنَ يَنْحاهُ: مخضه، وتنحّاه: تَمَخَّضهُ. قال:
في قَعْرِ نِحْيٍ أستثير حُمَّه
وجمع النِّحْيِ: أَنْحاءٌ. والنِّحْيُ: الزّقُّ.
وأَنْحَيْتُ عليه ضَرْبا أي: أقبلتُ. وآنتَحَيْتُ له بسهمٍ، وتنحّيت له. قال:
تَنَحَّى له عمروٌ فشكّ ضلـوعَـه		بمُدْرَ نْفِقِ الخَلْجاءِ، والنَّقعُ ساطِعُ
وكلّ من جدّ في أمرٍ انتحى فيه كالفَرَس يَنْتَحي في عَدْوِه. قال:
أَنْحيتُ لبَّتَها الشّمال بشفرةٍ
وقال:
إذا انتحى الغويّ في انتحائه
حين:
الحَيْنُ: الهلاكُ. حان يَحينُ حَيْناً، وكلّ شيءٍ لم يُوفَّق للرشاد فقد حان حيناً.
والحائنةُ النّازلة: ذات الحَيْنِ، والجميعُ: الحوائنُ. قال النابغة.
ِبَتْبٍل غيرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْها		ولكنّ الحوائِنَ قد تَحينُ
وحيّنهُ اللهُ فَتحَيَّنَ.
والحِينُ: وقتٌ من الزّمان. تقول: حان أن يكونَ ذلك يَحينُ حَيْنُونَةً.
وحيّنتُ الشيءَ: جعلتُ له حينا. والتَّحيِينُ: أن تحلبَ النّاقةَ في اليوم مرّةً واحدةً. تقول: حيّنها، إذا جعل لها ذلك الوقت، وهي مُحيَّنة قال:
إذا أُفِنَتْ أروَى عيالَـكَ أَفْـنُـهـا		وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوطْبِ حَيْنُها
وحينئذٍ: تبعيد لقولك الآن فإذا باعدوا بين الوقت باعدوا بإذ فقالوا: حينَئِذٍ، خفّفوا الهمزة فأبدلوها باءً فكتبوا حينيذٍ.
والحيِنُ: يومُ القيامة.
نوح:
النَّوْحُ: مصدر ناح يَنوحُ نَوْحاً. ويقال: نائحة ذات نياحة، ونوّاحة ذات مناحة، والمناحة أيضاً الاسم، ويجمع على المناحات والمناوح.. والنَّوائح: اسم يقع على النِّساء يَجْتَمِعْنَ في مَناحة، ويجمع على هذا المعنى على الأَنْواح. قال:
كأنّ مُصفّحاتٍ في ذُراهُ		وأنواحاً عليهنّ المآلي
وتَناوَحَتِ الرّياحُ، إذا اشتدّ هبوبها.
والنَّوْحُ: نَوْحُ الحَمام.
نيح:
النَّيْحُ: اشتداد العَظْم بعد رطوبته من الكبير والصّغير. ناح يَنيحُ نَيْحاً. وإنّه لعظم نَيّحٌ شديد. ونَيَّح الله عظْمَهُ: يدعو له.
أنح:
أَنَحَ الرّجلُ يَأْنِحُ أنيحاً وأَنْحاً إذا تَأَذَّى من مَرَضٍ أو بُهْرٍ يَتَنَحْنَحُ ولا يئنُّ أنيناً.
أحن:
الإِحْنَةُ: الحِقْدُ في الصَّدْر، وربّما قالوا: حِنَة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **النون** ve **واي** onlarla beraber
**ح ن و**، **ن ح و**، **ح ي ن**، **ن و ح**، **ن ي ح**، **أ ن ح**، **أ ح ن** kullanımdadırlar.

**حنو**:
**الحِنْوُ**: içinde eğrilik bulunan her şey. Çoğulu: **الأَحْناء**. Dersin ki: **حِنْوُ الحِجَاج** ve **حِنْو الأَضلاع**; ve ağaçtan olup eğrilmiş olan her şey, **إكاف**’tan, **سَرْج**’den ve **قَتَب**’den: **حِنْو**; ve dağlardan, vadilerden ve çöllerden her kıvrımlı yer: **حِنْوٌ**. Ve **حِنْو قُراقِرِ**: bir yer.
Ve onu eğdim: **حَنَيْتُه** **حَنْياً** ve **حَنَوْته** **حَنْواً**, onu büktüğüm zaman. Ve **الانحناء** lâzım fiildir; **التَّحنِّي** de onun gibidir.
Ve **المَحْنِيَةُ**: vadinin kıvrımı; **السَّنَد**’den aşağıya doğru alçalarak kıvrıldığı yer. Ve sırtında eğrilik bulunan bir adam hakkında denir: “Onda Yahudî bir **لَحِنايةً** vardır.”
Ve **الحنيّةُ**: yay; çoğulu: **الحَنايا**.
Ve **الحنو** ayrıca **حُنِيّ** üzerine de cem‘ olunur; belki **المنحنَى**’yı da **حُنِيّ** üzerine cem‘ ettiler. **العجاج** dedi ki:
في دفء أرطاة لها حُنِيُّ
Ve **المَحْنِيَةُ**, çoğulu **المحاني**; vadilerde: onların engelleri. **النابغة** dedi ki:
رَعَى الرّوضَ حتى نشَتِ الغُدْرُ كلُّها		يثني المحاني كلّها، والـمَـداهـنُ
Ve **المَحْنِيَةُ**: **العُلْبة**. Ve işlerin **أحناءُ**’ı: onların karışık/şüpheli olanları. **النابغة** dedi ki:
يقسّم أحنـاء الأمـور فـهـارب		وشاص عن الحرب العوان ودائنُ
Ve iyi anne: **حانية**’dir; çocuğuna şefkat gösterdi, ona şefkat gösterir: **حَنَتْ** على ولدها **تحنو**.
Ve koyun **حَنَتِ**; o **حانية**’dir; koçu mümkün kıldığı zaman, kızgınlığının şiddetinden.
Ve **الحانيّ** **الحانوت**’a nisbetlidir; **الحانويّ** de böyledir. Ve onu kınaladım: **حنّأته**; onu **الحِنّاء** ile boyadığım zaman.

**نحو**:
**النَّحْوُ**: bir şeye doğru yönelme/kastetme; **نَحْوَ** الشيء. **نَحَوْتُ** نحوه, yani: onun kastını kastettim. Ve bize ulaştı ki **أبو الأسود** Arapçanın vecihlerini koydu da insanlara: “Şunun **نَحْوَ**’una yönelin” dedi; böylece ona **نحواً** adı verildi. Ve **الأَنْحاء** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
وللكلامِ وجوهٌ في تَصَـرُّفِـه		والنّحو فيه لأهل الرأي أنحاءُ
Ve her şeyin **النّاحيةُ**’si: onun yanı/tarafı.
Ve denir: onu uzaklaştırdım: **نحيّته**; o da uzaklaştı: **فتنحَّى**. Ve bir dilde: **نَحَيْتُهُ** **أنحاه** **نَحْياً**; mânâsı böyledir. **ذو الرمة** dedi ki:
ألا أيًّهذا الباخِعُ الوجدُ نَفْسَـهُ		لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْكَ المقادِرُ
Yani: onu uzaklaştırdı.
Ve **النَّحْيُ**: içinde süt çalkalanan çömlek. Sütü çalkaladı: **نَحَى اللَّبَنَ يَنْحاهُ**; onu çalkaladı. Ve **تنحّاه**: onu çalkaladı. Dedi ki:
في قَعْرِ نِحْيٍ أستثير حُمَّه
Ve **النِّحْيِ**’nin çoğulu: **أَنْحاءٌ**. Ve **النِّحْيُ**: tulum.
Ve ona vurarak yöneldim: **أَنْحَيْتُ عليه ضَرْبا**; yani: yöneldim. Ve ona bir okla yöneldim: **آنتَحَيْتُ له بسهمٍ**, ve ona çekildim/yöneldim: **تنحّيت له**. Dedi ki:
تَنَحَّى له عمروٌ فشكّ ضلـوعَـه		بمُدْرَ نْفِقِ الخَلْجاءِ، والنَّقعُ ساطِعُ
Ve her kim bir işte ciddîleşirse onda yönelir; tıpkı atın koşusunda yönelmesi gibi: **يَنْتَحي**. Dedi ki:
أَنْحيتُ لبَّتَها الشّمال بشفرةٍ
Ve dedi ki:
إذا انتحى الغويّ في انتحائه

**حين**:
**الحَيْنُ**: helâk. **حان يَحينُ حَيْناً**; ve her şey ki doğru yola muvaffak kılınmadı, muhakkak **حان حيناً**.
Ve inen musibet olan **الحائنةُ**: **ذات الحَيْنِ**’dir; çoğulu: **الحوائنُ**. **النابغة** dedi.
ِبَتْبٍل غيرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْها		ولكنّ الحوائِنَ قد تَحينُ
Ve Allah onu helâk etti: **وحيّنهُ اللهُ**; o da helâkı gözetti: **فَتحَيَّنَ**.
Ve **الحِينُ**: zamandan bir vakit. Dersin ki: bunun olması zamanı geldi: **حان أن يكونَ ذلك يَحينُ حَيْنُونَةً**.
Ve şeye vakit tayin ettim: **وحيّنتُ الشيءَ**; ona bir vakit kıldım. Ve **التَّحيِينُ**: deveyi günde bir defa sağmandır. Dersin ki: ona o vakti kıldı: **حيّنها**; o vakit için kıldı; o da **مُحيَّنة**’dir. Dedi ki:
إذا أُفِنَتْ أروَى عيالَـكَ أَفْـنُـهـا		وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوطْبِ حَيْنُها
Ve **وحينئذٍ**: “şimdi” sözünü uzaklaştırmadır; vakitler arasını uzaklaştırdıkları zaman **إذ** ile uzaklaştırdılar da “**حينَئِذٍ**” dediler; hemzeyi hafiflettiler, onu **باءً** ile değiştirdiler; böylece **حينيذٍ** yazdılar.
Ve **الحيِنُ**: kıyamet günü.

**نوح**:
**النَّوْحُ**: **ناح يَنوحُ نَوْحاً**’ın masdarı. Ve denir: **نائحة** ذات **نياحة**; ve **نوّاحة** ذات **مناحة**. Ve **المناحة** da isimdir; **المناحات** ve **المناوح** üzerine cem‘ olunur. Ve **النَّوائح**: bir **مَناحة**’da toplanan kadınlara denilen isimdir; bu mânâda **الأَنْواح** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
كأنّ مُصفّحاتٍ في ذُراهُ		وأنواحاً عليهنّ المآلي
Ve rüzgârlar karşılıklı esti: **تَناوَحَتِ الرّياحُ**; esişleri şiddetlendiği zaman.
Ve **النَّوْحُ**: güvercinin feryadı/ötüşü.

**نيح**:
**النَّيْحُ**: büyükte ve küçükte, yaşlığından sonra kemiğin sertleşmesidir. **ناح يَنيحُ نَيْحاً**. Ve o, şiddetli **نَيّحٌ** bir kemiktir. Ve Allah onun kemiğini sert kılsın: **ونَيَّح الله عظْمَهُ**; ona dua eder.

**أنح**:
Adam inledi/rahatsızlandı: **أَنَحَ الرّجلُ يَأْنِحُ أنيحاً وأَنْحاً**; hastalıktan veya nefes darlığından eziyet gördüğü zaman; boğazını temizler gibi ses çıkarır: **يَتَنَحْنَحُ**; fakat inleme olarak inlemez: **ولا يئنُّ أنيناً**.

**أحن**:
**الإِحْنَةُ**: göğüste kin. Bazen dediler ki: **حِنَة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحينُ: الوقت. يقال: حينئذ. قال خُويلد:
كأبي الرَمادِ عظيمُ القِدْرِ جَفْنَـتُـهُ		حينَ الشتاء كحوض المَنْهَلِ اللَقِفِ
وربَّما أدخلوا عليه التاء. قال أبو وجزة السعديّ:
العاطِفونَ تَحينَ ما من عاطِفٍ		والمُطْعِمونَ زَمانَ أين المُطْعِمُ
والحينُ أيضاً: المدَّة. ومنه قوله تعالى: "هَلْ أتى على الإنسان حِينٌ من الدَهر". وحان له أن يفعلَ كذا يَحينُ حَيْناً، أي آنَ. وحانَ حينُهُ، أي قرب وقتُه. قالت بُثَينَةُ:
وإنَّ سُلُوِّي عن جمـيلٍ لَـسـاعَةٌ		من الدهر ما حانَتْ ولا حانَ حينُها
وعاملته مُحايَنَةً، مثل مساوَعة. وأَحْيَنْتُ بالمكان، إذا أقمتَ به حيناً. وحَيَّنْتُ الناقةَ، إذا جعلت لها في كلِّ يوم وليلة وقتاً تحلبها فيه. قال المخبّل:
إذا أُفِنَتْ أَرْوى عِيالَـكَ أَفْـنُـهـا		وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبى على الوَطْب حَيْنُها
وفلان يأكل الحَيْنَةَ والحِينَةَ، أي المرّة الواحدة في اليوم والليلة. وفلان يفعل كذا أحياناً، وفي الأَحايِينِ. وتَحَيَّنَ الوارشُ، إذا انتظر وقتَ الأكل ليدخل. والحَيْنُ بالفتح: الهلاك. يقال: حانَ الرجل، أي هلك. وأَحانَهُ الله.

##### Türkçe

**الحينُ**: vakit. Denir: **حينئذ**. **خُويلد** dedi:
**كأبي الرَمادِ عظيمُ القِدْرِ جَفْنَـتُـهُ		حينَ الشتاء كحوض المَنْهَلِ اللَقِفِ**
Ve bazen ona **التاء**’yı dâhil ederler. **أبو وجزة السعديّ** dedi:
**العاطِفونَ تَحينَ ما من عاطِفٍ		والمُطْعِمونَ زَمانَ أين المُطْعِمُ**
Ve **الحينُ** ayrıca: müddet. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: "**هَلْ أتى على الإنسان حِينٌ من الدَهر**". Ve ona şöyle yapması **حان**; **يَحينُ حَيْناً**; yani, vakti geldi. Ve **حانَ حينُهُ**; yani vakti yaklaştı. **بُثَينَةُ** dedi:
**وإنَّ سُلُوِّي عن جمـيلٍ لَـسـاعَةٌ		من الدهر ما حانَتْ ولا حانَ حينُها**
Ve onunla **مُحايَنَةً** muamele ettim; **مساوَعة** gibi. Ve **أَحْيَنْتُ** mekânda; onda bir müddet ikamet ettiğin zaman. Ve **حَيَّنْتُ** deveyi; her gün ve gece ona, onda sağacağın bir vakit kıldığın zaman. **المخبّل** dedi:
**إذا أُفِنَتْ أَرْوى عِيالَـكَ أَفْـنُـهـا		وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبى على الوَطْب حَيْنُها**
Ve falan **الحَيْنَةَ** ve **الحِينَةَ** yer; yani gün ve gecede bir tek kerre. Ve falan şöyle yapar **أحياناً**, ve **في الأَحايِينِ**. Ve **تَحَيَّنَ** **الوارشُ**; içeri girmek için yemeğin vaktini beklediği zaman. Ve **الحَيْنُ** fetha ile: helâk. Denir: **حانَ** adam; yani helâk oldu. Ve Allah onu **أَحانَهُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الياء** ve onların üçüncüsü olan şey)
  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri de hayâlanma ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: hayat ve **الحَيَوان**; o, ölümün ve **المَوَتَان**’ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ** deve” denir: ona ait yavru neredeyse ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu dirilttim”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “ondan hayâlandım, hayâlanma ile” sözleridir. Ebû Zeyd dedi: “Ondan **حَيِيتُ** **أَحيا**”; hayâlandığın zaman. Deve’nin **حَياء**’ına gelince, o onun ferci(dir); bu, bundan olabilir; sanki o, eğer hayâlananlardan olsaydı, onun görünmesinden ve açığa çıkmasından hayâlanırdı diye taşınmış gibidir.
  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o belirsizdir; “İstediğin yerde otur” dersin; ve o, ötreli olur. Kisâî onda fethayı da nakletti.
   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyletme ve düzgünlük yolundan sapmadır. “Şeyden saptı, sapar; **حَيْدَةً** ve **حُيوداً**” denir. **الحَيُودُ**: çok sapan kimse; bunun benzeri **الحَيَدى** “**فَعَلى**” üzere. Hüzeli dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağdan nadir olan (çıkıntı); çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun çıkıntılarıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.
  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** (hayret/şaşkınlık) vardır; “işte şaşırdı, şaşırır” denir; ve “şaşırdı, şaşırır”. **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yer. Kays dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Ve her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; o sahih bir kıyastır; çünkü dolduğu zaman onun bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolduğu zaman içinde [su] tereddüt eden **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها *
  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**’sı hakikatte **واو**’dur. Bundan **الحيِّز** (yan/cihet) vardır. Kavim **انحاز** etti; onun babında zikredilmiştir.
   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekr dedi: “İpi **حِسْتُ**; onu büktüğün zaman; onu **حَيْسا** olarak **أحِيسُه**.” Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu büktüğü zaman onun kuvvetleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen bir şeydir; o, babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** (dedi). Dedi ki: **الحَيْس**’e benzetildi.
  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulüm ve inat içinde meyletmedir. “Haktan saptı, sapar; **حَيْصاً**”; zulmettiği zaman, denir. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Ve babdandır onların “**حَيْص بَيْص** içine düştüler” sözleri; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “**السَّمُرَةُ** hayız oldu” denir; ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bunun için lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.
   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**’ın hepsinde **الواو**’dur. Onun babında zikredilmiştir.
  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “Ona zulmetti; zulmeder” denir; meylettiği zaman. Ve ondan “şeyi **تحيفْتُ**”; onu yanlarından aldığın zaman; bu, babın kıyasıdır; çünkü o, onun genişliğinden yanlarına meyletti.
  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyle inmesidir. “Kötülük ona indi; iner” denir. Allah تعالى buyurdu: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde yürür; **حَيَكاناً**” denir; iki omzunu ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ve ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “Senin sözün falanda tutunmuyor” denir. Ancak ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda tutunmadır.
  Ve bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda tutunmadı”; onda kesip işlemediği zaman.
  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. Ve “Falancayla **مُحَايَنَةً** muamele ettim” denir; **الحِين**’den. Ve “Mekânda **أحيَنْتُ**”: orada bir **حيناً** ikamet ettim. Ve “Şunun **حِينُ** geldi”; yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  Ve “Koyunu **حَيَّنْتُ**”; onu defa defa sağdığın zaman, denir. Ve “Onu **حَيَّنْتُ**”; ona bir **حيناً** kıldım, denir. **التأفين**: onu sağacağın bir vakit kılmamandır. **المُخَبّل** dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حِين**’dir: bir **حينٌ** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çoktur; ve bir **حينٌ** ki Allah تعالى onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların helâk için “**حَيْنٍ**” sözleridir; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “**يستحق**”.
([2]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir; Lisân’da ( **صحم** , **جرمز** , **حزب** , **حيد** ) olduğu üzere. Ve kasidesi, es-Sükkarî’nin el-Hüzeliyyîn şerhinde 180 ve Şenkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit, divanında 6’dadır. Onun ikinci mısraı Lisân ve Tâc’da ( **عبب** )dedir.
([4]) Divanında 71 ve Lisân’da ( **حير** ) olan bir beytin parçasıdır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra **المجمل**’de ( **حيص** )dedir.
([6]) Abdülmuttalib oğlu Ebû Tâlib’in bir beytinin ilk mısraıdır. Bu ilk mısra Lisân’da ( **حصص** ) “**ما يحص شعيرة**” diye okunmuştur. Sîre’de 175: “**لا يخيس**”. **الروض الأنف**’te (1: 177): “**لا يخس**”. Tamamı, son ikisinde:
  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) Onun ikinci mısraı daha önce ( **بيص** )’ta okunmuştu. Beyit, Ümeyye b. Ebî Âid el-Hüzelî’nindir. ( **بيص** ) haşiyelerinde geçenlere bak. Ve ( **لحص** )’ta gelecektir.
([8]) **المجمل**’den ikmaldir.
([9]) Asılda: “**وأحنت المكان**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dan.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân ( **حين** ). İbn Berrî dedi: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit Lisân’da (16: 158, 292)dir; ve daha önce ( **أفن** )’de nisbesiz olarak geçti.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحين: وقت بلوغ الشيء وحصوله، وهو مبهم المعنى ويتخصص بالمضاف إليه، نحو قوله تعالى: ﴿ولات حين مناص﴾ [ص/3]، ومن قال حين يأتي على أوجه: للأجل، نحو: ﴿فمتعناهم إلى حين﴾ [الصافات/148]، وللسنة، نحو قوله تعالى: ﴿تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها﴾ [إبراهيم/25]، وللساعة، نحو: ﴿حين تمسون وحين تصبحون﴾ [الروم/17]، وللزمان المطلق، نحو: ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ [الدهر/1]، ﴿ولتعلمن نبأه بعد حين﴾ [ص/88]. فإنما فسر ذلك بحسب ما وجده قد علق به، ويقال: عاملته محاينة: حينا وحينا، وأحينت بالمكان: أقمت به حينا، وحان حين كذا، أي: قرب أوانه، وحينت الشيء: جعلت له حينا، والحين عبر به عن حين الموت.

##### Türkçe

- **الحين**: bir şeyin erişme ve meydana gelme vakti; o, anlamı müphem olandır ve muzâfun ileyhe ile tahsis olunur; yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ولات **حين** مناص﴾ [ص/3]. Ve “**حين** gelir” diyen kimseye göre **حين** çeşitli vecihler üzeredir: ecel için; şu gibi: ﴿فمتعناهم إلى **حين**﴾ [الصافات/148]. Ve sene için; yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿تؤتي أكلها كل **حين** بإذن ربها﴾ [إبراهيم/25]. Ve saat için; şu gibi: ﴿**حين** تمسون و**حين** تصبحون﴾ [الروم/17]. Ve mutlak zaman için; şu gibi: ﴿هل أتى على الإنسان **حين** من الدهر﴾ [الدهر/1]، ﴿ولتعلمن نبأه بعد **حين**﴾ [ص/88]. Şu hâlde o, bunu ancak, kendisine bağlanmış bulduğu şeye göre tefsir etmiştir. Ve denilir: onunla **محاينة** olarak muamele ettim: bir **حينا** ve bir **حينا**. Ve **أحينت** mekânda: onda bir **حينا** ikamet ettim. Ve **حان حين** şöyle şöyle; yani: onun vakti yaklaştı. Ve **حينت** şeyi: ona bir **حينا** kıldım. Ve **الحين** ile ölüm vakti kastedilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي ن
حان حينه‏:‏ جاء وقته وحان لك أن تقوم وهو يتحين طعام الناس ويأكل الحينة والحينة والحين ولا عيب فيكم غير أن ضيوفكم تحان وحين الضيف إحدى العظائم وحان فلان وهو حائن والخائن حائـن والديـن حيـن أي هلـاك ونزلـت بـه كائنـة حائنـة أي فيهـا حينه‏.‏

##### Türkçe

ح ي ن
**حان حينه**: vakti geldi; vakti geldi ve senin için kalkman vakti geldi; o, insanların yemeğini gözetler ve **الحينة** ve **الحينة** ve **الحين** yer. Ve sizde, misafirlerinizin **تحان** olması dışında bir ayıp yoktur. Ve misafirin **حين**i büyük musibetlerden biridir. Ve falan **حان** oldu; o **حائن**dir. Ve **الخائن** **حائـن**dir. Ve **الديـن** **حيـن**dir; yani helâk. Ve ona **كائنـة حائنـة** indi; yani onda onun **حينه**si vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِينُ: الدهرُ، وقيل: وقت من الدَّهر مبهم يصلح لجميع الأَزمان كلها، طالت أَو قَصُرَتْ، يكون سنة وأَكثر من ذلك، وخص بعضهم به أَربعين سنة أَو سبع سنين أَو سنتين أَو ستة أَشهر أَو شهرين. والحِينُ: الوقتُ، يقال: حينئذ؛ قال خُوَيْلِدٌ:
كابي الرَّمادِ عظيمُ القِدْرِ جَفْنَتُه،
حينَ الشتاءِ، كَحَوْضِ المَنْهَلِ اللَّقِفِ.
والحِينُ: المُدَّة؛ ومنه قوله تعالى: هل أَتى على الإنسان حينٌ من الدَّهِرِ. التهذيب: الحِينُ وقت من الزمان، تقول: حانَ أَن يكون ذلك، وهو يَحِين، ويجمع على الأَحيانِ، ثم تجمع الأَحيانُ أَحايينَ، وإذا باعدوا بين الوقتين باعدوا بإِذ فقالوا: حِينَئذٍ، وربما خففوا همزة إذا فأَبدلوها ياء وكتبوها بالياء. وحانَ له أَن يَفْعَلَ كذا يَحِينُ حيناً أَي آنَ. وقوله تعالى: تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بإِذن ربِّها؛ قيل: كلَّ سنةٍ، وقيل: كُلَّ ستة أَشهر، وقيل: كُلَّ غُدْوةٍ وعَشِيَّة. قال الأَزهري: وجميع من شاهدتُه من أَهل اللغة يذهب إلى أَن الحِينَ اسم كالوقت يصلح لجميع الأَزمان، قال: فالمعنى في قوله عز وجل: تؤتي أُكلها كل حين، أَنه ينتفع بها في كل وقت لا ينقطع نفعها البتة؛ قال: والدليل على أَن الحِينَ بمنزلة الوقت قول النابغة أَنشده الأَصمعي:
تَناذَرَها الراقونَ من سَوْءِ سَمِّها،
تُطَلِّقه حِيناً، وحِيناً تُراجِعُ.
المعنى: أَن السم يَخِفُّ أَلَمُه وقْتاً ويعود وقتاً. وفي حديث ابن زِمْلٍ: أَكَبُّوا رَواحِلَهم في الطريق وقالوا هذا حِينُ المَنْزِلِ أَي وقت الرُّكُونِ إلى النُّزُولِ، ويروى خَيْرُ المنزل، بالخاء والراء. وقوله عز وجل: ولَتَعْلَمُنَّ نبأَه بعد حِينٍ؛ أَي بعد قيام القيامة، وفي المحكم أَي بعد موت؛ عن الزجاج. وقوله تعالى: فتَوَلَّ عنهم حتى حِينٍ؛ أَي حتى تنقضي المُدَّةُ التي أَُمْهِلوا فيها، والجمع أَحْيانٌ، وأَحايينُ جمع الجمع، وربما أَدخلوا عليه التاء وقالوا لاتَ حِينَ بمعنى ليس حِينَ. وفي التنزيل العزيز: ولاتَ حِينَ مَناصٍ؛ وأَما قول أَبي وَجْزة: العاطِفُونَ تَحِينَ ما من عاطفٍ،
والمُفْضِلونَ يَداً، إذا ما أَنْعَمُوا.
قال ابن سيده: قيل إنه أراد العاطِفُونَ مثل القائمون والقاعدون، ثم إنه زاد التاء في حين كما زادها الآخر في قوله:
نَوِّلِي قبل نَأْي دَارِي جُماناً،
وصِلِينا كما زَعَمْتِ تَلانا.
أَراد الآن، فزاد التاء وأَلقى حركة الهمزة على ما قبلها. قال أَبو زيد: سمعت من يقول حَسْبُكَ تَلانَ، يريد الآن، فزاد التاء، وقيل: أَراد العاطفونَهْ، فأَجراه في الوصل على حدّ ما يكون عليه في الوقف، وذلك أَنه يقال في الوقف: هؤلاء مسلمونهْ وضاربونَهْ فتلحق الهاء لبيان حركة النون، كما أَنشدوا:
أَهكذَا يا طيْب تَفْعَلُونَهْ،
أَعَلَلاَ ونحن مُنْهِلُونَهْ؟
فصار التقدير العاطفونه، ثم إنه شبه هاء الوقف بهاء التأْنيث، فلما احتاج لإقامة الوزن إلى حركة الهاء قلبها تاء كما تقول هذا طلحه، فإذا وصلت صارت الهاء تاء فقلت: هذا طلحتنا، فعلى هذا قال العاطفونة، وفتحت التاء كما فتحت في آخر رُبَّتَ وثُمَّتَ وذَيْتَ وكَيْتَ؛ وأَنشد الجوهري (* قوله
«وأنشد الجوهري إلخ» عبارة الصاغاني هو إنشاد مداخل والرواية: العاطفون تحين ما من عاطف، * والمسبغون يداً
إذا ما أنعموا
والمانعون من الهضيمة جارهم، * والحاملون إذا العشيرة
تغرم
واللاحقون جفانهم قمع الذرى * والمطعمون زمان أين
المطعم.).
بيت أَبي وجزة:
العاطِفُونَ تَحِينَ ما من عاطفٍ،
والمُطْعِمونَ زمانَ أَيْنَ المُطْعِمُ
المُطْعِمُ قال ابن بري: أَنشد ابن السيرافي:
فإِلَى ذَرَى آلِ الزُّبَيْرِ بفَضْلِهم،
نِعْمَ الذَّرَى في النائياتِ لنا هُمُ
العاطفون تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُسْبِغُونَ يداً إذا ما أنْعَمُوا
قال: هذه الهاء هي هاء السكت اضطر إلى تحريكها؛ قال ومثله: همُ القائلونَ الخيرَ والآمِرُونَهُ،
إذا ما خَشُوا من مُحْدَثِ الأَمْرِ مُعْظَما.
وحينئذٍ: تَبْعيدٌ لقولك الآن. وما أَلقاه إلا الحَِيْنَة بعد الحَِيْنَةِ أَي الحِينَ بعد الحِينِ. وعامله مُحايَنَةً وحِياناً: من الحينِ؛ الأَخيرة عن اللحياني، وكذلك استأْجره مُحايَنَةً وحِياناً؛ عنه أَيضاً. وأَحانَ من الحِين: أَزْمَنَ. وحَيَّنَ الشيءَ: جعل له حِيناً. وحانَ حِينُه أَي قَرُبَ وَقْتُه. والنَّفْسُ قد حانَ حِينُها إذا هلكت؛ وقالت بُثَيْنة:
وإنَّ سُلُوِّي عن جَميلٍ لساعَةٌ،
من الدَّهْرِ، ما حانَتْ ولا حانَ حِينُها.
قال ابن بري: لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت؛ قال: ومثله لمُدْرِك بن حِصْنٍ:
وليسَ ابنُ أُنْثى مائِتاً دُونَ يَوْمِهِ،
ولا مُفْلِتاً من مِيتَةٍ حانَ حِينُها.
وفي ترجمة حيث: كلمة تدل على المكان، لأَنه ظرف في الأَمكنة بمنزلة حِينٍ في الأَزمنة. قال الأَصمعي: ومما تُخْطِئُ فيه العامَّةُ والخاصة باب حين وحيث، غَلِطَ فيه العلماء مثل أَبي عبيدة وسيبويه؛ قال أَبو حاتم: رأَيت في كتاب سيبويه أَشياء كثيرة يجعل حين حيث، وكذلك في كتاب أَبي عبيدة بخطه؛ قال أَبو حاتم: واعلم أَن حين وحيث ظرفان، فحين ظرف من الزمان، وحيث ظرف من المكان، ولكل واحد منهما حدّ لا يجاوزه، قال: وكثير من الناس جعلوهما معاً حيث، قال: والصواب أَن تقول رأَيت حيث كنت أَي في الموضع الذي كنت فيه، واذْهَب حيث شئت أَي إلى أَي موضع شئت. وفي التنزيل العزيز: وكُلا من حيث شِئْتُما. وتقول: رأَيتك حينَ خرج الحاجُّ أَي في ذلك الوقت، فهذا ظرف من الزمان، ولا تقل حيث خرج الحاج. وتقول: ائتِني حينَ مَقْدَمِ الحاجِّ، ولا يجوز حيثُ مَقْدَم الحاج، وقد صير الناس هذا كله حيث، فلْيَتَعَهَّدِ الرجلُ كلامه، فإِذا كان موضعٌ يَحْسُنُ فيه أَيْنَ وأَيُّ موضع فهو حيثُ، لأَن أَيْنَ معناه حيث، وقولهم حيث كانوا وأَين كانوا معناهما واحد، ولكن أَجازوا الجمع بينهما لاختلاف اللفظين، واعلم أَنه يَحْسُن في موضع حينَ لَمَّا وإذ وإذا ووقت ويوم وساعة ومتى، تقول: رأَيتك لما جئت، وحينَ جئت، وإذْ جئت، وقد ذكر ذلك كله في ترجمة حيث. وعَامَلْته مُحايَنة: مثل مُساوَعة. وأَحْيَنْتُ بالمكان إذا أَقمت به حِيناً. أَبو عمرو: أَحْيَنَتِ الإبلُ إذا حانَ لها أَن تُحْلَب أَو يُعْكَم عليها. وفلان يفعل كذا أَحياناً وفي الأَحايِينِ. وتَحَيَّنْتُ رؤية فلان أَي تَنَظَّرْتُه. وتَحيَّنَ الوارِشُ إذا انتظر وقت الأَكل ليدخل. وحَيَّنْتُ الناقة إذا جعلت لها في كل يوم وليلة وقتاً تحلبها فيه. وحَيَّنَ الناقةَ وتَحَيَّنها: حَلَبها مرة في اليوم والليلة، والاسم الحَِينَةُ؛ قال المُخَبَّلُ يصف إبلاً:
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها،
وإن حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حَينُها.
وفي حديث الأَذان: كانوا يَتَحَيَّنُون وقتَ الصلاة أَي يطلبون حِينَها. والحينُ: الوقتُ. وفي حديث الجِمارِ: كنا نَتَحَيَّنُ زوالَ الشمس. وفي الحديث: تَحَيَّنُوا نُوقَكم؛ هو أَن تَحْلُبها مرة واحدة وفي وقت معلوم. الأَصمعي: التَّحَيينُ أَن تحْلُبَ الناقة في اليوم والليلة مرة واحدةً، قال: والتَّوْجِيبُ مثله وهو كلام العرب. وإبل مُحَيَّنةٌ إذا كانت لا تُحْلَبُ في اليوم والليلة إلا مرة واحدة، ولا يكون ذلك إلاَّ بعدما تَشُولُ وتَقِلُّ أَلبانُها. وهو يأْكل الحِينةَ والحَيْنة أَي المرّة الواحدة في اليوم والليلة، وفي بعض الأُصول أَي وَجْبَةً في اليوم لأَهل الحجاز، يعني الفتح. قال ابن بري: فرق أَبو عمرو الزاهد بين الحَيْنةِ والوجبة فقال: الحَيْنة في النوق والوَجْبة في الناس، وكِلاهما للمرة الواحدة، فالوَجْبة: أَن يأْكل الإنسان في اليوم مرة واحدة، والحَيْنة: أَن تَحْلُبَ الناقة في اليوم مرة. والحِينُ: يومُ القيامة. والحَيْنُ، بالفتح: الهلاك؛ قال:
وما كانَ إِلا الحَيْنُ يومَ لِقائِها،
وقَطْعُ جَديدِ حَبْلِها من حِبالكا.
وقد حانَ الرجلُ: هَلَك، وأَحانه الله. وفي المثل: أَتَتْكَ بحائنٍ رِجْلاه. وكل شيء لم يُوَفَّق للرَّشاد فقد حانَ. الأَزهري: يقال حانَ يَحِينُ حَيْناً، وحَيَّنَه الله فتَحَيَّنَ. والحائنةُ: النازلة ذاتُ الحَين، والجمع الحَوائنُ؛ قال النابغة:
بِتَبْلٍ غَيْرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْها،
ولكِنَّ الحَوائنَ قد تَحِينُ
وقول مُلَيح:
وحُبُّ لَيْلى ولا تَخْشى مَحُونَتَهُ
صَدْعٌ بنَفْسِكَ مما ليس يُنْتَقَدُ.
يكون من الحَيْنِ، ويكون من المِحْنةِ. وحانَ الشيءُ: قَرُبَ. وحانَتِ الصلاةُ: دَنَتْ، وهو من ذلك. وحانَ سنْبُلُ الزرع: يَبِسَ فآنَ حصادُه. وأَحْيَنَ القومُ: حانَ لهم ما حاولوه أَو حان لهم أَن يبلغوا ما أَمَّلوه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
كيفَ تَنام بعدَما أَحْيَنَّا.
أَي حانَ لنا أَن نَبْلُغَ. والحانَةُ: الحانُوتُ؛ عن كراع. الجوهري: والحاناتُ المواضع التي فيها تباع الخمر. والحانِيَّةُ: الخمر منسوبة إلى الحانة، وهو حانوتُ الخَمَّارِ، والحانوتُ معروف، يذكر ويؤنث، وأَصله حانُوَةٌ مثل تَرْقُوَةٍ، فلما أُسكنت الواو انقلبت هاء التأْنيث تاء، والجمع الحَوانيتُ لأَن الرابع منه حرف لين، وإنما يُرَدُّ الاسمُ الذي جاوز أَربعة أَحرف إلى الرباعي في الجمع والتصفير، إذا لم يكن الحرف الرابع منه أَحد حروف المدّ واللين؛ قال ابن بري: حانوتٌ أَصله حَنَوُوت، فقُدِّمت اللام على العين فصارت حَوَنُوتٌ، ثم قلبت الواو أَلفاً لتحرُّكها وانفتاح ما قبلها فصارت حانُوتٍ، ومثل حانُوت طاغُوتٌ، وأَصله طَغَيُوتٌ، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الحِينُ**: dehr; ve denildi ki: dehrden belirsiz bir vakittir; bütün zamanların hepsine elverişlidir; uzasa da kısalsa da; bir yıl olur ve bundan daha fazla olur; ve bazısı onu kırk yıla yahut yedi yıla yahut iki yıla yahut altı aya yahut iki aya tahsis etti. Ve **الحِينُ**: vakit; denir: **حينئذ**; **خُوَيْلِدٌ** dedi:

Külün babası gibi, kazanı büyük, çanağı (kasesi) geniş,
kış vakti, su içilen yerin çukur havuzu gibi.

Ve **الحِينُ**: müddet; ve ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **هل أَتى على الإنسان حينٌ من الدَّهِرِ**. **التهذيب**: **الحِينُ** zamandan bir vakittir; dersin: **حانَ** ki bu olsun, ve o **يَحِين**; ve **الأَحيانِ** üzerine cem‘ olunur; sonra **الأَحيانُ** **أَحايينَ** olarak cem‘ olunur; ve iki vakit arasını uzak tuttuklarında **إِذ** ile uzak tuttular da dediler: **حِينَئذٍ**; ve bazen **إذا**’nın hemzesini hafiflettiler de onu **ياء** ile değiştirdiler ve onu **ياء** ile yazdılar. Ve ona şöyle yapmasının vakti geldi: **حانَ له أَن يَفْعَلَ كذا يَحِينُ حيناً** yani **آنَ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بإِذن ربِّها**; denildi: her yıl; ve denildi: her altı ay; ve denildi: her sabah ve akşam. **الأَزهري** dedi: dil ehlinden gördüğüm herkes, **الحِينَ**’in vakit gibi bir isim olduğuna gider; bütün zamanlara elverişlidir; dedi: Aziz ve Celil’in sözü olan **تؤتي أُكلها كل حين**’deki mâna: her vakitte ondan faydalanılır; faydası asla kesilmez; dedi: **الحِينَ**’in vakit menzilesinde olduğuna delil, **النابغة**’nin sözüdür; onu **الأَصمعي** okuttu:

Okuyucular onu, zehrinin kötülüğünden birbirine haber verirler,
onu bir vakit boşar, bir vakit geri döndürür.

Mâna: zehrin acısı bir vakit hafifler ve bir vakit geri döner. Ve **ابن زِمْلٍ** hadîsinde: “Bineklerini yolda devirdiler ve ‘bu **حِينُ المَنْزِلِ**’ dediler” yani inişe yaslanmanın vakti; ve **خَيْرُ المنزل** diye de rivayet olunur; **الخاء** ve **الراء** ile. Ve Aziz ve Celil’in sözü: **ولَتَعْلَمُنَّ نبأَه بعد حِينٍ**; yani kıyametin kopmasından sonra; ve **المحكم**’de: yani ölümden sonra; **الزجاج**’dan. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فتَوَلَّ عنهم حتى حِينٍ**; yani içinde kendilerine mühlet verilen müddet sona erinceye kadar; ve cem‘i **أَحْيانٌ**’dır; ve **أَحايينُ** cem‘in cem‘idir; ve bazen ona **التاء**’yı soktular ve “**لاتَ حِينَ**” dediler; “**ليس حِينَ**” mânasında. Ve Aziz tenzilde: **ولاتَ حِينَ مَناصٍ**. Ama **أَبي وَجْزة**’nin sözü:

Merhamet edenler, **تَحِينَ**; merhamet eden yokken,
ve eliyle ihsan edenler, nimet verdikleri vakit.

**ابن سيده** dedi: denildi ki o, merhamet edenler (çoğul) murad etti; **القائمون** ve **القاعدون** gibi; sonra o, **حين**’de **التاء**’yı artırdı; nitekim başkası da şu sözünde onu artırdı:

Uzaklaşmamdan önce bana inci ver,
ve dediğin gibi bize bağlan, **تَلانا**.

**الآن**’ı murad etti; **التاء**’yı artırdı ve hemzenin harekesini öncesine attı. **أَبو زيد** dedi: “**حَسْبُكَ تَلانَ**” diyen birini işittim; **الآن**’ı istiyor; **التاء**’yı artırdı. Ve denildi ki: **العاطفونَهْ** murad etti; onu vasılda, vakıftaki hâli üzere yürüttü; çünkü vakıfta denir: “هؤلاء مسلمونهْ وضاربونَهْ”; **الهاء** **النون**’un harekesini açıklamak için eklenir; nitekim şöyle okudular:

Böyle mi ey Tayyib, yapıyorsunuz **تَفْعَلُونَهْ**,
biz su içirenler iken, mı?

Böylece takdir **العاطفونه** oldu; sonra o, vakıf **الهاء**’sını **هاء التأْنيث**’e benzetti; vezni ikame için **الهاء**’nın harekesine ihtiyaç duyunca onu **تاء**’ya çevirdi; senin “هذا طلحه” demen gibi; vaslettiğinde **الهاء** **تاء** olur da “هذا طلحتنا” dersin; buna göre “**العاطفونة**” dedi; ve **التاء**’yı, **رُبَّتَ** ve **ثُمَّتَ** ve **ذَيْتَ** ve **كَيْتَ**’in sonunda açtığı gibi açtı. Ve **الجوهري** okuttu:

(* “Ve **الجوهري** okuttu, ilh.” sözü **الصاغاني**’nin ibaresidir; o, “maddeler”i okutmaktır; ve rivayet:
العاطفون تحين ما من عاطف، * والمسبغون يداً
إذا ما أنعموا
والمانعون من الهضيمة جارهم، * والحاملون إذا العشيرة
تغرم
واللاحقون جفانهم قمع الذرى * والمطعمون زمان أين
المطعم.).

**أَبي وجزة**’nin beyti:

Merhamet edenler, **تَحِينَ**; merhamet eden yokken,
ve yedirenler: “yediren nerede?” zamanı.

**المُطْعِمُ**. **ابن بري** dedi: **ابن السيرافي** okuttu:

Âl-i Zübeyr’in zirvelerine, faziletleriyle,
uzaklarda bize ne güzel zirveler onlar!
Merhamet edenler, **تَحِينَ**; merhamet eden yokken,
ve eliyle bol verenler, nimet verdikleri vakit.

Dedi: bu **الهاء** sükût **الهاء**’sıdır; onu harekete mecbur kaldı; dedi: bunun benzeri:

Onlar hayrı söyleyenler ve onu emredenlerdir,
işin yenisinden büyük bir şeyden korktukları vakit.

Ve **حينئذٍ**: “şimdi” demene uzaklaştırmadır. Ve ben onu ancak **الحَِيْنَة**’den sonra **الحَِيْنَةِ** (görürüm) yani **الحِينَ**’den sonra **الحِينِ**. Ve onunla **مُحايَنَةً** ve **حِياناً** muamele etti: **الحين**’den; sonuncusu **اللحياني**’dendir; ve yine onu **مُحايَنَةً** ve **حِياناً** kiraladı; ondan da; yani. Ve **أَحانَ** **من الحِين**: yaşlandı. Ve **حَيَّنَ الشيءَ**: ona bir **حِين** yaptı. Ve **حانَ حِينُه** yani vakti yaklaştı. Ve nefis, helâk olduğu vakit **قد حانَ حِينُها**; ve **بُثَيْنة** dedi:

Ve gerçekten benim Cemîl’den tesellim bir saattir,
dehrden; ne **حانَتْ** ne de onun **حِينُها** **حانَ**.

**ابن بري** dedi: Buseyne’ye bundan başka bir beyit korunmadı; dedi: bunun benzeri **مُدْرِك بن حِصْنٍ**’ındır:

Hiçbir dişinin oğlu gününden önce ölü değildir,
ve vakti gelmiş bir ölümden kaçıp kurtulan da değildir.

**حيث** tercümesinde: mekâna delâlet eden bir kelime; çünkü o, mekânlarda bir zarf olup zamanlarda **حِينٍ** menzilesindedir. **الأَصمعي** dedi: avamın ve havassın hata ettiği şeylerden: **حين** ve **حيث** bâbı; âlimler onda yanıldı; **أَبي عبيدة** ve **سيبويه** gibi. **أَبو حاتم** dedi: **سيبويه**’nin kitabında birçok şey gördüm; **حين**’i **حيث** yapar; ve **أَبي عبيدة**’nin kitabında da, kendi hattıyla, böyledir. **أَبو حاتم** dedi: bil ki **حين** ve **حيث** iki zarftır; **حين** zamandan bir zarf, **حيث** mekândan bir zarf; her birinin bir sınırı vardır, onu aşmaz; dedi: insanların çoğu ikisini birlikte **حيث** yaptı; dedi: doğru olan şudur: “**رأَيت حيث كنت**” dersin; yani bulunduğun yer olan mevkide; ve “**اذْهَب حيث شئت**” dersin; yani dilediğin hangi yere. Ve Aziz tenzilde: **وكُلا من حيث شِئْتُما**. Ve dersin: “**رأَيتك حينَ خرج الحاجُّ**” yani o vakitte; bu zamandan bir zarftır; “**حيث خرج الحاج**” deme. Ve dersin: “**ائتِني حينَ مَقْدَمِ الحاجِّ**”; “**حيثُ مَقْدَم الحاج**” câiz değildir. Ve insanlar bunun hepsini **حيث** yaptı; kişi sözünü gözetsin; eğer bir yer, içinde **أَيْنَ** ve “hangi yer” güzel oluyorsa, o **حيثُ**’tir; çünkü **أَيْنَ**’ın mânası **حيث**’tir; “**حيث كانوا**” ve “**أَين كانوا**” sözlerinin mânası birdir; fakat iki lafzın farklılığından dolayı ikisini bir araya getirmeyi câiz gördüler. Ve bil ki **حينَ**’in yerinde **لَمَّا** ve **إذ** ve **إذا** ve **وقت** ve **يوم** ve **ساعة** ve **متى** güzel olur; dersin: “**رأَيتك لما جئت**” ve “**وحينَ جئت**” ve “**وإذْ جئت**”; bunun hepsini **حيث** tercümesinde zikretti. Ve onunla **مُحايَنة** muamele etti: **مُساوَعة** gibi. Ve mekânda bir müddet ikamet ettiğimde **أَحْيَنْتُ بالمكان**. **أَبو عمرو**: develer, sağılmasının yahut üzerine bağ vurulmasının vakti geldiğinde **أَحْيَنَتِ الإبلُ**. Ve falan şöyle yapar: **أَحياناً** ve **في الأَحايِينِ**. Ve falanı görmeyi **تَحَيَّنْتُ** yani onu gözetledim. Ve **الوارِشُ** yeme vaktini bekleyip girmek için beklediğinde **تَحيَّنَ**. Ve deveyi, her gün ve gece onu sağacağım bir vakit kıldığımda **حَيَّنْتُ الناقة**. Ve **حَيَّنَ الناقةَ** ve **تَحَيَّنها**: onu gün ve gecede bir kere sağdı; isim **الحَِينَةُ**’dir; **المُخَبَّلُ** develeri vasfederek dedi:

Eğer zayıflatılırsa, zayıflatılması senin çoluk çocuğunu sular,
ve eğer **حُيِّنَتْ** olursa, onun **حَينُها** tuluma artar.

Ezan hadîsinde: namaz vaktini **يَتَحَيَّنُون** idiler; yani onun **حِينَ**’ını arıyorlardı. Ve **الحينُ**: vakit. Ve **الجِمارِ** hadîsinde: güneşin zevâlini **نَتَحَيَّنُ** idik. Ve hadîste: **تَحَيَّنُوا نُوقَكم**; o, onu bir kere ve bilinen bir vakitte sağmandır. **الأَصمعي**: **التَّحَيينُ** deveyi gün ve gecede bir kere sağmandır; dedi: **التَّوْجِيبُ** de onun gibidir; ve o Arapların sözüdür. Ve **إبل مُحَيَّنةٌ**: gün ve gecede ancak bir kere sağılan develer; bu ancak, sütleri çekilip azaldıktan sonra olur. Ve o, gün ve gecede bir kere olan yemeği yer: **الحِينةَ** ve **الحَيْنة**; ve bazı asıllarda: Hicaz ehli için günde bir **وَجْبَةً**; yani fetha (açık okuma). **ابن بري** dedi: **أَبو عمرو الزاهد** **الحَيْنةِ** ile **الوجبة** arasında ayırdı da dedi: **الحَيْنة** develerde, **الوَجْبة** insanlarda; ikisi de bir kere içindir; **الوَجْبة**: insanın günde bir kere yemesidir; **الحَيْنة**: deveyi günde bir kere sağmandır. Ve **الحِينُ**: kıyamet günü. Ve **الحَيْنُ** (fetha ile): helâk; dedi:

Onunla buluşma gününde ancak **الحَيْنُ** vardı,
ve senin iplerinden onun yeni ipini kesmek.

Ve adam **قد حانَ**: helâk oldu; ve Allah onu **أَحانه**. Ve meselde: “Sana, iki ayağıyla bir **حائنٍ** getirdi.” Ve her şey, doğru yola muvaffak kılınmadıysa, **قد حانَ**. **الأَزهري**: denir: **حانَ يَحِينُ حَيْناً**; ve Allah onu **حَيَّنَه** de o **تَحَيَّنَ**. Ve **الحائنةُ**: **الحَين** sahibi olan musibet; cem‘i **الحَوائنُ**; **النابغة** dedi:

Yanında istenmeyen bir ayıpla,
lâkin **الحَوائنَ** gerçekten **تَحِينُ**.

Ve **مُلَيح**’in sözü:

Leylâ sevgisi—ve onun **مَحُونَتَهُ**’nden korkmazsın—
nefsinde bir yarıktır; tenkit edilmez şeydendir.

**الحَيْنِ**’den olur; ve **المِحْنةِ**’den olur. Ve **حانَ الشيءُ**: yaklaştı. Ve **حانَتِ الصلاةُ**: yaklaştı; o da bundandır. Ve ekinin başağı **حانَ سنْبُلُ الزرع**: kurudu; böylece hasadı geldi. Ve kavim **أَحْيَنَ**: denedikleri şeyin vakti onlara geldi yahut umdukları şeye ulaşmalarının vakti onlara geldi; **ابن الأَعرابي**’den; ve okuttu:

Nasıl uyursun, biz **أَحْيَنَّا** olduktan sonra.

Yani bize ulaşmanın vakti geldi. Ve **الحانَةُ**: dükkân; **كراع**’dan. **الجوهري**: **الحاناتُ** şarabın satıldığı yerlerdir. Ve **الحانِيَّةُ**: haneye nispetle şarap; o, şarapçının dükkânıdır; ve **الحانوتُ** bilinir; müzekker de gelir müennes de; aslı **حانُوَةٌ**’dur; **تَرْقُوَةٍ** gibi; **الواو** sükûnlandırılınca **هاء التأْنيث** **تاء**’ya döndü; cem‘i **الحَوانيتُ**’tir; çünkü onun dördüncüsü bir yumuşak harftir; dört harfi aşan isim, cem‘ ve tasğîrde dörtlüye döndürülür; eğer onun dördüncü harfi med ve lîn harflerinden biri değilse. **ابن بري** dedi: **حانوتٌ**’un aslı **حَنَوُوت**’tur; **اللام** **العين**’in önüne geçirildi de **حَوَنُوتٌ** oldu; sonra **الواو** hareketli ve öncesi fethalı olduğu için **أَلفاً**’ya çevrildi de **حانُوتٍ** oldu; ve **حانُوت** gibi **طاغُوتٌ**; aslı **طَغَيُوتٌ**’tur; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي ن * * الحِينُ * الوقت يقال حينئذ وربما أدخلوا عليه التاء فقالوا * تَحِين * بمعنى حين و * الحِيُ * أيضا المدة ومنه قوله تعالى ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ و * حَانَ * له أن يفعل كذا يحين * حِيناً * بالكسر أي آن و * حانَ حِينُهُ * أي قرب وقته وعامله * محَايَنَةً * مثل مساوعة و * أحْيَنَ * بالمكان أقام به حينا وفلان يفعل كذا * أحْيَاناً * وفي * الأحَايِينِ * و * الحَيْنُ * بالفتح الهلاك وقد * حَانَ * الرجل أي هلك وبابه باع و * أحَانَهُ * الله و * الحَانَاتُ * المواضع التي تباع فيها الخمر و * الحَانِيَّةُ * الخمر منسوبة إلى الحانة وهو حانوت الخمار و * الحَانُوتُ * معروف يذكر ويؤنث وجمعه حوانيت

##### Türkçe

* ح ي ن * * **الحِينُ** * vakittir; **حينئذ** denir. Bazen ona **التاء**’yı dâhil ederler de **تَحِين** derler; **حين** mânâsında. Ve **الحِيُ** dahi müddettir; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ . Ve ona, şöyle yapması **حَانَ** oldu; **حِيناً** (kesre ile) **يحين**; yani **آن**. Ve **حانَ حِينُهُ**; yani vakti yaklaştı. Ve onu **محَايَنَةً** olarak muamele etti; **مساوعة** gibi. Ve **أحْيَنَ** mekânda; onda bir müddet ikamet etti. Ve falan kimse şöyle yapar: **أحْيَاناً**; ve **الأحَايِينِ**’de. Ve **الحَيْنُ** (fetha ile) helâktir. Ve adam **حَانَ** oldu; yani helâk oldu. Ve onun bâbı **باع**’dır. Ve Allah onu **أحَانَهُ**. Ve **الحَانَاتُ** şarabın satıldığı yerlerdir. Ve **الحَانِيَّةُ** şaraptır; **الحانة**’ye nisbetlidir; o, şarapçının dükkânı olan **حانوت**’tur. Ve **الحَانُوتُ** mâlûmdur; müzekker de zikredilir, müennes de. Ve cem‘i **حوانيت**’tir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!الحِيْنُ ، بالكسْرِ : الدَّهْرُ ، أَو وَقْتٌ مُبْهَمٌ يَصْلُحُ لجمِيع الأَزْمانِ ) كُلِّها ( طالَ أَو قَصُرَ ) ؛ ) وفي المُحْكَمِ : طالَتْ أَو قَصُرَتْ ؛ ( يكونُ سَنَةً وأَكْثَرَ ) مِن ذلكَ ، ( أَو يَخْتَصُّ بأَرْبعينَ سَنَةً ، أَو سَبْعِ سِنِينَ ، أَو سَنَتَيْنِ ، أَو سِتَّةِ أَشْهُرٍ ، أَو شَهْرَيْنِ ، أَو كلُّ غُدْوَةٍ وعَشِيَّةٍ ) .
( وقوْلُه تعالَى : ﴿تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ *!حِينٍ﴾ ، قيلَ : كلَّ سنةٍ ؛ وقيلَ : كلَّ سِتَّةِ أَشْهُر ؛ وقيلَ : كُلَّ غُدْوةٍ وعَشِيَّة .
قالَ الأَزْهرِيُّ : وجميعُ مَنْ شاهدْتُه مِنْ أَهلِ اللّغَةِ يذْهبُ إلى أَنَّ الحِينَ اسمٌ كالوقْتِ يَصْلُحُ لجمِيعِ الأَزْمانِ ، قالَ : والمعْنَى في قوْلِه عزَّ وجلَّ : ﴿تُؤْتَي أُكُلَها كُلّ حِينٍ﴾ ، أَنَّه يَنْتَفع بها في كلِّ وقْتٍ لا يَنْقَطِعُ نَفْعُها البتَّة ؛ قالَ : والدَّليلُ على أَنَّ الحِينَ يكونُ بمنْزِلَةِ الوَقْتِ قَوْل النابِغَةِ أَنْشَدَه الأَصْمعيّ :

تَناذَرَها الراقونَ من سَوْءِ سَمِّه اتُطَلِّقه *!حيناً *!وحيناً تُراجِعُ المعْنَى : أَنَّ السمَّ يَخِفُّ أَلَمُهُ وَقْتاً ويعُودُ وَقْتاً .
وقالَ الراغِبُ : الحِينُ وقْتُ بلُوغِ الشيءِ وحصُولِه ، وهو مُبْهَمُ المعْنَى ، ويَتَخَصَّصُ بالمُضافِ إليه . ومَنْ قالَ : حِيْن تأْتي على أَوْجُهٍ :
للأَجَلِ نَحْو : ﴿ومَتَّعْناهُم إلى حِيْنٍ﴾ .
والسَّنَة نَحْو : ﴿تُؤْتَى أُكْلُها كلَّ حِيْنٍ﴾ .
وللسَّاعَةِ نَحْو : ﴿حِيْن تمسُون *!وحِيْن تُصْبحُون﴾ .
وللزَّمان المُطْلَق نَحْو : ﴿هلْ أَتَى على الإِنْسانِ حِيْنٌ مِنَ الدَّهْرِ﴾ ، و ﴿لتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بعْدَ حِيْنٍ﴾ ، فإِنَّما فسَّرَ ذلِكَ بحَسَبِ ما وجدَ وعلقَ به .
وقالَ المناوِيّ : الحِيْنُ في لسانِ العَرَبِ يُطْلَقُ على لحظَةٍ فما فَوْقها إلى ما لا يَتَناهَى ، وهو معْنَى قَوْلهم : الحِيْنُ ، لُغَة : الوَقْتُ ، يُطْلَقُ على القَليلِ والكثيرِ .
( و ) الحِيْنُ : ( يومُ القِيامةِ ) ، وبه فُسِّرَ قوْلُه تعالَى : ﴿ولَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ﴾ ، أَي بعْدَ قِيامِ القِيامةِ ؛ وفي المحْكَمِ : بعْدَ مَوْت ، عن الزَّجَّاج .
( و ) الحِيْنُ : ( المُدَّةُ ؛ وقوله تعالى : ﴿فَتَوَلَّ عنهم حتَّى حِينٍ﴾ أَي حتَّى تَنْقَضِيَ المُدَّةُ التي أُمْهِلُوها ) ، أَي أُمْهِلُوا فيها ؛ ( ج *!أَحْيانٌ ، وجج *!أَحايِينُ . وإذا باعَدُوا بَيْنَ الوَقْتَيْنِ باعَدُوا بإذْ فقالوا حِينَئِذٍ ) ، ورُبَّما خفَّفُوا هَمْزَةَ إذْ فأَبْدَلُوها ياءً ، وكَتَبُوه حِينيذٍ بالياءِ ، ورُبَّما أَدْخَلوا عليه التاء فقالوا : لاتَ حِينَ أَي ليسَ حِينَ ؛ وفي التَّنْزيلِ

العَزيزِ : ﴿لاتَ حِينَ مَناصٍ﴾ . وأَمَّا قوْلُ أَبي وَجْزَة :
العاطِفُونَ *!تَحِينَ ما مِنْ عاطفٍ والمُفْضِلونَ يَداً إذا ما أَنْعَمُواقالَ ابنُ سِيْدَه : أَرادَ العاطِفُونَ مثْل القائِمُونَ والقاعِدُونَ ، ثم زَادَ التاء في حِيْنَ كما زادت في تَلان بمعْنَى الآنَ . وقيلَ : أَرادَ العاطِفُونَهْ فأَجْرَاه في الوَصْلِ على حَدِّ ما يكونُ عليه في الوقْفِ ، ثم إنَّه شبَّه هاءَ الوَقْفِ بهاءِ التأْنِيثِ ، فلمَّا احْتاجَ لإِقامَةِ الوَزْنِ إِلى حَرَكَةِ الهاءِ قَلَبَها تاءً ثم فتحت .
قالَ ابنُ بَرِّي : وهكذا أَنْشَدَه ابنُ السِّيرافيّ :
العاطِفُونَهْ حين ما من عاطفٍ ( *!وحَيَّنَهُ : جَعَلَ له *!حِيناً .
( و ) حَيَّنَ ( النَّاقَةَ : جَعَلَ لها في كلِّ يَوْمٍ ولَيْلةٍ وَقْتاً يَحْلُبُها فيه *!كتَحَيَّنَها ) إذا حَلَبَها في اليَوْمِ واللَّيْلَةِ مَرَّةً ؛ ( والاسْمُ الحِيْنُ *!والحِيْنَةُ ، بكسْرِهِما ) ؛ ) قالَ المُخَبَّلُ يَصِفُ إِبِلاً :
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها وإِن *!حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوطبِ *!حَينُها وفي الحدِيثِ : ( *!تَحَيَّنُوا نُوقَكُم ) .
وقالَ الأَصْمعيُّ : *!التَّحْيِينُ مِثْلُ التَّوْجِيبِ ، ولا يكونُ ذلِكَ إلاَّ بَعْدَ ما تَشُولُ وتَقِلُّ أَلبانُها . ( و ) يقالُ : ( مَتَى *!حِينَةُ ناقَتِكَ ) ، أَي ( مَتَى وَقْتُ حَلَبِها وكَمْ *!حِينَتُها ) ، أَي ( كَمْ حِلابُها .
( وحانَ حِينٌ ) : ) أَي ( قَرُبَ وآنَ ) .
( وفي الصِّحاحِ : حانَ أَنْ يَفْعلَ كذا حيناً أَي آنَ وحانَ حِينُه : أَي قَرُبَ وَقْتَه ؛ وأَنْشَدَ لبُثَيْنَة :
وإِنَّ سُلُوِّي عن جَمِيلٍ لَساعَةٌ من الدَّهْرِ ما *!حانَتْ ولا *!حانَ حِينُها

قالَ ابنُ بَرِّي : لم يحفظ لبُثَيْنة إلاَّ هذا البَيْت ؛ قالَ : ومثْلُه لمُدْرِك بنِ حِصْنٍ :
وليسَ ابنُ أُنْثى مائِتاً دُونَ يَوْمِهِولا مُفْلِتاً من موتةٍ حانَ حِينُها ( و ) حانَ ( السُّنْبُلُ : يَبِسَ ) فآنَ حَصَادُه .
( وعَامَلَهُ مُحَايَنَةً ، كمُسَاوَعَةٍ ) ، وكذلِكَ اسْتَأْجَرَهُ *!مُحايَنَةً .
( *!وأَحْيَنَ ) فلانٌ بالمكَانِ : ( أَقامَ ) حِيناً .
( و ) *!أَحْيَنَتِ ( الإِبِلُ : حانَ لها أَن تُحْلَبَ ، أَو يُعْكَمَ عليها ) ؛ ) عن أَبي عَمْرٍ و .
( و ) *!أَحْيَنَ ( القَوْمُ : حانَ لهم ما حَاوَلُوهُ ) ؛ ) أَو حانَ لهم أَن يَبْلغُوا ما أَمَّلُوه ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ :
كيفَ تَنام بعدَما *!أَحْيَنَّا أَي حانَ لنا أَن نَبْلُغَ .
( وهو يأْكُلُ *!الحِينَةَ ) ، بالكسْرِ ( ويُفْتَحُ ، أَي مرَّةً ) واحِدَةً ( في اليَوْمِ واللَّيْلَةِ ) ؛ ) وفي بعضِ الأُصُولِ : أَي وجْبَةً في اليَوْمِ ؛ والفَتْحِ لأَهْلِ الحجازِ .
قالَ ابنُ بَرِّي : فرَّقَ أَبو عمر الزَّاهِدُ بَيْنَ الحَيْنَةِ والوَجْبَةِ فقالَ : الحَيْنَةُ في النُّوقِ ، والوَجْبَةُ في الناسِ ، وكِلاهُما للمَرَّةِ الواحِدَةِ ، فالوَجْبَةُ : أَن يأْكُلَ الإِنسانُ في اليَوْمِ مرَّةً واحِدَةً ، *!والحَيْنَةُ أَن تَحْلُبَ الناقَةَ في اليوْمِ مرَّةً واحِدَةً .
( وما أَلْقاهُ إلاَّ الحِينَةَ بعْدَ الحِينَةِ أَي الحِينَ بعْدَ الحِينِ .
( *!والحَيْنُ ) ، بالفتْحِ : ( الهَلاكُ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ قالَ :
وما كانَ إلاَّ *!الحَيْنُ يومَ لِقائِها وقَطْعُ جَديدِ حَبْلِها من حِبالِكا ( و ) الحَيْنُ : ( المِحْنَةُ ؛ وقد حانَ ) الرَّجُلُ : هَلَكَ .
( *!وأَحانَهُ اللَّهُ ) تعالَى : أَهْلَكَهُ .
( وكلُّ ما لم يُوَفَّقْ للرَّشادِ فقد

حانَ .
( و ) قالَ الأَزْهرِيُّ : يقالُ : حانَ *!يَحِينُ *!حَيْناً ، و ( *!حَيَّنَهُ اللَّهُ *!فَتَحَيَّنَ .
( *!والحائِنُ : الأَحْمَقُ ) .
( ومِن سجعاتِ الأَساسِ : الخائِنُ *!حائِنٌ .
( *!والحائِنَةُ : النَّازِلَةُ المُهْلِكَةُ ) ذاتُ الحَيْن ؛ يقالُ : نَزَلَتْ به كائِنَةٌ *!حائِنَةٌ : أَي فيها *!حينُه ، ( ج *!حَوائِنُ ) ؛ ) قالَ النابِغَةُ :
بِتَبْلٍ غَيْرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْها ولكِنَّ *!الحَوائِنَ قد *!تَحِينُ ( *!والحانُوتُ ) ، مَعْروفٌ ؛ يُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ ، وأَصْلُه *!حانُوَةٌ مثْل تَرْقُوَةٍ ، فلمَّا سُكِّنَتِ الواوِ انْقَلَبَتْ هاءُ التأْنِيثِ تاءً ، والجَمْعُ *!الحَوانِيتُ ، لأَنَّ الرَّابعَ منه حَرْفُ لينٍ ، وإنَّما يُرَدّ الاسمُ الذي جاوَزَ أَرْبَعه أَحْرُف إلى الرُّباعِي في الجمْعِ والتَّصْغِير ، إذا لم يكُنِ الرَّابع منه أَحَد حُرُوفِ المدِّ واللِّينِ ؛ قالَهُ الجَوْهرِيُّ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : *!حانوتٌ أَصْلُه *!حَنَوُوت ، فقُدِّمتِ اللامُ على العَيْنِ فصارَتْ *!حَوَنُوتٌ ، ثم قُلِبَتِ الواو أَلفاً لتحرُّكِها وانْفِتاح ما قبْلِها فصارَتْ حانُوتٍ ، ومثْله طاغُوتٌ ، وقد ذُكِرَ ( في ( ح ن ت ) .
( *!والحانِيَّةُ : الخَمْرُ ) ، مَنْسوبَةٌ إلى *!الحانَةِ . ( *!والحانَةُ : مَوْضِعُ بَيْعِها ) ، وهو مَوْضِعُ الخَمَّارِ ؛ عن كُراعٍ .
وقالَ أَبو حَنِيفَةَ : أَظُنُّها فارِسِيَّة ، وأَنَّ أَصْلَها خانه .
( *!وحِينَى ، كضِيزَى ) : د ) بديارِ بكْرٍ ، وهي مُمالَةُ الحاءِ ، وتُعْرَفُ الآنَ *!بحاني كداعى ، والنِّسْبَةُ إليه *!حانويّ *!وحَنويّ ، وتقدَّمَ قَريباً .
وقالَ الحافِظُ الذَّهبيُّ : *!والحِينيُّ ، بالكسْرِ ، إلى مَدينَةِ *!حينة لا أَعْرفه .
قالَ الحافِظُ ابنُ حجر : هو عليُّ بنُ إِبراهيم بنِ سُلَيمان *!الحِينيُّ العوفيُّ .
قالَ مغلطاي : سَمِعَ معنا على شيوخِنا .
( *!ومِحْيانُ الشَّيءِ ، بالكسْرِ : *!حِينُه .

( و ) *!حَيَّان ، ( كشَدَّادٍ ) : ) جَدُّ أَبي العبَّاسِ ( عبدُ اللَّهِ بنُ محمدِ بنِ جَعْفَرِ بنِ حَيَّانَ *!الحَيَّانِيُّ ) البوشنحيُّ ( نِسْبَةٌ إلى جَدِّه ) المَذْكورِ ، يَرْوِي عن محمدِ بنِ إسْحاق بنِ خزيمَةَ ، وعنه أَبو عُثْمان سعيدُ بنُ العبَّاسِ بنِ محمدٍ الهَرَويُّ .
( وكذا الحافِظُ أَبو الشَّيخِ ) وأَبو محمدٍ ( عبدُ اللَّهِ بنُ محمدِ بنِ جَعْفَرِ بنِ حَيَّانَ الحَيَّانِيُّ الأَصْبهانيُّ ) ، صاحِبُ التَّصانِيفِ ، رَوَى عن ابنِ أَبي لَيْلَى الموصليِّ ، وأَكْثَرَ الرِّوايَة عن أَبي نعيمٍ الحَافِظ ، وآخر من رَوَى عن أَبي طاهِرٍ محمدِ بنِ أَحْمد بنِ عبْدِ الرَّحيمِ الكاتِبِ بأَصْبَهان وولدِهِ عبْدِ الرَّزَّاق ؛ ( وحَفِيدُه ) أَبو الفَتْحِ ( محمدُ بنُ عبْدِ الرزَّاقِ الحَيَّانِيُّ ) ، حدَّثا ، الأَخيرُ عن جدِّه .
( و ) أَبو نعيمٍ ( عبيدُ اللَّهِ بنُ هَارونَ الحَيَّانِيُّ ) القزوِينيُّ رَوَى عنه أَبو الفتْحِ صاعِدُ بنُ بُندارٍ الجرْجانِيُّ .
( وأَبو حَيَّانَ النَّحويُّ متأَخِّرٌ ) ، قد تقدَّمَتْ ترجَمَتُه في ( ج ي ن ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الحسنُ بنُ عبدِ المُحْسنِ بنِ الحَسَنِ الحَيَّانيُّ أَبو محمدٍ ، كانَ يكتبُ الحدِيثَ بصور مَعَ ابنِ ماكولا ؛ وموسى بن محمدِ بنِ حَيَّان شَيْخ أَبي يَعْلَى الموصليُّ ؛ وأَبو محمدٍ أَسْعدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ أَسْعدِ الحَيَّانيُّ سَمِعَ أَبا بَكْرٍ خلفاً الشيرازيّ ، وعنه ابنُ السّمعانيّ .
*!والحِيْنُ ، بالكسْرِ : مَوْضِعٌ بمِصْرَ .
*!والحَيْنُ : المَوْتُ .
وقالوا : هذا *!حِينُ المَنْزلِ ، أَي وَقْت الرُّكُوبِ إلى النُّزُولِ ، ويُرْوَى خَيْرُ المَنْزلِ .
وعامَلَهُ *!حِياناً ، ككِتابٍ ، مِن الحِينِ ، بمعْنَى الوَقْتِ ؛ عن اللّحْيانيّ ؛ وكذلِكَ اسْتَأْجره حِياناً عنه أَيْضاً .
*!وأَحانَ : أَزْمَنَ .
*!وحانَ حِينُ النَّفْسِ : إذا هَلَكَتْ .

ويَحْسُن في مَوْضِع حِينَ لَمَّا وإذْ وإذا ووَقْت وساعَة ومَتَى ، تقولُ : رأَيْتُك لمَّا جِئْت ، *!وحِينَ جِئْتَ ، وإذْ جِئْت .
وهو يَفْعَلُ كذا *!أَحياناً وفي *!الأَحايِين .
*!وتَحَيَّنْتُ رُؤْيَة فلانٍ : تَنَظَّرْتُه .
*!وتَحَيَّنَ الوارِشُ : انْتَظَرَ وقْتَ الأَكْلِ ليدْخلَ .
وتَحَيَّنَ وقْتَ الصَّلاةِ : طَلَبَ *!حِينَها .
وفي حديثِ الجِمارِ : ( كنَّا *!نَتَحَيَّنُ زَوالَ الشمسِ ) .
*!وتحين : اسْتَغْنى ، عامِّيَّة ؛ وقولُ مُلَيح :
وحُبُّ لَيْلى ولا تَخْشى *!مَحُونَتَه ُصَدْعٌ بنَفْسِكَ ممن ليس يُنْتَقَد ُيكونُ مِن *!الحَيْنِ ، ومِنَ المِحْنَةِ .
*!وحانَتِ الصَّلاةُ : دَنَتْ .
ونَخْلٌ *!حيانيٌّ هو نَوْعٌ منه يكونُ بمصْرَ يُؤْكَلُ بسراً ، *!وحَيُّونٌ ، كتَنُّورٍ : اسمٌ .
*!وأَحانُوا ضيوفَهم *!كحَيَّنُوهم .
( فصل الخاء ) مع النون

##### Türkçe

: ( **الحِيْنُ** , kesre ile: dehr, yahut bütün zamanların hepsine (uzun olsun kısa olsun) elverişli olan müphem bir vakittir ); ve **المُحْكَم**’de: uzadı yahut kısaldı; (bir yıl ve daha fazlası) olur; (yahut kırk yıla, yahut yedi yıla, yahut iki yıla, yahut altı aya, yahut iki aya, yahut her sabah ve akşam vaktine) tahsis olunur.

(Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ **حِينٍ**﴾ ; denildi: her yıl; ve denildi: her altı ay; ve denildi: her sabah ve akşam.

el-Ezherî dedi: Dil ehli olanlardan gördüğüm herkes, **الحِينَ**’in, vakit gibi, bütün zamanlara elverişli bir isim olduğuna gider; dedi: Aziz ve Celîl olanın sözü ﴿تُؤْتَي أُكُلَها كُلّ حِينٍ﴾’de mânâ: onunla her vakitte faydalanılır, faydası asla kesilmez; dedi: **الحِينَ**’in vakit menzilesinde olduğuna delil, el-Asma‘î’nin okuduğu Nâbiga’nın sözüdür:

تَناذَرَها الراقونَ من سَوْءِ سَمِّه اتُطَلِّقه **حيناً** **وحيناً** تُراجِعُ
mânâ: zehrin acısı bir vakit hafifler ve bir vakit geri döner.

Râgıb dedi: **الحِينُ** bir şeyin erişme ve meydana gelme vaktidir; mânâca müphemdir; ve kendisine izafe edilene göre tahassus eder. Ve “**حِيْن** vecihler üzere gelir” diyen kimse:
Ecel için, şu gibi: ﴿ومَتَّعْناهُم إلى **حِيْنٍ**﴾.
Yıl için, şu gibi: ﴿تُؤْتَى أُكْلُها كلَّ **حِيْنٍ**﴾.
Saat için, şu gibi: ﴿**حِيْن** تمسُون **وحِيْن** تُصْبحُون﴾.
Mutlak zaman için, şu gibi: ﴿هلْ أَتَى على الإِنْسانِ **حِيْنٌ** مِنَ الدَّهْرِ﴾ ve ﴿لتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بعْدَ **حِيْنٍ**﴾ ; ancak bunu, bulduğu ve ona ilişen şeye göre tefsir etmiştir.

Menâvî dedi: **الحِيْنُ** Arap lisanında bir lahzadan, onun üstünden, sonu olmayan şeye kadar ıtlak olunur; ve bu, onların “**الحِيْنُ** lugat olarak: **الوَقْتُ**; az ve çok üzerine ıtlak olunur” sözünün mânâsıdır.

(ve) **الحِيْنُ**: (kıyamet günü); ve onunla Allah Teâlâ’nın sözü ﴿ولَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ **حِينٍ**﴾ tefsir olundu; yani kıyametin kopmasından sonra; ve **المُحْكَم**’de: ölümden sonra; ez-Zeccâc’dan.

(ve) **الحِيْنُ**: (müddet; ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَتَوَلَّ عنهم حتَّى **حِينٍ**﴾ yani kendilerine mühlet verilen müddet sona erinceye kadar), yani onda kendilerine mühlet verildi; (çoğulu **أَحْيانٌ** , çoğulun çoğulu **أَحايِينُ**. Ve iki vakit arasını uzak tuttuklarında **إذْ** ile uzak tuttular da **حِينَئِذٍ** dediler), ve bazen **إذْ**’in hemzesini hafiflettiler de onu yâ’ya çevirdiler ve onu yâ ile **حِينيذٍ** yazdılar; ve bazen onun üzerine tâ’yı soktular da: **لاتَ حِينَ** dediler, yani **ليسَ حِينَ**; ve tenzîlde, azîzde: ﴿لاتَ حِينَ مَناصٍ﴾. Ebû Vecze’nin sözüne gelince:
العاطِفُونَ **تَحِينَ** ما مِنْ عاطفٍ والمُفْضِلونَ يَداً إذا ما أَنْعَمُوا
İbn Sîde dedi: **العاطِفُونَ**’u, **القائِمُونَ** ve **القاعِدُونَ** gibi istedi; sonra **حِيْنَ**’e tâ’yı ziyade etti; nitekim **تَلان**’da, **الآنَ** mânâsıyla ziyade edildi. Ve denildi: **العاطِفُونَهْ**’u istedi de onu vasılda, vakıfta olduğu hâd üzere yürüttü; sonra vakıf hâ’sını te’nîs hâ’sına benzetti; derken vezni ikame için hâ’nın harekesine muhtaç olunca onu tâ’ya çevirdi, sonra fetha verdi.

İbn Berrî dedi: İbn es-Sîrâfî onu işte böyle okuttu:
العاطِفُونَهْ حين ما من عاطفٍ

(**وحَيَّنَهُ**: ona **حِيناً** kıldı.
(ve) **حَيَّنَ** (dişi deveyi: ona her gün ve gecede onu sağacağı bir vakit kıldı; **كتَحَيَّنَها**) onu gün ve gecede bir kere sağdığında; (isim: **الحِيْنُ** ve **الحِيْنَةُ** , ikisi de kesre ile);) el-Muhabbel, develeri vasfederek dedi:
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها وإِن **حُيِّنَتْ** أَرْبَى على الوطبِ **حَينُها**
Ve hadiste: (**تَحَيَّنُوا نُوقَكُم**).

el-Asma‘î dedi: **التَّحْيِينُ** **التَّوْجِيبِ** gibidir; ve bu ancak, (deve) kuyruğunu kaldırıp sütleri azaldıktan sonra olur.

(ve) denilir: (مَتَى **حِينَةُ** ناقَتِكَ), yani (ne vakit onun sağım vaktidir ve ne kadar **حِينَتُها**), yani (ne kadar onun sağımıdır).

(**وحانَ حِينٌ**): yani (yaklaştı ve vakti geldi).

(**وفي الصِّحاحِ**: **حانَ** أن يفعل كذا **حيناً** yani vakti geldi; ve **حانَ حِينُه**: yani vakti yaklaştı; ve Buseyne’ye ait olarak okuttu:
وإِنَّ سُلُوِّي عن جَمِيلٍ لَساعَةٌ من الدَّهْرِ ما **حانَتْ** ولا **حانَ حِينُها**

İbn Berrî dedi: Buseyne’den bu beyitten başkasını ezberlemedi; dedi: ve onun benzeri, Müdrik b. Hisn’ındır:
وليسَ ابنُ أُنْثى مائِتاً دُونَ يَوْمِهِولا مُفْلِتاً من موتةٍ حانَ حِينُها

(ve) **حانَ** (başak: kurudu); böylece onun hasadı vakti geldi.

(**وعَامَلَهُ مُحَايَنَةً ، كمُسَاوَعَةٍ**) ve yine böyle, onu **مُحايَنَةً** olarak kiraladı.

(**وأَحْيَنَ**) falan, mekânda: (bir müddet ikamet etti).

(ve) **أَحْيَنَتِ** (develer: onlara sağılma vakti geldi, yahut üzerlerine bağ vurulma vakti geldi); Ebû Amr’dan.

(ve) **أَحْيَنَ** (kavim: denedikleri şey onlara vakti geldi); yahut umdukları şeye ulaşmaları onlara vakti geldi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okuttu:
كيفَ تَنام بعدَما **أَحْيَنَّا**
yani bize ulaşma vakti geldi.

(o, **الحِينَةَ** yer), kesre ile (ve fetha da olunur), yani (bir kere) (gün ve gecede); bazı nüshalarda: yani günde bir öğün; ve fetha Hicaz ehlinindir.

İbn Berrî dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid, **الحَيْنَةِ** ile **الوَجْبَةِ** arasında ayırdı da dedi: **الحَيْنَةُ** develerde, **الوَجْبَةُ** insanlarda olur; ikisi de bir kere içindir; **الوَجْبَةُ**: insanın günde bir kere yemesidir; **والحَيْنَةُ**: dişi deveyi günde bir kere sağmandır.

(onu ancak **الحِينَةَ** sonra **الحِينَةِ** görürüm), yani vakit sonra vakit.

(**والحَيْنُ**), fetha ile: (helâk); Cevherî onu nakletti, dedi:
وما كانَ إلاَّ **الحَيْنُ** يومَ لِقائِها وقَطْعُ جَديدِ حَبْلِها من حِبالِكا

(ve) **الحَيْنُ**: (mihnet; ve **قد حانَ** adam: helâk oldu).

(**وأَحانَهُ اللَّهُ** ) Teâlâ: onu helâk etti.

(ve her ne ki rüşde muvaffak kılınmadıysa artık)

**حانَ**.
( و ) el-Ezherî dedi: denilir: **حانَ** **يَحِينُ** **حَيْناً**; ve ( **حَيَّنَهُ اللَّهُ**: Allah onu vakitlendirdi; böylece **فَتَحَيَّنَ**: o da vakit kolladı.
( **والحائِنُ**: ahmak. )
( Ve **الأَساس**’ın secilerinden: **الخائِنُ** **حائِنٌ**.
( **والحائِنَةُ**: helâk edici musibet ) **ذاتُ الحَيْن**; denilir: ona **كائِنَةٌ** **حائِنَةٌ** indi: yani onda onun **حينُه** (vakti/ölüm vakti) vardır; (çoğulu **حَوائِنُ**); ) en-Nâbiga dedi:
Bitabl ile, yanında talep edilmiş olmayan; fakat **الحَوائِنَ** gerçekten **تَحِينُ** (vakti gelir). ( **والحانُوتُ** ), bilinen (şey)dir; müzekker de yapılır müennes de; aslı **حانُوَةٌ**’dır, **تَرْقُوَةٍ** gibi; vav sükûnlu kılınınca, dişilik **هاء**’sı **تاء**’ya döndü; cem‘i **الحَوانِيتُ**’tir; çünkü onun dördüncüsü bir yumuşaklık harfidir; ancak dört harfi aşan isim, cem‘ ve tasğîrde rubâîye döndürülür; eğer onun dördüncüsü uzatma ve yumuşaklık harflerinden biri değilse; bunu el-Cevherî söyledi.
İbn Berrî dedi: **حانوتٌ**’un aslı **حَنَوُوت**’tur; lâm ayn üzerine takdim edildi de **حَوَنُوتٌ** oldu; sonra vav, harekeli oluşu ve öncesinin fethalı oluşu sebebiyle elif’e çevrildi de **حانُوتٍ** oldu; benzeri **طاغُوتٌ**’tur; ve ( ( **ح ن ت** )’de ) zikredilmiştir.
( **والحانِيَّةُ**: şarap ) **الحانَةِ**’ye nisbetlidir. ( **والحانَةُ**: onun satıldığı yer ) ve o, şarapçının yeridir; Kurâ‘dan.
Ebû Hanîfe dedi: onun Farsça olduğunu zannediyorum ve aslının خانه olduğunu.
( **وحِينَى**، **كضِيزَى** ): Bekr diyarlarında bir köy; **الحاءِ**’nın imâleli olanıdır; şimdi **بحاني** **كداعى** diye bilinir; ona nisbet **حانويّ** ve **حَنويّ**’dir; az önce geçti.
Hâfız Zehebî dedi: **والحِينيُّ** (kesre ile), **حينة** şehrine (nisbetle); onu tanımıyorum.
Hâfız İbn Hacer dedi: o, Ali b. İbrahim b. Süleyman **الحِينيُّ** el-Avfî’dir.
Muğultay dedi: şeyhlerimiz yanında bizimle birlikte dinledi.
( **ومِحْيانُ الشَّيءِ**، بالكسْرِ: **حِينُه**.

( و ) **حَيَّان** ( **كشَدَّادٍ** ): Ebü’l-Abbâs’ın dedesi ( **عبدُ اللَّهِ بنُ محمدِ بنِ جَعْفَرِ بنِ حَيَّانَ** **الحَيَّانِيُّ** ) el-Bûşencî’dir (dedesi’ne nisbet), zikredilen; Muhammed b. İshak b. Huzeyme’den rivayet eder; ondan da Ebû Osman Saîd b. el-Abbâs b. Muhammed el-Herevî (rivayet eder).
( Ve aynı şekilde hâfız Ebû’ş-Şeyh ) ve Ebû Muhammed ( **عبدُ اللَّهِ بنُ محمدِ بنُ جَعْفَرِ بنِ حَيَّانَ الحَيَّانِيُّ الأَصْبهانيُّ** ), tasniflerin sahibi; İbn Ebî Leylâ el-Mevsılî’den rivayet etti; ve Ebû Nuaym el-Hâfız’dan rivayeti çoğalttı; ve Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. Abdürrahîm el-Kâtib’den İsfahan’da ve onun oğlu Abdürrezzâk’tan rivayet edenlerin sonuncusudur; ( ve torunu ) Ebü’l-Feth ( Muhammed b. Abdürrezzâk **الحَيَّانِيُّ** ) (hadis) anlattılar; sonuncusu dedesinden.
( و ) Ebû Nuaym (Ubeydullah b. Hârûn **الحَيَّانِيُّ**) el-Kazvînî; ondan Ebü’l-Feth Sâid b. Bundâr el-Cürcânî rivayet etti.
( Ve Ebû Hayyân en-Nahvî müteahhirdir ), tercümesi ( **ج ي ن** )’de geçti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
el-Hasen b. Abdülmuhsin b. el-Hasen **الحَيَّانيُّ** Ebû Muhammed; İbn Mâkûlâ ile birlikte Mısır’da hadis yazardı; ve Mûsâ b. Muhammed b. Hayyân, Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’nin şeyhidir; ve Ebû Muhammed Es‘ad b. Abdullâh b. Es‘ad **الحَيَّانيُّ**, Ebû Bekr Halef eş-Şîrâzî’yi dinledi; ondan da İbnü’s-Sem‘ânî (rivayet etti).
**والحِيْنُ**، بالكسْرِ: Mısır’da bir yer.
**والحَيْنُ**: ölüm.
Ve dediler: bu **حِينُ المَنْزلِ**’dir; yani inişe binme vakti; ve **خَيْرُ المَنْزلِ** diye de rivayet olunur.
Ve onunla **حِياناً** ( **ككِتابٍ** ) muamele etti; **الحِينِ**’den, vakit mânâsında; el-Lihyânî’den; ve yine ondan: onu **حِياناً** kiraladı da böyledir.
**وأَحانَ**: zamanlandı/uzadı.
**وحانَ حِينُ النَّفْسِ**: helâk olduğu zaman.

Ve **حِينَ**’in yerinde **لَمَّا** ve **إذْ** ve **إذا** ve **وَقْت** ve **ساعَة** ve **مَتَى** (kullanmak) güzel olur; dersin ki: seni gördüm, geldiğimde; ve **وحِينَ جِئْتَ**; ve **إذْ جِئْت**.
Ve o, şöyle yapar: **أَحياناً** ve **في الأَحايِين**.
**وتَحَيَّنْتُ رُؤْيَة** falanı: onu gözledim/bekledim.
**وتَحَيَّنَ الوارِشُ**: girmek için yemeğin vaktini bekledi.
Ve namazın vaktini **تَحَيَّنَ**: onun **حِينَها**’sını aradı.
Cimâr hadîsinde: ( biz güneşin zevâlini **نَتَحَيَّنُ** ederdik ).
**وتحين**: müstağni oldu; avâmîdir; ve Müleyh’in sözü:
“Leylâ’nın sevgisi; ve onun **مَحُونَتَه**’inden korkmazsın;
Senin nefsinde bir çatlak; kınanmayan kimseden.”
**الحَيْنِ**’den olur; ve **المِحْنَةِ**’den.
**وحانَتِ الصَّلاةُ**: yaklaştı.
Ve **نَخْلٌ** **حيانيٌّ**: ondan bir türdür; Mısır’da olur; koruk halde yenir; ve **حَيُّونٌ** ( **كتَنُّورٍ** ): bir isim.
**وأَحانُوا** misafirlerini, **كحَيَّنُوهم**.
( **فصل الخاء** ) nûn ile birlikte.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَانَ
1 حَانَ حان , (Msb, K,) or حان حِينُهُ, (S,) aor. يَحِينُ, (S, Msb,) [inf. n. as in the exs. following,] It, (Msb, K,) or its time, or season, (S,) was, or became, or drew, near; or was at hand: (S, Msb, K:) and its time came. (Msb, K. *) You say, حَانَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا, aor. as above, inf. n. حِينٌ [and as in the next ex.], The time came, or drew near, for him to do, or that he should do, such a thing; syn. آنَ. (S.) And حَانَتِ الصَّلَاةُ, (Msb, TA,) inf. n. حَيْنٌ and حِينٌ and حَيْنُونَةٌ, The time of prayer came: (Msb:) or the prayer was, or became, or drew, near. (TA.) ― -b2- حان السُّنْبُلُ The ears of corn became dry, (K, TA,) so that the time of the reaping thereof came, or drew near. (TA.) ― -b3- حان حَيْنُ النَّفْسِ The soul died, or perished. (TA.) ― -b4- And حان, inf. n. حَيْنٌ, He (a man) died, or perished. (S.) ― -b5- He experienced a trial, or trying affliction. (K: a meaning indicated therein, but not expressed.) ― -b6- Also, (Az, K,) aor. as above, inf. n. حَيْنٌ, (Az, TA,) It (anything) was not accomodated, adapted, or disposed, to the right way or course or direction; (Az, K, TA;) as also ↓ تحيّن. (K.) ― -b7- And i. q. اِتَّفَقَ [It happened, &c.]. (Har p. 382.)

حيّنهُ
2 حيّنهُ ٣ , [inf. n. تَحْيِينٌ,] He assigned, or appointed, for him, or it, a time. (K.) حَيَّنُوا ضُيُوفَهُمْ and ↓ أَحَانُوهُمْ have the same meaning [app. They assigned, or appointed, a time for their guests]. (TA.) ― -b2- حيّن النَّاقَةَ He appointed for the she-camel a time in every day and night in which he should milk her; (S, K;) as also ↓ تَحَيَّنَهَا; (K;) said when one milks her in the day and night once: As says that تَحْيِينٌ is like تَوْجِيبٌ [the milking a camel but once in the course of each day and night]; but is only after she has shown herself to be pregnant, and her milk has become little in quantity. (TA.) -A2- He (God) made him, or it, to be not accommodated, adapted, or disposed, to the right way or course or direction. (K) ― -b2- See also 4.

٣
3 مُحَايَنَةٌ ذ and حِيَانٌ [are the inf. ns. of حَايَنَ]. You say, عَامَلَهُ مُحَايَنَةً (S, K) and حِيَانًا (Lh, TA) [He bargained or contracted with him for work for a certain time]; like مُسَاوَعَةً; (S, K;) from الحِينُ meaning الوَقْتُ. (Lh, TA.) And in like manner, اِسْتَأْجَرَهُ مُحَايَنَةً (TA) and حِيَانًا (Lh, TA) [He hired him, or took him as a hired man or a hireling, for a certain time].

احان
4 احان حين حينه حينة i. q. أَزْمَنَ [i. e. Time, or a long time, passed over him, or it; he, or it, endured, or continued, for a time, or for a long time]. (TA.) ― -b2- أَحْيَنَ He remained, stayed, abode, or dwelt, (S, K,) for a time in a place. (S.) ― -b3- أَحْيَنَتِ الاـِبِلُ The time came, or drew near, for the camels to be milked: or for the camels to have their loads bound upon them. (AA, K. [In the CK, يُعْلَمَ is erroneously put for يُعْكَمَ.]) ― -b4- أَحْيَنَ القَوْمُ The time of what they desired, or sought, came, or drew near, to the company of men: (K:) the time of their attainment of what they hoped for came, or drew near, to them. (IAar, TA.) -A2- As a trans. verb: see 2. ― -b2- احانهُ اللّٰهُ God caused him to die, or destroyed him; (S;) as also ↓ حيّنهُ, inf. n. تَحْيِينٌ. (KL: but only the inf. n. is there given.) ― -b3- God tried him, or afflicted him with a trial. (K: a meaning indicated therein, but not expressed.)

تحيّن
5 تحيّن حان تحين تحينن وحى , said of spunger (وَارِش), He watched for the time of eating, in order that he might enter. (S.) And تحيّن الطَّعَامَ [He watched for the time of the food]. (K voce حَضِرٌ.) And تَحَيَّنْتُ رُؤْيَةَ فُلَانٍ I watched for the time of seeing such a one. (TA.) And تحيّن وَقْتَ الصَّلَاةِ He sought [to know] the time of prayer. (TA.) [And accord. to Freytag's Lex., ↓ استحان has a similar meaning; i. e. He waited for the just time of a thing; delayed a thing till the fit time.] ― -b2- تحيّن النَّاقَةَ: see 2. -A2- See also 1. -A3- As meaning اِسْتَغْنَى, it is a vulgar word. (TA.)

10 اـِسْتَحْيَنَ see 5.

حَيْنٌ
حَيْنٌ حين Death; a state of destruction or perdition: (S, K, TA:) or the time of the appointed term [of life]; or time of death. (Har p. 322.) ― -b2- A trial, or trying affliction. (K.)

حِينٌ
حِينٌ حين i. q. دَهْرٌ [Time; or a time; or a space, or period, of time; &c.]: (K:) or, accord. to EshShلfi'ee, time, from the beginning of the world to its end; as also دَهْرٌ: (Az voce دَهْرٌ:) or a time, (Az, S, Mgh, Msb, K,) in a vague sense, (Mgh, K,) applicable to any time, (Az, K,) little or much, (Mgh, Msb,) long or short, that may be a year and more: or [in some cases] particularly meaning forty years: or seven years: or two years: or six months: or two months: or any morning and evening: (K:) also a space of time; (S, K;) as in the Kur lxxvi. I, (S,) and in the Kur xxxvii. 178: (K:) and a continuous time: (Ham p. 381:) and the day of resurrection; (K;) or the coming to pass of the resurrection; as in the Kur xxxviii. last verse: (Mgh, TA:) or it has two meanings; namely, a time of unknown limit, and also, as in the Kur xiv. 30, six months: (Fr, Msb:) accord. to Er-Rلghib, the time of a thing's arriving, or coming, and happening; having a vague meaning, and rendered particular, or special, by that to which it is prefixed: some say that it occurs applied in different ways: to an appointed term; as that to which God makes one to live: and a year; as in the Kur xiv. 30: and to the time when an event takes place; as in the Kur xxx. 16: and to time absolutely: accord. to El-Munلwee, in the [genuine] language of the Arabs, it is applied to [the time of] a glance of the eye, and more than that, to time without end: (TA:) the pl. is أَحْيَانٌ, (S, Msb, K,) and pl. pl. أَحَايِينُ; (S, * K;) as in the saying, فُلَانٌ يَفْعَلُ كَذَا أَحْيَانًا and فِى الأَحَايِينِ [Such a one does so at times, or sometimes]. (S.) In the Kur [xiv. 30], تُؤْتِى, أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ means [Which yieldeth its fruit] every six months: (Fr, Msb, TA:) or every year: or every morning and evening: or, accord. to Az, in every season, uninterruptedly. (TA.) شَىْءٍ ↓ مِحْيَانُ, also, means حِينُهُ [The time, or season, of a thing]. (K.) [You say, اـِلَى حِينٍ For a time, or season.] And حِينًا At one time; sometime; at some time; awhile. (Mgh.) حِينَ in the phrase قُمْتُ حِينَ قُمْتَ [I stood in the time when thou stoodest, or I stood when thou stoodest,] is an adv. n. of time; (Msb;) [see also an ex. in a verse cited voce خَشَفَ, and the remarks there subjoined:] and one may well employ in its place لَمَّا and اـِذَا (Msb, TA) and اـِذْ and مَتَى and سَاعَةَ (TA) and وَقْتَ (Msb, TA) and the like; but not, as many have said, حَيْثُ; for this is an adv. n. of place. (Msb.) ― -b2- When they make the two times to be distant, the one from the other, [i. e. the time of speaking and the time spoken of,] they do so by means of اـذ, and thus, (K,) they say حِينَئِذٍ [meaning At that time; then]: (S, K:) and sometimes they suppress the ء, substituting for it ى. (TA.) ― -b3- Sometimes, also, they prefix تَ to حِينَ; (S, TA;) and say لَا تَحِينَ, meaning It is not, or was not, a time [of such a thing; but this is generally written لَاتَ حِينَ]; as in the Kur xxxviii. 2 [respecting which see art. ليت]. (TA.) Aboo-Wejzeh Es-Saadee says,
اَلْعَاطِفُونَ تَحِينَ مَا مِنْ عَاطِفٍ
وَالمُطْعِمُونَ زَمَانَ أَيْنَ المُطْعِوُ
[The persons who return to the attack when there is none other that returns to the attack, (as is said in the S and L in art. عطف,) or it may mean who act affectionately in the time when there is none other that acts affectionately; as is said in the L in that art.;) and the feeders in the time when it is said, Where is the feeder?]: (S:) ISd says that ت is thus prefixed to حين like as it is in تَلَانَ meaning الآنَ: but IB says that Ibn-Es-Seerلfee cites the former hemistich thus:
اَلْعَاطِفُونَهْ حِينَ مَامِنْ عَاطِفٍ
[with the ه of pausation]: and some say that the ه of pausation is likened to the fem. ة, and is then made movent with fet-h. (TA. [See more in art. ليت.]) ― -b4- See also حِينَةٌ, in two places.

حَانَةٌ
حَانَةٌ حان حانه حانة : see art. حون.

حَيْنَةٌ
حَيْنَةٌ حين حينه حينة : see what next follows.

حِينَةٌ
حِينَةٌ حين حينه حينة [The time appointed for a she-camel to be milked in every day and night;] a subst. from حَيَّنَ النَّاقَةَ; as also ↓ حِينٌ: you say, مَتَى حِينَةُ نَاقَتِكَ, meaning When is the time of the milking of thy she-camel? and كَمْ حِينَتُهَا, meaning How many times is she milked? (K.) One says also, of a man, (S,) يَأْكُلُ الحِينَةَ and ↓ الحَيْنَةَ, meaning He eats once in the day and the night: (S, K:) or, accord. to Aboo-'Amr Ez-Zلhid, الوَجْبَة is used as meaning a man's eating once in the day, and الحينة as meaning a she-camel's being milked once in the day. (IB, TA.) And one says, مَا أَلْقَاهُ اـِلَّا الحِينَةَ بَعْدَ الحِينَةَ, i. e. الحِينَ ↓ بَعْدَ الحِينِ [I do not meet him save time after time; meaning, occasionally]. (K.)

حَانَاةٌ
حَانَاةٌ حان حاناه حاناة : see art. حنو.

حَانُوتٌ
حَانُوتٌ حانوت : see arts. حون and حنو.

حَانِيَةٌ
حَانِيَةٌ حانيه حانية : see art. حنو.

حَانِىٌّ
حَانِىٌّ حان حانى حاني : see art. حنو.

حَانِيَّةٌ
حَانِيَّةٌ حانيه حانية : see arts. حون and حنو.

حَائِنٌ
حَائِنٌ ذ Stupid; foolish; or having little, or no, intellect, or understanding. (K.)

حَائِنَةٌ
حَائِنَةٌ ذ A deadly, or destructive, calamity that befalls one: (K, TA:) a calamity in which is الحَيْن: (TA:) pl. حَوَائِنُ. (K.) [In the CK it is, in one place, erroneously substituted for حَانِيَّةٌ, as meaning “ wine. ”]

مَحُونَةٌ
مَحُونَةٌ محا محونه محونة [mentioned in the K in art. محن] is from الحَيْنُ or المِحْنَةُ. (TA.)

مِحْيَانٌ
مِحْيَانٌ محيان : see its syn. حينٌ.

##### Türkçe

**حَانَ**
1 **حَانَ** **حان** , (Msb, K,) yahut **حان حِينُهُ**, (S,) muzârîsi **يَحِينُ**, (S, Msb,) [mastarı, aşağıdaki örneklerde olduğu gibidir,] O, (Msb, K,) yahut onun vakti veya mevsimi, (S,) yakın oldu; yahut yaklaştı; yahut eli kulağında oldu: (S, Msb, K:) ve onun vakti geldi. (Msb, K. *) Şöyle dersin: **حَانَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا**, muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **حِينٌ** [ve bir sonraki örnekte olduğu gibi], Onun için böyle bir şeyi yapma vakti geldi, yahut yaklaştı; yahut onun böyle bir şeyi yapması (gerekti) ki; eş anlamlısı **آنَ**. (S.) Ve **حَانَتِ الصَّلَاةُ**, (Msb, TA,) mastarı **حَيْنٌ** ve **حِينٌ** ve **حَيْنُونَةٌ**, Namazın vakti geldi: (Msb:) yahut namaz yakın oldu, yahut yaklaştı. (TA.) ― -b2- **حان السُّنْبُلُ** Başaklar kurudu, (K, TA,) öyle ki onların biçilme vakti geldi, yahut yaklaştı. (TA.) ― -b3- **حان حَيْنُ النَّفْسِ** Nefis öldü, yahut helâk oldu. (TA.) ― -b4- Ve **حان**, mastarı **حَيْنٌ**, O (bir adam) öldü, yahut helâk oldu. (S.) ― -b5- Bir imtihan, yahut çetin bir musibet yaşadı. (K: orada işaret edilen, fakat ifade edilmeyen bir mânâ.) ― -b6- Yine, (Az, K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **حَيْنٌ**, (Az, TA,) O (herhangi bir şey) doğru yola yahut gidişe yahut yöne uygun kılınmış, uyarlanmış, yahut yöneltilmiş olmadı; (Az, K, TA;) bunun gibi ↓ **تحيّن** de. (K.) ― -b7- Ve **اِتَّفَقَ** ile aynı mânâdadır [Vuku buldu, vb.]. (Har s. 382.)

**حيّنهُ**
2 **حيّنهُ** ٣ , [mastarı **تَحْيِينٌ**,] Ona, yahut ona (şeye), bir vakit tayin etti. (K.) **حَيَّنُوا ضُيُوفَهُمْ** ve ↓ **أَحَانُوهُمْ** aynı mânâdadır [görünüşe göre: misafirleri için bir vakit tayin ettiler]. (TA.) ― -b2- **حيّن النَّاقَةَ** Dişi deve için, her gün ve gecede onu sağacağı bir vakit tayin etti; (S, K;) bunun gibi ↓ **تَحَيَّنَهَا** da; (K;) bir kimse onu gün ve gecede bir kere sağdığında söylenir: As der ki **تَحْيِينٌ**, **تَوْجِيبٌ** gibidir [her gün ve gecenin akışı içinde deveyi yalnız bir kere sağmak]; fakat ancak gebe olduğu kendini gösterdikten ve sütü miktarca az olduktan sonradır. (TA.) -A2- O (Allah) onu, yahut onu (şeyi), doğru yola yahut gidişe yahut yöne uygun kılınmış, uyarlanmış, yahut yöneltilmiş olmamaya kıldı. (K) ― -b2- 4’e de bak.

**٣**
3 **مُحَايَنَةٌ** ذ ve **حِيَانٌ** [**حَايَنَ**’nın mastarlarıdır]. Şöyle dersin: **عَامَلَهُ مُحَايَنَةً** (S, K) ve **حِيَانًا** (Lh, TA) [belirli bir süre için iş üzerinde onunla pazarlık etti yahut sözleşti]; **مُسَاوَعَةً** gibidir; (S, K;) **الحِينُ**’den, **الوَقْتُ** mânâsında. (Lh, TA.) Ve aynı şekilde, **اِسْتَأْجَرَهُ مُحَايَنَةً** (TA) ve **حِيَانًا** (Lh, TA) [belirli bir süre için onu ücretli tuttu, yahut onu ücretli işçi olarak tuttu].

**احان**
4 **احان حين حينه حينة** **أَزْمَنَ** ile aynı mânâdadır [yani: onun üzerinden zaman, yahut uzun zaman, geçti; o, yahut o (şey), bir süre, yahut uzun bir süre, dayandı, yahut devam etti]. (TA.) ― -b2- **أَحْيَنَ** Bir yerde bir süre kaldı, durdu, ikamet etti, yahut oturdu, (S, K,). (S.) ― -b3- **أَحْيَنَتِ الاـِبِلُ** Develerin sağılma vakti geldi, yahut yaklaştı: yahut develerin yüklerinin bağlanma vakti geldi. (AA, K. [CK’de, **يُعْلَمَ** yanlışlıkla **يُعْكَمَ** yerine konmuştur.]) ― -b4- **أَحْيَنَ القَوْمُ** Erkekler topluluğuna, onların arzu ettikleri yahut aradıkları şeyin vakti geldi, yahut yaklaştı: (K:) onların umdukları şeye erişmelerinin vakti onlara geldi, yahut yaklaştı. (IAar, TA.) -A2- Geçişli fiil olarak: 2’ye bak. ― -b2- **احانهُ اللّٰهُ** Allah onu öldürdü, yahut onu helâk etti; (S;) bunun gibi ↓ **حيّنهُ**, mastarı **تَحْيِينٌ**. (KL: fakat orada yalnız mastar verilmiştir.) ― -b3- Allah onu imtihan etti, yahut onu bir imtihanla musibete uğrattı. (K: orada işaret edilen, fakat ifade edilmeyen bir mânâ.)

**تحيّن**
5 **تحيّن حان تحين تحينن وحى**, asalak (وَارِش) hakkında söylenir, Girmek için yeme vaktini gözetledi. (S.) Ve **تحيّن الطَّعَامَ** [yemeğin vaktini gözetledi]. (K, **حَضِرٌ** maddesinde.) Ve **تَحَيَّنْتُ رُؤْيَةَ فُلَانٍ** Ben falancayı görme vaktini gözetledim. (TA.) Ve **تحيّن وَقْتَ الصَّلَاةِ** Namaz vaktini aradı [bilmek için]. (TA.) [Ve Freytag’ın Lex.’ine göre, ↓ **استحان** benzer bir mânâya sahiptir; yani: bir şeyin tam vaktini bekledi; bir şeyi uygun vakte kadar geciktirdi.] ― -b2- **تحيّن النَّاقَةَ**: 2’ye bak. -A2- 1’e de bak. -A3- **اِسْتَغْنَى** mânâsında olarak, avamî bir kelimedir. (TA.)

10 **اـِسْتَحْيَنَ**: 5’e bak.

**حَيْنٌ**
**حَيْنٌ حين** Ölüm; yok oluş yahut helâk hâli: (S, K, TA:) yahut tayin edilmiş ecelin vakti [hayatın]; yahut ölüm vakti. (Har s. 322.) ― -b2- Bir imtihan, yahut çetin bir musibet. (K.)

**حِينٌ**
**حِينٌ حين** **دَهْرٌ** ile aynı mânâdadır [zaman; yahut bir zaman; yahut bir zaman aralığı yahut dönemi; vb.]: (K:) yahut EshShلfi'ee’ye göre, dünyanın başlangıcından sonuna kadar olan zaman; bunun gibi **دَهْرٌ** de: (Az, **دَهْرٌ** maddesinde:) yahut belirsiz bir mânâda bir zaman, (Az, S, Mgh, Msb, K,) (Mgh, K,) her zamana uygulanır, (Az, K,) az yahut çok, (Mgh, Msb,) uzun yahut kısa, bir yıl ve daha fazlası olabilen: yahut [bazı durumlarda] özellikle kırk yıl mânâsına: yahut yedi yıl: yahut iki yıl: yahut altı ay: yahut iki ay: yahut herhangi bir sabah ve akşam: (K:) ayrıca bir zaman aralığı; (S, K;) Kur’ân lxxvi. 1’de olduğu gibi, (S,) ve Kur’ân xxxvii. 178’de: (K:) ve kesintisiz bir zaman: (Ham s. 381:) ve kıyamet günü; (K;) yahut kıyametin vuku bulması; Kur’ân xxxviii. son âyette olduğu gibi: (Mgh, TA:) yahut iki mânâsı vardır; yani, sınırı bilinmeyen bir zaman, ve ayrıca, Kur’ân xiv. 30’da olduğu gibi, altı ay: (Fr, Msb:) Er-Rلghib’e göre, bir şeyin varma, yahut gelme, ve vuku bulma zamanı; belirsiz bir mânâya sahip olup, kendisine izafe edildiği şey ile belirli yahut özel kılınır: bazıları der ki farklı şekillerde kullanılır: tayin edilmiş bir süreye; Allah’ın birini yaşattığı şeye; ve bir yıla; Kur’ân xiv. 30’da olduğu gibi: ve bir olayın meydana geldiği zamana; Kur’ân xxx. 16’da olduğu gibi: ve mutlak zamana: El-Munلwee’ye göre, Arapların [sahih] dilinde, göz kırpması [süresi]ne ve ondan fazlasına, ve sonu olmayan zamana uygulanır: (TA:) çoğulu **أَحْيَانٌ**, (S, Msb, K,) ve çoğulun çoğulu **أَحَايِينُ**; (S, * K;) şu sözde olduğu gibi, **فُلَانٌ يَفْعَلُ كَذَا أَحْيَانًا** ve **فِى الأَحَايِينِ** [Falanca bunu bazen, yahut ara sıra, yapar]. (S.) Kur’ân [xiv. 30]’da, **تُؤْتِى, أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ** demek [meyvesini verir] her altı ayda bir demektir: (Fr, Msb, TA:) yahut her yıl: yahut her sabah ve akşam: yahut Az’a göre, her mevsimde, kesintisiz olarak. (TA.) ↓ **مِحْيَانُ شَىْءٍ**, ayrıca, **حِينُهُ** mânâsına gelir [bir şeyin vakti, yahut mevsimi]. (K.) [Şöyle dersin, **اـِلَى حِينٍ** Bir vakte, yahut mevsime kadar.] Ve **حِينًا** Bir vakitte; bir ara; bir zamanda; bir müddet. (Mgh.) **حِينَ** ibaresinde **قُمْتُ حِينَ قُمْتَ** [Sen kalktığın vakitte kalktım, yahut sen kalkınca kalktım,] zaman zarfı ismidir; (Msb;) [ayrıca **خَشَفَ** maddesinde zikredilen bir beyitteki örneğe ve orada eklenen notlara da bak:] ve onun yerine **لَمَّا** ve **اـِذَا** (Msb, TA) ve **اـِذْ** ve **مَتَى** ve **سَاعَةَ** (TA) ve **وَقْتَ** (Msb, TA) ve benzerleri iyi kullanılabilir; fakat, birçoklarının söylediği gibi, **حَيْثُ** değil; çünkü bu mekân zarfı ismidir. (Msb.) ― -b2- İki zamanı birbirinden uzak kıldıklarında, [yani konuşma zamanı ile hakkında konuşulan zamanı,] bunu **اـذ** vasıtasıyla yaparlar; ve böylece, (K,) **حِينَئِذٍ** derler [o vakitte; o zaman]: (S, K:) ve bazen **ء**’yi düşürürler, onun yerine **ى** koyarlar. (TA.) ― -b3- Bazen de **حِينَ**’in başına **تَ** getirirler; (S, TA;) ve **لَا تَحِينَ** derler, mânâsı: O, yahut o (şey), bir vakit değildir, yahut değildi [bunun genellikle **لَاتَ حِينَ** yazıldığı hâlde]; Kur’ân xxxviii. 2’de olduğu gibi [buna dair **ليت** maddesine bak]. (TA.) Aboo-Wejzeh Es-Saadee der ki,
اَلْعَاطِفُونَ تَحِينَ مَا مِنْ عَاطِفٍ
وَالمُطْعِمُونَ زَمَانَ أَيْنَ المُطْعِوُ
[Hücumda geri dönen kimse yokken hücuma geri dönenler, (S ve L’de **عطف** maddesinde söylendiği üzere,) yahut şefkat gösteren kimse yokken şefkat gösterenler mânâsına gelebilir; L’de o maddede söylendiği üzere; ve “Yedirici nerede?” denilen zamanda yedirenler]: (S:) ISd der ki **ت**, **تَلَانَ**’da **الآنَ** mânâsında olduğu gibi **حين**’e böylece getirilir: fakat IB der ki İbn-Es-Seerلfee önceki mısraı şöyle rivayet eder:
اَلْعَاطِفُونَهْ حِينَ مَامِنْ عَاطِفٍ
[durak **ه**’si ile]: ve bazıları der ki durak **ه**’si müennes **ة**’ye benzetilir ve sonra fet-ha ile harekeli kılınır. (TA. [Daha fazlası **ليت** maddesindedir.]) ― -b4- **حِينَةٌ**’ye de bak, iki yerde.

**حَانَةٌ**
**حَانَةٌ حان حانه حانة**: **حون** maddesine bak.

**حَيْنَةٌ**
**حَيْنَةٌ حين حينه حينة**: hemen ardından gelen şeye bak.

**حِينَةٌ**
**حِينَةٌ حين حينه حينة** [her gün ve gecede dişi devenin sağılması için tayin edilen vakit;] **حَيَّنَ النَّاقَةَ**’dan bir isimdir; bunun gibi ↓ **حِينٌ** de: şöyle dersin, **مَتَى حِينَةُ نَاقَتِكَ**, mânâsı: Dişi devenin sağım vakti ne zamandır? ve **كَمْ حِينَتُهَا**, mânâsı: Kaç kere sağılır? (K.) Bir adam hakkında da şöyle denir, (S,) **يَأْكُلُ الحِينَةَ** ve ↓ **الحَيْنَةَ**, mânâsı: O, gün ve gecede bir kere yer: (S, K:) yahut Aboo-'Amr Ez-Zلhid’e göre, **الوَجْبَة** bir adamın günde bir kere yemesi mânâsında kullanılır, ve **الحينة** dişi devenin günde bir kere sağılması mânâsında. (IB, TA.) Ve şöyle denir, **مَا أَلْقَاهُ اـِلَّا الحِينَةَ بَعْدَ الحِينَةَ**, yani ↓ **الحِينَ بَعْدَ الحِينِ** [Onunla ancak vakit vakit karşılaşırım; mânâsı: ara sıra]. (K.)

**حَانَاةٌ**
**حَانَاةٌ حان حاناه حاناة**: **حنو** maddesine bak.

**حَانُوتٌ**
**حَانُوتٌ حانوت**: **حون** ve **حنو** maddelerine bak.

**حَانِيَةٌ**
**حَانِيَةٌ حانيه حانية**: **حنو** maddesine bak.

**حَانِىٌّ**
**حَانِىٌّ حان حانى حاني**: **حنو** maddesine bak.

**حَانِيَّةٌ**
**حَانِيَّةٌ حانيه حانية**: **حون** ve **حنو** maddelerine bak.

**حَائِنٌ**
**حَائِنٌ** ذ Ahmak; budala; yahut aklı, yahut anlayışı, az olan, yahut olmayan. (K.)

**حَائِنَةٌ**
**حَائِنَةٌ** ذ Bir kimsenin başına gelen öldürücü, yahut helâk edici, felâket: (K, TA:) içinde **الحَيْن** bulunan bir felâket: (TA:) çoğulu **حَوَائِنُ**. (K.) [CK’de bir yerde, “şarap” mânâsında olarak, yanlışlıkla **حَانِيَّةٌ** yerine konmuştur.]

**مَحُونَةٌ**
**مَحُونَةٌ محا محونه محونة** [K’de **محن** maddesinde zikredilmiştir] **الحَيْنُ**’den yahut **المِحْنَةُ**’dendir. (TA.)

**مِحْيَانٌ**
**مِحْيَانٌ محيان**: **حينٌ** olan eş anlamlısına bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَانَ
حَانَ ( y )  I ( n. ac. حَيْن 1 ,  حَيْنُوْنَة ),
a.  Had arrived ( favourable moment ).

b.  Fell into misfortune.

حَيَّنَ
حَيَّنَ II ,
a.  Assigned a time for.

b.  Did not direct ( God. )

c.  see V (a) .

حَاْيَنَ
حَاْيَنَ III ,
a.  see II (a) .

أَحْيَنَ
أَحْيَنَ IV
a.  [ Bi ], Fixed himself, settled in ( place ).

تَحَيَّنَ
تَحَيَّنَ V ,
a.  Fixed the hour for the milking ( of a camel ).

b.  Was unlucky.

c.  Perished.

d.  Was wealthy.

اِسْتَحْيَنَ
اِسْتَحْيَنَ X ,
a.  Bided his time.

حَيْن
حَيْن [ 1 ],
a.  Misfortune, trial, adversity.

حَان
حَان [ 1A ] ,  حَانَة [ 1tA ] ,  P. ,
a.  Inn, tavern.

حِيْن
حِيْن [ 2 ] , ( pl. أَحْيَان ),
a.  Time; moment, hour; season, epoch.

حِيْنَة
حِيْنَة [ 2t ],
a.  Hour; moment.

حَائِن
حَائِن [ 21 ],
a.  Foolish, idiotic.

حَائِنَة
حَائِنَة [ 21t ] , ( pl. حَوَاْيِنُ 41 ),
a.  Foolish ( woman ).

b.  Calamity.

أَحْيَاًا
أَحْيَاًا [ أَحْيَاْن 38 acc. Alif ],
a.  Sometimes, from time to time.

لِلحِيْن
لِلحِيْن
a.  At once.

حِيْنًا
حِيْنًا
a.  One day.

حَانُوْت
حَانُوْت
a.  see حَنَتَ حَاْيُوْن 40 .

حِينَئِذٍ
حِينَئِذٍ
a.  Then, therefore; at that time.

##### Türkçe

**حَانَ**
**حَانَ** ( y ) I ( n. ac. **حَيْن** 1 , **حَيْنُوْنَة** ),
a. (elverişli an) gelmişti.

b. Musibete düştü.

**حَيَّنَ**
**حَيَّنَ** II ,
a. İçin bir vakit tayin etti.

b. (Tanrı) yöneltmedi.

c. V (a)’ya bak.

**حَاْيَنَ**
**حَاْيَنَ** III ,
a. II (a)’ya bak.

**أَحْيَنَ**
**أَحْيَنَ** IV
a. [ Bi ], (bir) yerde kendini sabitledi, yerleşti.

**تَحَيَّنَ**
**تَحَيَّنَ** V ,
a. (bir devenin) sağımı için saati tayin etti.

b. Uğursuz oldu.

c. Helâk oldu.

d. Zengin oldu.

**اِسْتَحْيَنَ**
**اِسْتَحْيَنَ** X ,
a. Vaktini kolladı.

**حَيْن**
**حَيْن** [ 1 ],
a. Musibet, imtihan, sıkıntı.

**حَان**
**حَان** [ 1A ] , **حَانَة** [ 1tA ] , P. ,
a. Han, meyhane.

**حِيْن**
**حِيْن** [ 2 ] , ( pl. **أَحْيَان** ),
a. Zaman; an, saat; mevsim, devir.

**حِيْنَة**
**حِيْنَة** [ 2t ],
a. Saat; an.

**حَائِن**
**حَائِن** [ 21 ],
a. Ahmak, budala.

**حَائِنَة**
**حَائِنَة** [ 21t ] , ( pl. **حَوَاْيِنُ** 41 ),
a. Ahmak (kadın).

b. Felâket.

**أَحْيَاًا**
**أَحْيَاًا** [ **أَحْيَاْن** 38 acc. Alif ],
a. Bazen, vakit vakit.

**لِلحِيْن**
**لِلحِيْن**
a. Derhal.

**حِيْنًا**
**حِيْنًا**
a. Bir gün.

**حَانُوْت**
**حَانُوْت**
a. **حَنَتَ حَاْيُوْن** 40’a bak.

**حِينَئِذٍ**
**حِينَئِذٍ**
a. O zaman, bundan dolayı; o vakitte.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حين
حَانَ - يَحِينُ - حِيْن - حِيْنَئِذٍ
حَانَ - يَحِيْنُ + الوقت: آن وصار، واقترب الوقت المراد
حِيْن: على وزن" فـِعل" اسم فعل " حَانَ - يَحِيْنُ ": وهو كذلك اسم زمان منه: وقت معلوم ومراد: نقطة معلومة محددة ومرادة على مسار الزمن
حِيْنَئِذٍ: حين + إذٍ: في ذلك الحين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان مدة تأخر الفعل القريب في الوقوع عن الوقت الحالي مع الترتيب الأقرب فالأبعد"، وهي:
أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ)، حَانَ - يَحيْنُ، بَغَتَ - يَبْغَتُ، حَدَثَ  - يَحْدُثُ، جَدَّ - يَجِدُّ، سَحِرَ - يَسْحَرُ
حين من الدهر
 	﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر لم يكن شيئا مذكورا(1)﴾ الإنسان
إلى حين
 ﴿فأزلهما الشيطان عنها فأخرجهما مما كانا فيه وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(36)﴾ البقرة ﴿قال اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(24)﴾ الأعراف
 	﴿فلولا كانت قرية آمنت فنفعها إيمانها إلا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ومتعناهم إلى حين(98)﴾ يونس ﴿فآمنوا فمتعناهم إلى حين(148)﴾ الصافات ﴿والله جعل لكم من بيوتكم سكنا وجعل لكم من جلود الأنعام بيوتا تستخفونها يوم ظعنكم ويوم إقامتكم ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثا ومتاعا إلى حين(80)﴾ النحل ﴿وإن أدري لعله فتنة لكم ومتاع إلى حين(111)﴾ الأنبياء ﴿إلا رحمة منا ومتاعا إلى حين(44)﴾ يس
حتى حين
 ﴿فتول عنهم حتى حين(174)﴾ الصافات ﴿وتول عنهم حتى حين(178)﴾ الصافات
 	﴿وفي ثمود إذ قيل لهم تمتعوا حتى حين(43)﴾ الذاريات
 	﴿ثم بدا لهم من بعد ما رأوا الآيات ليسجننه حتى حين(35)﴾ يوسف
 	﴿إن هو إلا رجل به جنة فتربصوا به حتى حين(25)﴾ المؤمنون
 	﴿فذرهم في غمرتهم حتى حين(54)﴾ المؤمنون
بعد حين
 ﴿ولتعلمن نبأه بعد حين(88)﴾ ص
كل حين
 ﴿تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها ويضرب الله الأمثال للناس لعلهم يتذكرون(25)﴾ إبراهيم
على حين
 ﴿ودخل المدينة على حين غفلة من أهلها فوجد فيها رجلين يقتتلان هذا من شيعته وهذا من عدوه فاستغاثه الذي من شيعته على الذي من عدوه فوكزه موسى فقضى عليه قال هذا من عمل الشيطان إنه عدو مضل مبين(15)﴾ القصص
حين + فعل
حين يرى العذاب	﴿إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا(42)﴾ الفرقان ﴿أو تقول حين ترى العذاب لو أن لي كرة فأكون من المحسنين(58)﴾ الزمر
 	﴿لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا هم ينصرون(39)﴾ الأنبياء

 	﴿ألا إنهم يثنون صدورهم ليستخفوا منه ألا حين يستغشون ثيابهم يعلم ما يسرون وما يعلنون إنه عليم بذات الصدور(5)﴾ هود ﴿ياأيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لكم ليس عليكم ولا عليهم جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم على بعض كذلك يبين الله لكم الآيات والله عليم حكيم(58)﴾ النور
 	﴿فسبحان الله حين تمسون وحين تصبحون(17)﴾ الروم ﴿وله الحمد في السماوات والأرض وعشيا وحين تظهرون(18)﴾ الروم ﴿واصبر لحكم ربك فإنك بأعيننا وسبح بحمد ربك حين تقوم(48)﴾ الطور
 	﴿الذي يراك حين تقوم(218)﴾ الشعراء
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تسألوا عن أشياء إن تبد لكم تسؤكم وإن تسألوا عنها حين ينزل القرآن تبد لكم عفا الله عنها والله غفور حليم(101)﴾ المائدة
 	﴿ولكم فيها جمال حين تريحون وحين تسرحون(6)﴾ النحل
حين + اسم فعل
 ﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا شهادة بينكم إذا حضر أحدكم الموت حين الوصية اثنان ذوا عدل منكم أو آخران من غيركم إن أنتم ضربتم في الأرض فأصابتكم مصيبة الموت تحبسونهما من بعد الصلاة فيقسمان بالله إن ارتبتم لا نشتري به ثمنا ولو كان ذا قربى ولا نكتم شهادة الله إنا إذا لمن الآثمين(106)﴾ المائدة ﴿الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها فيمسك التي قضى عليها الموت ويرسل الأخرى إلى أجل مسمى إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون(42)﴾ الزمر
 	﴿كم أهلكنا من قبلهم من قرن فنادوا ولات حين مناص(3)﴾ ص
حينئذ
 ﴿فلولا إذا بلغت الحلقوم(83)وأنتم حينئذ تنظرون(84) ونحن أقرب إليه منكم ولكن لا تبصرون(85)فلولا إن كنتم غير مدينين(86) ترجعونها إن كنتم صادقين(87)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [حين] ح ي ن: الحِينُ الوقت يقال حينئذ وربما أدخلوا عليه التاء فقالوا تَحِين بمعنى حين و الحِيُ أيضا المدة ومنه قوله تعالى ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ و حَانَ له أن يفعل كذا يحين حِيناً بالكسر أي آن و حانَ حِينُهُ أي قرب وقته وعامله محَايَنَةً مثل مساوعة و أحْيَنَ بالمكان أقام به حينا وفلان يفعل كذا أحْيَاناً وفي الأحَايِينِ و الحَيْنُ بالفتح الهلاك وقد حَانَ الرجل أي هلك وبابه باع و أحَانَهُ الله و الحَانَاتُ المواضع التي تباع فيها الخمر و الحَانِيَّةُ الخمر منسوبة إلى الحانة وهو حانوت الخمار و الحَانُوتُ معروف يذكر ويؤنث وجمعه حوانيت
الراغب
حين
الحين: وقت بلوغ الشيء وحصوله، وهو مبهم المعنى ويتخصص بالمضاف إليه، نحو قوله تعالى: }ولات حين مناص﴿[ص/3]، ومن قال حين يأتي على أوجه: للأجل، نحو:﴾فمتعناهم إلى حين﴿[الصافات/148]، وللسنة، نحو قوله تعالى:﴾تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها﴿[إبراهيم/25]، وللساعة، نحو:﴾حين تمسون وحين تصبحون﴿[الروم/17]، وللزمان المطلق، نحو:﴾هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴿[الدهر/1]،﴾ولتعلمن نبأه بعد حين{ [ص/88]. فإنما فسر ذلك بحسب ما وجده قد علق به، ويقال: عاملته محاينة: حينا وحينا، وأحينت بالمكان: أقمت به حينا، وحان حين كذا، أي: قرب أوانه، وحينت الشيء: جعلت له حينا، والحين عبر به عن حين الموت.
ملخص اللسان
1.    حانَ له أَن يَفْعَلَ كذا يَحِينُ حيناً أَي آنَ.
2.    الحِينُ: الدهرُ،
3.    والحِينُ: الوقتُ،
4.    والحِينُ: المُدَّة؛
5.    الحِينُ وقت من الزمان،
6.     تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بإِذن ربِّها: كلَّ سنةٍ،
7.    تؤتي أُكلها كل حين، أَنه ينتفع بها في كل وقت لا ينقطع نفعها البتة؛
8.    وحانَ حِينُه أَي قَرُبَ وَقْتُه.
9.    حين ظرف من الزمان،
10.                       رأَيتك حينَ خرج الحاجُّ أَي في ذلك الوقت،
11.                       وحانَ الشيءُ: قَرُبَ.
12.                       وحانَتِ الصلاةُ: دَنَتْ،
13.                       وأَحْيَنْتُ بالمكان إذا أَقمت به حِيناً.
14.                       تَناذَرَها الراقونَ من سَوْءِ سَمِّها، تُطَلِّقه حِيناً، وحِيناً تُراجِعُ: أَن السم يَخِفُّ أَلَمُه وقْتاً ويعود وقتاً.
15.                        أَكَبُّوا رَواحِلَهم في الطريق وقالوا هذا حِينُ المَنْزِلِ أَي وقت الرُّكُونِ إلى النُّزُولِ،
16.                       ولَتَعْلَمُنَّ نبأَه بعد حِينٍ؛ أَي بعد قيام القيامة،
17.                       فتَوَلَّ عنهم حتى حِينٍ؛ أَي حتى تنقضي المُدَّةُ التي أَُمْهِلوا فيها،
18.                       وحينئذٍ: تَبْعيدٌ لقولك الآن.
19.                       وما أَلقاه إلا الحَِيْنَة بعد  الحَِيْنَةِ أَي الحِينَ بعد الحِينِ.
20.                       وعامله مُحايَنَةً وحِياناً: من الحينِ؛
21.                       وأَحانَ من الحِين: أَزْمَنَ.
22.                        وحَيَّنَ الشيءَ: جعل له حِيناً.
23.                       النَّفْسُ قد حانَ حِينُها إذا هلكت؛
24.                       أَحْيَنَتِ الإبلُ إذا حانَ لها أَن تُحْلَب أَو يُعْكَم عليها.
25.                       وتَحَيَّنْتُ رؤية فلان أَي تَنَظَّرْتُه.
26.                       وتَحيَّنَ الوارِشُ إذا انتظر وقت الأَكل ليدخل.
27.                       وحَيَّنْتُ الناقة إذا جعلت لها في كل يوم وليلة وقتاً تحلبها فيه.
28.                        وحَيَّنَ الناقةَ  وتَحَيَّنها: حَلَبها مرة في اليوم والليلة،
29.                       كانوا يَتَحَيَّنُون وقتَ الصلاة أَي يطلبون حِينَها.
30.                        وإبل مُحَيَّنةٌ إذا كانت لا  تُحْلَبُ في اليوم والليلة إلا مرة واحدة،
31.                       وهو يأْكل الحِينةَ والحَيْنة أَي المرّة الواحدة في اليوم والليلة،
32.                       والحَيْنُ:الهلاك؛ قال
33.                       والحائنةُ: النازلة ذاتُ الحَين،
34.                       وحانَ سنْبُلُ الزرع: يَبِسَ فآنَ حصادُه.
35.                       وأَحْيَنَ القومُ: حانَ لهم ما حاولوه أَو حان لهم أَن يبلغوا ما أَمَّلوه؛
36.                       كيفَ تَنام بعدَما أَحْيَنَّا. أَي حانَ لنا أَن نَبْلُغَ.
37.                       والحانَةُ: الحانُوتُ؛
38.                       والحاناتُ المواضع التي فيها تباع الخمر.
39.                       والحانِيَّةُ: الخمر منسوبة إلى الحانة، وهو حانوتُ الخَمَّارِ،
40.                       والحانوتُ معروف،
لسان العرب
● - حين: الحِينُ: الدهرُ، وقيل: وقت من الدَّهر مبهم يصلح لجميع الأَزمان       كلها، طالت أَو قَصُرَتْ، يكون سنة وأَكثر من ذلك، وخص بعضهم به أَربعين       سنة أَو سبع سنين أَو سنتين أَو ستة أَشهر أَو شهرين. والحِينُ: الوقتُ،       يقال: حينئذ؛ قال خُوَيْلِدٌ:       كابي الرَّمادِ عظيمُ القِدْرِ جَفْنَتُه،       حينَ الشتاءِ، كَحَوْضِ المَنْهَلِ اللَّقِفِ.       والحِينُ: المُدَّة؛ ومنه قوله تعالى: هل أَتى على الإنسان حينٌ من       الدَّهِرِ. التهذيب: الحِينُ وقت من الزمان، تقول: حانَ أَن يكون ذلك، وهو       يَحِين، ويجمع على الأَحيانِ، ثم تجمع الأَحيانُ أَحايينَ، وإذا باعدوا بين       الوقتين باعدوا بإِذ فقالوا: حِينَئذٍ، وربما خففوا همزة إذا فأَبدلوها       ياء وكتبوها بالياء. وحانَ له أَن يَفْعَلَ كذا يَحِينُ حيناً أَي آنَ.       وقوله تعالى: تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بإِذن ربِّها؛ قيل: كلَّ سنةٍ،       وقيل: كُلَّ ستة أَشهر، وقيل: كُلَّ غُدْوةٍ وعَشِيَّة. قال الأَزهري:       وجميع من شاهدتُه من أَهل اللغة يذهب إلى أَن الحِينَ اسم كالوقت يصلح       لجميع الأَزمان، قال: فالمعنى في قوله عز وجل: تؤتي أُكلها كل حين، أَنه       ينتفع بها في كل وقت لا ينقطع نفعها البتة؛ قال: والدليل على أَن الحِينَ       بمنزلة الوقت قول النابغة أَنشده الأَصمعي:       تَناذَرَها الراقونَ من سَوْءِ سَمِّها،       تُطَلِّقه حِيناً، وحِيناً تُراجِعُ.       المعنى: أَن السم يَخِفُّ أَلَمُه وقْتاً ويعود وقتاً. وفي حديث ابن       زِمْلٍ: أَكَبُّوا رَواحِلَهم في الطريق وقالوا هذا حِينُ المَنْزِلِ أَي       وقت الرُّكُونِ إلى النُّزُولِ، ويروى خَيْرُ المنزل، بالخاء والراء. وقوله       عز وجل: ولَتَعْلَمُنَّ نبأَه بعد حِينٍ؛ أَي بعد قيام القيامة، وفي       المحكم أَي بعد موت؛ عن الزجاج. وقوله تعالى: فتَوَلَّ عنهم حتى حِينٍ؛ أَي       حتى تنقضي المُدَّةُ التي أَُمْهِلوا فيها، والجمع أَحْيانٌ، وأَحايينُ       جمع الجمع، وربما أَدخلوا عليه التاء وقالوا لاتَ حِينَ بمعنى ليس حِينَ.       وفي التنزيل العزيز: ولاتَ حِينَ مَناصٍ؛ وأَما قول أَبي وَجْزة:       العاطِفُونَ تَحِينَ ما من عاطفٍ،       والمُفْضِلونَ يَداً، إذا ما أَنْعَمُوا.       قال ابن سيده: قيل إنه أراد العاطِفُونَ مثل القائمون والقاعدون، ثم إنه       زاد التاء في حين كما زادها الآخر في قوله:       نَوِّلِي قبل نَأْي دَارِي جُماناً،       وصِلِينا كما زَعَمْتِ تَلانا.       أَراد الآن، فزاد التاء وأَلقى حركة الهمزة على ما قبلها. قال أَبو زيد:       سمعت من يقول حَسْبُكَ تَلانَ، يريد الآن، فزاد التاء، وقيل: أَراد       العاطفونَهْ، فأَجراه في الوصل على حدّ ما يكون عليه في الوقف، وذلك أَنه       يقال في الوقف: هؤلاء مسلمونهْ وضاربونَهْ فتلحق الهاء لبيان حركة النون،       كما أَنشدوا:       أَهكذَا يا طيْب تَفْعَلُونَهْ،       أَعَلَلاَ ونحن مُنْهِلُونَهْ؟       فصار التقدير العاطفونه، ثم إنه شبه هاء الوقف بهاء التأْنيث، فلما       احتاج لإقامة الوزن إلى حركة الهاء قلبها تاء كما تقول هذا طلحه، فإذا وصلت       صارت الهاء تاء فقلت: هذا طلحتنا، فعلى هذا قال العاطفونة، وفتحت التاء       كما فتحت في آخر رُبَّتَ وثُمَّتَ وذَيْتَ وكَيْتَ؛ وأَنشد الجوهري       (* قوله       «وأنشد الجوهري إلخ» عبارة الصاغاني هو إنشاد مداخل والرواية:       العاطفون تحين ما من عاطف، * والمسبغون يداً       إذا ما أنعموا       والمانعون من الهضيمة جارهم، * والحاملون إذا العشيرة       تغرم       واللاحقون جفانهم قمع الذرى * والمطعمون زمان أين       المطعم.).       بيت أَبي وجزة:       العاطِفُونَ تَحِينَ ما من عاطفٍ،       والمُطْعِمونَ زمانَ أَيْنَ المُطْعِمُ       المُطْعِمُ قال ابن بري: أَنشد ابن السيرافي:       فإِلَى ذَرَى آلِ الزُّبَيْرِ بفَضْلِهم،       نِعْمَ الذَّرَى في النائياتِ لنا هُمُ       العاطفون تَحِينَ ما من عاطِفٍ،       والمُسْبِغُونَ يداً إذا ما أنْعَمُوا       قال: هذه الهاء هي هاء السكت اضطر إلى تحريكها؛ قال ومثله:       همُ القائلونَ الخيرَ والآمِرُونَهُ،       إذا ما خَشُوا من مُحْدَثِ الأَمْرِ مُعْظَما.       وحينئذٍ: تَبْعيدٌ لقولك الآن. وما أَلقاه إلا الحَِيْنَة بعد       الحَِيْنَةِ أَي الحِينَ بعد الحِينِ. وعامله مُحايَنَةً وحِياناً: من الحينِ؛       الأَخيرة عن اللحياني، وكذلك استأْجره مُحايَنَةً وحِياناً؛ عنه أَيضاً.       وأَحانَ من الحِين: أَزْمَنَ. وحَيَّنَ الشيءَ: جعل له حِيناً. وحانَ حِينُه       أَي قَرُبَ وَقْتُه. والنَّفْسُ قد حانَ حِينُها إذا هلكت؛ وقالت       بُثَيْنة:       وإنَّ سُلُوِّي عن جَميلٍ لساعَةٌ،       من الدَّهْرِ، ما حانَتْ ولا حانَ حِينُها.       قال ابن بري: لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت؛ قال: ومثله لمُدْرِك بن       حِصْنٍ:       وليسَ ابنُ أُنْثى مائِتاً دُونَ يَوْمِهِ،       ولا مُفْلِتاً من مِيتَةٍ حانَ حِينُها.       وفي ترجمة حيث: كلمة تدل على المكان، لأَنه ظرف في الأَمكنة بمنزلة       حِينٍ في الأَزمنة. قال الأَصمعي: ومما تُخْطِئُ فيه العامَّةُ والخاصة باب       حين وحيث، غَلِطَ فيه العلماء مثل أَبي عبيدة وسيبويه؛ قال أَبو حاتم:       رأَيت في كتاب سيبويه أَشياء كثيرة يجعل حين حيث، وكذلك في كتاب أَبي عبيدة       بخطه؛ قال أَبو حاتم: واعلم أَن حين وحيث ظرفان، فحين ظرف من الزمان،       وحيث ظرف من المكان، ولكل واحد منهما حدّ لا يجاوزه، قال: وكثير من الناس       جعلوهما معاً حيث، قال: والصواب أَن تقول رأَيت حيث كنت أَي في الموضع       الذي كنت فيه، واذْهَب حيث شئت أَي إلى أَي موضع شئت. وفي التنزيل العزيز:       وكُلا من حيث شِئْتُما. وتقول: رأَيتك حينَ خرج الحاجُّ أَي في ذلك الوقت،       فهذا ظرف من الزمان، ولا تقل حيث خرج الحاج. وتقول: ائتِني حينَ       مَقْدَمِ الحاجِّ، ولا يجوز حيثُ مَقْدَم الحاج، وقد صير الناس هذا كله حيث،       فلْيَتَعَهَّدِ الرجلُ كلامه، فإِذا كان موضعٌ يَحْسُنُ فيه أَيْنَ وأَيُّ       موضع فهو حيثُ، لأَن أَيْنَ معناه حيث، وقولهم حيث كانوا وأَين كانوا       معناهما واحد، ولكن أَجازوا الجمع بينهما لاختلاف اللفظين، واعلم أَنه       يَحْسُن في موضع حينَ لَمَّا وإذ وإذا ووقت ويوم وساعة ومتى، تقول: رأَيتك لما       جئت، وحينَ جئت، وإذْ جئت، وقد ذكر ذلك كله في ترجمة حيث. وعَامَلْته       مُحايَنة: مثل مُساوَعة. وأَحْيَنْتُ بالمكان إذا أَقمت به حِيناً. أَبو       عمرو: أَحْيَنَتِ الإبلُ إذا حانَ لها أَن تُحْلَب أَو يُعْكَم عليها. وفلان       يفعل كذا أَحياناً وفي الأَحايِينِ. وتَحَيَّنْتُ رؤية فلان أَي       تَنَظَّرْتُه. وتَحيَّنَ الوارِشُ إذا انتظر وقت الأَكل ليدخل. وحَيَّنْتُ       الناقة إذا جعلت لها في كل يوم وليلة وقتاً تحلبها فيه. وحَيَّنَ الناقةَ       وتَحَيَّنها: حَلَبها مرة في اليوم والليلة، والاسم الحَِينَةُ؛ قال       المُخَبَّلُ يصف إبلاً:       إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها،       وإن حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حَينُها.       وفي حديث الأَذان: كانوا يَتَحَيَّنُون وقتَ الصلاة أَي يطلبون حِينَها.       والحينُ: الوقتُ. وفي حديث الجِمارِ: كنا نَتَحَيَّنُ زوالَ الشمس. وفي       الحديث: تَحَيَّنُوا نُوقَكم؛ هو أَن تَحْلُبها مرة واحدة وفي وقت معلوم.       الأَصمعي: التَّحَيينُ أَن تحْلُبَ الناقة في اليوم والليلة مرة واحدةً،       قال: والتَّوْجِيبُ مثله وهو كلام العرب. وإبل مُحَيَّنةٌ إذا كانت لا       تُحْلَبُ في اليوم والليلة إلا مرة واحدة، ولا يكون ذلك إلاَّ بعدما       تَشُولُ وتَقِلُّ أَلبانُها. وهو يأْكل الحِينةَ والحَيْنة أَي المرّة الواحدة       في اليوم والليلة، وفي بعض الأُصول أَي وَجْبَةً في اليوم لأَهل الحجاز،       يعني الفتح. قال ابن بري: فرق أَبو عمرو الزاهد بين الحَيْنةِ والوجبة       فقال: الحَيْنة في النوق والوَجْبة في الناس، وكِلاهما للمرة الواحدة،       فالوَجْبة: أَن يأْكل الإنسان في اليوم مرة واحدة، والحَيْنة: أَن تَحْلُبَ       الناقة في اليوم مرة. والحِينُ: يومُ القيامة. والحَيْنُ، بالفتح:       الهلاك؛ قال:       وما كانَ إِلا الحَيْنُ يومَ لِقائِها،       وقَطْعُ جَديدِ حَبْلِها من حِبالكا.       وقد حانَ الرجلُ: هَلَك، وأَحانه الله. وفي المثل: أَتَتْكَ بحائنٍ       رِجْلاه. وكل شيء لم يُوَفَّق للرَّشاد فقد حانَ. الأَزهري: يقال حانَ       يَحِينُ حَيْناً، وحَيَّنَه الله فتَحَيَّنَ. والحائنةُ: النازلة ذاتُ الحَين،       والجمع الحَوائنُ؛ قال النابغة:       بِتَبْلٍ غَيْرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْها،       ولكِنَّ الحَوائنَ قد تَحِينُ       وقول مُلَيح:       وحُبُّ لَيْلى ولا تَخْشى مَحُونَتَهُ       صَدْعٌ بنَفْسِكَ مما ليس يُنْتَقَدُ.       يكون من الحَيْنِ، ويكون من المِحْنةِ. وحانَ الشيءُ: قَرُبَ. وحانَتِ       الصلاةُ: دَنَتْ، وهو من ذلك. وحانَ سنْبُلُ الزرع: يَبِسَ فآنَ حصادُه.       وأَحْيَنَ القومُ: حانَ لهم ما حاولوه أَو حان لهم أَن يبلغوا ما       أَمَّلوه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:       كيفَ تَنام بعدَما أَحْيَنَّا.       أَي حانَ لنا أَن نَبْلُغَ. والحانَةُ: الحانُوتُ؛ عن كراع. الجوهري:       والحاناتُ المواضع التي فيها تباع الخمر. والحانِيَّةُ: الخمر منسوبة إلى       الحانة، وهو حانوتُ الخَمَّارِ، والحانوتُ معروف، يذكر ويؤنث، وأَصله       حانُوَةٌ مثل تَرْقُوَةٍ، فلما أُسكنت الواو انقلبت هاء التأْنيث تاء، والجمع       الحَوانيتُ لأَن الرابع منه حرف لين، وإنما يُرَدُّ الاسمُ الذي جاوز       أَربعة أَحرف إلى الرباعي في الجمع والتصفير، إذا لم يكن الحرف الرابع منه       أَحد حروف المدّ واللين؛ قال ابن بري: حانوتٌ أَصله حَنَوُوت، فقُدِّمت       اللام على العين فصارت حَوَنُوتٌ، ثم قلبت الواو أَلفاً لتحرُّكها وانفتاح       ما قبلها فصارت حانُوتٍ، ومثل حانُوت طاغُوتٌ، وأَصله طَغَيُوتٌ، والله       أَعلم.
مقاييس اللغة:
(حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
القاموس المحيط:
الحِيْنُ، بالكسر الدَّهْرُ، أو وَقْتٌ مُبْهَمٌ يَصْلُحُ لجميع الْأَزْمانِ، طالَ أو قَصُرَ، يكونُ سَنَةً وأكثَرَ، أو يَخْتَصُّ بأربعينَ سَنَةً، أو سَبْعِ سِنينَ، أو سَنَتَينِ، أو سِتَّةِ أَشْهُرٍ، أَو كلُّ غُدْوَةٍ وعَشِيَّةٍ، ويومُ القِيامةِ، والمُدَّةُ. وقوله تعالى " فَتَوَلَّ عنهم حتَّى حِينٍ " ، أي حتى تَنْقَضِي المُدَّةُ التي أُمْهِلُوها
ج: أحْيانٌ وجج: أحايِينُ. " ولاتَ حينَ " ، أي: ليسَ حِينَ. وإذا باعَدُوا بَيْنَ الوَقْتَيْنِ، باعَدُوا بإِذْ، فقالوا: حِيْنَئِذٍ. وحَيَّنَهُ: جَعَلَ له حِيناً، و الناقَةَ: جعَلَ لها في كلِّ يَوْمٍ ولَيْلةٍ وقْتاً يَحْلُبُها فيه
كتَحَيَّنَها، والاسْمُ: الحِينُ والحِينَةُ، بكسْرِهِما. ومَتَى حِينَةُ ناقَتِكَ؟: مَتَى وقْتُ حَلَبِها. وكَمْ حِينَتُها؟: كَمْ حِلابُها. وحانَ حِينٌ: قَرُبَ، وآنَ، و السنْبُلُ: يَبِسَ. وعامَلَهُ مُحايَنَةً، كمُساوَعَةٍ. وأحْيَنَ: أقامَ، و الإِبِلُ: حانَ لها أن تُحْلَبَ، أو يُعْكَمَ عليها، و القَوْمُ: حانَ لهم ما حاوَلُوهُ. وهو يأكُلُ الحِينَةَ، ويُفْتَحُ، أي: مَرَّةً في اليَوْمِ واللَّيْلَةِ. وما ألقاهُ إلاَّ الحِينَةَ بعدَ الحِينَةِ، أي: الحِينَ بعدَ الحِينِ.
والحَيْنُ: الهلاكُ، والمِحْنَةُ، وقد حانَ، وأحانَهُ اللّهُ. وكلُّ ما لم يُوَفَّقْ للرَشادِ فقدْ حانَ. وحَيَّنَهُ اللُّه فَتَحَيَّنَ. والحائِنُ: الأحْمَقُ. والحائِنَةُ: النازِلَةُ المُهْلِكَةُ ج: حَوائِنُ. والحانوتُ: في ح ن ت.
والحانِيَّةُ: الخَمْرُ. والحانَةُ: مَوْضِعُ بَيْعِها. وحِينَى، كضِيزَى: د. ومِحْيانُ الشيءِ، بالكسر: حِينُه.
وكشدَّادٍ: عبدُ اللهِ بنُ محمدِ بنِ جَعْفَرِ بنِ حَيَّانَ الحَيَّانِيُّ، نِسْبَةٌ إلى جَدِّه، وكذا الحافِظُ أبو الشيخِ عبدُ الله بنُ محمدِ بنِ جَعْفَرِ بنِ حَيَّانَ الحَيَّانِيُّ الْأَصْفهانِيُّ، وحَفيدُه محمدُ بنُ عبدِ الرزَّاقِ الحَيَّانِيُّ، وعُبَيْدُ اللهِ بنُ هارونَ الحَيَّانِيُّ. وأبو حَيَّانَ النَّحْويُّ: مُتأخِّرٌ
تاج العروس:
( الحين بالكسر الدهر أو وقت مبهم يصلح لجميع الازمان ) كلها ( طال أو قصرت ) وفى المحكم طالت وقصرت ( يكون سنة وأكثر ) من ذلك ( أو يختص بأربعين سنة أو سبع سنين أو ستين أو ستة أشهر أو شهرين أو كل غدوة وعشية ) وقوله تعالى تؤتى أكلها كل حين قيل كل سنة وقيل كل ستة أشهر وقيل كل غدوة وعشية قال الازهرى وجميع من شاهدته من أهل اللغة يذهب الى أن الحين اسم كالوقت يصلح لجميع الازمان قال والمعنى في قوله عز وجل تؤتى أكلها كل حين أنه ينتفع بها في كل وقت لا ينقطع نفعها البتة قال والدليل على أن الحين يكون بمنزلة الوقت قول النابغة أنشده الاصمعي تناذزها الراقون من سوء سمها * تطلقه طورا وطورا تراجع المعنى ان السم يخف ألمه وقتا ويعود وقتا وقال الراغب الحين وقت بلوغ الشئ وحصوله وهو مبهم المعنى ويتخصص بالمضاف إليه ومن قال حين تأتى على أوجه للاجل نحو ومتعناهم الى حين والسنة نحو تؤتى أكلها كل حين وللساعة نحو حين تمسون وحين تصبحون وللزمان المطلق نحو هل أتى على الانسان حين من الدهر ولتعلمن نبأه بعد حين فانما فسر ذلك بحسب ما وجد وعلق به وقال المناوى الحين في لسان العرب يطلق على لحظة فما فوقها الى ما لا يتناهى وهو معنى قولهم الحين لغة الوقت يطلق على القليل والكثير ( و ) الحين ( يوم القيامة ) وبه فسر قوله تعالى ولتعلمن نبأه بعد حين أي بعد قيام القيامة وفى المحكم بعد موت عن الزجاج ( و ) الحين
( المدة وقوله تعالى فتول عنهم حتى حين أي حتى تنقضي المدة التى أمهلوها ) أي أمهلوها فيها ( ج أحيان وحج أحايين وإذا باعدوا ببن الوقتين باعدوا باذ فقالوا حينئذ ) وربما خففوا همزة فأبدلوها ياء وكتبوه حينيذ بالياء وربما أدخلوا عليه التاء فقالوا لات حين أي ليس حين وفى التنزيل العزيز لات حين مناص وأما قول أبى وجزة العاطفون تحين ما من عاطف * والمفضلون يدا إذا ما أنعموا قال ابن سيده أراد العاطفون مثل القائمون والقاعدون ثم زاد التاء في حين كما زادت في تلان بمعنى الان وقيل أراد العاطفونه فأجراه في الوصل على حد ما يكون عليه في الوقف ثم انه شبه هاء الوقف بهاء التأنيث فلما احتاج لاقامة الوزن الى حركة قلبها تاء ثم فتحت قال ابن برى وهكذا أنشده ابن السيرافى * العاطفون حين ما من عاطف * ( وحينه جعل له حينا و ) حين ( الناقة جعل لها في كل يوم وليلة وقتا يحلبها فيه كتحينها ) إذا حلبها في اليوم والليلة مرة ( والاسم الحين والحينة بكسرهما ) قال المخبل يصف ابلا إذا أفنت أروى عيالك أفنها * وان حينت أربى على الوطب حينها وفى الحديث تحينوا نوقكم وقال الاصمعي التحيين مثل التوجيب ولا يكون ذلك الا بعد ما تشول ونقل البانها ( و ) يقال ( متى حينة ناقتك ) أي ( متى وقت حلبها وكم حينتها ) أي كم حلابها وحان حين ) أي ( قرب وآن ) وفى الصحاح حان أن يفعل كذا حينا أي آن وحان حينه أي قرب وقته وأنشد لبثينة وان سلتوى عن جميل لساعة * من الدهر ما حانت ولا حان حينها قال ابن برى لم يحفظ لبثينة الا هذا البيت قال ومثله لمدرك بن حصن وليس ابن أنثى مائتا دون يومه * ولا مفلتا من موتة حان حينها ( و ) حان ( السنبل يبس ) فان حصاده ( وعامله محاينة كمساوعة ) وكذلك استأجره محاينة ( وأحين ) فلان بالمكان ( أقام ) حينا ( و ) أحينت ( الابل حان لها أن تحلب أو يعكم عليها ) عن أبى عمرو ( و ) حان ( القوم حان لهم ما حاولوه ) أو حان لهم أن يبلغوا ما أملوه عن ابن الاعرابي وأنشد * كيف تنام بعد ما أحينا * أي حان لنا ان نبلغ ( وهو يأكل الحينة ) بالسكر ( ويفتح أي مرة ) واحدة ( في اليوم والليلة ) وفى بعض الاصول أي وجبة في اليوم والفتح لاهل الحجاز قال ابن برى فرق أبو عمر الزاهد بين الحينة والوجبة فقال الحينة في النوق والوجبة في الناس وكلاهما للمرة الواحدة فالوجبة ان يأكل الانسان في اليوم مرة واحدة والحينة أن تحلب الناقة في اليوم مرة واحدة ) وما ألقاه الا الحينة بعد الحينة أي الحين بعد الحين والحين ) بالفتح ( الهلاك ) نقله
الجوهرى قال - وما كان الا الحين يوم لقائها * وقطع جديد حبلها من حبالكا ( و ) الحين ( المحنة وقد حان ) الرجل هلك ( وأحانه الله ) تعالى أهلكه ( وكل ما لم يوفق للرشادة فقد حان و ) قال الازهرى يقال حان يحين حينا و ( حينه الله فتحين والحائن الاحمق ) ومن سجعات الاساس الخائن حائن ( والحائنة النازلة المهلكة ) ذات الحين يقال نزلت به كائنة حائنة أي فيها حينه ( ج حوائن ) قال النابغة بتبل غير مطلب لديها * ولكن الحوائن قد تحين ( والحانوت ) معروف يذكر ويؤنث وأصله حانوة مثل ترقوة فلما سكنت الواو نقلب هاء التأنيث تاء والجمع الحوانيت لان الرابع منه حرف لين وانما يرد الاسم الذى جاوز أربعة أحرف الى الرباعي في الجمع والتصغير إذا لم يكن الرابع منه أحد حروف المد واللين قاله الجوهرى وقال ابن برى حانوت أصله حنووت فقدمت اللام على العين فصارت حونوت ثم قلبت الواو ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها فصارت حانوت ومثله طاغوت وقد ذكر ) في ح ن ت والحانية الخمر ) منسوبة الى الحانة ( والحانة موضع بيعها ) وهو موضع الخمار عن كراع وقال أبو حنيفة أطنها فارسية وان أصلها خانه ( وحينى كضيزى د ) بديار بكر وهى ممالة الحاء وتعرف الان بحانى كداعي والنسبة إليه حانوى وحنوى وتقدم قريبا وقال الحافظ الذهبي والحينى بالكسر الى مدينة حينة لا أعرفه قال الحافظ ابن حجر هو على بن ابراهيم بن سليمان الحينى العوفى قال مغلطاى سمع معنا على شيوخنا ( ومحيان الشئ بالكسر حينه و ) حيان ( كشداد ) جد أبى العباس ( عبد الله بن محمد بن جعفر بن حيان الحياني ) البوشنحى ( نسبة الى جده ) المذكور يروى عن محمد بن اسحق بن خزيمة وعنه أبو عثمان سعيد بن العباس بن محمد الهروي ( وكذا الحافظ أبو الشيخ ) وأبو محمد ( عبد الله بن محمد بن جعفر بن حيان الحياني الاصبهاني ) صاحب التصانيف روى عن ابن أبى ليلى الموصلي وأكثر الرواية عن أبى نعيم الحافظ وآخر من روى عن أبى طاهر محمد بن أحمد بن عبد الرحيم الكاتب بأصبهان وولده عبد الرزاق ( وحفيده ) أبو الفتح صاعد بن بندار الجرجاني ( وأبو حيان النحوي متأخر ) قد تقدمت ترجمته في ج ى ن * ومما يستدرك عليه الحسن بن عبد المحسن بن الحسن الحياني أبو محمد كان يكتب الحديث بصور مع ابن ماكولا وموسى بن محمد بن حيان شيخ أبى يعلى الموصلي وأبو محمد أسعد بن عبد الله بن أسعد الحياني سمع أبا بكر خلفا الشيرازي وعنه ابن السمعاني والحين بالكسر موضع بمصر والحين الموت وقالوا هذا حين المنزل أي وقت الركوب الى النزول ويروى خير المنزل وعامله حينا ككتاب من الحين بمعنى الوقت عن اللحيانى وكذلك استأجره حيانا عنه أيضا وأحان أزمن وحان
حين النفس إذا هلكت ويحسن في موضع حين لما واذ وإذا ووقت وساعة ومتى تقول رأيتك لما جئت واذ جئت وهو يفعل كذا أحيانا وفى الاحايين وتحينت رؤية فلان تنطرته وتحين الوارش انتطر وقت الاكيل ليدخل وتحين وقت الصلاة طلب حينها وفى حديث الجمار كنا نتحين زوال الشمس وتحين استغنى عامية وقول مليح حب ليلى ولا تخشى محونة * صدع بنفسك ممن ليس ينتقد يكون من الحين ومن المحنة وحانت اللصلاة دنت ونخل حياني هو نوع منه يكون بمصر يؤكل بسرا وحيون كتنور اسم وأحانوا ضيوفهم كحينوهم

##### Türkçe

**حين**
**حَانَ - يَحِينُ - حِيْن - حِيْنَئِذٍ**
**حَانَ - يَحِيْنُ** + vakit: oldu ve (öyle) oldu; ve kastedilen vakit yaklaştı.
**حِيْن**: “**فـِعل**” vezni üzere, fiil ismi **حَانَ - يَحِيْنُ**’in (ismidir): ve yine ondan zaman ismidir: bilinen ve kastedilen vakit: zaman akışı üzerinde bilinen, belirlenmiş ve kastedilen bir nokta.
**حِيْنَئِذٍ**: **حين** + **إذٍ**: o vakitte.
Ve lafız, “mevcut vakitten vuku bulması yakın olan fiilin gecikme süresini, daha yakın sonra daha uzak tertip ile beyan” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ)**، **حَانَ - يَحيْنُ**، **بَغَتَ - يَبْغَتُ**، **حَدَثَ  - يَحْدُثُ**، **جَدَّ - يَجِدُّ**، **سَحِرَ - يَسْحَرُ**

**حين** dehrden
 	﴿İnsan üzerine dehrden bir **حين** geldi mi ki, anılan bir şey olmamıştı(1)﴾ İnsan

**إلى حين**
 ﴿Şeytan ikisini ondan kaydırdı da onları içinde bulunduklarından çıkardı; ve dedik: inin; bazınız bazınıza düşmandır; ve sizin için yerde bir yerleşme ve bir meta **إلى حين**(36)﴾ Bakara ﴿dedi: inin; bazınız bazınıza düşmandır; ve sizin için yerde bir yerleşme ve bir meta **إلى حين**(24)﴾ A‘râf
 	﴿Keşke iman etmiş bir belde olsaydı da imanı ona fayda verseydi; ancak Yunus kavmi: iman ettiklerinde, dünya hayatında rezillik azabını onlardan kaldırdık ve onları **إلى حين**(98) metalandırdık﴾ Yunus ﴿böylece iman ettiler de onları **إلى حين**(148) metalandırdık﴾ Sâffât ﴿Allah sizin için evlerinizden bir sükûn yaptı; ve sizin için en‘âm derilerinden evler yaptı; göç gününüzde ve ikamet gününüzde onları hafif bulursunuz; ve yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından bir eşya ve bir meta **إلى حين**(80)﴾ Nahl ﴿ve ben bilmem; belki o sizin için bir fitnedir ve bir meta **إلى حين**(111)﴾ Enbiyâ ﴿ancak bizden bir rahmet ve bir meta **إلى حين**(44)﴾ Yâsîn

**حتى حين**
 ﴿Öyleyse onlardan yüz çevir **حتى حين**(174)﴾ Sâffât ﴿ve onlardan yüz çevir **حتى حين**(178)﴾ Sâffât
 	﴿Semûd’da da; onlara denildiği vakit: metalanın **حتى حين**(43)﴾ Zâriyât
 	﴿Sonra, âyetleri gördükten sonra, onlara göründü ki onu mutlaka hapsedecekler **حتى حين**(35)﴾ Yusuf
 	﴿O, ancak kendisinde delilik olan bir adamdır; öyleyse onun hakkında bekleyin **حتى حين**(25)﴾ Mü’minûn
 	﴿Öyleyse onları taşkınlıkları içinde bırak **حتى حين**(54)﴾ Mü’minûn

**بعد حين**
 ﴿Ve elbette onun haberini bileceksiniz **بعد حين**(88)﴾ Sâd

**كل حين**
 ﴿Rabbinin izniyle yemişini verir **كل حين**(25)﴾ İbrâhîm

**على حين**
 ﴿Ve şehre, halkının gafletinden bir **حين** üzere girdi; orada iki adamın dövüştüğünü buldu: bu onun taraftarından, bu da onun düşmanındandı; taraftarından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi; Musa ona bir yumruk vurdu da onun işini bitirdi; dedi: bu şeytanın işindendir; şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır(15)﴾ Kasas

**حين** + fiil
Azabı gördüğü vakit	﴿Neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı; eğer onlara sabretmeseydik; ve yakında bilecekler **حين** azabı gördükleri vakit, yolca kim daha sapıktır(42)﴾ Furkân ﴿yahut dersin **حين** azabı gördüğün vakit: keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilerden olsaydım(58)﴾ Zümer
 	﴿Kâfir olanlar bilselerdi **حين** ateşi yüzlerinden de sırtlarından da savamazlar ve onlar yardım da olunmazlar(39)﴾ Enbiyâ

 	﴿Dikkat: şüphesiz onlar, ondan gizlenmek için göğüslerini bükerler; dikkat: **حين** elbiselerine büründükleri vakit, gizlediklerini de açıkladıklarını da bilir; şüphesiz o, göğüslerin özünü bilendir(5)﴾ Hûd ﴿Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ve sizden henüz bulûğa ermemiş olanlar, üç defa sizden izin istesin: sabah namazından önce, öğleyin elbiselerinizi çıkardığınız **حين**, ve yatsı namazından sonra; sizin için üç avret vaktidir; bunlardan sonra ne sizin üzerinize ne onların üzerine bir günah yoktur; birbirinizin üzerine dolaşıp duranlarsınız; Allah size âyetleri böyle açıklar; Allah bilendir, hikmet sahibidir(58)﴾ Nûr
 	﴿Öyleyse Allah’ı tenzih edin **حين** akşamladığınız vakit ve **حين** sabahladığınız vakit(17)﴾ Rûm ﴿ve hamd O’nadır göklerde ve yerde; ve akşamleyin ve **حين** öğleye girdiğiniz vakit(18)﴾ Rûm ﴿ve Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen bizim gözlerimiz önündesin; ve Rabbinin hamdiyle tesbih et **حين** kalktığın vakit(48)﴾ Tûr
 	﴿seni gören, **حين** kalktığın vakit(218)﴾ Şuarâ
 	﴿Ey iman edenler! Size açıklanırsa sizi üzecek şeylerden sormayın; ve eğer onları sorarsanız **حين** Kur’an indirildiği vakit size açıklanır; Allah onları affetti; Allah bağışlayıcıdır, halîmdir(101)﴾ Mâide
 	﴿Ve sizin için onda bir güzellik vardır **حين** akşamleyin ağıla getirdiğiniz vakit ve **حين** sabahleyin salıverdiğiniz vakit(6)﴾ Nahl

**حين** + fiil ismi
 ﴿İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir; fakat iyilik, Allah’a ve ahiret gününe ve meleklere ve kitaba ve peygamberlere iman eden; ve malı, sevgisine rağmen, yakınlara ve yetimlere ve yoksullara ve yolcuya ve isteyenlere ve boyunlar (köleler) uğrunda veren; ve namazı kılan ve zekâtı veren; ve ahitleştikleri vakit ahitlerini yerine getirenler; ve sıkıntıda ve darlıkta ve **حين** şiddet (savaş) vaktinde sabredenlerdir; işte onlar doğru söyleyenlerdir ve işte onlar muttakilerdir(177)﴾ Bakara ﴿Ey iman edenler! Sizden birinize ölüm geldiği vakit, vasiyet **حين** aranızdaki şahitlik: sizden iki adalet sahibi; yahut siz yeryüzünde yolculuk ettiğinizde size ölüm musibeti isabet ederse sizden başkalarından iki kişi; namazdan sonra onları alıkoyarsınız da şüphe ederseniz Allah’a yemin ederler: bununla bir bedel satın almayız, yakın akraba da olsa; ve Allah’ın şahitliğini gizlemeyiz; şüphesiz biz o takdirde günahkârlardan oluruz(106)﴾ Mâide ﴿Allah nefisleri, ölüm **حين** vefat ettirir; ölmeyeni de uykusunda; böylece üzerine ölümü hükmettiğini tutar ve ötekini belirlenmiş bir ecele kadar salıverir; şüphesiz bunda düşünen bir kavim için âyetler vardır(42)﴾ Zümer
 	﴿Onlardan önce nice nesli helâk ettik; sonra çağırdılar; ve kaçış **حين** yoktur(3)﴾ Sâd

**حينئذ**
 ﴿Öyleyse boğaza ulaştığı vakit(83) ve siz **حينئذ** bakıyorsunuz(84) ve biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz(85) öyleyse, eğer borçlu değil iseniz(86) onu geri çevirsenize, eğer doğru söyleyenler iseniz(87)﴾ Vâkıa

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**حين**] ح ي ن: **الحِينُ** vakittir; denir: **حينئذ**; ve bazen üzerine **التاء** soktular da dediler: **تَحِين** “**حين**” manasında. Ve **الحِيُ** da müddettir; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿İnsan üzerine dehrden bir **حين** geldi mi﴾. Ve “ona şunu yapması **حَانَ**” (denir), **يحين** **حِيناً** kesre ile; yani “**آن**”. Ve “**حانَ حِينُهُ**” yani vakti yaklaştı. Ve onunla **محَايَنَةً** muamele etti; **مساوعة** gibi. Ve **أحْيَنَ** mekânda: orada bir **حين** ikamet etti. Ve falan kimse şunu yapar: **أحْيَاناً** ve **في الأحَايِينِ**. Ve **الحَيْنُ** fetha ile helâktir; ve “adam **حَانَ**” yani helâk oldu; ve babı **باع**’dır. Ve Allah onu **أحَانَهُ**. Ve **الحَانَاتُ** şarabın satıldığı yerlerdir. Ve **الحَانِيَّةُ** haneye nispetle şaraptır; ve o, şarapçının dükkânıdır. Ve **الحَانُوتُ** bilinen (şey)dir; müzekker de söylenir müennes de; cem‘i **حوانيت**’tir.

Râgıb
**حين**
**الحين**: şeyin erişme vakti ve meydana gelmesidir; ve manası müphemdir; ve muzafun ileyhle tahsis olunur; Yüce Allah’ın sözü gibi: }**ولات حين مناص**﴿[Sâd/3]. Ve “**حين** gelir” diyen kimseye göre, vecihler üzeredir: ecel için;﴾**فمتعناهم إلى حين**﴿[Sâffât/148] gibi. Ve sene için; Yüce Allah’ın sözü gibi:﴾**تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها**﴿[İbrâhîm/25]. Ve saat için;﴾**حين تمسون وحين تصبحون**﴿[Rûm/17] gibi. Ve mutlak zaman için;﴾**هل أتى على الإنسان حين من الدهر**﴿[Dehr/1],﴾**ولتعلمن نبأه بعد حين**{ [Sâd/88]. Şu halde, ancak ona bağlanmış bulduğu şeye göre onu tefsir etti. Ve denir: onunla **محاينة** muamele ettim: bir **حين** ve bir **حين**. Ve mekânda **أحينت**: orada bir **حين** ikamet ettim. Ve “şunun **حين**’i **حان**” yani: vakti yaklaştı. Ve “şeyi **حينت**” : ona bir **حين** yaptım. Ve **الحين**, ölüm vakti hakkında onunla ifade edildi.

Lisân özeti
1. **حانَ** ona şunu yapması: **يَحِينُ** **حيناً**; yani **آنَ**.
2. **الحِينُ**: dehr.
3. Ve **الحِينُ**: vakit.
4. Ve **الحِينُ**: müddet.
5. **الحِينُ** zamandan bir vakittir.
6. **تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بإِذن ربِّها**: her sene.
7. “**تؤتي أُكلها كل حين**”: yani ondan her vakitte faydalanılır; faydası asla kesilmez.
8. Ve “**حانَ حِينُه**” yani vakti yaklaştı.
9. **حين** zamandan bir zarf.
10. Seni gördüm **حين** hacılar çıktı; yani o vakitte.
11. Ve “şey **حانَ**”: yaklaştı.
12. Ve “namaz **حانَت**”: yaklaştı.
13. Ve mekânda **أَحْيَنْتُ**: orada bir **حين** ikamet ettiğimde.
14. “Onu okuyucular, zehrinin kötülüğünden dolayı birbirine havale eder; onu bir **حين** salar, bir **حين** geri döndürür”: yani zehrin acısı bir vakit hafifler ve bir vakit geri döner.
15. “Bineklerini yolda çöktürdüler ve dediler: bu, konaklama **حين**’idir”: yani inmeye yaslanma vakti.
16. “Ve elbette onun haberini bileceksiniz **بعد حين**”: yani kıyametin kopmasından sonra.
17. “Öyleyse onlardan yüz çevir **حتى حين**”: yani kendilerine mühlet verilen müddet sona erinceye kadar.
18. **حينئذٍ**: “şimdi” sözünden uzaklaştırmadır.
19. Onu ancak **الحَِيْنَة**’den sonra **الحَِيْنَة** (ile) görürüm: yani **الحين**’den sonra **الحين**.
20. Ve onunla **مُحايَنَةً** ve **حِياناً** muamele etti: **الحين**’den.
21. Ve **أَحانَ** “**الحين**”den: yaşlandı.
22. Ve “şeyi **حَيَّنَ**”: ona bir **حين** yaptı.
23. Nefis, **حانَ حِينُها** oldu: helâk olduğunda.
24. Develer **أَحْيَنَت**: onlara sağılma yahut bağlanma vakti geldiğinde.
25. Ve falanı görmeyi **تَحَيَّنْتُ**: onu gözledim.
26. Ve **تَحيَّنَ** “**الوارِشُ**”: girmek için yeme vaktini beklediğinde.
27. Ve dişi deveyi **حَيَّنْتُ**: her gün ve gece ona, onu sağacağım bir vakit yaptığımda.
28. Ve dişi deveyi **حَيَّنَ** ve onu **تَحَيَّنَ**: gün ve gecede bir kere sağdı.
29. Namaz vaktini **يَتَحَيَّنُون** idiler: onun **حين**’ini arıyorlardı.
30. **مُحَيَّنة** develer: gün ve gecede ancak bir kere sağılan olduklarında.
31. O, **الحِينة** ve **الحَيْنة** yer: yani gün ve gecede bir tek kere.
32. Ve **الحَيْنُ**: helâk; dedi ki:
33. Ve **الحائنةُ**: **الحَين** sahibi musibet.
34. Ekinin başağı **حانَ**: kurudu; böylece hasadı **آنَ** oldu.
35. Kavim **أَحْيَنَ**: denedikleri şey onlara geldi; yahut umdukları şeye ulaşmaları onlara geldi.
36. “Nasıl uyursun, biz **أَحْيَنَّا** olduktan sonra”: yani bize ulaşma vakti geldi.
37. Ve **الحانَةُ**: **الحانُوت**.
38. Ve **الحاناتُ**: içinde şarabın satıldığı yerler.
39. Ve **الحانِيَّةُ**: haneye nispetle şarap; ve o, şarapçının dükkânıdır.
40. Ve **الحانوتُ** bilinen (şey)dir.
