# ح (ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخماسي من حرف الحاء
ح
قال الليث : ( الحَزَنْبَلُ ) : القصير من الرجال . وقال غيره : الحَزَنْبَلُ : المشْرِف من كل شيء ، وقيل هو المجْتَمعِ . ويقال : هَنٌ حَزَنْبَلٌ : إذا كان مُشْرِفَ الرَّكَب ؛ وقالت بعض المجِعّات من بغايا الأعراب :
إنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيَة
إذَا قَعَدْتُ فوقَه نَبَا بِيَهْ
و ( الحزابيةُ ) : الغريب السُّمْكِ الضيق المَلاَقِي .
أبو عبيد عن أبي زيد : ( الطَّلَنْفَحُ ) : الرجل الخالي الجَوْف ؛ وأنشد :
ونُصْبِحُ بالغَداةِ أَتَرّ شَيْءٍ
ونُمْسِي بالعَشِي طَلَنْفَحِينَا
أبو عبيد عن الأصمعي : ( الحِنْزَقْرَة ) : القصير من الرجال : وأنشد شمر :
ولو كُنْتَ أجملَ مِنْ مالك
رأوكَ أُقَيْدِر حِنْزَقْرَهْ
وقال شمر : سمعت ابن الأعرابيّ يقول : ( الصَّرَنقَحُ ) ، من الرجال : الشديدُ الشكيمة الذي له عزيمة لا يُطمع فيما عنده ولا يُخدع . قال ، وقال غيره : الصَّرَنْقَح : الظريف ؛ وأنشد لجِرَانِ العود يصفُ نساءه وسوء أخلاقهن فقال :
ومِنهُنَّ غُلٌّ مُقْمِلٌ لاَ يَفُكُّهُ
من القومِ إلا الشَّحْشَحَانُ الصَّرَنْقَحُ
( الشَّحْشَحَانُ ) : الغيور المواظب على الشيء . قال شمر : يقال صَرَنْقَحْ وصَلَنْقَح ، بالرّاء واللاّم .
أبو عبيد عن أبي عمرو الشيباني :
( البَلَنْدَح ) : السمين قلت : والأصْلُ بَلْدَحٌ .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه أنه قال : ( الحَجَنْبَرَةُ ) من النساء : القصيرة .
قال : و ( الحَبَرْبَرَةُ ) القِمِئَةُ المناقرة .
و ( الحَوَرْوَرَةُ ) البيضاءُ و ( الحوْلوَلة ) الكبَسّة قلت وهذه الأحرف الثلاثة ثلاثية الأصل ملحقة بالخماسي لتكرر بعض حروفها .
أبو عبيد عن الفرّاء : ذهب القوم شَعاليلَ ( بِقَرْدَحْمَةَ ) ، لا ينوَّنُ : إذا تفرّقوا .
وحكى اللحيانيّ في ( نوادره ) : ذهب القوم ( قِنْدَحْرَة ) وقِنْذَحْرَة وقِذَّحْرَة وقِدّحرة : كل ذلك إذا تفرقوا .
قال الليث : كبش ( شَقَحْطَبٌ ) : ذو قرنين مُنْكَرَيَنِ . وروى أبو العبّاس عن عمرو عن أبيه أَنه قال : الشَّقَحْطَبُ : الكَبْشُ الذي له أَربعةُ قرون .
قال الليث : في هذا الباب ( دِحِنْدِحٌ ) : دُوَيْبّة . وروى أَبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : يقال : هو أَهْوَنُ عليَّ من
دِحِنْدِحٍ ، قال فإذا قيل له : ما دِحِنْدِح قال : كَلاَ شَيْءَ . وروي عن يونس أَنه قال : تقول العرب للرجل يقرّ بما عليَه : دِحْ دِحْ ، ودَحٍ دَحٍ ؛ يريدون قد أَقررت فاسكت .
وأَخبرني المنذريّ عن أَبي العباس عن ابن الأعرابيّ قال : ( احْرَنْقَزَ ) الرجلُ : إذا كاد أَن يموت من البرد .
أَبو عبيد عن الأصمعيّ : ناقةٌ ( حَنْدَلِسٌ ) : ثقيلة المشي .
وقال الليث : الحَنْدَلِسُ : الناقة النجيبة الكريمة .
أَبو عبيد عن الأصمعيّ : أَفعى ( جَحْمَرِشٌ ) ؛ وهي : الخشناء الغليظة . قال : وقال الأمويّ : الجحْمَرِش : العجوز الكبيرة .
أَبو عبيد عن أَبي عمرو والأصمعيّ : ( الجَحَنْفَلُ ) : الرجل الغليظ الشفة .
من الخماسيّ الملحق قولهم : ( الصَّمَحْمَحُ ) : للرجل الشديد .
وقال شمر : رجل ( جِرْدِحْلُ ) وهو : الغليظ الضخم ، وامرأة ( جِرْدَحْلَة ) كذلك ؛ وأنشد :
تَقْتَسِرُ الهَامَ وَمَرّاً تُخْلِي
أطباقَ صَنْبرِ الْعُنُقِ الْجِرْدَحْلِ
ابن السكيت عن الفراء : ( الجِحِنْبَارُ ) الرجل الضخم . وأنشد :
فهو جحنبارٌ مُبِين الدَّعْرَمَةْ
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ عن المفضل : رجل ( جَلَنْدَحْ ) و ( جَلَحْمَدُ ) : إذا كان غليظاً ضخماً .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : ( الحَبَرْقَصُ ) : الجمل الصغير ؛ قال وهو الحَبَرْبُرُ أيضاً . وقال ابن المظفر : ( الحَبَرْقَسُ ) ، بالسين : الضئيل من البكارة والحُمْلاَنِ .
قال أبو سعيد في الخماسي الملحق يقال : ما له ( حَبَرْبَرٌ ) ولا ( حَوَرْوَرٌ ) ؛ أي : ما له شيء . قال : وقال أبو عمرو : ما يُغْنِي فلان حَبَنْبَرَا ؛ أي : ما يُغني شيئاً ، ويقال : ما يغني حَبَرْبَراً بمعناه ؛ وأنشد لابن أحمر :
أمانِيُّ لا يغنين عنها حَبَرْبَرا
وقال إسحاق بن الفرج قال الأصمعيّ : يقال : ما أصبت منه حَبَرْبَراً ولا حَبَنْبَراً ؛ أي : ما أصبت منه شيئاً . قال : وقال أبو عمرو يقال : ما فيه حَبَرْبَرٌ ولا حَبنْبَرٌ ، وهو أن يخبرك بالشيء ، فتقول : ما فيه حَبَنْبَرٌ .
وقال أبو عبيدة : ( الحَنْدَقُونُ ) : الرَّأْرَاءُ العين وأنشد :
وهبته ليس بشمشلين
ولا دحوق العين حندقوق
وقال الليث : ( الحَبَطقْطِقْ ) : حكاية قوائم الخيل إذا جرت ؛ وأنشد :
جرتِ الخيلُ فقالت : حَبَطَقْطَقْ
ابن السكيت عن أبي زيد ، يقال : جاء بكذب سُمَاقٍ ، وجاء بكذب حَنْبَرِيتٍ : إذا جاء بكذب خالص ، لا يخالطه صدق .
الليث : ( اسْحنْكَكَ ) الليلُ : إذا اشتدّت ظلمته . وقال غيره : ( احلنكك ) مثله ، وشَعَرٌ مسْحَنْكِكْ ومُحْلَنْكِكْ : وهو الأسود الفاحم . قلت : وأصل هذين الحرفين ثلاثي صار خماسياً بزيادة نون وكاف ، وكذلك ما أشبههما من الأفعال . وأما ( اسحَنْفَرَ ) و ( احرنقز ) فهما رباعيان والنون زائدة وبها ألْحِقَتْ بالخماسي . وجملة قول النحويين أن الخماسي الصحيح الحروف لا يكون إلا في الأسماء مثل ( الْجَحْمَرِشْ ) و ( الْجِرْدَحْل ) . وأمَّا الأفعال فليس فيها خماسي إلا بزيادة حرف أو حرفين ؛ فافهمه .
قال الليث : ( الاسْلِنُّطَاح ) : الطول والعرض ؛ يقال : قد اسلنطح ؛ وقال ابن قيس الرقيات :
أنتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطَاحِ ولم
تَعْطِفْ عليك الْحُنِيُّ والوُلُجُ
قلت : والأصل السُّلاطِح ، والنون زائدة . وقال ابن دريد : رجل مسلْنطِح : إذا انبسط .
وقال الليث : ( الجحمرش ) من النساء الثقيلة السمجة . والجحمرش الأرنب المُرْضِع ، قلت والصواب في تفسير الجحمرش ما أثبتناه لأبي عبيد عن أصحابه . والذي قاله الليثُ ليس بمعروف في كلامهم .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : ( اسحنفر ) الرجل في كلامه : إذا مضى فيه ولم يتمكّث . واسحنفرت الخيل في جريها : إذا أسرعت .
أبو عبيد عنه أيضاً : ( المُحْرَنْفِشُ ) : الغضبان المتقبض . قال : ويقال : احرنفش واحْرَنبَى وازبأرّ : إذا تهيأ للغضب والشر .
وقال الليث : اسحنْطَر : إذا امتدَّ ومال .
ومن الأسماء الخماسية التي جاء بها ابن دريد فتفرَّد بها قوله : ( جُلَنْدَحَةٌ ) صلبة شديدة و ( صَلَنْدَحَةٌ ) صلبة ولا يوصف بها إلا الإناث .
وامرأة ( حُرِنْقَفَةٌ ) قصيرة .
قال : وجمل ( حَبَرْقِيص ) قمِيءٌ زري . و ( حُبَقْبِيقٌ ) سيّء الخلق قال : و ( الزلَنْقَحُ ) السيء الخُلُق و ( القَلَحْدَمُ ) الخفيف السريع .
أبو العباس عن ابن نجدة عن أبي زيد قال : ( الغِرْذَحْلَةُ ) : بالغين : العصا . قال وهي القَحْزَنَةُ .
وأما ( القِزْذَحْلة ) بالقاف فإن ابن السّكّيت قال : قالت العامرية : هي من حرز الصبيان تلبسها المرأة فيرضى بها قيمها ، ولا يبتغي غيرها ، ولا يليق معها أحداً .
وقال ( الزَّحَنْقَفُ ) : الذي يزحف على اسْتِه ؛ وأنشد أبو سعيد قول الأغلب :
طَلَّةٌ شَيْخٍ أرْسَحَ زَحنْقَفُ
له ثَنَايا مِثْلُ حَب العُلِفَّ
وقال أبو حاتم : يقال : فلان ما يملك ( حَذْرَفُوتَا ) أي : فسيطاً ، كما يقال : فلان ما يملك قُلامة ظفر .
وقال أبو زيد : يقال : رجل ( حِنْتَأْوٌ ) ، وامرأة ( حِنْتَأْوَة ) : وهو الذي يعجَب بنفسه ، وهو في أعين الناس صغير . قلت : والأصل فيهما الثلاثي ، أُلحقا بالخماسيّ ، بهمزة وواو زيدتا فيهما ، أو بنون وواو مزيدتين .
قال ابن السكيت عن الأصمعي ( الْحَبرْقَصَة ) المرأة الصغيرة الْخَلْق ورجل حَبَرْقص .
آخر حرف الحاء والحمد لله رب العالمين وهو آخر المجلد السابع من خط أبي منصور الأزهري ح الذي منه نقلت هذا الكتاب وفرغت منه يوم الأربعاء سابع عشر محرم سنة خمس عشرة وستمائة
هذا أول كتاب الهاء من ( تهذيب اللغة )

##### Türkçe

**باب الخماسي من حرف الحاء**
**ح**
Leys dedi: (**الحَزَنْبَلُ**): erkeklerden kısa olan. Başkası dedi: **الحَزَنْبَلُ**: her şeyden yüksekçe olan; ve “o, toplanmış olandır” denildi. Ve denilir: **هَنٌ حَزَنْبَلٌ**: eğer bineklerin üstünde yüksekçe ise; ve bedevî fahişelerinden bazı toplayıcılar dedi ki:
إنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيَة
إذَا قَعَدْتُ فوقَه نَبَا بِيَهْ
Ve (**الحزابيةُ**): kalınlığı garip, dar, yapışık olan.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: (**الطَّلَنْفَحُ**): içi boş adam; ve inşad etti:
ونُصْبِحُ بالغَداةِ أَتَرّ شَيْءٍ
ونُمْسِي بالعَشِي طَلَنْفَحِينَا

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: (**الحِنْزَقْرَة**): erkeklerden kısa olan; ve Şemmer inşad etti:
ولو كُنْتَ أجملَ مِنْ مالك
رأوكَ أُقَيْدِر حِنْزَقْرَهْ

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: (**الصَّرَنقَحُ**), erkeklerden: azmi olan, elindekine göz dikilmeyen ve aldatılmayan, gemi sıkı, şiddetli olan. Dedi; ve başkası dedi: **الصَّرَنْقَح**: zarif; ve Cırânü’l-‘ûd’a, kadınlarını ve ahlâklarının kötülüğünü vasfederken, onun için inşad edildi; şöyle dedi:
ومِنهُنَّ غُلٌّ مُقْمِلٌ لاَ يَفُكُّهُ
من القومِ إلا الشَّحْشَحَانُ الصَّرَنْقَحُ
(**الشَّحْشَحَانُ**): kıskanç, bir şeye devamlı olan. Şemmer dedi: **صَرَنْقَحْ** ve **صَلَنْقَح** denilir; **بالرّاء** ve **اللاّم** ile.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr eş-Şeybânî’den:
(**البَلَنْدَح**): semiz. Dedim: aslı **بَلْدَحٌ**’dır.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından: şöyle dedi: (**الحَجَنْبَرَةُ**) kadınlardan: kısa olan.
Dedi: ve (**الحَبَرْبَرَةُ**) küçük, münakaşacı olan.
Ve (**الحَوَرْوَرَةُ**) beyaz olan; ve (**الحوْلوَلة**) tombul olan. Dedim: bu üç lafız, bazı harflerinin tekrarı sebebiyle beşliye ilhak edilmiş, aslı üçlüdür.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: kavim **شَعاليلَ** olarak (**بِقَرْدَحْمَةَ**) gitti; tenvinlenmez: ayrılıp dağıldıklarında.
Lihyânî, (**نوادره**)’inde nakletti: kavim (**قِنْدَحْرَة**) ve **قِنْذَحْرَة** ve **قِذَّحْرَة** ve **قِدّحرة** gitti: bunların hepsi, dağıldıklarında.

Leys dedi: koç (**شَقَحْطَبٌ**): iki boynuz sahibi, çirkin olan. Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti: **الشَّقَحْطَبُ**: dört boynuzu olan koçtur.

Leys dedi: bu bapta (**دِحِنْدِحٌ**): küçük bir canlı. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: denilir: “O, bana **دِحِنْدِحٍ**’den daha kolaydır.” Dedi: ona “**دِحِنْدِح** nedir?” denilince: “Hiçbir şey” der. Yûnus’tan rivayet edildi: dedi: Araplar, üzerindeki şeyi ikrar eden adama: **دِحْ دِحْ** ve **دَحٍ دَحٍ** der; “ikrar ettin, sus” demek isterler.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: (**احْرَنْقَزَ**) adam: soğuktan neredeyse ölecek olduğunda.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: deve (**حَنْدَلِسٌ**): yürüyüşü ağır olan.
Leys dedi: **الحَنْدَلِسُ**: soylu, değerli deve.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: engerek (**جَحْمَرِشٌ**); o: kaba, kalın olan. Dedi: Ümeyyî dedi: **الجحْمَرِش**: büyük yaşlı kadın.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr ve Asmaî’den: (**الجَحَنْفَلُ**): dudağı kalın adam.

Beşliye ilhak edilmiş olan beşliden: onların sözü: (**الصَّمَحْمَحُ**): şiddetli adam için.
Şemmer dedi: adam (**جِرْدِحْلُ**); o: kalın, iri; ve kadın (**جِرْدَحْلَة**) da böyledir; ve inşad etti:
تَقْتَسِرُ الهَامَ وَمَرّاً تُخْلِي
أطباقَ صَنْبرِ الْعُنُقِ الْجِرْدَحْلِ

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: (**الجِحِنْبَارُ**) iri adam. Ve inşad etti:
فهو جحنبارٌ مُبِين الدَّعْرَمَةْ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Mufaddal’dan: adam (**جَلَنْدَحْ**) ve (**جَلَحْمَدُ**): eğer kalın, iri ise.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından; dedi: (**الحَبَرْقَصُ**): küçük deve; dedi: o, **الحَبَرْبُرُ** da’dır. İbnü’l-Muzaffer dedi: (**الحَبَرْقَسُ**), **بالسين**: genç dişi develerden ve yük taşıyanlardan cılız olan.

Ebû Saîd dedi: ilhak edilmiş beşlide denilir: onun **حَبَرْبَرٌ**’i de yok, **حَوَرْوَرٌ**’u da yok; yani: onun hiçbir şeyi yok. Dedi: Ebû Amr dedi: falan **حَبَنْبَرَا** fayda vermez; yani: hiçbir şey fayda vermez; ve aynı manada “**حَبَرْبَراً** fayda vermez” denilir; ve İbn Ahmer’e ait olarak inşad etti:
أمانِيُّ لا يغنين عنها حَبَرْبَرا

İshâk b. el-Ferec dedi: Asmaî dedi: denilir: ondan ne **حَبَرْبَراً** elde ettim ne **حَبَنْبَراً**; yani: ondan hiçbir şey elde etmedim. Dedi: Ebû Amr dedi: denilir: onda ne **حَبَرْبَرٌ** var ne **حَبنْبَرٌ**; bu, sana bir şey haber vermesidir; sen de dersin ki: onda **حَبَنْبَرٌ** yok.

Ebû Ubeyde dedi: (**الحَنْدَقُونُ**): gözün **الرَّأْرَاءُ**’sı; ve inşad etti:
وهبته ليس بشمشلين
ولا دحوق العين حندقوق

Leys dedi: (**الحَبَطقْطِقْ**): koştuğunda atların ayaklarının taklidi; ve inşad etti:
جرتِ الخيلُ فقالت : حَبَطَقْطَقْ

İbnü’s-Sikkît, Ebû Zeyd’den: denilir: saf yalan getirdi: **سُمَاقٍ** yalanı getirdi; ve **حَنْبَرِيتٍ** yalanı getirdi: eğer katıksız yalan getirmişse, ona doğruluk karışmıyorsa.

Leys: (**اسْحنْكَكَ**) gece: karanlığı şiddetlendiğinde. Başkası dedi: (**احلنكك**) de bunun gibidir. Ve saç **مسْحَنْكِكْ** ve **مُحْلَنْكِكْ**: o, kömür gibi siyah olandır. Dedim: bu iki lafzın aslı üçlüdür; bir **نون** ve bir **كاف** artırılmasıyla beşli olmuştur; fiillerden onlara benzeyen de böyledir. Ama (**اسحَنْفَرَ**) ve (**احرنقز**) dörtlüdür; **النون** ziyadedir ve onunla beşliye ilhak edilmiştir. Nahivcilerin sözünün özeti: harfleri sahih olan beşli, ancak isimlerde olur; (**الْجَحْمَرِشْ**) ve (**الْجِرْدَحْل**) gibi. Fiillere gelince: onlarda bir harf veya iki harf artırılması olmaksızın beşli yoktur; onu anla.

Leys dedi: (**الاسْلِنُّطَاح**): uzunluk ve genişlik; denilir: **اسلنطح** oldu. Ve İbn Kays er-Rukayyât dedi:
أنتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطَاحِ ولم
تَعْطِفْ عليك الْحُنِيُّ والوُلُجُ
Dedim: aslı **السُّلاطِح**’tır; **النون** ziyadedir. İbn Düreyd dedi: adam **مسلْنطِح**: eğer yayılıp genişlemişse.

Leys dedi: (**الجحمرش**) kadınlardan: ağır, çirkin olan. Ve **الجحمرش**: emziren tavşan. Dedim: **الجحمرش**’in tefsirinde doğru olan, Ebû Ubeyd’in ashabından sabitlediğimizdir. Leys’in söylediği, onların sözünde bilinen değildir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: (**اسحنفر**) adam, sözünde: eğer onda yürüyüp gitmiş ve oyalanmamışsa. Ve atlar koşusunda **اسحنفرت**: eğer hızlanmışsa.

Ebû Ubeyd ondan da: (**المُحْرَنْفِشُ**): öfkeli, büzülen. Dedi: ve denilir: **احرنفش** ve **احْرَنبَى** ve **ازبأرّ**: eğer öfke ve şerre hazırlanmışsa.

Leys dedi: **اسحنْطَر**: eğer uzamış ve eğilmişse.

İbn Düreyd’in getirdiği ve onunla tek kaldığı beşli isimlerden: onun sözü: (**جُلَنْدَحَةٌ**) sert, şiddetli; ve (**صَلَنْدَحَةٌ**) sert; ve onunla ancak dişiler vasfedilir.

Ve kadın (**حُرِنْقَفَةٌ**) kısa.

Dedi: ve deve (**حَبَرْقِيص**) küçük, rezil. Ve (**حُبَقْبِيقٌ**) kötü huylu. Dedi: ve (**الزلَنْقَحُ**) kötü huylu; ve (**القَلَحْدَمُ**) hafif, hızlı.

Ebû’l-Abbâs, İbn Nücdet’ten, Ebû Zeyd’den; dedi: (**الغِرْذَحْلَةُ**): **بالغين**: asa. Dedi: o, **القَحْزَنَةُ**’dir.

Ama (**القِزْذَحْلة**) **بالقاف** ise, İbnü’s-Sikkît dedi: Âmiriyye dedi: o, çocukların muskasındandır; kadın onu takar da, onun kayyımı onunla razı olur; başkasını istemez; onunla birlikte kimseye yanaşmaz.

Ve (**الزَّحَنْقَفُ**) dedi: kıçı üzerinde sürünen. Ebû Saîd, A‘leb’in sözünü inşad etti:
طَلَّةٌ شَيْخٍ أرْسَحَ زَحنْقَفُ
له ثَنَايا مِثْلُ حَب العُلِفَّ

Ebû Hâtim dedi: denilir: falan **حَذْرَفُوتَا**’yı; yani: bir **فسيط**’ı bile mülk edinmez; tıpkı “falan bir tırnak kırpıntısını bile mülk edinmez” denildiği gibi.

Ebû Zeyd dedi: denilir: adam (**حِنْتَأْوٌ**), ve kadın (**حِنْتَأْوَة**): o, kendini beğenen kimsedir; oysa insanların gözünde küçüktür. Dedim: ikisinin de aslı üçlüdür; beşliye ilhak edildiler: ikisinde artırılmış bir hemze ve bir vav ile; yahut artırılmış bir nun ve bir vav ile.

İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den: (**الْحَبرْقَصَة**) küçük yapılı kadın; ve adam **حَبَرْقص**.

**آخر حرف الحاء والحمد لله رب العالمين وهو آخر المجلد السابع من خط أبي منصور الأزهري ح الذي منه نقلت هذا الكتاب وفرغت منه يوم الأربعاء سابع عشر محرم سنة خمس عشرة وستمائة**
Bu, (**تهذيب اللغة**)’den **كتاب الهاء**’nın başlangıcıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال الخليل: الحاء حرف مخرجه من الحلق، ولولا بُحَّةٌ فيه لأَشبه العين، وقال: وبعد الحاء الهاء ولم يأْتَلفا في كلمة واحدة أَصلية الحروف، وقبح ذلك على أَلسنة العرب لقرب مخرجيهما، لأَن الحاء في الحلق بلزق العين، وكذلك الحاء والهاء، ولكنهما يجتمعان في كلمتين، لكل واحد معنى على حدة؛ كقول لبيد:
يَتمادَى في الذي قلتُ له،
ولقد يَسْمَعُ قَوْلي: حَيَّ هَلْ
وكقول الأخر: هيهاه وحَيهَله، وإِنما جمعها من كلمتين: حيّ كلمة على حدة ومعناه هلمَّ، وهل حَثِّيثَّى، فجعلهما كلمة واحدة؛ وكذلك ما جاء في الحديث: إِذا ذكر الصالحون، فحيَّهَلاً بعُمَرَ يعني إِذا ذكروا، فَأْتِ بذكر عمر.
قال: وقال بعض الناس: الحَيْهَلَةُ شجرة، قال: وسأَلنا أَبا خيرة وأَبا الدقيش وعدَّةً من الأَعراب عن ذلك، فلم نجد له أَصلاَ ثابتاً نطق به الشعراء، أَو رواية منسوبة معروفة، فعلمنا أَنها كلمة مولدة وضعت للمُعاياةِ. قال ابن شميل: حَيَّهَلا بقلة تُشْبِه الشُّكاعَى، يقال: هذه حَيَّهَلا، كما ترى، لا تنون في حيَّ ولا في هلا، الياء من حي شديدة والأَلف من هلا منقوصة مثل خمسة عشر.
وقال الليث: قلت للخليل: ما مثل هذا من الكلام أَن يجمع بين كلمتين فتصير منهما كلمة؟ قال: قول العرب عبد شمس وعبد قيس، عبد كلمة وشمس كلمة؛ فيقولون: تَعَبْشَمَ الرجل وتَعَبْقَسَ، ورجل عَبْشَمِيٌّ وعَبْقَسِيٌّ. وروي عن الفراء أَنه قال: لم نسمع بأَسماءِ بنيت من أَفعال إِلاَّ هذه الأَحرف: البسملة والسبحلة والهيللة والحوقلة؛ أَراد أَنه يقال: بسمل إِذا قال: بسم الله، وحوقل إِذا قال: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله، وحمدل إِذا قال: الحمد لله، وجَعْفَلَ جَعْفَلَةً من جُعِلْتُ فداءك، والحَيْعَلَةُ من حيّ على الصلاة. قال أَبو العباس: هذه الثلاثة أَحرف أَعني حَمْدَلَ وجَعْفَلَ وحَيْعَلَ عن غير الفراء؛ وقال ابن الأَنباري: فلان يُبَرْقِل علينا، ودَعْنا من التَّبَرْقُلِ، وهو أَن يقول ولا يفعل، ويَعِدَ ولا يُنْجِز، أُخذ من البَرْقِ والقَوْل.

##### Türkçe

قال الخليل: **الحاء** boğazdan çıkan bir harftir; onda bir **بُحَّةٌ** olmasaydı **العين**’e benzerdi, dedi. Ve dedi: **الحاء**’dan sonra **الهاء** gelir; aslî harfleri olan tek bir kelimede birbirleriyle uyuşmadılar. Bu, çıkış yerlerinin yakınlığından dolayı Arapların dillerine çirkin geldi; çünkü **الحاء** boğazdadır, **العين**’e yapışık (yakın) olarak; aynı şekilde **الحاء** ve **الهاء** (da böyledir). Fakat ikisi iki kelimede toplanır; her birinin ayrı ayrı bir manası vardır; Lebîd’in sözü gibi:
يَتمادَى في الذي قلتُ له،
ولقد يَسْمَعُ قَوْلي: **حَيَّ هَلْ**
Ve diğerinin sözü gibi: **هيهاه** ve **حَيهَله**. Ancak onu iki kelimeden birleştirdi: **حيّ** başlı başına bir kelimedir ve manası “gel!”dir; ve **هل** “çabuk ol!” (manasında). Böylece ikisini tek bir kelime yaptı. Yine hadiste gelen de böyledir: “Salihler anıldığında, Ömer ile **فحيَّهَلاً**”; yani anıldıklarında, Ömer’in zikrini getir.

Dedi: Bazı insanlar dedi ki: **الحَيْهَلَةُ** bir ağaçtır. Dedi: Biz Ebû Hayra’ya, Ebû’d-Dakîş’e ve bir grup bedevîye bunu sorduk; şairlerin telaffuz ettiği sabit bir asıl bulamadık; yahut nispet edilen, bilinen bir rivayet (de bulamadık). Böylece onun, muamma için konulmuş, sonradan türetilmiş bir kelime olduğunu bildik. İbn Şümeyl dedi: **حَيَّهَلا** **الشُّكاعَى**’ya benzeyen bir ottur; “Bu, gördüğün gibi, **حَيَّهَلا**’dır” denir. **حيَّ**’de de **هلا**’da da tenvinlenmez; **حي**’den olan **الياء** şiddetlidir; **هلا**’dan olan **الأَلف** eksiltilmiştir; “beş on” gibi.

وقال الليث: Lays dedi: Halîl’e dedim: Sözden bunun benzeri nedir; iki kelimeyi birleştirip de onlardan bir kelime olması? Dedi: Arapların “**عبد** شمس” ve “**عبد** قيس” sözü; **عبد** bir kelimedir, **شمس** bir kelimedir; sonra “Adam **تَعَبْشَمَ** etti” ve “**تَعَبْقَسَ** etti” derler; ve “**عَبْشَمِيٌّ**” ve “**عَبْقَسِيٌّ**” (derler).

Ve Ferrâ’dan rivayet olundu ki dedi: Fiillerden bina edilmiş isimler işitmedik; ancak şu harfler (lafızlar) müstesna: **البسملة** ve **السبحلة** ve **الهيللة** ve **الحوقلة**. Şunu kastetti: “**بسمل**” denir; “**بسم الله**” dediğinde. Ve “**حوقل**” denir; “**لا حول ولا قوَّة إِلا بالله**” dediğinde. Ve “**حمدل**” denir; “**الحمد لله**” dediğinde. Ve “**جَعْفَلَ**” “**جَعْفَلَةً**” olarak; “**جُعِلْتُ فداءك**”tan. Ve **الحَيْعَلَةُ**, “**حيّ على الصلاة**”tan.

Ebû’l-Abbâs dedi: Bu üç harf (lafız) —yani **حَمْدَلَ** ve **جَعْفَلَ** ve **حَيْعَلَ**— Ferrâ’dan başkası(ndan rivayet)tir. İbnü’l-Enbârî dedi: “Falan bize karşı **يُبَرْقِل** ediyor; **التَّبَرْقُلِ**’den vazgeç”; o, söyleyip yapmamasıdır; vaat edip yerine getirmemesidir. **البَرْقِ** ve **القَوْل**’den alınmıştır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وكحه برجله يكحه وكحا، إذا وطئه وطأ شديدا. والوكح، بضمتين: الفراخ الغلظة، على النسب، كأنه جمع واكح أو وكوح، إذ لا يسوغ أن يكون جمع مستوكح وقد استوكحت: غلظت. والأوكح: التراب، وقد تقدمت الإشارة إليه في أول الباب، لأنه عند كراع فوعل، وقياس قول سيبويه أن يكون أفعل. والأوكح أيضا: الحجر، والمكان الصلب. وأوكح الرجل أعيا. وأوكح في حفرة، أي بلغ الحجر. قال الأصمعي: حفر فأكدى وأوكح، إذا بلغ المكان الصلب.وقال الأزهري عن أبي زيد: أوكح العطية إيكاحا إذا قطعها. وفي التهذيب: أوكح عن الأمر: كف عنه وتركه، وقيل أوكح الرجل: منع واشتد على السائل، وقال المفضل: سأله فاستوكح استيكاحا، إذا أمسك ولم يعط.

##### Türkçe

Ve onu ayağıyla **يكحه** **وكحا**: onu şiddetli bir basışla çiğnediği zaman. Ve **الوكح** (iki ötre ile): nisbet üzere kalın civcivlerdir; sanki **واكح** yahut **وكوح** cem‘i gibidir; zira **مستوكح**’ın cem‘i olması caiz olmaz. Ve **استوكحت**: kalınlaştım. Ve **الأوكح**: topraktır; onunla ilgili işaret, babın evvelinde geçmişti; çünkü **كراع**’a göre **فوعل** veznindedir; **سيبويه**’nin sözünün kıyası ise **أفعل** olmasıdır. Ve **الأوكح** ayrıca: taştır ve sert yer(ler)dir. Ve adam **أوكح**: yoruldu. Ve bir çukura **أوكح** etti; yani taşa ulaştı. **الأصمعي** dedi: “Kazdı da **أكدى** etti ve **أوكح** etti”; sert yere ulaştığı zaman. Ve **الأزهري** **أبي زيد**’den: **أوكح** bağışı **إيكاحا**: onu kestiği zaman. Ve **التهذيب**’de: işten **أوكح** etti: ondan vazgeçti ve onu terk etti; ve denildi ki: adam **أوكح**: engelledi ve isteyene karşı sertleşti. Ve **المفضل** dedi: Ona sordu da **استوكح** **استيكاحا** etti; tuttuğu ve vermediği zaman.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

alphabetical letter ح ح The sixth letter of the alphabet: called حَآءٌ [and حَا (respecting which latter see the letter ب). It is one of the letters termed مَهْمُوسَة, or nonvocal, i. e. pronounced with the breath only, without the voice; and of those termed حَلْقِيَّة i. e. faucial, or guttural, for] the place of its utterance is in the fauces; and were it not for a hoarse aspiration with which it is pronounced, it would resemble ع: next after it [with respect to the place of utterance] is ه: [ع having the lowest place of utterance; then ح; and then ه:] and ح and ه are never consociated in any uncompounded word of the which the letters are all radicals, because of the mutual nearness of their places of utterance: they occur together in حَيَّهَلْ; but this is only a compound word in the classical language; and as the name of a certain kind of tree it is a post-classical word. (Kh, L.) -A2- [It is often put for حِينَئِذٍ. -A3- As a numeral, it denotes Eight.]

##### Türkçe

alfabetik harf **ح** **ح** Alfabenin altıncı harfi: **حَآءٌ** [ve **حَا** diye adlandırılır (bu ikincisi hakkında **ب** harfine bak). **مَهْمُوسَة** diye adlandırılan harflerdendir; yani ses olmaksızın, yalnız nefesle telaffuz olunan, sesli olmayan; ve **حَلْقِيَّة** diye adlandırılanlardandır; yani boğazî, yahut gırtlakî; zira] onun çıkarılış yeri boğazdadır; ve onunla telaffuz olunan boğuk bir nefes olmasaydı, **ع**’ye benzerdi: ondan sonra [çıkarılış yeri bakımından] **ه** gelir: [**ع**’nin çıkarılış yeri en aşağıdır; sonra **ح**; sonra **ه**:] ve **ح** ile **ه**, harfleri bütünüyle aslî olan hiçbir mürekkep olmayan kelimede asla bir araya getirilmez; çıkarılış yerlerinin karşılıklı yakınlığından dolayı: **حَيَّهَلْ** içinde birlikte bulunurlar; fakat bu, klasik dilde ancak mürekkep bir kelimedir; ve belirli bir ağaç türünün adı olarak ise klasik-sonrası bir kelimedir. (Kh, L.) -A2- [Çoğu kez **حِينَئِذٍ** yerine konur. -A3- Bir sayı olarak Sekiz’i gösterir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ح
ح
a.  Ha .  The sixth letter of the alphabet. Its numerical value is Eight, (8).

حَوْأَبِ
حَوْأَبِ
a.  Wide valley.

حَاشَا
حَاشَا ,  حَاشَى
a.  Except; besides.

b.  Far be it from! God forbid that!

حَبَأ
حَبَأ
a.  Courtier.

##### Türkçe

ح
ح
a. **حا**. Alfabenin altıncı harfi. Sayısal değeri sekizdir, (8).

حَوْأَبِ
حَوْأَبِ
a. Geniş vadi.

حَاشَا
حَاشَا , **حَاشَى**
a. Hariç; dışında.

b. Uzak olsun! Allah korusun ki!

حَبَأ
حَبَأ
a. Saray mensubu.
