# حيي — Esâsü'l-Belâğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A/sozluk/esas
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D9%8A/entries/esas

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md)
- Esâsü'l-Belâğa: Zemahşerî · 12. yy

## Madde başı: حيي

ح ي ي
أحياه الله فحي وحي وحيوا بخير وحيوا وهو حي من الأحياء‏.‏
ولا حي علي ينفعني أي لا أحد وما بالدار حيّ‏.‏
وناقة محي ومحيية‏:‏ لا يموت لها ولد خلاف مميت ومميتة‏.‏
واستحييت أسيري‏:‏ تركته حياً‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ اقتلـوا المشركيـن واستحيـوا شرخهـم ‏"‏‏.‏
ومـررت بحـي مـن أحيـاء العرب‏.‏
وحياء الله وأكرمك الله بتحيته وبتحاياه‏.‏
وبي شوق إلى محياك‏.‏
وتحايا القوم وحايا بعضهـم بعضـاً‏.‏
وحكم المكاتبة حكم المحاياة‏.‏
وحييت منه أحيا حياء واستحييته واستحييت منه واستحيت وأنا أستحي منه وهو رجل حيي وهو أحيى من مخدرة‏.‏
قالت ليلى‏:‏ وأحيـى حيـاء مـن فتـاة حيية وأشجع من ليث بخفان خادر وحيّ على الغداء‏:‏ أقبل وعجل‏.‏
قال ابن أحمر‏:‏ أنشـأت أسله ما بال رفقته فقال حيّ فإن الركب قد ذهبا ومـن المجـاز‏:‏ أتيـت الـأرض فأحييتهـا أي وجدتهـا حيـة النبات مخصبة‏.‏
ووقع في الأرض الحيا وهو المطر وأحيا القوم‏:‏ أخصبوا وحييت أرضهم وأحيا أرضـاً ميتـة‏.‏
وأحييـت النـار وحاييتهـا‏:‏ نفخت فيها حتى تحيا وطلبت حياة النار بالنفخ‏.‏
قال‏:‏ حياة النار للمتنور ويقول الرجل لصاحبه‏:‏ كيف الحي كما يقول كيف الهل يريد امرأته‏.‏
وسترت حياءها‏.‏
وهو حيّة الوادي‏:‏ للحامي حوزته وهم حيات الأرض‏:‏ لدواهيها وفرسانها وهو حية ذكر‏:‏ للشهم‏.‏
ورأسه رأس حية‏:‏ للذكي المتوقد وأكلت حياتنا حياتكم إذا قتلت فرسانهم فرسانهم‏.‏
وسقاك الله دم الحيات أي أهلكك‏.‏
وقال أبو النجم يصف نهراً‏:‏ إذا أرادوا رفعهن انفجرا بذي حباب يستحي أن يسكرا أي لا يقدر على سكره بالحجارة يمتنع من ذلك‏.

### Türkçe

ح ي ي
Allah onu diriltti de o diri oldu; ve **حي** ve **حي** ve “hayır ile **حيوا**” (selamlayın) ve “o, **حي**dir” (diridir), **الأحياء**dan (dirilerden)dır.‏
“Bana yarar sağlayan hiçbir **حي** علي yoktur” yani hiç kimse; ve “evde bir **حيّ** yoktur” (kimse yoktur).‏
Ve **محي** ve **محيية** bir deve: yavrusu ölmez; **مميت** ve **مميتة**nin (yavruyu öldürenin) hilafına.‏
“Esirimi **استحييت**”: onu diri bıraktım.‏
Hadiste: “Müşrikleri öldürün ve onların **شرخهم**unu **استحيوا** (diri bırakın)”‏.‏
Ve Arapların **أحياء**ından bir **حي**ye uğradım.‏
Ve Allah’ın **حياء**ı; ve Allah seni O’nun **تحيته**siyle ve O’nun **تحاياه**ıyla ikramlı kılsın.‏
Ve bende senin **محياك**ına bir özlem vardır.‏
Ve kavmin **تحايا**ları; ve onların bazısı bazısını **حايا** etti (selamladı).‏
Ve **المكاتبة**nin hükmü, **المحاياة**nin hükmüdür.‏
Ve ondan **حييت**: **أحيا** (utanırım) **حياء**; ve onu **استحييته**; ve ondan **استحييت**; ve o **استحيت**; ve ben ondan **أستحي** ederim; ve o, **حيي** bir adamdır; ve o, örtülü bir kızdan daha **أحيى**dır.‏
Leylâ dedi: “Ve **أحيى** (daha çok utanır) **حياء** bakımından **حيية** bir kızdan; ve **خفان**da **خادر** bir aslandan daha cesurdur.” Ve “**حيّ** على الغداء”: gel ve acele et.‏
İbn Ahmer dedi: “Onu sordum: refakatinin hâli ne? O dedi: **حيّ**; çünkü kervan gitmiştir.” Ve mecazdandır: “Yere geldim de onu **أحييته**” yani onu bitkisi diri, verimli buldum.‏
Ve yere **الحيا** düştü; o yağmurdur. Ve “kavim **أحيا** etti”: bolluğa erdiler; ve “onların toprağı **حييت** oldu”; ve “ölü bir toprağı **أحيا** etti”.‏
Ve “ateşi **أحييت** ettim” ve onu **حاييته**: içine üfledim de dirilsin diye; ve üflemekle ateşin hayatını talep ettim.‏
Dedi: “Ateşin **حياة**ı, tandır yakana göredir.” Ve adam, arkadaşına: “**الحي** nasıl?” der; “**الهل** nasıl?” dediği gibi; karısını kasteder.‏
Ve onun **حياء**ını örttü.‏
Ve o, vadinin **حيّة**sidir: kendi bölgesini koruyan içindir. Ve onlar, yerin **حيات**ıdır: onun belaları ve süvarileri içindir. Ve o, erkek **حية**dir: yiğit içindir.‏
Ve onun başı, **حية** başıdır: zeki, alevli (uyanık) içindir. Ve “bizim **حيات**ımız sizin **حيات**ınızı yedi” (yendi): onların süvarilerini öldürdüğünde, onların süvarilerini (yendi).‏
Ve “Allah sana **دم الحيات** içirsin” yani seni helâk etsin.‏
Ebû’n-Necm bir nehri vasfederek dedi: “Onları kaldırmak istediklerinde, kabarcıklı bir (su) ile yarılır; **يستحي** eder ki tıkansın” yani taşlarla onu tıkamaya güç yetiremez; bundan kaçınır.‏
