# ح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ح

قال الخليل: الحاء حرف مخرجه من الحلق، ولولا بُحَّةٌ فيه لأَشبه العين، وقال: وبعد الحاء الهاء ولم يأْتَلفا في كلمة واحدة أَصلية الحروف، وقبح ذلك على أَلسنة العرب لقرب مخرجيهما، لأَن الحاء في الحلق بلزق العين، وكذلك الحاء والهاء، ولكنهما يجتمعان في كلمتين، لكل واحد معنى على حدة؛ كقول لبيد:
يَتمادَى في الذي قلتُ له،
ولقد يَسْمَعُ قَوْلي: حَيَّ هَلْ
وكقول الأخر: هيهاه وحَيهَله، وإِنما جمعها من كلمتين: حيّ كلمة على حدة ومعناه هلمَّ، وهل حَثِّيثَّى، فجعلهما كلمة واحدة؛ وكذلك ما جاء في الحديث: إِذا ذكر الصالحون، فحيَّهَلاً بعُمَرَ يعني إِذا ذكروا، فَأْتِ بذكر عمر.
قال: وقال بعض الناس: الحَيْهَلَةُ شجرة، قال: وسأَلنا أَبا خيرة وأَبا الدقيش وعدَّةً من الأَعراب عن ذلك، فلم نجد له أَصلاَ ثابتاً نطق به الشعراء، أَو رواية منسوبة معروفة، فعلمنا أَنها كلمة مولدة وضعت للمُعاياةِ. قال ابن شميل: حَيَّهَلا بقلة تُشْبِه الشُّكاعَى، يقال: هذه حَيَّهَلا، كما ترى، لا تنون في حيَّ ولا في هلا، الياء من حي شديدة والأَلف من هلا منقوصة مثل خمسة عشر.
وقال الليث: قلت للخليل: ما مثل هذا من الكلام أَن يجمع بين كلمتين فتصير منهما كلمة؟ قال: قول العرب عبد شمس وعبد قيس، عبد كلمة وشمس كلمة؛ فيقولون: تَعَبْشَمَ الرجل وتَعَبْقَسَ، ورجل عَبْشَمِيٌّ وعَبْقَسِيٌّ. وروي عن الفراء أَنه قال: لم نسمع بأَسماءِ بنيت من أَفعال إِلاَّ هذه الأَحرف: البسملة والسبحلة والهيللة والحوقلة؛ أَراد أَنه يقال: بسمل إِذا قال: بسم الله، وحوقل إِذا قال: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله، وحمدل إِذا قال: الحمد لله، وجَعْفَلَ جَعْفَلَةً من جُعِلْتُ فداءك، والحَيْعَلَةُ من حيّ على الصلاة. قال أَبو العباس: هذه الثلاثة أَحرف أَعني حَمْدَلَ وجَعْفَلَ وحَيْعَلَ عن غير الفراء؛ وقال ابن الأَنباري: فلان يُبَرْقِل علينا، ودَعْنا من التَّبَرْقُلِ، وهو أَن يقول ولا يفعل، ويَعِدَ ولا يُنْجِز، أُخذ من البَرْقِ والقَوْل.

### Türkçe

قال الخليل: **الحاء** boğazdan çıkan bir harftir; onda bir **بُحَّةٌ** olmasaydı **العين**’e benzerdi, dedi. Ve dedi: **الحاء**’dan sonra **الهاء** gelir; aslî harfleri olan tek bir kelimede birbirleriyle uyuşmadılar. Bu, çıkış yerlerinin yakınlığından dolayı Arapların dillerine çirkin geldi; çünkü **الحاء** boğazdadır, **العين**’e yapışık (yakın) olarak; aynı şekilde **الحاء** ve **الهاء** (da böyledir). Fakat ikisi iki kelimede toplanır; her birinin ayrı ayrı bir manası vardır; Lebîd’in sözü gibi:
يَتمادَى في الذي قلتُ له،
ولقد يَسْمَعُ قَوْلي: **حَيَّ هَلْ**
Ve diğerinin sözü gibi: **هيهاه** ve **حَيهَله**. Ancak onu iki kelimeden birleştirdi: **حيّ** başlı başına bir kelimedir ve manası “gel!”dir; ve **هل** “çabuk ol!” (manasında). Böylece ikisini tek bir kelime yaptı. Yine hadiste gelen de böyledir: “Salihler anıldığında, Ömer ile **فحيَّهَلاً**”; yani anıldıklarında, Ömer’in zikrini getir.

Dedi: Bazı insanlar dedi ki: **الحَيْهَلَةُ** bir ağaçtır. Dedi: Biz Ebû Hayra’ya, Ebû’d-Dakîş’e ve bir grup bedevîye bunu sorduk; şairlerin telaffuz ettiği sabit bir asıl bulamadık; yahut nispet edilen, bilinen bir rivayet (de bulamadık). Böylece onun, muamma için konulmuş, sonradan türetilmiş bir kelime olduğunu bildik. İbn Şümeyl dedi: **حَيَّهَلا** **الشُّكاعَى**’ya benzeyen bir ottur; “Bu, gördüğün gibi, **حَيَّهَلا**’dır” denir. **حيَّ**’de de **هلا**’da da tenvinlenmez; **حي**’den olan **الياء** şiddetlidir; **هلا**’dan olan **الأَلف** eksiltilmiştir; “beş on” gibi.

وقال الليث: Lays dedi: Halîl’e dedim: Sözden bunun benzeri nedir; iki kelimeyi birleştirip de onlardan bir kelime olması? Dedi: Arapların “**عبد** شمس” ve “**عبد** قيس” sözü; **عبد** bir kelimedir, **شمس** bir kelimedir; sonra “Adam **تَعَبْشَمَ** etti” ve “**تَعَبْقَسَ** etti” derler; ve “**عَبْشَمِيٌّ**” ve “**عَبْقَسِيٌّ**” (derler).

Ve Ferrâ’dan rivayet olundu ki dedi: Fiillerden bina edilmiş isimler işitmedik; ancak şu harfler (lafızlar) müstesna: **البسملة** ve **السبحلة** ve **الهيللة** ve **الحوقلة**. Şunu kastetti: “**بسمل**” denir; “**بسم الله**” dediğinde. Ve “**حوقل**” denir; “**لا حول ولا قوَّة إِلا بالله**” dediğinde. Ve “**حمدل**” denir; “**الحمد لله**” dediğinde. Ve “**جَعْفَلَ**” “**جَعْفَلَةً**” olarak; “**جُعِلْتُ فداءك**”tan. Ve **الحَيْعَلَةُ**, “**حيّ على الصلاة**”tan.

Ebû’l-Abbâs dedi: Bu üç harf (lafız) —yani **حَمْدَلَ** ve **جَعْفَلَ** ve **حَيْعَلَ**— Ferrâ’dan başkası(ndan rivayet)tir. İbnü’l-Enbârî dedi: “Falan bize karşı **يُبَرْقِل** ediyor; **التَّبَرْقُلِ**’den vazgeç”; o, söyleyip yapmamasıdır; vaat edip yerine getirmemesidir. **البَرْقِ** ve **القَوْل**’den alınmıştır.
