# خاز (خ-ا-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A7%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A7%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ا - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A7%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والزاي
خزى ، خزا ، خاز ، وخز : مستعملة .
خزي : قال الليث : الْخِزْيُ : السُّوءُ .
يقال : خَزِي الرجلُ يَخْزَى خِزْياً . . والله
أَخزَاهُ وأقامه على خِزْيَةٍ ، وعَلَى مَخْزَاةٍ .
وفي حديث يزيدَ بنِ شجَرَة : أنه خطَب
الناسَ في بعض مَغَازِيهِ : وحَضَّهم على
الْجِهَاد _ فقال في آخر خُطبته : ) ( انْهَكُوا
وُجُوهَ الْقَوْمِ ، وَلاَ تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ ) ( .
قال أبو عُبَيْدٍ : قوْلُه : ) ( ولا تُخْزُوا الْحُورَ
الْعِينَ ) ( ليس من ( الْخِزْي ) _ لأنه لا مَوْضِعَ
لِلْخِزْي ها هنا _ ولكنُّه من الخَزَايَةِ وهي
الاسْتِحْيَاءُ .
يقال _ من الهَلاَكِ _ : خَزِيَ الرجلُ يخْزَى
خِزْياً .
ومن الحياء مَمْدُودٌ : خَزِيَ يَخْزَى خَزَايَةً .
ويقال : خَزِيتُ فُلاَناً _ إذا استحيَيْتَ منه .
وقال ذو الرُّمّة _ يصف الثوْرَ والكلاَب :
خَزَايَةً أَدْرَكَتْهُ بَعْدَ جَوْلَتِهِ
مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطاً بهَا الْغَضَبُ
وقال القُطَامِيُّ _ يذكر ثَوْراً وحشيّاً كَرَّ بعد
فَرَاره :
حَرِجاً وَكَرَّ كُرُورَ صَاحِب نَجْدَةٍ
خَزِيَ الحَرَائرُ أَنْ يَكونَ جَباناَ
قال : والذي أراد ابنُ شَجَرَةَ بقوله :
) ( ولا تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ ) ( _ أي :
لا تجعَلوهُنَّ يَسْتَحْيينَ من فِعْلكُم
وتقصيركم في الجهاد ولا تَعَرَّضُوا لذَاكَ
منهنّ وانْهَكُوا وُجُوهَ القَوْم ولا تُوَلُّوا عنهم
مُدْبِرِينَ .
وقال الليث :
رجلٌ خَزْيانٌ ، وامْرَاَةٌ خَزْيَا .
وهو الذي عَمِلَ أَمراً قبيحاً ، فاشتدَّ لذلك
حَياؤه وخَزَايَتُهُ . والجميع : الخَزَايَا .
وفي الدُّعاء : اللّهُمّ احْشُرْنَا غير خزايا ولا نادمين - أي : غير مُسْتَحْيِين من
أعمالنا . وقال غيرُه :
الْخِزْيُ : الهَوَانُ ، وقد أخْزَاهُ الله _ أي :
أهانه الله .
وقال شَمِرْ :
قال بعضهُم : أخزيته _ أي : فضَحْتُه .
ومنه قولُ الله جلّ وعزّ حكايةً عن لُوطٍ . .
أنه قال لقومه :
) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِيَ ( [ هُود :
78 ] .
يقول : لا تفضحُوني .
قال : وخَزي يَخْزَى خِزْياً _ إذا وقع في
بَليِّةٍ وشَرٍّ .
ونحْوَ ذلك قال ابنُ السِّكِّيتِ .
خزا : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ خَزَوْتُ
الرجل . . أَخْزُوهُ خَزْواً _ إذا سُسْتُه .
وأنشد قولَ لَبِيدٍ :
وَاخْزُها بِالْبِرِّ لله الأجَلْ
وقال الليث :
الْخَزوُ : كَفُّ النَّفْس عن هِمَّتِها ، وصَبْرُها
على مُرِّ الْحَقِّ .
يقال : اخْزُ في طَاعَةِ الله نَفْسَك .
وقال غيرُه :
خزَوْتُ الْفَصِيل . . أَخْزُوهُ خَزْواً _ إذا
أَجْرَرْتُ لِسَانَهُ فشَقَقْتَهُ .
خوز : أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
يقالُ : خَزَاهُ خزْواً ، وخَازَهُ خوْزاً _ إذا
سَاسَه .
وقال : والْخَوْزُ : الْمُعَادَاةُ _ أيضاً .
وخز : قال الليث :
الْوَخزُ : طَعْنٌ غيرُ نَافِذِ . وَخزَهُ يخِزُه
وَخْزاً .
ويقال : وخزَهُ الْقَتِيرُ _ إذا شَمِطَ مَوَاضِعَ
من لِحْيَتِه . . فهو مَوْخُوزٌ .
قال : وإذا دُعِيَ القوْمُ إلى طعام فجاءُوا
أربعةً أربعةً . . قالوا : جاءُوا وَخْزاً وَخْزاً .
وإذا جاءُوا عُصَباً . . قيلَ : جاءُوا أَفائِجَ _
أي : فَوْجاً فَوْجاً .
قال : والْوَخْزُ : الشيءُ القلِيلُ .
وأنشد :
سِوَى أَنّ وَخْزاً مِنْ كِلاَبِ بْنِ مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلَيْنا مِنْ بُقَيْعَةِ جَابِر
وقال أبُو الْحَسَنِ اللِّحْيانيُّ :
الْوَخْزُ : الْخَطِيئَةُ بعدَ الْخَطيئَةِ .
وأنشد قولَه :
لَهَا أَشَارِيرُ مِنْ لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِنَ الثَّعالِي وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
أي : القليلُ من الأرانِبِ .
وقال : هذه أَرْضُ بَني تَميمٍ وفيها وَخْزٌ مِنْ
بَني عامر .
قلتُ : ومعنى ) ( الخَطِيئةِ ) ( : القليلُ بيْنَ
ظَهْراني الكثيرِ . . من غير جِنسِ القليل .
وقال أبو عُبَيدٍ : يقال : وَخَزَهُ القَتِيرُ وَخْزاً ،
ولَهَزَهُ لَهْزاً _ بمعنىً واحد .
قلت ) ( الْوَخْزُ ) ( : الشَّعْرَةُ بَعْدَ الشعرة ، تَشِيبُ
وسائرُ شَعْرِ الرأس أَسْوَدُ .
وقال سُلَيْمَانُ بن المُغِيرَة :
قلت : للحَسَن : أَرَأَيتَ التَّمرَ والبُسْرَ . .
انْجَمَعَ بينَهُما ؟ قال : لا .
قلتُ : البُسْرُ يَكونُ فيه الوَخْزُ ؟
قال : اقطَعْ ذلك قال شَمِرٌ : الوَخْزُ :
القَليلُ .
يقال : بها وَخْزٌ مِن بَني فلان .
فشَبَّهَ ما أَرْطَبَ من البُسْرِ _ في قِلَّتِهِ _
بالوخْز .
قال : وقال أبو عَدْنَانَ : الوَخْزُ : التَّبْزِيغُ .
وقال : خالدُ بنُ جنْبَةَ .
يقال : وَخَزَ في سَنَامِها بِمِبْضَعِه .
قال : والوخزُ كالنَّخْسِ ، ويَكونُ من الطَّعْن
الخفيف الضَّعيف .

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي**
**خزى** ، **خزا** ، **خاز** ، و**خز** : kullanımdadır.
**خزي** : Leys dedi: **الْخِزْيُ**: kötülüktür.
Denilir: adam **خَزِي** eder, **يَخْزَى** **خِزْياً**. . Allah da
onu **أَخزَاهُ** etti ve onu bir **خِزْيَةٍ** üzerine, ve bir **مَخْزَاةٍ** üzerine ikame etti.
Yezîd b. Şecera hadîsinde: onun
insanlara bazı gazvelerinde hutbe verdiği (rivayet edilmiştir): ve onları
**الْجِهَاد** üzerine teşvik etti _ hutbesinin sonunda dedi ki: ) ( yüzlerini
kavmin, hırpalayın, ve **الْحُورَ الْعِينَ**’i **تُخْزُوا** etmeyin ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: ) ( ve **الْحُورَ الْعِينَ**’i **تُخْزُوا** etmeyin ) ( **( الْخِزْي )**’den değildir _
çünkü burada **الْخِزْي** için bir yer yoktur _ fakat o **الخَزَايَةِ**’dendir; o da
utanmadır.
Denilir _ helâkten (olan anlamda) _: adam **خَزِيَ** eder, **يخْزَى**
**خِزْياً**.
Ve hayâdan (olan anlamda) medli: **خَزِيَ** eder, **يَخْزَى** **خَزَايَةً**.
Ve denilir: ben falanı **خَزِيتُ** _ ondan utandığın zaman.
Zü’r-Rumme dedi _ öküzü ve köpekleri vasfederken:
**خَزَايَةً** ona erişti, dolaşmasından sonra
ip tarafının bir yanından; onunla karışmış olarak öfke
Kutâmî dedi _ kaçışından sonra geri dönen vahşî bir öküzü anarken:
sıkışmış olarak; ve bir yiğitlik sahibinin dönüşü gibi döndü
**خَزِيَ الحَرَائرُ** ki korkak olsun
Dedi: İbn Şecera’nın sözüyle murad ettiği:
) ( ve **الْحُورَ الْعِينَ**’i **تُخْزُوا** etmeyin ) ( _ yani:
onları, fiilinizden
ve cihadda kusurunuzdan dolayı utansınlar diye yapmayın; ve onlardan buna
maruz kalmayın; ve kavmin yüzlerini hırpalayın ve onlardan
arka dönerek yüz çevirmeyin.
Leys dedi:
**رجلٌ خَزْيانٌ** , ve **امْرَاَةٌ خَزْيَا**.
O, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı
onun hayâsı ve **خَزَايَتُهُ** şiddetlendi. Çoğulu: **الخَزَايَا**.
Duada: Allah’ım, bizi **خزايا** olmayan ve pişman olmayan olarak haşret - yani: işlerimizden
utanmış olmayan olarak. Başkası dedi:
**الْخِزْيُ**: aşağılanmadır; Allah onu **أخْزَاهُ** etti _ yani:
Allah onu aşağıladı.
Şemir dedi:
bazıları dedi: onu **أخزيته** ettim _ yani: onu rezil ettim.
Ondan, Allah’ın celîl ve azîz olan sözüdür; Lût’tan hikâye ederek. .
onun kavmine dediği:
) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِيَ ( [Hûd: 78].
Der ki: beni rezil etmeyin.
Dedi: ve **خَزي** **يَخْزَى** **خِزْياً** _ bir belâya ve şerre düştüğü zaman.
Buna benzerini İbnü’s-Sikkît söyledi.
**خزا** : Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **خَزَوْتُ**
adamı. . onu **أَخْزُوهُ** **خَزْواً** _ onu idare ettiğim zaman.
Lebîd’in sözünü şâhid getirdi:
وَاخْزُها بِالْبِرِّ لله الأجَلْ
Leys dedi:
**الْخَزوُ**: nefsin himmetinden geri durması, ve acı hakkın üzerine
sabretmesidir.
Denilir: Allah’ın itaatinde nefsini **اخْزُ**.
Başkası dedi:
**خزَوْتُ الْفَصِيل** . . onu **أَخْزُوهُ** **خَزْواً** _ onun dilini çekip
yarıp parçaladığım zaman.
**خوز** : Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ :
denilir: onu **خَزَاهُ** **خزْواً**, ve onu **خَازَهُ** **خوْزاً** _ onu
idare ettiği zaman.
Ve dedi: **الْخَوْزُ**: düşmanlıktır _ ayrıca.
**وخز** : Leys dedi:
**الْوَخزُ**: nüfuz etmeyen bir saplamadır. Onu **وَخزَهُ** eder, onu **يخِزُه**
**وَخْزاً**.
Ve denilir: onu **الْقَتِيرُ** **وخزَهُ** etti _ sakalının yerlerini ağarttığı zaman. . o da **مَوْخُوزٌ**dur.
Dedi: kavim yemeğe çağrıldığı zaman da dörder dörder geldilerse. . derler: **وَخْزاً وَخْزاً** geldiler.
Ve eğer bölükler hâlinde geldilerse. . denilir: **أَفائِجَ** geldiler _
yani: fevc fevc.
Dedi: **الْوَخْزُ**: az şeydir.
Şu beyiti şâhid getirdi:
سِوَى أَنّ وَخْزاً مِنْ كِلاَبِ بْنِ مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلَيْنا مِنْ بُقَيْعَةِ جَابِر
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi:
**الْوَخْزُ**: hatadan sonra hatadır.
Onun sözünü şâhid getirdi:
لَهَا أَشَارِيرُ مِنْ لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِنَ الثَّعالِي وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
yani: tavşanlardan az olan.
Ve dedi: bu, Benî Temîm’in toprağıdır; ve onda Benî Âmir’den **وَخْزٌ** vardır.
Dedim: ) ( **الخَطِيئةِ** ) (’nin manası: çokluğun iki yanı arasında az olan. . azın cinsinden olmaksızın.
Ebû Ubeyd dedi: denilir: onu **القَتِيرُ** **وَخَزَهُ** **وَخْزاً**,
ve onu **لَهَزَهُ** **لَهْزاً** _ tek bir mana ile.
Dedim ) ( **الْوَخْزُ** ) ( : kıl kıldan sonra; ağarır,
başın saçının geri kalanı ise siyahtır.
Süleymân b. el-Muğîre dedi:
Hasen’e dedim: hurmayı ve **البُسْرَ**’ı. .
ikisi bir araya gelir mi? dedi: hayır.
Dedim: **البُسْرُ**’da **الوَخْزُ** olur mu?
Dedi: onu kes. Şemir dedi: **الوَخْزُ**:
azdır.
Denilir: onda Benî falandan **وَخْزٌ** vardır.
Böylece **البُسْرِ**’dan olgunlaşan şeyi _ azlığında _
**بالوخْز**’e benzetti.
Dedi: Ebû Adnân dedi: **الوَخْزُ**: **التَّبْزِيغُ**’dir.
Ve dedi: Hâlid b. Cünbe.
Denilir: onun hörgücünde, neşteriyle **وَخَزَ** etti.
Dedi: ve **الوخزُ** **النَّخْسِ** gibidir; ve hafif zayıf saplamadan olur.
