# خبأ (خ-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hibe başakta eki veya buğday danesinin bulunduğu yer demektir

- Harfler: خ - ب - أ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خبء

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْخَبْءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%A1%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Gizli | 1 | 1 | [27:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/ayet/27:25.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
2. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
3. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
4. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
5. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
6. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
7. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
8. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md), [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md), [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi korunaklı, kapalı veya yer altında bir mahzende saklayıp görünmez kılmak, potansiyel olarak depolamak |
| Çekirdek Özet 2 | Göklerde ve yerde gizlenmiş, henüz açığa çıkmamış rızık, tohum, yağmur ve ontolojik imkânların Allah tarafından dışarı çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde hiçbir potansiyelin kaybolmadığı, her gizli saklının ilahi irade ve kudretle vaktinde tezahür ettirileceği hakikati |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir eşyayı saklamak veya büyüsel bir gizem gibi daraltıp göklerin ve yerin saklı potansiyellerini (yağmur, tohum, maden) açığa çıkaran ilahi tasarruf bağlamından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Alçakta kalma, çukurda veya derinde gizlenme, dış etkilerden uzaklaşarak büzülme ve depolanma anlamı taşır. Nitekim [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md) kökü alçak ve içe çekik vadiyi, [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) kökü şeyin iç yüzüne ve derindeki bilgisine inmeyi, [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) kökü hamurun sıcak fırın içinde kapanıp pişmesini, [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) kökü madenin veya nesnenin dipte tortulaşıp saklanan bozuk kısmını, [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) kökü aşağıya doğru vurup çarpmayı ifade eder. | أ | Hemze unsuru köke ani, keskin bir başlangıç ve saklanan nesnenin bağımsız bir varlık olarak belirlenmiş bir kap veya mahzen içine kilitlenip hapsedilmesi hareketini katar; böylece anlam rastgele gizlenmeden bilinçli bir depolama ve saklama haline dönüşür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar ve perde; çevirme, ayırma ve dışarıdan soyutlama (ح imgesinden türetme olup hırıltılı sesin getirdiği örtü arkasına alma ve derinleşme yoğunlaşması) | Nesnenin etrafını dışarıdan kapatan, gözle temasını kesen koruyucu bir sınır veya kabuk oluşturur. |
| ب | Ev, çadır, hazne; iç, barınma, korunaklı alan içinde bulunma | Saklanacak şeyin içine yerleştirildiği korunaklı mekanı, mahzeni veya kabı temsil eder. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, müstakil başlangıç | Saklanan nesnenin içeride potansiyel bir güç, çekirdek veya başlangıç noktası olarak varlığını muhafaza etmesini sağlar. |
| خبأ | Bir varlığın dış engellerle çevrelenmiş korunaklı bir iç hacme yerleştirilerek dış etkilere karşı muhafaza edilmesi ve açığa çıkacağı ana kadar potansiyelinin saklanması | Harflerin birleşimi, bir şeyin dışarıdan perdelenip (çit/duvar) koruyucu bir hacme (ev/kap) hapsedilerek kendi öz gücünü (başlangıç gücü) orada saklaması hareketini doğurur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi, tahılı veya erzakı ihtiyaç anında kullanmak üzere yer altına, çukura, küpe veya çadırın gizli bir köşesine gömüp saklamak; bakire kızın çadırında perde ardında korunması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zibrıkān b. Bedr'in bir kullanımında kadının örtüsüne bürünüp saklanmasını niteleyen şu ibarede geçer: إنّ أَبْغَض كَنائِنِي إليَّ الطُّلَعةُ الخُبَأَةُ / Burada başını bir gösterip bir gizleyen, çadırına ve örtüsüne çekilen kadın kastedilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd el-Erhak'a atfedilen beyitte insanın içindeki gizli düşünceyi saklaması anlamında şöyle kullanılmıştır: ألا من أخو ظن أخابیء ظنه / بحيث تناهوا أم بصير أباصره |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça خبأ kökü, Batı Sami dillerinde örtme, sığınma, bir kabın veya sığınağın içine gizlenme semantik çekirdeğiyle derin bir tarihsel süreklilik gösterir. İbranicede h-b-’ (חָבָא) kökü doğrudan "saklanmak, gizlenmek, sığınak içine çekilmek" fiiliyle karşılanır; Ugaritçede de hb' formu aynı şekilde bir örtünün ardına veya sığınağa saklanmayı anlatır. Süryanicede ḥbā / ܚܒܐ kökü saklama, koruma ve sevgiyle sarmalama anlamlarına doğru genişlerken, Arapça katmanında kök hemzeli yapısını koruyarak "bir şeyi mahzende, kapalı bir kapta veya yer altında korumaya almak, saklamak ve biriktirmek" somut eylemine odaklanmıştır. Çöl yaşamının zorlukları karşısında tahılın, suyun ve tohumun toprağa yahut küplere (hābiye) saklanması, kökün fiziksel merkezini oluşturmuş; Kur'an bu somut saklama imgesini semavi ve arzi potansiyellerin bütününe teşmil etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya canlının bedenini gözden ve dış etkiden ırak tutacak kapalı bir mahzene, toprağa veya örtüye koymak | Erzakı saklamak (ذخيرة), çadırda kalmak (خباء), küpe koymak (خابية) ve tohumun toprakta gizlenmesi anlamları bu çekirdekten türer. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חבא (ḥābāʾ), Ugaritçe hbʾ, Süryanice ܚܒܐ (ḥbā) | "Gizlenmek, örtünmek, sığınakta saklanmak" anlamı taşıyan ortak Kuzeybatı Sami mirasından gelir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan düzenli ses denkliğine sahip kesin bir eşdeğer tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبأ | Anlamlı | Saklamak, depolamak, gizlemek | Bir şeyi korunaklı bir mahzende veya örtüde ihtiyaç gününe kadar gizlemek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خأب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بخأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur; bu harf dizilişiyle bir kök oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| بأخ | Anlamlı | Ateşin sönmesi, hararetin dinmesi | Ateşin yatışması ve alevin büzülüp gizlenmesi; باخ veya أبخ biçiminde kullanılır. | Kur'an'da geçmez; ateşin sönüp içe çekilmesi yönüyle hedef kökle semantik akrabalık taşır. |
| أخب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kullanım kayıtlı değildir. | Kur'an'da geçmez. |
| [أبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AE.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur; bağımsız bir anlam alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبأ | Merkez | Saklamak, depolamak | Bir şeyi dışarıdan görünmeyecek şekilde bir hazneye, toprağa veya kaba koyup potansiyel olarak muhafaza etmek. | Açığa çıkarılmaya hazır bir saklıyı (potansiyeli) bildirir. |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Örtmek | Bir nesnenin üzerine perde, elbise veya örtü çekerek görülmesini engellemek. | Nesne bir hazneye girmeyebilir; yalnızca üstü örtülür. |
| [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) | Komşu | Gizli kalmak | Bir şeyin duyulardan, idrakten veya gözden kaçması, belirsizleşmesi. | İrade dışı gizliliği veya durumun kapalılığını da kapsar. |
| [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Korumalı yere koymak | Bir şeyi zarar görmesin diye sandık, yuva veya zırh içine alıp muhafaza etmek. | Koruma ve emniyet yönü, gizleme yönünden daha baskındır. |
| [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Açığa çıkmak, belirmek | Gizli, örtülü veya saklı olanın apaçık meydana çıkması, yüzeye vurması. | Saklılığın sona erip duyularla algılanabilir hale gelmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبأ | Saklamak, depolamak | Bir şeyi ileride çıkarmak veya korumak üzere kapalı yere gizlemek. | Kesin |
| Latince | recondere, occultare | Saklamak, içine tıkmak, gizlemek | Recondere koruma amacıyla bir kaba veya geriye saklamayı tam karşılarken, occultare salt gizlemeyi içerir; kökteki tohum/mahsul potansiyelini tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | to conceal, to cache, to hoard | Saklamak, depolamak, gizlemek | Cache ve hoard koruma ve depolama yönünü karşılarken, conceal dışarıdan görünmez kılma yönünü karşılar; kökün ontolojik açığa çıkma imkânı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | verbergen, verwahren, aufbewahren | Saklamak, muhafaza etmek | Verwahren ve aufbewahren emniyetle bir yerde tutma nüansını taşır, verbergen görünmezliği sağlar. | Güçlü |
| Fransızca | cacher, recéler, emmagasiner | Saklamak, barındırmak, depolamak | Emmagasiner depolamayı, recéler içinde gizlemeyi karşılar; kökün tabiat olaylarındaki tohum/yağmur gibi saklılığı açma boyutu eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَبْءَ (el-Hab') | Göklerin ve yerin sakladığı sırlar, rızıklar, yağmur ve tohum gibi gizil potansiyeller | Hüdhüd'ün Süleyman'a Sebe halkının şirki hakkında bilgi verirken, göklerdeki ve yerdeki saklı şeyleri açığa çıkaran yegane kudretin Allah olduğunu beyan ettiği tevhid bağlamı; Neml [27:25](https://lisan.digital/tr/ayet/27:25.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve kudret sıfatları | Allah'ın gaybı, yokluk mertebesindeki yahut madde içindeki en gizli potansiyelleri bilmesi ve dilediğinde varlık sahasına (şehadete) çıkarması. | Potansiyel olanın fiil haline gelmesindeki mutlak ilahi tasarruf. |
| Fıkıh | Rikâz, define ve saklanmış mallar (habîe) | Yerin altında saklanmış bulunan eski medeniyet defineleri veya toprağa gömülen malların zekat ve mülkiyet hükümleri. | Hukuki statüye konu olan gizlenmiş/gömülmüş mal. |
| Tefsir | Neml [27:25](https://lisan.digital/tr/ayet/27:25.md) tefsiri | Göklerin hab'ının yağmur, yerin hab'ının ise nebatat, tohum ve madenler olarak tayini; Hüdhüd'ün su bulma melekesi ile ayet arasındaki irtibat. | Kozmik rezervlerin açığa çıkarılması. |
| Hadis | Ahlak ve amel rivayetleri | Kişinin riyadan uzak, yalnızca Allah ile kendi arasında saklı tuttuğu gizli salih ameller (habîe min amelinsalih). | İhlas amacıyla kasten gizlenen faziletli amel. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ibadet | Gayb ve şehadet dengesi | Sahte ilahların acziyetini, Allah'ın ise saklı potansiyelleri var edip çıkarmasını göstermek | Hüdhüd'ün Güneş'e tapanlara karşı, göğün ve yerin saklısını çıkaran Allah'a secde edilmesi gerektiğini vurgulaması dini sistemin tevhid temelidir. | Kesin |
| İlmi | Fizik ve biyoloji | Gizil enerji ve tohum potansiyeli | Maddenin veya organizmanın içinde saklı duran enerjinin ve genetik bilginin uygun şartlarda tezahür etmesi | Bulutlardaki nemin yağmura, toprak altındaki tohumun bitkiye dönüşmesi ilmi sistemin potansiyel-kinetik dönüşümüdür. | Güçlü |
| Siyasi | İstihbarat ve güvenlik | Stratejik gizlilik ve örtük kaynaklar | Toplumun veya devletin stratejik rezervlerini kriz anları için güvenli mahzenlerde saklaması | Gücün ve bilginin açığa vurulmadan korunması, caydırıcılık ve bekâ için hayati bir işlev görür. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve stok yönetimi | Rezerv, ihtiyat akçesi ve sermaye birikimi | Kıtlık ve ihtiyaç günleri için emtianın veya tohumun depolanıp saklanması | Gelecek döngülerde üretimi sürdürmek üzere tohumun ve sermayenin tüketilmeyip mahzende korunmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji / Gizli durum değişkenleri (Latent variables) | Bir sistemde dışarıdan doğrudan gözlemlenemeyen ancak sistemin durumunu belirleyen ve serbest kaldığında kinetik işe dönüşen saklı enerji veya değişkenler; tohumun topraktaki saklı potansiyelinin bitkiye dönüşmesi gibi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Örtük bilgi (Tacit knowledge) ve tasarruf rezervi | Bireyin veya toplumun kodlanmamış, görünür kılınmamış hafızasında saklanan ve kriz/ihtiyaç anında ortaya çıkarak eylemi yönlendiren örtük birikim. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir hırsızın veya kaçakçının bir eşyayı saklaması yahut mitolojik/büyüsel bir sır gibi bireysel-psikolojik bir gizlenmeye indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Göklerdeki (yağmur, kozmik ışınlar, melekut) ve yerdeki (tohumlar, madenler, sular) henüz açığa çıkmamış tüm kozmik ve ontolojik potansiyellerin ilahi kudret eliyle işletilip varlık sahnesine çıkarılmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Neml [27:25](https://lisan.digital/tr/ayet/27:25.md) ayetinde Hüdhüd'ün zikrettiği hakikati basit bir kuşun yer altındaki suyu görmesi masalına indirgeyerek ayetin ihtiva ettiği derin tevhid, ontoloji ve ekolojik düzen vurgusunu ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın gayb ve şehadet alemleri arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğunu gösterir; varlık sahasına çıkan hiçbir şeyin tesadüfen belirmediğini, önceden ilahi bir mahzende (hab') saklanmış bir potansiyelin zamanı gelince çıkarılması (ihrac) olduğunu fark ettirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Neml suresinde Süleyman kıssası, Hüdhüd'ün gözlemi ve Sebe kavminin Güneş'e tapınmasının eleştirildiği tevhid ve nizam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarını (yağmurun yağması, bitkinin çıkması) kendiliğinden veya kör kuvvetlerin eseri zanneden natüralist yaklaşımı düzeltir; göklerin ve yerin birer saklama mahzeni, Allah'ın ise o saklıyı çıkaran yegane fail olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir erzakı, tohumu veya kıymetli nesneyi çukura, küpe yahut korunaklı bir çadıra koyup dış etkilerden ve gözlerden saklamak, depolamak.
- Soyut anlam: Henüz açığa çıkmamış, madde yahut gayb aleminde potansiyel olarak bekleyen varlık imkânlarının muhafaza edilmesi.
- Sistematik karşılık: İlahi kudretin gizil olanı (hab') fiili olana (ihrac) dönüştürerek ekolojik, ontolojik ve teolojik dengeyi kurması.
- LaTeX modeli: $$E(t) = \mathcal{X} \setminus \mathcal{S} \xrightarrow{\quad \Phi \quad} \mathcal{S}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\mathcal{X}$ varlığın saklı potansiyel ve rezervler kümesini (yerin ve göklerin sakladığı tohum, su, rızık), $\mathcal{S}$ ise şehadet yani görünür, algılanır varlık sahasını temsil eder. $\mathcal{X} \setminus \mathcal{S}$ ifadesi henüz şehadet alemine çıkmamış, saklı durumdaki varlığı ($E(t)$) simgeler. $\Phi$ operatörü ise ilahi ihrac (saklı olanı açığa çıkarma) iradesini ve kudretini gösterir; bu fonksiyon sayesinde gizil olan potansiyel, görünür ve faydalanılır şehadet alemine ($\mathcal{S}$) aktarılır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/ayet/27:25.md) — الْخَبْءَ

أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ

Meal (IK): Göklerde ve yerde gizli olanları ortaya koyan, gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allah’a secde etmesinler diye.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hibe başakta eki veya buğday danesinin bulunduğu yer demektir.
Tohum demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والباء وو ا ي ء معهما
ب و خ، خ ي ب، خ ب و، خ ب أ، و ب خ مستعملات بوخ: باخَتِ النار تبُوخُ بَوْخاً وبُؤُوخاً، وأَبَخْتُها: أخمدتها.
وأَبْختْ الحرب إباخَةً، قال:
فاضْحَتْ ما يَبُوخُ لها سعيرُ
خيب: الخَيْبَةُ: حرمان الجد، خابَ يَخيبُ. وجعل الله سعي فلانٍ في خَيّابِ بن هَيَابٍ وبَيَابِ بن بَيّابٍ، في مثلٍ للعرب. ولا يقال منه: خابَ وهابَ.
والخَيّابُ: القدح الذي لا يوري، والذي لا يفوز من السهام أيضاً.
خبو وخبا خَبَتِ النّار تَخْبُوا خَبْواً أي: طَفِئَت. وأخْباها مُخبيها. وخَبَتِ الحرب: سكنت.
والخَبءُ: ما خَبَأْتَ من ذخيرةٍ ليوم ما. وامرأة مُخَبَّأَةٌ أي: معصر قبل قبل أن تتزوج.
والخِباءُ، مهموز ممدود: سمةٌ تُخْبَأُ في موضعٍ خَفَيّ من الدابة، وهي لذيعة بالنار، والجميع: أخبئةٌ، على الأصل مهموز.
والخِباءُ من بيوت الأعراب، جمعه: أخبية، بغير همز.
وتَخَبَّيتُ كسائي تَخَبِّياً إذا جعلته خِباءً.
والخِباء: غشاء البرة والشعيرة في السنبلة.
وخَبَتْ حدة النار أي: سكنتُ.
وفي الحديث: "أطلبوا الرزق في خَبايا الأرض".
وبخ: التَّوبيخ: الملامةُ، وَبَّخُتُه بسوء فعلهِ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الباء** ve **و** **ا** **ي** **ء** (bunlarla birlikte)

**ب و خ**، **خ ي ب**، **خ ب و**، **خ ب أ**، **و ب خ** kullanımdadır. **بوخ**: Ateş **باخَتِ**; **تبُوخُ** **بَوْخاً** ve **بُؤُوخاً**; ve ben onu **أَبَخْتُها**: onu söndürdüm.

Ve savaş **أَبْختْ** **إباخَةً**; dedi ki:
فاضْحَتْ ما يَبُوخُ لها سعيرُ

**خيب**: **الخَيْبَةُ**: gayretin mahrumiyeti; **خابَ** **يَخيبُ**. Ve Allah falanın çabasını **خَيّابِ بن هَيَابٍ** ve **بَيَابِ بن بَيّابٍ** içinde kılsın; Araplar için bir meselde. Ve ondan “**خابَ** ve **وهابَ**” denilmez.

Ve **الخَيّابُ**: ateş çıkarmayan ok; ve oklar arasında da kazanmayan (ok).

**خبو** ve **خبا**: Ateş **خَبَتِ**; **تَخْبُوا** **خَبْواً**; yani: söndü. Ve onu **أخْباها**; **مُخبيها**. Ve savaş **خَبَتِ**: sakinleşti.

Ve **الخَبءُ**: bir gün için azıktan **خَبَأْتَ** ettiğin şey. Ve **مُخَبَّأَةٌ** kadın; yani: evlenmeden önce, daha önce, ergenliğe yaklaşmış.

Ve **الخِباءُ**; hemzeli, uzatılmış: bir hayvanın gizli bir yerinde saklanan bir işaret; ve o ateşle dağlamadır; hepsi: **أخبئةٌ**; asıl üzere hemzeli.

Ve **الخِباءُ** bedevîlerin evlerindendir; onun çoğulu: **أخبية**; hemzesiz.

Ve ben örtümü **تَخَبَّيتُ**; **تَخَبِّياً**; onu **خِباءً** yaptığımda.

Ve **الخِباء**: başaktaki buğday tanesinin ve arpa tanesinin örtüsü.

Ve ateşin keskinliği **خَبَتْ**; yani: sakinleşti.

Ve hadiste: “Rızkı yerin **خَبايا**sında arayın.”

**وبخ**: **التَّوبيخ**: kınama; onu kötü fiilinden dolayı **وَبَّخُتُه**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَبأْت الشيء خَبْأً، ومنه: الخابية وهي الحُبُّ، إلا أنّ العرب تركَتْ همزه. والخَبءُ: ما خُبِئَ، كذلك: الخَبيئُ، على فَعيلٍ. وخَبْءُ السموات: القَطْرُ. وخَبْءُ الأرض: النباتُ. واخْتَبَأِتْ: استترت، وجارية مخبَّأَة، أي مستترة. والخُبَأَةُ: المرأة التي تطَّلِع ثم تختبئ، قال الزِّبرقان بن بدر: إنَّ أَبْغَضَ كنائني إليَّ الخُبَأَةُ الطُّلَعَة.

##### Türkçe

**خَبأْت** **الشيء** **خَبْأً**: şeyi gizledim; ondan: **الخابية**; o da **الحُبُّ**’dur; ancak Araplar onun hemzesini terk etti. Ve **الخَبءُ**: gizlenen şey; yine öyle: **الخَبيئُ**, **فَعيلٍ** vezni üzere. Ve **خَبْءُ السموات**: damla(yağmur). Ve **خَبْءُ الأرض**: bitki. Ve **اخْتَبَأِتْ**: gizlendi; ve **جارية مخبَّأَة**: yani gizlenmiş. Ve **الخُبَأَةُ**: bakıp sonra gizlenen kadın; **الزِّبرقان بن بدر** dedi: “Şüphesiz bana karşı cariyelerimin en buğz edileni **الخُبَأَةُ الطُّلَعَة**’dir.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والباء
خاب ، خبأ ، باخ ، وبخ : مستعملة .
بوخ : قال اللَّيثُ : بَاخَتِ النَّار تَبُوخُ بَوْخاً
وبُؤوخاً .
وأَبَاخَهَا الذي يُخْمِدُها . وأَبَخْتُ الحربَ
إِبَاخَةً .
أبو عبيد _ عن الكسائيّ _ عَدَا الرجلُ
حتَّى أَفْثَجَ وبَاخَ _ إذا أَعْيَا وانْبَهَرَ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : ) ( بَاخَ ) ( الرجلُ ) ( يَبُوخُ ) ( _
إذا سكَن غَضَبُهُ .
) ( وَبَاخَ ) ( الحَرُّ ) ( يَبُوخُ ) ( _ إذا فَتَر .
وقال شَمِرٌ : بَاخَ الحرُّ _ إذا سكَن فَوْرُهُ .
خيب : قال اللَّيثُ : الْخَيْبَةُ : حِرْمَان الْجدِّ .
يقال : خَاب يَخيبُ خَيْبَةً . وخَيَّبَهُ الله
تَخْيِيباً .
ويقال : جعل الله سعي فلان في خَيَّابِ
ابنِ هَيَّابٍ وبَيَّابِ بن بَيَّابٍ _ في مَثَل
للعرب .
ولا يقولون منه : خَابَ وهَابَ .
قال : والْخَيَّابُ : القِدْحُ الذي لا يورِي .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : خَابَ يَخُوبُ
خَوْباً _ إذا افتَقَر .
وفي الحديث : ) ( نَعُوذُ بالله مِنْ الْخَوْبَةِ ) ( .
أبو عبيد : أصابتْهم خَوْبَةٌ _ إذا ذهب
ما عندَهم ، فلم يبقَ عندهم شيء .
عمروٌ _ عن أبيه _ الْخَوْبَةُ والْقَوَايَةُ ،
والْخَطِيطَةُ : الأرض التي لم تُمْطَرْ .
وقَوِيَ المطَرُ يَقْوَى _ إذا احتَبس .
وقال شَمِرٌ : لا أدري ) ( ما أَصابَتْهُمْ
خَوْبَةٌ ) ( . . وأظنُّه ) ( حَوْبَةٌ ) ( .
قلتُ : والْخَوْبَة _ بالخاء _ صحيح ، ولم
يحفَظْه شَمِر .
ويقال للجُوعِ : الْخَوْبَةُ .
وقال الشاعر :
طَرُودٌ لِخَوْبَاتِ النُّفُوسِ الكَوَانِعِ
سَلَمَةُ عن الفرَّاء قال : خَابَ _ إذا خسِر ،
وخابَ _ إذا كَفَر .
خبأ : قال اللَّيثُ : خبَأْتُ الشيء أَخبَؤُهُ خبْأً .
والْخَبْءُ : ما خبَأْتَ من ذَخِيرَةٍ ليوم مَّا .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الذي يخرج الخبء في السماوات والأرض ( [ النَّمل : 25 ] .
قال الفرَّاء : ) ( الْخَبْءُ ) ( _ مهموزٌ _ وهو
الغَيْب . . غَيْبُ السماوات والأرض .
ويقال : هو الماءُ الذي يَنزِلُ من السماء ،
والنَّبْتُ الذي يخرجُ من الأرض .
وفي الحديث ) ( اطْلُبُوا الرِّزْقَ في خبَايَا
الأرْضِ ) ( .
قيل : معناه : الحَرْثُ ، وإثارَة الأرض
للزِّراعة .
وأصلُه : من الخَبْءِ . . الذي قال الله
عزّ وجلّ : فيه ) يخرج الخبء ( : وواحدةُ
) ( الخَبَايَا ) ( : خبِيئةٌ .
وقال الليثُ : امرأةٌ ) ( مُخَبَّأَةٌ ) ( .
وهي ) ( المُعْصِرُ ) ( قبل أن تَتَزَوَّجَ .
وقيل : المُخَبَّأَةُ هي الْمُخَدَّرَةُ التي لا بُرُوزَ
لها _ من الْجَوَارِي .
وقال الليث : الْخِبَاءُ : مَدَّتُهُ هَمْزةٌ _ وهو
سِمَةٌ تُخْبَأ في موضِع خفِيٍّ من الناقةِ
النَّجِيبَةِ ، وإنما هي لُذَيْعَةٌ بالنار .
والجميعُ أَخبِئَةٌ _ مهموزةٌ _ .
قال : والخِبَاءُ : من بُيُوت الأعراب جَمْعُه
أَخبِيَةٌ _ بلا همزٍ .
وتَخَبَّيْتُ كِسائي تَخبِّياً ، وأَخبَيْتُ كِسائي _
إذا جعلتَهُ خِبَاءً .
قال : والخِبَاءُ : غِشَاءُ البُرَّةِ والشعيرَةِ في
السُّنْبُلَةِ .
ذكَرَه النَّضْرُ عن الطَّائفيِّ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ :
مِن الأَبْنِيَةِ : الخِبَاءُ . . وهو من الوَبَر أو
الصُّوف .
ولا يَكونُ من شَعَرٍ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ :
الخِباءُ بَيْتٌ صغيرٌ . . من صوفٍ ، أو من
شَعَرٍ .
وإذا كان أكبرَ من الخِبَاء فهو بيتٌ .
أبو عُبيد _ عن أبي زيدٍ _ :
يقال _ من الخِبَاءِ _ : أَخبَيْتُ إخباءً _ إذا
أردتُ المَصْدرَ إذا عمِلْتُه .
وتَخَبَّيْتُ أيضاً .
قال : وقال الأُمَوِيُّ : أَخبَيتُ ، وقال
الكسائيُّ : خبَّيْتُ .
قال : وقال أبو عُبيدة :
الخَابِيَةُ : أصلُها الهمزُ . . مِن ) ( خبَأْتُ ) ( .
قلتُ : العربُ تَتْرُكُ الهمزَ في ) ( أَخبَيْتُ ) (
وَ ) ( خبَّيْتُ ) ( وفي ) ( الخَابِيَةِ ) ( لكثْرتها في
كلامهم اسْتَثْقَلُوا الْهَمْزَ .
ويقال : خبَتِ النارُ _ إذا خَمَدَ لَهبُها
وسَكَنَ _ ) ( خبُوّاً ) ( فهي ) ( خابيَةٌ ) ( . وقد
) ( أَخْبَأَها الْمُخْبِىءُ _ إذا أخمدها .
وقال الليثُ : ) ( خبَتْ حِدَّةُ النار ) ( : مِثْلُه .
وبخ : أهمل الليثُ ثُلاَثيَّهُ ، واستُعْمِلَ منه
) ( التَّوبيخُ ) ( . . وهو اللَّوْمُ .
يقال : وَبَّخْتُ فُلاناً بسوءِ فعله تَوْبيخاً _ إذا
أَنَّبْتُهُ تَأْنِيباً .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الباء**
**خاب** , **خبأ** , **باخ** , **وبخ** : kullanımdadır.
**بوخ** : **اللَّيثُ** dedi: **بَاخَتِ النَّار** **تَبُوخُ** **بَوْخاً**
ve **بُؤوخاً** .
Ve onu söndüren kimse onu **أَبَاخَهَا** . Ve ben savaşı
**أَبَخْتُ** , **إِبَاخَةً** .
**أبو عبيد** _ **الكسائيّ**’den _ : Adam koştu
ta ki **أَفْثَجَ** ve **بَاخَ** _ yorulup nefesi kesilince.
**ابنُ الأعرابيِّ** dedi: **بَاخَ** (adam) **يَبُوخُ** _
öfkesinin sükûnet bulması hâlinde.
Ve **وَبَاخَ** (sıcak) **يَبُوخُ** _ gevşeyince.
**شَمِرٌ** dedi: **بَاخَ** sıcak _ kaynaması sükûnet bulunca.

**خيب** : **اللَّيثُ** dedi: **الْخَيْبَةُ** : ciddiyetin mahrumiyeti.
Denir: **خَابَ** **يَخيبُ** **خَيْبَةً** . Ve Allah onu
**خَيَّبَهُ** , **تَخْيِيباً** .
Ve denir: Allah falanın çabasını **خَيَّابِ**
**ابنِ هَيَّابٍ** ve **بَيَّابِ** bin **بَيَّابٍ**’ın içinde kılsın _ Araplar için
bir mesel olarak.
Ve ondan: **خَابَ** ve **هَابَ** demezler.
Dedi: ve **الْخَيَّابُ** : ateş çıkarmayan ok.
**ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ : **خَابَ** **يَخُوبُ**
**خَوْباً** _ fakirleşince.
Hadiste: “Allah’a **الْخَوْبَةِ**’den sığınırız.”
**أبو عبيد** : Onlara **خَوْبَةٌ** isabet etti _ yanlarındaki
gidince, yanlarında hiçbir şey kalmayınca.
**عمروٌ** _ babasından _ : **الْخَوْبَةُ** ve **الْقَوَايَةُ** ,
ve **الْخَطِيطَةُ** : yağmur yağmamış olan toprak.
Ve yağmur **قَوِيَ** **يَقْوَى** _ tutulunca.
**شَمِرٌ** dedi: “Bilmiyorum: ‘Onlara
**خَوْبَةٌ** isabet etti’ ... ve zannederim o
**حَوْبَةٌ**’dir.”
Ben dedim: **الْخَوْبَة** _ **الخاء** ile _ doğrudur; **شَمِرٌ** onu
ezberlememiştir.
Ve açlığa: **الْخَوْبَةُ** denir.
Şair dedi:
طَرُودٌ لِخَوْبَاتِ النُّفُوسِ الكَوَانِعِ
**سَلَمَةُ** **الفرَّاء**’dan dedi: **خَابَ** _ kaybedince; ve **خابَ** _ kâfir olunca.

**خبأ** : **اللَّيثُ** dedi: **خبَأْتُ** şeyi, onu **أَخبَؤُهُ** , **خبْأً** .
Ve **الْخَبْءُ** : bir gün için azıktan gizlediğin şeydir.
Ve Allah yüce ve aziz dedi: “göklerde ve yerde **الخبء**’ü çıkaran” [**النَّمل**: 25].
**الفرَّاء** dedi: **الْخَبْءُ** _ hemzelidir _ ve o
gaybdır... göklerin ve yerin gaybı.
Ve denir: o, gökten inen sudur;
ve yerden çıkan bitkidir.
Hadiste: “Rızkı yerin **خبَايَا**’sında arayın.”
Denildi: manası: sürmek ve toprağı
ziraat için kaldırıp kabartmaktır.
Aslı: **الخَبْءِ**’dendir... Allah
aziz ve celil’in dediği: onda “**يخرج الخبء**”; ve
**الخَبَايَا**’nın teki: **خبِيئةٌ** .
**الليثُ** dedi: bir kadın: **مُخَبَّأَةٌ** .
Ve o, evlenmeden önce **المُعْصِرُ**’dur.
Ve denildi: **المُخَبَّأَةُ** , cariyelerden dışarı çıkışı
olmayan **الْمُخَدَّرَةُ**’dir.
**الليث** dedi: **الْخِبَاءُ** : meddi hemzedir _ ve o,
soylu dişi devenin gizli bir yerinde gizlenen bir damgadır;
ve o ancak ateşle bir dağlamadır.
Ve hepsi **أَخبِئَةٌ**’dir _ hemzelidir _ .
Dedi: ve **الخِبَاءُ** : bedevîlerin evlerindendir; çoğulu
**أَخبِيَةٌ**’dir _ hemzesiz.
Ve elbisemi **تَخَبَّيْتُ** , **تَخبِّياً** ; ve elbisemi **أَخبَيْتُ** _
onu **خِبَاءً** kılınca.
Dedi: ve **الخِبَاءُ** : başaktaki buğday tanesinin ve arpa tanesinin
örtüsüdür.
Onu **النَّضْرُ** , **الطَّائفيِّ**’den zikretti.
**أبو عبيد** _ **الأصمعيِّ**’den _ :
yapılardan: **الخِبَاءُ** ... ve o, deve tüyünden yahut
yünden olur.
Ve kıldan olmaz.
**ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ :
**الخِباءُ** küçük bir evdir... yünden, yahut
kıldan.
Ve **الخِبَاء**’dan daha büyük olursa o bir evdir.
**أبو عُبيد** _ **أبي زيدٍ**’den _ :
denir _ **الخِبَاءِ**’dan _ : **أَخبَيْتُ** **إخباءً** _ masdarı
kastettiğimde, onu yaptığımda.
Ve ayrıca **تَخَبَّيْتُ** .
Dedi: ve **الأُمَوِيُّ** dedi: **أَخبَيتُ** ; ve
**الكسائيُّ** dedi: **خبَّيْتُ** .
Dedi: ve **أبو عُبيدة** dedi:
**الخَابِيَةُ** : aslı hemzedir... **خبَأْتُ**’den.
Ben dedim: Araplar **أَخبَيْتُ**
ve **خبَّيْتُ**’te ve **الخَابِيَةِ**’de, sözlerinde çokluğundan dolayı
hemzeyi terk ederler; hemzeyi ağır buldular.
Ve denir: **خبَتِ النارُ** _ alevi sönüp
sükûnet bulunca _ **خبُوّاً** ; o hâlde o **خابيَةٌ**’dir. Ve
**أَخْبَأَها الْمُخْبِىءُ** _ onu söndürünce.
**الليثُ** dedi: “**خبَتْ حِدَّةُ النار**”: onun gibidir.

**وبخ** : **الليثُ** onun üçlü fiilini ihmal etti; ondan
**التَّوبيخُ** kullanıldı... ve o, kınamadır.
Denir: **وَبَّخْتُ** falanı kötü fiilinden dolayı **تَوْبيخاً** _ onu
**تَأْنِيباً** azarlayınca.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
  (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
  ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
  (خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
(خبج)  الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو!
  (خبر)  الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ.
  فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر.
  ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور.
  و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  والخَبير: الوَبَر. قال الراجز:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب.
  ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني  (خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])  ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
  (خبس)  الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])  (خبش)  الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء.
  (خبص)  الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه.
  (خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])  فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
  (خبع)  الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ.
  (خبق)  الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس.
  (خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])  أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
  ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن)  الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه.
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
--------------------------------------------------------
([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها".
([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط.
([3]) في الأصل: "أو أقل".
([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل.
([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر".
([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر).
([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر".
([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490).
([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل.
([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري".
([11]) البيت في اللسان (نوط).
([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم.
([13]) البيت في اللسان (خبق).
([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان:
أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة".
([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل).
([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت.
([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا".
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والباء وما يثلثهما**)
  (**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir huşûya delâlet eder: denir ki **أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً**; huşû ettiğinde. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**. Azîz zikri şöyle dedi: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]; aslı **الخَبْت**’tendir; o da içinde bitki olmayan çöldür.
  Ve bundan hadîs: “Velev **بِخَبْتِ الجَمِيش**([1])”. Görmüyor musun, onu **جَميشاً** diye adlandırdı; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış (kazınmış) gibi.
  (**خبث**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; **الطّيّب**’in zıddına delâlet eder. Denir ki **خبيثٌ**; yani **بطيِّب** değildir. Ve **أخْبَثَ**; ashâbı **خُبثاء** olduğunda. Ve bundan **الخبيث المُخْبِث**’ten Allah’a sığınma. Şu hâlde **الخبيث** kendi nefsinde (kötü) olandır; **المُخْبِث** ise ashâbı ve yardımcıları **خُبَثاء** olan kimsedir.
(**خبج**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الجيم** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda sahih bir söz bulunduğunu sanmıyorum. Denir ki **خَبَجَ**; **حَصَمَ**([2]) ettiğinde. Bazen derler: **خَبَجَه بالعصا**; yani onu vurdu. Ve derler ki **الخَبَاجاءَ** aygırlardan: çokça çiftleşen (çokça vuran)dır; bu, zikrettiğimiz gibidir; ancak Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’den şu sözün hadîsi sahih olursa: “Namaz ikame edildiğinde şeytan döner gider; onun **خَبَجٌ**’i, eşeğin **خَبَج**’i gibidir.” Eğer bu sahih olursa, sahih olan onun (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) söylediğidir; babalarımız ve annelerimiz ona feda olsun!
  (**خبر**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi ilimdir; ikincisi yumuşaklık, gevşeklik ve bolluğa delâlet eder.
  Birincisi **الخُبْر**: şey hakkında ilim. Dersin ki: falan kimse hakkında bende **خِبْرَةٌ** ve **خُبْرٌ** vardır. Allah Teâlâ **الخَبير**’dir; yani her şeyi bilendir. Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  İkinci asıl: **الخَبْراء**; o, yumuşak arazidir. **عَبيدٌ** bir atı vasfederken dedi:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  Ve **الخَبِير**: çiftçidir; bu da bundandır; çünkü o toprağı ıslah eder, onu yumuşatır ve gevşetir. Bu babın tamamı bunun üzere cereyan eder; zira onlar derler ki: **الخبير** çiftçidir; çünkü o toprağı **يخابر** eder; yani onu **يؤاكِرُ** eder. Ama kendisinden nehyedilen **المخابرة**; yarı, üçte bir veya bundan daha az([3]) yahut daha çok payla yapılan ortak ekimdir. Ve ona **الخِبْرُ** da denir. Ve bir kavim dedi ki: **المخابَرة** **خَيْبر** isminin türevidir.
  Zikrettiğimiz **الغُزْر**’den: onların bol sütlü deveye **خَبْرٌ** demeleri. Keza büyük su tulumu **خَبْرٌ**’dür; çoğulu **خُبور**.
  Ve zikrettiğimiz **اللِّين**’den: onların **الزَّبَدَ**([4])’e **خبِيراً** adını vermeleri. Ve **الخَبير**: yumuşak bitkidir. Hadîste: “Ve **نَسْتَخْلِبُ الخَبير**([5])”.
  Ve **الخَبير**: yündür (tüy). **الراجز** dedi:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  Ve denir: **مكانٌ خَبِرٌ**; ılık, ağacı ve suyu çok olduğunda([7]). Ve **خَبِرَت** toprak. Bu, babın kıyasıdır.
  Asıldan şâz olanlardan: **الخُبْرَةُ**; o, bir topluluğun satın alıp kestiği ve etini paylaştığı koyundur. Dedi ki:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني

  (**خبز**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; bir şeyi elle çırpmaya delâlet eder. **تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ**; onu elleriyle çırptıklarında. Ve bundan: fırıncının ekmeği **خَبَزَ** etmesi. Dedi:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
  Ve denir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.
  (**خبس**)  **الخاء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi zorla ve galebe ile almaya delâlet eder. Denir: **تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ**; onu aldım. Ve o şey **خُبَاسَة**’dir. Ve **الخُباسة**: ganimettir; denir: **اختبَس الشَّيءَ**; onu mücadeleyle aldı. Ve **أسدٌ خَبُوس**. Dedi:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])

  (**خبش**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir. Bazen derler: **خَبَش الشّيءَ**; onu topladı. Bu bir şey değildir.
  (**خبص**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الصاد** bir öncekine yakındır. Derler: **خَبَص الشَّيءَ**; onu karıştırdı.
  (**خبط**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; çiğneme ve vurmaya delâlet eder. Denir: deve eliyle yere **خَبَط** etti; onu vurdu. Ve denir: ağaçtan yaprağı **خَبَطَ**; bu, onu düşürmek için vurduğunda olur. Buna hamledilir de, deliliğe benzeyen bir hastalığa **الخُبَاط** denir; sanki insan **يتخبَّط** eder. Allah Teâlâ dedi: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. Ve yemekten veya başkasından kalan şeye **خِبْطة** denir. Ve **الخِبْطة**: az sudur; çünkü o **يتخبَّط** eder, engellenmez. Ama onların “falan kimse falanı **اختبط** etti” sözleri; onun iyiliğini talep ederek ona geldiğinde; bunun aslı, ona gece yürüyen yahut yürüyen kimsenin mutlaka yeri **يختبط** etmesidir; sonra söz kısaltıldı da, fayda talep ederek gelene **مُخْتَبِط** denildi. Ve denir ki **الخِبْطة**: yerde genişçe bir çukurdur. Bizim yanımızda bu adla adlandırıldı; çünkü o yeri **تَخْبِط** eder, onu vurur. Ve bazı kimseler **الشَّيباني**’den rivayet etti: **الخابط** uyuyandır; ve ondan şu beyti okudular:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  Eğer bu sahih ise, uyuyan bedenini yere **يخبِط** ettiği içindir; sanki onunla onu vurur. Ve caizdir ki **الشُّجاع الخابطُ** ancak **يُخْبَط** edildiği için bu adla adlandırılmıştır; gelip geçenler onu **تَخبِطه** eder; nitekim söyleyen dedi:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
  Ama **الخِباط**; uylukta bir damgadır([12]); bu adla adlandırıldı; çünkü uyluk onunla **تُخبَطُ** edilir.
  (**خبع**)  **الخاء** ve **الباء** ve **العين** asıl değildir; çünkü ondaki **العين** hemzeden بدل edilmiştir. Denir: **خَبَأْتُ** şeyi ve **خبَعْتُه**. Ve denir: **خَبَع** adam yerde; orada ikamet etti. Bazen derler: çocuk **خبَعَ** **خُبوعاً**; bu, ağlamaktan sesi kısıldığında olur. Eğer sahih ise, o babdandır; sanki ağlaması **خُبِئَ** edilmiştir.
  (**خبق**)  **الخاء** ve **الباء** ve **القاف** yükselmeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الخِبِقَّى**: yükseltilmiş yürüyüşten bir cinstir. Dedi:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  Ve babdandır: **الخِبَقُّ** ve **الخِبِقُّ**: uzun adam; keza at.
  (**خبل**)  **الخاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; uzuvların bozulmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخَبَل**: deliliktir. Denir: cin onu **اختبله** etti. Ve cinli **خابل**’dir; çoğulu **خُبَّل**. Ve **الخَبَل**: uzuvların bozulmasıdır. Ve denir: eli **خُبِلت**; kesilip bozulduğunda. **أوس** dedi:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
  yani pazusu bozulmuş. Ve denir: falan kimse ehli üzerine **خَبَالٌ**’dır; yani onlara bir eziyettir, onlardan hiçbir şeyi gidermez. Ve hadîste gelen **طِينة الخَبَال**([15]); denir ki o, cehennem ehlinin irinidir.
  Babdan şâz olanlardan: **الإخبال**; denir ki o, adamın develerini iki yarım yapmasıdır; her yıl yarısı doğurur; tıpkı toprağa ziraatte yapıldığı gibi. Ve denir: **الإخبال** adamı **يُخْبِل** etmesidir; bu da ona bineceği bir deve yahut onunla gazaya çıkacağı bir at ödünç vermesidir. Bu hususta **زهير**’in sözü okunur:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])

(**خبن**)  **الخاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir kök asıldır; قبض ve eksilmeye delâlet eder. Denir: **خَبَنْت** şeyi; onu kabzettim. Ve **خَبَنْت الثوبَ**; onun sarkıntılarını kaldırdığında; onu diktikten ve kıvırdıktan sonra büzülsün diye. Ve **الخُبْنَةُ**: adamın **ثِبَان**’ıdır([17]); bu adla adlandırıldı; çünkü onda şey **يُخبَن** edilir. Dersin ki: onu **خُبْنَتِه**’ne kaldırdı. Hadîste: “Ondan yesin ve **خُبْنَةً**([18]) edinmesin.” Ve denir ki **الخُبْنَ** su tulumundan, **المِسْمَع**’dan aşağıda olan kısımdır. Ama onların “adamı **خَبَنْت** ettim” sözleri, “**غبَنْته**” gibi; bu, بدل’den olabilir; ve olabilir ki, onu aldattığında onun hakkından kendine doğru **اختبَنَ** etmiş olmandandır.

(**خبأ**)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, bir şeyi örtmeye delâlet eder. Bundan: **خبأْت** şeyi; onu **أخبَؤه** **خَبْأً**. Ve **الخُبَأَةُ**: saklanan cariye. Ve babdandır **الخِباء**; dersin: **أخبَيْتُ** **إخباءً**, ve **خَبَّيْتُ**, ve **تخبَّيْت**; bunların hepsi, bir **خِباءً** edindiğinde.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: خبء

- ﴿يخرج الخبء﴾ [النمل/25]، يقال ذلك لكل مدخر مستور، ومنه قيل: جارية مخبأة، والخبأة: الجارية التي تظهر مرة، وتخبأ أخرى، والخباء سمة في موضع خفي.

##### Türkçe

- ﴿**يخرج الخبء**﴾ [النمل/25]؛ bu, her saklı gizli biriktirilmiş şey için söylenir; bundan dolayı denildi: **جارية مخبأة**; ve **الخبأة**: bir defa görünen, başka bir defa gizlenen cariye; ve **الخباء** gizli bir yerde bir alâmettir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب أ
له خبيئة خبأها ليوم حاجته وله خبايا‏.‏
‏"‏ لا مخبأ لعطر بعد عروس ‏"‏ ولفلان مخابيء ومخازن ‏"‏ والله يخرج الخبء ‏"‏ وأخرج خبء السماء خبء الأرض أي المطر النبات‏.‏
وخبأت الجارية وجارية مخبأة ونساء مخبآت ومخبآت وامرأة خبـأة تخنـس بعـد الاطلـاع‏.‏
واختبـأت مـن فلـان‏:‏ استترت منه واختبأت له خبيأ إذا عميت له شيأ ثم سألته عنه وخابأتك أي حاجبتك‏.‏
قال حميد‏:‏ ألا من أخو ظـن أخابـيء ظنـه بحيث تناهوا أم بصير أباصـره وله خابية من خل وخواب والأصل الهمز‏.‏

##### Türkçe

خ ب أ
Onun, ihtiyaç günü için onu gizlediği bir **خبيئة**si vardır; ve onun **خبايا**sı vardır.‏
"‏ Bir gelinden sonra koku için **مخبأ** yoktur ‏"‏; ve falanın **مخابيء**leri ve **مخازن**i vardır.‏ "‏ Ve Allah **الخبء**’ü çıkarır ‏"‏; ve **خبء** göğü, **خبء** yeri çıkardı; yani yağmur, bitki.‏
Ve cariye **خبأت**; ve **جارية مخبأة**; ve **نساء مخبآت** ve **مخبآت**; ve **امرأة خبـأة**: görünmeden sonra geri çekilir.‏
Ve falandan **اختبـأت**: ondan gizlendim; ve onun için bir **خبيأ** **اختبأت**: onun için bir şeyi körleştiğim (göremediğim) zaman, sonra onu ondan sordum; ve seni **خابأتك**: seni perdeledim.‏
Humeyd dedi: ألا من أخو ظـن **أخابـيء** ظنـه بحيث تناهوا أم بصير **أباصـره** وله **خابية** من خل و**خواب** والأصل الهمز‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَبَأَ الشيءَ يَخْبَؤُه خَبْأً: سَتَرَه، ومنه الخابِيةُ وهي الحُبُّ، أَصلها الهمزة، من خَبَأْتُ، إِلاَّ أَن العرب تركت همزه؛ قال أَبو منصور: تركت العرب الهمز في أَخْبَيْتُ وخَبَّيْتُ وفي الخابيةِ لأَنها كثرت في كلامهم، فاستثقلوا الهمز فيها. واخْتَبأَتْ: اسْتَتَرتْ.
وجارية مُخْبَأَةٌ أَي مُسْتَتِرة؛ وقال الليث: امرأَة مُخَبَّأَةُ، وهي الـمُعْصِرُ قبل ان تَتَزَوَّج، وقيل: الـمُخَبَّأَةُ من الجَواري هي الـمُخَدَّرة التي لا بُروزَ لها؛ في حديث أَبي أُمامةَ: لم أَرَ كاليَوْمِ ولا جِلْدَ مُخَبَّأَةٍ. الـمُخَبَّأَة: الجاريةُ التي في خِدْرها لَم تَتَزَوَّج بعدُ لأَنَّ صِيانتها أَبلغ مـمن قد تَزَوَّجَتْ. وامرأة خُبَأَةٌ مثل هُمَزة: تلزم بيتَها وتسْتَتِرُ. والخُبَأَةُ: المرأَةُ تَطَّلِعُ ثم تَخْتَبِئُ؛ وقول الزِّبْرقان بن بدرٍ: إنّ أَبْغَض كَنائِنِي إليَّ الطُّلَعةُ الخُبَأَةُ: يعني التي تَطَّلِعُ ثم تَخْبأُ رأْسها؛ ويروى: الطُّلَعةُ القُبَعةُ؛ وهي التي تَقْبَعُ رأْسها أَي تُدْخِله، وقيل: تَخْبَؤُه؛ والعرب تقول: خُبَأَةٌ خيرٌ من يَفَعةِ سَوْءٍ، أَي بنت تلزم البيت ، تَخْبَؤُ نَفسها فيه، خير من غلام سَوْءٍ لا خير فيه. والخَبْءُ: ما خُبِئَ، سُمِّيَ بالمصدر، وكذلك الخَبِيءُ، على فَعِيل؛ وفي التنزيل: الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ؛ الخَبْءُ الذي في السموات هو المطَر، والخَبْءُ الذي في الأَرض هو النَّبات، قال: والصحيح، واللّه أَعلم: أَنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب، فيكون المعنى يعلم الغيبَ في السموات والأَرض، كما قال تعالى: ويَعلَم ما تُخْفُون وما تُعْلِنون. وفي حديث ابن صَيَّادٍ: خَبَأْتُ لك خَبْأً؛ الخَبْءُ: كُلُّ شيء غائِبٍ مستور، يقال: خَبَأْتُ الشيءَ خَبْأً إِذا أَخفَيْته، والخَبْءُ والخَبِيءُ والخَبِيئةُ: الشيءُ الـمَخْبُؤءُ. وفي حديث عائشةَ تَصِفُ عُمَرَ: ولَفَظَت خَبِيئَها أَي ما كان مَخْبُوءاً فيها من النبات، تعني الأَرض، وفَعِيلٌ بمعنى مفعول. والخَبْءُ: ما خَبَأْتَ من ذَخيرة ليومٍ ما. قال الفرَّاء: الخَبْءُ، مهموز، هو الغَيْب غَيْبُ السموات والأَرض، والخُبْأَةُ والخَبِيئةُ، جميعاً: ما خُبِئَ. وفي الحديث: اطْلُبوا الرِّزقَ في خَبايا الأَرض، قيل معناه: الحَرْثُ وإِثارةُ الأَرضِ للزراعة، وأَصله من الخَبْء الذي قال اللّه عزَّ وجلَّ: يُخْرِجُ الخَبْءَ. وواحد الخَبايا: خَبِيئةٌ، مثل خَطِيئة وخَطايا، وأَراد بالخَبايا: الزَّرعَ لأَنه إِذا أَلقَى البذر في الأَرض، فقد خَبأَه فيها. قال عروة بن الزبير: ازْرَعْ، فان العرب كانت تتمثل بهذا البيت: تَتَبَّعْ خَبايا الأَرضِ، وادْعُ مَلِيكَها، *  لَعَلَّكَ يَوْماً أَن تُجابَ وتُرْزَقا ويجوز أَن يكون ما خَبأَه اللّه في مَعادن الأَرض. وفي حديث عثمان رضي اللّه عنه، قال: اخْتَبَأْتُ عند اللّه خِصالاً: إنِّي لَرابِعُ الإِسلام وكذا وكذا، أَي ادَّخَرْتها وجَعَلْتُها عنده لي. والخِباءُ، مَدَّته همزة: وهو سِمَةٌ توضع في موضع  \<ص:63>  خفي من الناقة النَّجِيبة، وانما هي لُذَيْعةٌ بالنار، والجمع أَخبِئَةٌ، مهموز. وقد خَبِئَت النارُ وأَخْبَأَها الـمُخْبِئُ إِذا أَخْمَدَها. والخِباء: من الأَبنية، والجمع كالجمع؛ قال ابن دريد: أَصله من خَبَأْت. وقد تَخَبَّأْت خِباءً، ولم يقل أَحد إِنَّ خِباء أَصله الهمز الا هو، بل قد صُرِّح بخلاف ذلك. والخَبِيءُ: ما عُمِّيَ من شيء ثم حُوجِيَ به. وقد اخْتَبَأَه.وخَبِيئَةُ: اسم امرأَة؛ قال ابن الأَعرابي: هي خَبِيئةُ بنت رِياح بن يَرْبوع بن ثَعْلَبَةَ.

##### Türkçe

**خَبَأَ** şeyi **يَخْبَؤُه** **خَبْأً**: onu örttü; bundan **الخابِيةُ** gelir ve o
**الحُبُّ**’dur; aslı hemzedir, **خَبَأْتُ**’dan; ancak Araplar onun hemzesini terk etti; Ebû Mansûr dedi: Araplar **أَخْبَيْتُ** ve **خَبَّيْتُ**’te ve **الخابيةِ**’de hemzeyi terk etti; çünkü o onların كلامında çokça oldu, böylece onda hemzeyi ağır buldular.

Ve **واخْتَبأَتْ**: gizlendi.

Ve **وجارية مُخْبَأَةٌ** yani gizlenen; Leys dedi: **امرأَة مُخَبَّأَةُ**; o
evlenmeden önce **الـمُعْصِرُ**’dur; ve denildi: cariyelerden **الـمُخَبَّأَةُ**,
dışarı çıkışı olmayan **الـمُخَدَّرة**’dir; Ebû Umâme hadîsinde: Bugün gibi görmedim
ve **جِلْدَ مُخَبَّأَةٍ**. **الـمُخَبَّأَة**: perdesinde olan, henüz
evlenmemiş cariye; çünkü onun korunması, evlenmiş olana göre daha ileri derecededir.

Ve **وامرأة خُبَأَةٌ** tıpkı **هُمَزة** gibi: evine bağlı kalır ve gizlenir. Ve **الخُبَأَةُ**:
kadın bakınır sonra gizlenir; ve Zibriḳān b. Bedr’in sözü: “Şüphesiz bana
gelinlerimin en nefret edileni **الطُّلَعةُ الخُبَأَةُ**’dir”: yani bakınan sonra başını
gizleyen; ve şöyle rivayet edilir: **الطُّلَعةُ القُبَعةُ**; o, başını **تَقْبَعُ** eden yani
onu içeri sokan; ve denildi: onu **تَخْبَؤُه**; ve Araplar der: **خُبَأَةٌ** kötü bir **يَفَعةِ**’den hayırlıdır; yani evine bağlı kalan bir kız, onda kendini gizleyen, içinde hayır olmayan kötü bir oğlandan hayırlıdır.

Ve **الخَبْءُ**: gizlenen şey; masdar ile adlandırıldı; bunun gibi **الخَبِيءُ** de, **فَعِيل** vezni üzere;
ve تنزيل’de: “**الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ**”; semalarda olan **الخَبْءُ** yağmurdur, yerde olan **الخَبْءُ** bitkidir; dedi: ve doğru olan, Allah daha iyi bilir: **الخَبْءَ** her gizlenen şeydir; böylece mana, semalarda ve yerde gaybı bilir olur; nitekim yüce Allah dedi: “**ويَعلَم ما تُخْفُون وما تُعْلِنون**”. İbn Ṣayyâd hadîsinde: “**خَبَأْتُ لك خَبْأً**”; **الخَبْءُ**: her gizli, örtülü şey; denir: **خَبَأْتُ الشيءَ خَبْأً** onu gizlediğim zaman; ve **الخَبْءُ** ve **الخَبِيءُ** ve **الخَبِيئةُ**: gizlenmiş şey. Âişe hadîsinde, Ömer’i vasfeder: “**ولَفَظَت خَبِيئَها**” yani içinde gizli olan bitkiyi dışarı attı; yeri kastediyor; ve **فَعِيل** mânâca mef‘ûl demektir. Ve **الخَبْءُ**: bir gün için azıktan gizlediğin şey. Ferrâ dedi: **الخَبْءُ**, hemzelidir; o, semaların ve yerin gaybı olan gaybdır; ve **الخُبْأَةُ** ve **الخَبِيئةُ**, ikisi birlikte: gizlenen şey. Hadîste: “**اطْلُبوا الرِّزقَ في خَبايا الأَرض**”; denildi manası: sürmek ve ekim için toprağı kaldırıp karıştırmaktır; ve aslı, yüce ve aziz Allah’ın dediği **الخَبْء**’dendir: “**يُخْرِجُ الخَبْءَ**”. Ve **الخَبايا**’nın teki: **خَبِيئةٌ**; tıpkı **خَطِيئة** ve **خَطايا** gibi; ve **الخَبايا** ile ekini kastetti; çünkü tohumu toprağa attığında onu onda gizlemiş olur.

Urve b. Zübeyr dedi: Ekin ek; zira Araplar bu beyitle darb-ı mesel getirirdi:
تَتَبَّعْ خَبايا الأَرضِ، وادْعُ مَلِيكَها، *  لَعَلَّكَ يَوْماً أَن تُجابَ وتُرْزَقا

Ve caizdir ki, yerin madenlerinde Allah’ın gizlediği şey olsun. Osman رضى الله عنه hadîsinde, dedi: “**اخْتَبَأْتُ عند اللّه خِصالاً**: Şüphesiz ben İslâm’ın dördüncüsüyüm ve şöyle şöyle”; yani onları biriktirdim ve onları O’nun yanında kendim için kıldım.

Ve **الخِباءُ**, meddi hemzedir: o, seçkin dişi deveden gizli bir yere konulan bir damgadır; o ancak ateşle bir dağlamadır; çoğulu **أَخبِئَةٌ**’dir, hemzelidir.

Ve ateş **خَبِئَت** ve onu **الـمُخْبِئُ** **أَخْبَأَها** eder; onu söndürdüğü zaman. Ve **الخِباء**: yapılardandır; çoğulu çoğul gibidir; İbn Düreyd dedi: aslı **خَبَأْت**’dendir. Ve ben **تَخَبَّأْت خِباءً**; ve ondan başka hiç kimse **خِباء**’ın aslının hemze olduğunu söylemedi; bilakis bunun aksine açıkça ifade edilmiştir. Ve **الخَبِيءُ**: bir şeyden gizlenen, sonra onunla bilmece sorulan şey. Ve onu **اخْتَبَأَه**. Ve **وخَبِيئَةُ**: bir kadının adıdır; İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **خَبِيئةُ** bint Riyâḥ b. Yerbûʿ b. Saʿlebe’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب أ * * خَبَأَهُ * من باب قطعه ومنه * الخَابِيَةُ * إلا أنهم تركوا همزها و * الخَبْءُ * ما خبئ وخبء السماء القطر وخبء الأرض النبات و * اخْتَبَأَ * استتر

##### Türkçe

* **خ ب أ** * * **خَبَأَهُ** * “kesti” babındandır; ondan da **الخَابِيَةُ** (vardır); ancak onlar onun hemzesini terk ettiler. Ve **الخَبْءُ**: gizlenen şeydir. Göğün **خبء**’ü yağmurdur; yerin **خبء**’ü bitkidir. Ve **اخْتَبَأَ**: gizlendi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خبأه كمنعه يخبؤه خبئا: ستره كخبأه تخبئة واختبأه قد جاء متعديا كما سيأتي، ويقال اختبأت منه أي استترت وامرأة خبأة كهمزة: لازمة بيتها، وفي الصحاح والعباب: هي التي تطلع ثم تختبئ. قال الزبرقان ابن بدر: إن أبغض كنائني إلي الخبأة الطلعة، ويروى الطلعة القبأة وهي التي تقبع رأسها أي تدخله. والخبء: ما خبئ وغاب ويكسر، سمي بالمصدر كالخبيء على فعيل والخبيئة وجمع الأخير خبايا، وفي الحديث  التمسوا الرزق في خبايا الأرض  معناه ما يخبؤه الزراع من البذر، فيكون حثا على الزراعة، أو ما خبأه الله عز وجل في معادن الأرض، والقياس خبائئ بهمزتين المنقلبة عن ياء فعيلة ولام الكلمة، إلا أنه استثقل اجتماعهما فقلبت الأخيرة ياء، لانكسار ما قبلها، فاستثقلت، والجمع ثقيل، وهو مع ذلك معتل، فقلبت الياء ألفا، ثم قلبت الهمزة الأولى ياء لخفائها بين الألفين. والخبء من الأرض: النبات، والخبء من السماء: المطر قاله ثعلب، قال الله تعالى  الذي يخرج الخبء في السموات والأرض  قال الأزهري: الصحيح والله أعلم أن الخبء كل ما غاب، فيكون المعنى: يعلم الغيب في السموات والأرض، وقال الفراء: الخبء مهموز هو الغيب. وخبء ع بمدين وخبء واد بالمدينة جنب قبا، كذا في المراصد. والخبأة بهاء: البنت وفي المثل خبأة خير من يفعة سوء، وسمى أبو زيد سعيد بن أوس الأنصاري كتابا من كتبه الخبأة، لافتتاحه إياه بذكر الخبأة بمعنى البنت، واستشهاده عليها بهذا المثل. وقال الليث الخباء ككتاب مدته سمة تخبأ في موضع خفي من الناقة النجيبة وإنما هي لذيعة بالنار ج أخبئة مهموز والخباء من الأبنية م أي معروف، والجمع كالجمع. في المصباح: الخباء: ما يعمل من صوف أو وبر، وقد يكون من شعر، وقد يكون على عمودين أو ثلاثة، وما فوق ذلك فهو بيت أو هي يائية وعليه أكثر أئمة اللغة، وقال بعض: هي واوية ولكن أكثر شذوذا من الهمزة، ولم يقل إن الخباء أصله الهمزة إلا ابن دريد، كذا في اللسان. وخبيئة بنت رياح بن يربوع بن ثعلبة، قاله ابن الأعرابي وأبو خبيئة الكوفي يلقب سؤر الأسد. والمخبأة كمكرمة هكذا في سائر النسخ، وفي بعض الأصول الصحيحة من القاموس والعباب بالتشديد، وهي المتسترة، وقيل: هي الجارية المخدرة التي لا بروز لها، أو هي التي لم تتزوج بعد وهي المعصر، قاله الليث وخبيئة بن كناز ككتان ولي زمن أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه الأبلة، فقال عمر: لا حاجة لنا فيه أي في ولايته هو يخبأ وأبوه يكنز فعزله وخبيئة بن راشد وأبو خبيئة كجهينة محمد بن خالد وشعيب بن أبي خبيئة محدثون. ويقال: كيد خابئ أي خائب قال أبو حيان هو من باب القلب. ويقال: خابأته ما كذا إذا حاجيته وقال ابن دريد اختبأ له خبيئا إذا عنى له شيئا ثم سأله عنه جاء بالاختباء متعديا، وهو صحيح، ومنه حديث عثمان رضي الله عنه: قد اختبأت عند الله خصالا: إني لرابع الإسلام.. الحديث. والخابية: الحب وهي الجرة الكبيرة، والجمع خوابي تركوا همزتها كما تركوا همزة البرية والذرية تخفيفا لكثرة الاستعمال، وربما همزت على الأصل، فإنهم كثيرا ما يهمزون وبالعكس، كذا في المصباح.

##### Türkçe

**خبأه**; **كمنعه**: onu **يخبؤه** **خبئا** (diye) örter: onu gizledi; **كخبأه** **تخبئة** (diye) ve **اختبأه**. (Bu) müteaddî olarak gelmiştir; ileride geleceği üzere. Ve denir: **اختبأت منه** yani gizlendim. Ve (bir) kadın **خبأة**; **كهمزة**: evine bağlı (olan), evinden ayrılmayan. Ve **الصحاح** ve **العباب**’da: o, (dışarı) çıkar sonra gizlenir (olan)dır. **الزبرقان ابن بدر** dedi: “Bana karşı kaynanalarımın en buğz edileni **الخبأة الطلعة**’dır.” Ve **الطلعة القبأة** diye rivayet edilir; o, başını **تقبع** eden, yani onu içeri sokan (kadın)dır.

Ve **الخبء**: gizlenen ve kaybolan şeydir; ve kesrelenir. Masdar ile adlandırıldı; **كالخبيء** (vezninde) **فعيل** üzere; ve **الخبيئة**; ve sonuncunun cemi **خبايا**. Ve hadiste: “**التمسوا الرزق في خبايا الأرض**.” Bunun manası: çiftçilerin tohumdan gizledikleri şeydir; böylece ziraate teşvik olur. Yahut: Allah عز وجل’in yerin madenlerinde gizlediği şeydir. Kıyas **خبائئ**’dir; iki hemze ile: **فعيلة**’nın yâ’sından ve kelimenin lâm’ından dönmüş (olan) iki hemze. Ancak ikisinin birleşmesi ağır görüldü; bu yüzden sonuncusu, öncesinin kesreli oluşundan dolayı yâ’ya çevrildi; sonra (bu) ağır görüldü; cem‘ ağırdır; bununla beraber o mu‘tel’dir; bu yüzden yâ elif’e çevrildi; sonra ilk hemze, iki elif arasında hafifliğinden dolayı yâ’ya çevrildi.

Ve yerden **الخبء**: bitkidir. Ve gökten **الخبء**: yağmurdur; bunu **ثعلب** söyledi. Allah تعالى buyurdu: “**الذي يخرج الخبء في السموات والأرض**.” **الأزهري** dedi: sahih olan—Allah daha iyi bilir—**الخبء** her gizlenen şeydir; böylece mana: göklerde ve yerde gaybı bilir. **الفراء** dedi: **الخبء** hemzelidir; o, gaybdır.

Ve **خبء**: Medyen’de bir yer; ve **خبء**: Medine’de, Kuba’nın yanında bir vadidir; **المراصد**’da böyle (geçer).

Ve **الخبأة**; hâ ile: kızdır. Ve meselde: “**خبأة** hayırlıdır, **يفعة** kötüdür.” Ve **أبو زيد سعيد بن أوس الأنصاري**, kitaplarından bir kitabı **الخبأة** diye adlandırdı; onu, **الخبأة**’yi kız manasında anarak açtığı ve bu meselle ona istişhad ettiği için.

Ve **الليث** dedi: **الخباء**; **ككتاب**: müddeti (olan) bir nişandır; seçkin dişi devede gizli bir yerde **تخبأ** edilir; o ancak ateşle (dağlama) bir yakmadır. Cemi: **أخبئة**; hemzelidir. Ve **الخباء** binalardan: ma‘rûf (bir şey)dir; ve cem‘i, cem‘ gibidir.

**المصباح**’ta: **الخباء**: yünden veya kıldan yapılan şeydir; ve (bazen) kıldan olur; ve iki direk veya üç direk üzerinde olabilir; bunun üstü ise **بيت**’tir. Veya o yâ’îdir; ve dil imamlarının çoğu bunun üzerinedir. Bazıları dedi: o vâvîdir; fakat hemzeden daha çok şâzdır. **الخباء**’ın aslının hemze olduğunu, yalnız **ابن دريد** söyledi; **اللسان**’da böyle (geçer).

Ve **خبيئة**: **رياح بن يربوع بن ثعلبة**’nin kızıdır; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve **أبو خبيئة الكوفي**; lakabı **سؤر الأسد**’dir.

Ve **المخبأة**; **كمكرمة**: bütün nüshalarda böyledir. Ve **القاموس** ve **العباب**’ın bazı sahih asıllarında şeddeli (gelmiştir). Ve o, örtünen (kadın)dır. Ve denildi: o, ortaya çıkışı olmayan, perdeli cariyedir. Yahut: henüz evlenmemiş olan; o **المعصر**’dır. Bunu **الليث** söyledi.

Ve **خبيئة بن كناز**; **ككتان**: Müminlerin emiri **عمر** رضي الله عنه zamanında **الأبلة**’ye vali oldu. **عمر** dedi: “Onda bize ihtiyaç yoktur”; yani onun valiliğinde; “o **يخبأ** eder, babası da **يكنز** eder.” Böylece onu azletti.

Ve **خبيئة بن راشد** ve **أبو خبيئة**; **كجهينة**: **محمد بن خالد** ve **شعيب بن أبي خبيئة**: muhaddislerdir.

Ve denir: **كيد خابئ**; yani **خائب**. **أبو حيان** dedi: bu, kalb babındandır.

Ve denir: **خابأته** **ما كذا**: onunla münazaa ettim, diye; yani onunla çekiştim. **ابن دريد** dedi: **اختبأ له خبيئا**: ona bir şeyi kastetti, sonra onu ondan sordu; **الاختباء**’ı müteaddî olarak getirdi; ve o sahihtir. Ondan: **عثمان** رضي الله عنه hadisi: “Allah katında bazı hasletleri **اختبأت** ettim: ben İslâm’ın dördüncüsüyüm...” hadis.

Ve **الخابية**: **الحب**’dır; yani büyük küptür. Cemi **خوابي**. Çok kullanım sebebiyle hafifletmek için onun hemzesini terk ettiler; tıpkı **البرية** ve **الذرية**’nin hemzesini terk ettikleri gibi. Bazen asıl üzere hemzelenir; çünkü onlar çoğu kez hemzelerler; ve bunun tersi de (olur). **المصباح**’ta böyle (geçer).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبَأَهُ
1 خَبَأَهُ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) aor. خَبَاَ , (Msb, K,) inf. n. خَبْءٌ, (S, Msb,) He hid, or concealed, it; (Mgh, Msb, K;) as also ↓ خبّأهُ, [but app. in an intensive sense, or applying to a number of things,] (K,) inf. n. تَخْبِئَةٌ; (TA;) and ↓ اختبأهُ. (K.) ― -b2- He kept it, preserved it, guarded it, or took care of it. and ↓ خبّأهُ he did so much; and well, or carefully. (Msb.) [He laid it up; stored it, or reposited it, in a place of safety.]

2 خَبَّاَ see 1, in two places. [Hence, خبّأ جَارِيَةً He kept a girl carefully concealed from view: see the pass. part. n., below.]

خَابَأْتُهُ مَا كَذَا
3 خَابَأْتُهُ مَا كَذَا ذ , (K,) inf. n. مُخَابَأَةٌ, (TK,) I proposed to him as an enigma, What is such a thing? syn. حَاجَيْتُهُ. (K. [See also 8.])

اختبأ
8 اختبأ ذ It was, or became, hidden, or concealed: (Mgh:) he hid, or concealed, himself. (S.) -A2- It is also trans.: see 1. ― -b2- [Hence,] ↓ اختبأ لَهُ خَبِيْئًا He expressed a thing enigmatically to him, and then asked him respecting it. (IDrd, K. [See also 3.])

خَبْءٌ
خَبْءٌ خبء (S, Msb, K) and ↓ خِبْءٌ (TA) and ↓ خُبْأَةٌ, of the measure فُعْلَةٌ from الخبأ [or rather الخَبْءُ], like غُرْفَةٌ and قُبْضَةٌ from الغَرْفُ and القَبْضُ, (Har p. 426,) and ↓ خَبِىْءٌ (S, K) and ↓ خَبِيْئَةٌ, (K,) of which last the pl. is خَبَايَا, (TA,) A thing that is hidden, or concealed, (S, * Msb, K,) and absent, or unseen. (K.) [Hence,] خَبْءُ السَّمَآءِ The rain. (Th, S, K.) And خَبْءُ الأَرْضِ The plants, or herbage. (S, K.) And الأَرْضِ ↓ خَبَايَا The seed which the sower has hidden in the earth: or what God has hidden in the mines of the earth. (TA, from a trad.) الَّذِى يُخْرِجُ الخَبْءَ فِى السَّمٰوَاتِ وَالأَرْضِ, in the Kur [xxvii. 25], is held by Az to mean Who knoweth what is unseen in the heavens and the earth; agreeably with an explanation of الخَبْءُ by Fr. (TA.)

خِبْءٌ
خِبْءٌ خبء : see the next preceding paragraph.

خَبْأَةٌ
خَبْأَةٌ ذ A daughter; syn. بِنْتٌ. (K, TA. [In the CK, النَّبْتُ is put for البِنْتُ.]) Hence the prov., خَبْأَةٌ خَيْرٌ مِنْ يَفَعَةِ سَوْءٍ [A daughter is better than a grown-up boy of evil deeds]. (TA.) [In Freytag's Arab. Prov., i. 438, the first word in this prov. is written خُبَأَة, and followed by صِدْقٍ.] Aboo-Zeyd Sa'eed Ibn-Ows El-Ansáree entitled one of his books كتاب خبأة because he commenced it by mentioning خبأة in the sense of بنت, quoting the foregoing prov. in confirmation thereof. (TA.)

خُبْأَةٌ
خُبْأَةٌ ذ : see خَبْءٌ.

اِمْرَأَةٌ خُبَأَةٌ
اِمْرَأَةٌ خُبَأَةٌ ذ A woman who shows herself and then hides herself: (S, O, TA:) [like قُبَعَةٌ:] or a woman who keeps to her house, or tent. (K.)

خِبَآءٌ
خِبَآءٌ خبآء A well-known kind of structure; (K;) [i. e.] a kind of tent, (Mgh, TA,) made of wool, (Mgh, Msb,) or of camels' fur, or sometimes of [goats'] hair, sometimes upon two poles, or three; what is above this kind being termed بَيْتٌ: (Msb:) or a tent having one pole; that which has more than one pole being termed بيت: (AZ, TA in art. ربع:) [or] also applied to a بيت [or tent] of any kind: (Towsheeh, TA voce بَيْتٌ, q. v.:) pl. أَخْبِئَةٌ, (TA,) or أَخْبِيَةٌ: (Msb:) it is from خَبَأَهُ “ he hid it, ” or “ concealed it: ” (Mgh:) or it belongs to art. خبى: (K:) most of the lexicologists hold that its radical letters are خبى: some, that they are خبو: IDrd asserts that they are خبأ. (TA:) [See also art. خبى.] -A2- A mark made with a hot iron upon some secret part of an excellent she-camel: pl. أَخْبِئَةٌ. (Lth, K.)

خَبِىْءٌ
خَبِىْءٌ خبىء خبيء خبئ : see خَبْءٌ: and see also 8.

خَبِيْئَةٌ
خَبِيْئَةٌ ذ , and its pl. خَبَايَا: see خَبٌءٌ, in two places.

كَيْدٌ خَابِئٌ
كَيْدٌ خَابِئٌ ذ An artifice, or a stratagem, resulting in disappointment; i. q. خَائِبٌ; (AHei, K;) formed [from the latter] by transposition. (AHei.)

خَابِئَةٌ
خَابِئَةٌ ذ , as sometimes pronounced, (Msb,) or خَابِيَةٌ, with the ء suppressed, (S, Msb, K,) because of frequent usage, (Msb,) i. q. حُبٌّ [q. v.]; (S, K;) i. e. A large jar: pl. خوابى [i. e. خَوَابِئُ, or خَوَابٍ]: (TA:) from خَبَأَهُ “ he hid it, ” or “ concealed it. ” (S, Msb.) ― -b2- [Hence,] بِنْتُ الخَابِيَةِ (assumed tropical:) Wine. (Har p. 365.)

مَخْبَأٌ
مَخْبَأٌ ذ A place, or chamber, for hiding or concealing [anything]; a secret place or chamber: pl. مَخَابِئُ. (MA.)

جَارِيَةٌ مُخَبَّأَةٌ
جَارِيَةٌ مُخَبَّأَةٌ ذ ; so in the [S and] O, and in some of the correct copies of the K; in other copies of the K مُخْبَأَةٌ; (TA;) [and thus in the CK;] A girl that is [kept in the house, or tent,] concealed from view; or that conceals herself; (S;) that is kept behind, or within, the curtain; (K, TA;) not going forth: or (TA) that is not yet married. (Lth, K, TA.)

مُخْتَبِئٌ
مُخْتَبِئٌ ذ One who conceals himself in order that he may see without the knowledge of him who is seen. (Mgh.)

##### Türkçe

**خَبَأَهُ**
1 **خَبَأَهُ** ذ , (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **خَبَاَ** , (Msb, K,) mastarı **خَبْءٌ**, (S, Msb,) O, onu gizledi yahut sakladı; (Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **خبّأهُ**, [fakat görünüşe göre şiddetli bir mânada, yahut birçok şeye uygulanarak,] (K,) mastarı **تَخْبِئَةٌ**; (TA;) ve ↓ **اختبأهُ**. (K.) ― -b2- O, onu tuttu, muhafaza etti, korudu, yahut ona baktı. ve ↓ **خبّأهُ** o bunu çokça; ve iyi, yahut dikkatle yaptı. (Msb.) [O, onu biriktirdi; depoladı, yahut güvenli bir yere koydu.]

2 **خَبَّاَ** bkz. 1, iki yerde. [Bundan dolayı, **خبّأ جَارِيَةً** O, bir cariyeyi görünüşten dikkatle gizli tuttu: aşağıda ism-i mef‘ûle bak.]

**خَابَأْتُهُ مَا كَذَا**
3 **خَابَأْتُهُ مَا كَذَا** ذ , (K,) mastarı **مُخَابَأَةٌ**, (TK,) Ben ona bir bilmece olarak şunu teklif ettim: Bu şöyle bir şey nedir? eş anlamlısı **حَاجَيْتُهُ**. (K. [8’e de bak.])

**اختبأ**
8 **اختبأ** ذ O gizli oldu, yahut gizlendi: (Mgh:) o, kendini gizledi yahut sakladı. (S.) -A2- O, ayrıca geçişli olur: 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] ↓ **اختبأ لَهُ خَبِيْئًا** O, ona bir şeyi bilmece yollu ifade etti, sonra onun hakkında ona sordu. (IDrd, K. [3’e de bak.])

**خَبْءٌ**
**خَبْءٌ** خبء (S, Msb, K) ve ↓ **خِبْءٌ** (TA) ve ↓ **خُبْأَةٌ**, ölçüsü **فُعْلَةٌ** olan, **الخبأ**’den [yahut daha doğrusu **الخَبْءُ**’den], **غُرْفَةٌ** ve **قُبْضَةٌ**’nin **الغَرْفُ** ve **القَبْضُ**’dan olması gibi, (Har p. 426,) ve ↓ **خَبِىْءٌ** (S, K) ve ↓ **خَبِيْئَةٌ**, (K,) ki bunun sonuncusunun çoğulu **خَبَايَا**’dır, (TA,) Gizli olan yahut saklı olan bir şey, (S, * Msb, K,) ve gaip, yahut görünmeyen. (K.) [Bundan dolayı,] **خَبْءُ السَّمَآءِ** Yağmur. (Th, S, K.) Ve **خَبْءُ الأَرْضِ** Bitkiler, yahut ot. (S, K.) Ve **الأَرْضِ** ↓ **خَبَايَا** Ekenin toprağa gizlediği tohum: yahut Allah’ın yerin madenlerinde gizlediği şey. (TA, bir rivayetten.) Kur’ân’da [xxvii. 25] **الَّذِى يُخْرِجُ الخَبْءَ فِى السَّمٰوَاتِ وَالأَرْضِ**, Az tarafından “Göklerde ve yerde görünmeyen şeyi bilen” mânasında tutulur; Fr’nin **الخَبْءُ**’ü açıklamasıyla uyumlu olarak. (TA.)

**خِبْءٌ**
**خِبْءٌ** خبء : bir önceki paragrafa bak.

**خَبْأَةٌ**
**خَبْأَةٌ** ذ Bir kız evlat; eş anlamlısı **بِنْتٌ**. (K, TA. [CK’de, **النَّبْتُ** **البِنْتُ** yerine konmuştur.]) Bundan dolayı darbımesel: **خَبْأَةٌ خَيْرٌ مِنْ يَفَعَةِ سَوْءٍ** [Bir kız evlat, kötü fiiller sahibi yetişkin bir oğlandan daha hayırlıdır]. (TA.) [Freytag’ın Arab. Prov., i. 438’inde, bu darbımeselde ilk kelime **خُبَأَة** yazılmıştır ve ardından **صِدْقٍ** getirilmiştir.] Aboo-Zeyd Sa‘eed Ibn-Ows El-Ansáree kitaplarından birine **كتاب خبأة** adını verdi; çünkü onu, **خبأة**’yi **بنت** mânasında zikrederek başlatmış, bunun doğrulanması için yukarıdaki darbımeseli nakletmiştir. (TA.)

**خُبْأَةٌ**
**خُبْأَةٌ** ذ : **خَبْءٌ**’e bak.

**اِمْرَأَةٌ خُبَأَةٌ**
**اِمْرَأَةٌ خُبَأَةٌ** ذ Kendini gösterip sonra kendini gizleyen bir kadın: (S, O, TA:) [**قُبَعَةٌ** gibi:] yahut evine, yahut çadırına çekilen bir kadın. (K.)

**خِبَآءٌ**
**خِبَآءٌ** خبآء Meşhur bir yapı türü; (K;) [yani] bir çeşit çadır, (Mgh, TA,) yünden yapılmış, (Mgh, Msb,) yahut deve kılından, yahut bazen [keçi] kılından, bazen iki direk üzerinde, yahut üç; bunun üstündeki tür **بَيْتٌ** diye adlandırılır: (Msb:) yahut tek direkli bir çadır; birden fazla direği olan **بيت** diye adlandırılır: (AZ, TA, md. ربع’da:) [yahut] ayrıca her türden bir **بيت**’e [yahut çadıra] da uygulanır: (Towsheeh, TA, **بَيْتٌ** maddesinde, bkz.:) çoğulu **أَخْبِئَةٌ**, (TA,) yahut **أَخْبِيَةٌ**: (Msb:) o, **خَبَأَهُ** “onu gizledi” yahut “onu sakladı”dan gelir: (Mgh:) yahut **خبى** maddesine aittir: (K:) lugatçıların çoğu onun kök harflerinin خبى olduğunu tutar: bazıları, خبو olduğunu: IDrd, خبأ olduğunu ileri sürer. (TA:) [**خبى** maddesine de bak.] -A2- Seçkin bir dişi devenin bazı gizli yerine kızgın demirle yapılmış bir nişan: çoğulu **أَخْبِئَةٌ**. (Lth, K.)

**خَبِىْءٌ**
**خَبِىْءٌ** خبىء خبيء خبئ : **خَبْءٌ**’e bak: ve ayrıca 8’e de bak.

**خَبِيْئَةٌ**
**خَبِيْئَةٌ** ذ , ve onun çoğulu **خَبَايَا**: **خَبٌءٌ**’e bak, iki yerde.

**كَيْدٌ خَابِئٌ**
**كَيْدٌ خَابِئٌ** ذ Hayal kırıklığıyla sonuçlanan bir hile, yahut bir düzen; **خَائِبٌ** ile aynı; (AHei, K;) [ikincisinden] yer değiştirme ile yapılmış. (AHei.)

**خَابِئَةٌ**
**خَابِئَةٌ** ذ , bazen böyle telaffuz edilir, (Msb,) yahut ء düşürülerek **خَابِيَةٌ**, (S, Msb, K,) çok kullanımdan dolayı, (Msb,) **حُبٌّ** ile aynı [bkz.]; (S, K;) yani Büyük bir küp: çoğulu خوابى [yani **خَوَابِئُ**, yahut **خَوَابٍ**]: (TA:) **خَبَأَهُ** “onu gizledi” yahut “onu sakladı”dan. (S, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **بِنْتُ الخَابِيَةِ** (mecazî sayılan:) Şarap. (Har p. 365.)

**مَخْبَأٌ**
**مَخْبَأٌ** ذ Gizlemek yahut saklamak için bir yer, yahut bir oda; gizli bir yer yahut oda: çoğulu **مَخَابِئُ**. (MA.)

**جَارِيَةٌ مُخَبَّأَةٌ**
**جَارِيَةٌ مُخَبَّأَةٌ** ذ ; [S ve] O’da böyle, ve K’nın sahih nüshalarının bazısında; K’nın diğer nüshalarında **مُخْبَأَةٌ**; (TA;) [CK’de de böyle;] Görünüşten gizlenmiş [evde yahut çadırda tutulan] bir kız; yahut kendini gizleyen; (S;) perdenin arkasında, yahut içinde tutulan; (K, TA;) dışarı çıkmayan: yahut (TA) henüz evlenmemiş olan. (Lth, K, TA.)

**مُخْتَبِئٌ**
**مُخْتَبِئٌ** ذ Görülenin bilgisi olmaksızın görsün diye kendini gizleyen kimse. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: خبء

خَبَأَ
خَبَأَ A ( n. ac. خَبْء 1 ),
a.  Hid, concealed; stowed, stored, away.

خَبَّأَ
خَبَّأَ II ,
a.  see I .

تَخَبَّأَ
تَخَبَّأَ V ,
a.  Hid himself; was hidden.

اِخْتَبَأَ
اِخْتَبَأَ VIII ,
a.  see I & V.

خَبْء
خَبْء [ 1 ] ,  خِبْء [ 2 ] ,  خُبْأَة [ 3t ] ,

خَبِى
xabiY^ [ 5 ],
a.  Hidden, concealed.

مَخْبَأَ
مَخْبَأَ [ 17 ],
a.  Hiding-place.

خَابِئَة
خَابِئَة [ 21t ] , ( pl. خَوَابِي [ 41 ] ),
a.  Large jar.

خِبَآء
خِبَآء [ 28 ] , ( pl. أَخْبِئَة [ 15tI ] ),
a.  Tent.

b.  Veil.

خَبِيْئَة
خَبِيْئَة [ 25t ] , ( pl. خَبَايَا )
a.  see 1 .

مَخْبَايَة
مَخْبَايَة ( pl. مَخَابِي ),
a.  Treasurehold; hidden treasure.

##### Türkçe

**خَبَأَ**
**خَبَأَ** A (n. ac. **خَبْء** 1),
a. Gizledi, sakladı; depoladı, bir kenara koydu.

**خَبَّأَ**
**خَبَّأَ** II,
a. I’e bak.

**تَخَبَّأَ**
**تَخَبَّأَ** V,
a. Kendini gizledi; gizlenmiş oldu.

**اِخْتَبَأَ**
**اِخْتَبَأَ** VIII,
a. I ve V’e bak.

**خَبْء**
**خَبْء** [1], **خِبْء** [2], **خُبْأَة** [3t],

**خَبِى**
**خَبِى** [5],
a. Gizli, saklı.

**مَخْبَأَ**
**مَخْبَأَ** [17],
a. Gizlenme yeri.

**خَابِئَة**
**خَابِئَة** [21t], (çoğ. **خَوَابِي** [41]),
a. Büyük küp.

**خِبَآء**
**خِبَآء** [28], (çoğ. **أَخْبِئَة** [15tI]),
a. Çadır.

b. Örtü.

**خَبِيْئَة**
**خَبِيْئَة** [25t], (çoğ. **خَبَايَا**)
a. 1’e bak.

**مَخْبَايَة**
**مَخْبَايَة** (çoğ. **مَخَابِي**),
a. Hazine mahalli; gizli hazine.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: خبء

خبء
خَبَأَ - يَخْبَأُ - خَبْء
خَبأَ - يَخْبَأُ + الكائن + في مكان: يختبئ: ينستر ويتغطى ويختفي، فلا يبدو مكانه أو حقيقته للناظر
خَبْء: على وزن" فـَعـْل" : اسم فعل " خَبَأَ - يَخْبَأُ " : وهوأيضاً ما يكون بفعل " خَبَأَ - يَخْبَأُ ": الشيء المستور والمخفي و(المخبأ) الذي لا يظهر للناظر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاختفاء بتحرك المتحرك نفسه داخلاً في ساتر من كنن أو سرة أو بطن أو ما شابه"، وهي:
سَرَّ - يَسَرُ (سَرَّ - يَسُرُّ (اللازم))، بَطَنَ - يَبْطَنُ، كَنَّ - يَكُنُّ، خَبأَ - يَخْبَأُ، خَفِيَ - يَخْفى، وَرى-  يَوْرى
خبء
 	﴿أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ(25)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [خبأ] خ ب أ: خَبَأَهُ من باب قطعه ومنه الخَابِيَةُ إلا أنهم تركوا همزها و الخَبْءُ ما خبئ وخبء السماء القطر وخبء الأرض النبات و اخْتَبَأَ استتر
معجم الفرائد القرآنية:
خ  ب  أ
"الْخَبْءَ" في قوله تعالى " أَلا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُـخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَيَعْلـَمُ مَا تُخْفُـونَ وَمَا تُعْلِنُونَ " (25) النمل .
الخَبْءُ : كل مدّخر مستور .
الراغب
خبء
- }يخرج الخبء{ [النمل/25]، يقال ذلك لكل مدخر مستور، ومنه قيل: جارية مخبأة، والخبأة: الجارية التي تظهر مرة، وتخبأ أخرى، والخباء سمة في موضع خفي.
ملخص اللسان
1.     خَبَأَ الشيءَ يَخْبَؤُه خَبْأً: سَتَرَه، ومنه الخابِيةُ وهي  الحُبُّ، أَصلها الهمزة، من خَبَأْتُ - واخْتَبأَتْ: اسْتَتَرتْ.
2.     الـمُخَبَّأَة: الجاريةُ التي في خِدْرها لَم  تَتَزَوَّج بعدُ لأَنَّ صِيانتها أَبلغ مـمن قد تَزَوَّجَتْ
3.     والخَبْءُ: ما خُبِئَ، سُمِّيَ بالمصدر، وكذلك الخَبِيءُ، على فَعِيل؛  وفي التنزيل: الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ؛ الخَبْءُ الذي في السموات هو المطَر، والخَبْءُ الذي في الأَرض هو النَّبات، قال: والصحيح، واللّه أَعلم: أَنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب، فيكون المعنى يعلم الغيبَ في السموات والأَرض،
4. والخَبْءُ: ما خَبَأْتَ من ذَخيرة ليومٍ ما
5.     اخْتَبَأْتُ عند اللّه خِصالاً: إنِّي لَرابِعُ الإِسلام وكذا وكذا، أَي ادَّخَرْتها وجَعَلْتُها عنده لي
6.     وقد خَبِئَت النارُ وأَخْبَأَها الـمُخْبِئُ إِذا أَخْمَدَها.
7.    والخِباء: من  الأَبنية، والجمع كالجمع؛ قال ابن دريد: أَصله من خَبَأْت. وقد  تَخَبَّأْت خِباءً،
لسان العرب
● - خبأ: خَبَأَ الشيءَ يَخْبَؤُه خَبْأً: سَتَرَه، ومنه الخابِيةُ وهي  الحُبُّ، أَصلها الهمزة، من خَبَأْتُ، إِلاَّ أَن العرب تركت همزه؛ قال أَبو منصور: تركت العرب الهمز في أَخْبَيْتُ وخَبَّيْتُ وفي الخابيةِ لأَنها كثرت في كلامهم، فاستثقلوا الهمز فيها.  واخْتَبأَتْ: اسْتَتَرتْ.  وجارية مُخْبَأَةٌ أَي مُسْتَتِرة؛ وقال الليث: امرأَة مُخَبَّأَةُ، وهي  الـمُعْصِرُ قبل ان تَتَزَوَّج، وقيل: الـمُخَبَّأَةُ من الجَواري هي  الـمُخَدَّرة التي لا بُروزَ لها؛ في حديث أَبي أُمامةَ: لم أَرَ كاليَوْمِ  ولا جِلْدَ مُخَبَّأَةٍ. الـمُخَبَّأَة: الجاريةُ التي في خِدْرها لَم  تَتَزَوَّج بعدُ لأَنَّ صِيانتها أَبلغ مـمن قد تَزَوَّجَتْ.  وامرأة خُبَأَةٌ مثل هُمَزة: تلزم بيتَها وتسْتَتِرُ. والخُبَأَةُ:  المرأَةُ تَطَّلِعُ ثم تَخْتَبِئُ؛ وقول الزِّبْرقان بن بدرٍ: إنّ أَبْغَض  كَنائِنِي إليَّ الطُّلَعةُ الخُبَأَةُ: يعني التي تَطَّلِعُ ثم تَخْبأُ  رأْسها؛ ويروى: الطُّلَعةُ القُبَعةُ؛ وهي التي تَقْبَعُ رأْسها أَي  تُدْخِله، وقيل: تَخْبَؤُه؛ والعرب تقول: خُبَأَةٌ خيرٌ من يَفَعةِ سَوْءٍ، أَي بنت تلزم البيت ، تَخْبَؤُ نَفسها فيه، خير من غلام سَوْءٍ لا خير فيه.  والخَبْءُ: ما خُبِئَ، سُمِّيَ بالمصدر، وكذلك الخَبِيءُ، على فَعِيل؛  وفي التنزيل: الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ؛ الخَبْءُ الذي في السموات هو المطَر، والخَبْءُ الذي في الأَرض هو النَّبات، قال: والصحيح، واللّه أَعلم: أَنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب، فيكون المعنى يعلم الغيبَ في السموات والأَرض، كما قال تعالى: ويَعلَم ما تُخْفُون وما تُعْلِنون. وفي حديث ابن صَيَّادٍ: خَبَأْتُ لك خَبْأً؛ الخَبْءُ: كُلُّ شيء  غائِبٍ مستور، يقال: خَبَأْتُ الشيءَ خَبْأً إِذا أَخفَيْته، والخَبْءُ  والخَبِيءُ والخَبِيئةُ: الشيءُ الـمَخْبُؤءُ. وفي حديث عائشةَ تَصِفُ عُمَرَ: ولَفَظَت خَبِيئَها أَي ما كان مَخْبُوءاً فيها من النبات، تعني الأَرض، وفَعِيلٌ بمعنى مفعول. والخَبْءُ: ما خَبَأْتَ من ذَخيرة ليومٍ ما. قال الفرَّاء: الخَبْءُ، مهموز، هو الغَيْب غَيْبُ السموات والأَرض، والخُبْأَةُ والخَبِيئةُ، جميعاً: ما خُبِئَ. وفي الحديث: اطْلُبوا الرِّزقَ في خَبايا الأَرض، قيل معناه: الحَرْثُ وإِثارةُ الأَرضِ للزراعة، وأَصله من الخَبْء الذي قال اللّه عزَّ وجلَّ: يُخْرِجُ الخَبْءَ. وواحد الخَبايا: خَبِيئةٌ، مثل خَطِيئة وخَطايا، وأَراد بالخَبايا: الزَّرعَ لأَنه إِذا أَلقَى البذر في الأَرض، فقد خَبأَه فيها.  قال عروة بن الزبير: ازْرَعْ، فان العرب كانت تتمثل بهذا البيت:  تَتَبَّعْ خَبايا الأَرضِ، وادْعُ مَلِيكَها، *  لَعَلَّكَ يَوْماً أَن تُجابَ وتُرْزَقا  ويجوز أَن يكون ما خَبأَه اللّه في مَعادن الأَرض. وفي حديث عثمان رضي اللّه عنه، قال: اخْتَبَأْتُ عند اللّه خِصالاً: إنِّي لَرابِعُ الإِسلام وكذا وكذا، أَي ادَّخَرْتها وجَعَلْتُها عنده لي.  والخِباءُ، مَدَّته همزة: وهو سِمَةٌ توضع في موضع  \<ص:63>  خفي من الناقة النَّجِيبة، وانما هي لُذَيْعةٌ بالنار، والجمع أَخبِئَةٌ، مهموز.  وقد خَبِئَت النارُ وأَخْبَأَها الـمُخْبِئُ إِذا أَخْمَدَها. والخِباء: من  الأَبنية، والجمع كالجمع؛ قال ابن دريد: أَصله من خَبَأْت. وقد  تَخَبَّأْت خِباءً، ولم يقل أَحد إِنَّ خِباء أَصله الهمز الا هو، بل قد صُرِّح بخلاف ذلك. والخَبِيءُ: ما عُمِّيَ من شيء ثم حُوجِيَ به. وقد اخْتَبَأَه.وخَبِيئَةُ: اسم امرأَة؛ قال ابن الأَعرابي: هي خَبِيئةُ بنت رِياح بن يَرْبوع بن ثَعْلَبَةَ.
مقاييس اللغة:
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
القاموس المحيط:
خَبأَهٌ، كَمَنَعَهُ سَتَرَهُ، كَخَبَّأَهُ واخْتَبَأَهُ. وامْرَأةٌ خُبَأَةٌ، كهُمَزَةٍ لازِمَةٌ بَيْتَها. والخَبْءُ ما خُبِئَ وغابَ، كالخَبِيءِ والخَبِيئَةِ، ومن الأرْضِ النَّباتُ، ومنَ السَّماءِ القَطْرُ، و ع بِمَدْيَنَ، وواد بالمَدِينَة، وبِهاءٍ البِنْتُ. والخِباءُ، ككتابٍ سِمَةٌ في مَوْضِعٍ خَفِيٍّ من النَّاقَةِ النَّجِيبَةِ، ج أخْبِئَةٌ، ومن الأَبْنِيَةِ م، أو هي يائِيَّةٌ. وخَبِيئَةُ بِنْتُ رِياحِ بنِ يَرْبُوعٍ، وأبو خَبِيئَةَ الكُوفيٌّ يُلَقَّبُ سُؤْرَ الأَسَدِ. والمُخْبَأَةُ، كَمُكْرَمَةٍ الجارِيَةُ المُخَدَّرَةُ لم تَتَزَوَّجْ بعدُ. وخِبْأَةُ بنُ كَنَّازٍ ولِيَ زَمَنَ عُمَرَ الأُبُلَّةَ، فقال عُمَرُ لا حاجَةَ لنا فيه، هُوَ يَخْبَأُ وأبوهُ يَكْنِزُ، وابنُ راشِدٍ، وأبو خُبَيْئَةَ، كجُهَيْنَةَ محمدُ بنُ خالِدٍ، وشُعَيْبُ بْنُ أبي خُبَيْئَةَ مُحَدِّثُونَ. وكَيْدٌ خابئٌ خائِبٌ. وخابَأْتُهُ ما كذا حاجَيْتُهُ.
واخْتَبَأَ له خَبِيئاً: عَمَّ له شَيْئاً، ثم سألهُ عنه. والخَابِيَةُ: الحُبُّ، تركوا هَمْزَتَها.
تاج العروس:
خ ب أ
خَبَأَهُ كمَنَعَه يَخْبَؤُه خَبْئاً : ستره كخَبَّأَهُ تَخْبِئَةً واخْتَبَأَهُ قد جاءَ متعدِّياً كما سيأتي ويقال اخْتبأْتُ منه أَي استترت وامرأةٌ خُبَأَةٌ كهُمَزَةٍ : لازمةٌ بيتَها وفي الصحاح والعباب : هي التي تطَّلِع ثمَّ تختبِئ . قال الزِّبرقان ابن بَدْر : إنَّ أَبغض كَنائني إليَّ الخُبَأَةُ الطُّلَعة ويروى الطُّلَعة القُبَأَة وهي التي تقبَعُ رأسها أَي تدخِله . والخَبْءُ : ما خُبِئَ وغابَ ويكسر سُمِّي بالمصدر كالخَبِيءِ على فَعيل والخَبيئَة وجمع الأَخير خَبايا وفي الحديث " الْتَمِسوا الرِّزق في خَبايا الأَرض " معناه ما يخبؤه الزُّرَّاع من البَذْرِ فيكون حثًّا على الزِّراعة أو ما خَبأه الله عز وجل في معادن الأَرض والقياس خَبائِئُ بهمزتين المنقلبة عن ياءٍ فَعيلة ولام الكلمة إِلاَّ أنَّه استثقل اجتماعهما فقلبت الأَخيرة ياءً لانكسار ما قبلها فاستثقلت والجمع ثقيلٌ وهو مع ذلك معتلٌّ فقلبت الياءُ ألفاً ثمَّ قلبت الهمزة الأولى ياءً لخفائها بين الألفين . والخَبْءُ من الأَرض : النباتُ والخَبْءُ من السماءِ : المطرُ قاله ثعلب قال الله تعالى " الَّذي يُخْرِجُ الخَبْءَ في السَّمواتِ والأَرضِ " قال الأَزهريُّ : الصحيح والله أَعلم أنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب فيكون المعنى : يعلم الغيبَ في السَّموات والأَرض وقال الفرَّاء : الخَبْءُ مهموز هو الغيب . وخَبْءُ ع بمَدْيَنَ وخَبْء وادٍ بالمدينة جَنْب قُبا كذا في المَراصد . والخبأَة بهاءٍ : البِنْتُ وفي المثل خبأَةٌ خَيرٌ من يَفْعَة سَوْءٍ وسمَّى أَبو زيد سعيدُ بن أَوس الأَنصاريّ كتاباً من كتبه الخبأَة لافتتاحه إيَّاه بذكر الخبأَة بمعنى البنت واستشهاده عليها بهذا المثل . وقال الليث الخِباءُ ككِتابٍ مَدَّته سِمَةٌ تُخْبَأُ في موضعٍ خَفِيٍّ من النَّاقة النَّجيبةِ وإنَّما هي لُذَيْعَةٌ بالنَّارِ ج أَخْبِئة مهموز والخِباءُ من الأَبنية م أَي معروف والجمع كالجمع . في المصباح : الخِباء : ما يُعملُ من صوفٍ أو وبر وقَد يكون من شَعَرٍ وقد يكون على عمودينِ أَو ثلاثة وما فوق ذلك فهو بيت أَو هي يائيَّة وعليه أكثر أئمَّة اللغة وقال بعض : هي واويَّة ولكن أكثر شذوذاً من الهمزة ولم يقل إنَّ الخِباءَ أَصله الهمزة إِلاَّ ابن دُريد كذا في اللسان . وخَبيئَةُ بنتُ رِياح بن يَرْبوع بن ثعلبة قاله ابن الأعرابي وأَبو خَبيئَةَ الكوفيُّ يُلَقَّبُ سُؤْرَ الأَسد . والمُخْبَأَةُ كمكرُمة هكذا في سائر النسخ وفي بعض الأُصول الصحيحة من القاموس والعباب بالتشديد وهي المتستِّرة وقيل : هي الجارِيَةُ المُخَدَّرَةُ التي لا بُروزَ لها أَو هي التي لم تتزوَّجْ بعدُ وهي المُعْصِر قاله الليث وخَبيئَةُ بن كَنَّازٍ ككتَّان وَلِيَ زمن أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه الأُبُلَّةَ فقال عمر : لا حاجَةَ لنا فيه أَي في ولايته هو يَخْبَأُ وأَبوه يَكْنِزُ فعزله وخَبيئة بن راشد وأَبو خَبيئة كجُهَيْنَةَ محمَّدُ بن خالدٍ وشُعَيْبُ بن أَبِي خُبَيْئَةَ محدِّثون . ويقال : كَيْدٌ خابِئٌ أَي خائِبٌ قال أَبو حيَّان هو من باب القلب . ويقال : خابَأْتُه ما كذا إذا حاجَيْتُهُ وقال ابن دريد اخْتَبَأَ له خَبيئاً إذا عنَّى له شيئاً ثمَّ سألَه عنه جاءَ بالاختباء متعدِّياً وهو صحيح ومنه حديث عثمان رضي الله عنه : قد اخْتَبَأْتُ عند اللهِ خِصالاً : إنِّي لرابعُ الإسلام . . الحديث . والخابِيَةُ : الحُبُّ وهي الجرَّة الكبيرة والجمع خَوابي تَرَكوا همزَتَها كما تركوا همزة البريَّة والذُّرِّية تخفيفاً لكثرة الاستعمال وربَّما همزت على الأَصل فإنَّهم كثيراً ما يهمزون وبالعكس كذا في المصباح

##### Türkçe

خبء
**خَبَأَ - يَخْبَأُ - خَبْء**
**خَبأَ - يَخْبَأُ** + var olan + bir yerde: saklanır: örtünür ve örtülür ve kaybolur; böylece bakan için onun yeri veya hakikati görünmez.
**خَبْء**: “فـَعـْل” vezni üzere: fiil ismi “**خَبَأَ - يَخْبَأُ**” : ve o ayrıca “**خَبَأَ - يَخْبَأُ**” fiiliyle olan şeydir: örtülü ve gizli şey ve (gizlenen) ki bakana görünmez.
Ve lafız, “hareket edenin kendisinin, bir örtü içine; **كنن** yahut **سرة** yahut **بطن** yahut benzeri içine girerek hareket etmesiyle gizlenme” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**سَرَّ - يَسَرُ** (**سَرَّ - يَسُرُّ** (lâzım)), **بَطَنَ - يَبْطَنُ**، **كَنَّ - يَكُنُّ**، **خَبأَ - يَخْبَأُ**، **خَفِيَ - يَخْفى**، **وَرى-  يَوْرى**

خبء
	﴿**أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ(25)**﴾ النمل

مختار الصحاح
● [**خبأ**] خ ب أ: **خَبَأَهُ** “**قطعه**” babındandır; ve ondan **الخَابِيَةُ** (vardır); ancak onlar onun hemzesini terk ettiler. Ve **الخَبْءُ**: gizlenen şeydir. Ve **خبء السماء**: damladır. Ve **خبء الأرض**: bitkidir. Ve **اخْتَبَأَ**: gizlendi.

معجم الفرائد القرآنية:
خ  ب  أ
“**الْخَبْءَ**” onun (yüce) sözü içinde: “ **أَلا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُـخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَيَعْلـَمُ مَا تُخْفُـونَ وَمَا تُعْلِنُونَ** ” (25) النمل .
**الخَبْءُ** : her saklanmış örtülü (şey).

الراغب
خبء
- }**يخرج الخبء**{ [النمل/25]، her saklanmış örtülü için söylenir; ve ondan: **جارية مخبأة** denildi; ve **الخبأة**: bir defa görünen, başka bir defa gizlenen cariyedir; ve **الخباء**: gizli bir yerde bir damgadır.

ملخص اللسان
1.     **خَبَأَ** şeyi **يَخْبَؤُه** **خَبْأً**: onu örttü; ve ondan **الخابِيةُ**; o da **الحُبُّ**dur; aslı hemzedir; **خَبَأْتُ**’dendir; ve **اخْتَبأَتْ**: gizlendi.
2.     **الـمُخَبَّأَة**: **الجاريةُ** ki **خِدْر**’ında, henüz evlenmemiştir; çünkü onun korunması, evlenmiş olandan daha ileri derecededir.
3.     Ve **الخَبْءُ**: gizlenen şey; masdar ile isimlendirildi; ve aynı şekilde **الخَبِيءُ**, **فَعِيل** üzere; ve tenzîlde: “**الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ**”; semalardaki **الخَبْءُ** yağmurdur; yerdeki **الخَبْءُ** bitkidir; dedi ki: ve sahih olan—Allah daha iyi bilir—**الخَبْءَ** her kaybolan şeydir; böylece mana: semalarda ve yerde gaybı bilir olur.
4.     Ve **الخَبْءُ**: bir gün için azık olarak sakladığın şey.
5.     **اخْتَبَأْتُ** Allah katında hasletler: “Ben İslâm’ın dördüncüsüyüm” ve şöyle şöyle; yani onları biriktirdim ve onları O’nun katında benim için kıldım.
6.     Ve ateş **خَبِئَت** ve onu **أَخْبَأَ** **الـمُخْبِئُ**; onu söndürdüğü zaman.
7.     Ve **الخِباء**: yapılardan; ve cem‘i, cem‘ gibidir; İbn Düreyd dedi ki: aslı **خَبَأْت**’dendir. Ve ben **تَخَبَّأْت** **خِباءً** (çadır edindim).

لسان العرب
● - **خبأ**: **خَبَأَ** şeyi **يَخْبَؤُه** **خَبْأً**: onu örttü; ve ondan **الخابِيةُ**; o da **الحُبُّ**dur; aslı hemzedir; **خَبَأْتُ**’dendir; ancak Araplar onun hemzesini terk ettiler; Ebû Mansûr dedi ki: Araplar **أَخْبَيْتُ** ve **خَبَّيْتُ**’te ve **الخابية**’de hemzeyi terk ettiler; çünkü o onların sözlerinde çokça oldu; böylece onda hemzeyi ağır gördüler. Ve **اخْتَبأَتْ**: gizlendi. Ve **جارية مُخْبَأَةٌ** yani gizlenen; ve Leys dedi ki: **امرأَة مُخَبَّأَةُ**; o, evlenmeden önce **الـمُعْصِرُ**dur; ve denildi ki: cariyelerden **الـمُخَبَّأَةُ**, çıkışı olmayan **الـمُخَدَّرة**’dir; Ebû Ümâme hadîsinde: “Bugün gibi görmedim; ne de **مُخَبَّأَة**’nın derisini.” **الـمُخَبَّأَة**: **الجاريةُ** ki **خِدْر**’ında, henüz evlenmemiştir; çünkü onun korunması, evlenmiş olandan daha ileri derecededir. Ve **امرأة خُبَأَةٌ** “**هُمَزة**” gibi: evine bağlı kalır ve gizlenir. Ve **الخُبَأَةُ**: kadın bakınır, sonra gizlenir; ve Zibrikân b. Bedr’in sözü: “Şüphesiz bana en buğz edilen gelinlerim, **الخُبَأَةُ الطُّلَعةُ**’dır”: yani bakınan sonra başını gizleyen; ve şöyle rivayet edilir: **الطُّلَعةُ القُبَعةُ**; o, başını çömelten yani onu içeri sokan; ve denildi ki: onu gizler; ve Araplar der ki: **خُبَأَةٌ** kötü bir **يَفَعة**’den hayırlıdır; yani evine bağlı kalan bir kız, kendisini onda gizler, içinde hayır olmayan kötü bir oğlandan hayırlıdır. Ve **الخَبْءُ**: gizlenen şey; masdar ile isimlendirildi; ve aynı şekilde **الخَبِيءُ**, **فَعِيل** üzere; ve tenzîlde: “**الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ**”; semalardaki **الخَبْءُ** yağmurdur; yerdeki **الخَبْءُ** bitkidir; dedi ki: ve sahih olan—Allah daha iyi bilir—**الخَبْءَ** her kaybolan şeydir; böylece mana: semalarda ve yerde gaybı bilir; nitekim yüce Allah dedi: “**ويَعلَم ما تُخْفُون وما تُعْلِنون**”. Ve İbn Sayyâd hadîsinde: “Sana bir **خَبْأ** gizledim”; **الخَبْءُ**: her kayıp, örtülü şey; “**خَبَأْتُ** şeyi **خَبْأً**” denir, onu gizlediğim zaman; ve **الخَبْءُ** ve **الخَبِيءُ** ve **الخَبِيئةُ**: gizlenmiş şeydir. Ve Âişe hadîsinde, Ömer’i vasfeder: “Ve **خَبِيئَها**’sını dışarı attı”; yani onda bitkiden gizlenmiş olan şeyi; yeri kastediyor; ve **فَعِيل** mef‘ûl manasındadır. Ve **الخَبْءُ**: bir gün için azık olarak sakladığın şey. Ferrâ dedi ki: **الخَبْءُ**, hemzelidir; o, semaların ve yerin gaybıdır. Ve **الخُبْأَةُ** ve **الخَبِيئةُ**, ikisi birlikte: gizlenen şey. Ve hadîste: “Rızkı yerin **خَبايا**’sında arayın”; denildi ki manası: sürmek ve ekim için yeri kabartmaktır; ve aslı, yüce Allah’ın dediği **الخَبْء**’dendir: “**يُخْرِجُ الخَبْءَ**”. Ve **الخَبايا**’nın teki: **خَبِيئةٌ**, **خَطِيئة** ve **خَطايا** gibi; ve **الخَبايا** ile ekini kastetti; çünkü tohumu yere attığı zaman, onu onda gizlemiş olur. Urve b. Zübeyr dedi ki: “Ekin ek”; çünkü Araplar bu beyitle temsil ederdi:
تَتَبَّعْ خَبايا الأَرضِ، وادْعُ مَلِيكَها، *  لَعَلَّكَ يَوْماً أَن تُجابَ وتُرْزَقا
Ve caizdir ki, yer madenlerinde Allah’ın gizlediği şey olsun. Ve Osman hadîsinde—Allah ondan razı olsun—dedi ki: “Allah katında hasletler **اخْتَبَأْتُ**: şüphesiz ben İslâm’ın dördüncüsüyüm ve şöyle şöyle”; yani onları biriktirdim ve onları O’nun katında benim için kıldım. Ve **الخِباءُ**, meddi hemzedir: o, seçkin dişi deveden gizli bir yere konulan bir damgadır; ancak o, ateşle bir dağlamadır; cem‘i **أَخبِئَةٌ**, hemzelidir. Ve ateş **خَبِئَت** ve onu **أَخْبَأَ** **الـمُخْبِئُ**; onu söndürdüğü zaman. Ve **الخِباء**: yapılardan; ve cem‘i, cem‘ gibidir; İbn Düreyd dedi ki: aslı **خَبَأْت**’dendir. Ve ben **تَخَبَّأْت خِباءً**; ve ondan başka hiç kimse “**خِباء**’ın aslı hemzedir” demedi; bilakis bunun aksine açıkça ifade edilmiştir. Ve **الخَبِيءُ**: bir şeyden gizlenen, sonra onunla bilmece yapılan şey. Ve onu **اخْتَبَأَه**. Ve **خَبِيئَةُ**: bir kadının adıdır; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, **خَبِيئةُ** bint **رِياح** b. **يَرْبوع** b. **ثَعْلَبَةَ**’dır.

مقاييس اللغة:
(**خبأ**)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, şeyin örtülmesine delâlet eder. Bundan: “**خبأْت** şeyi **أخبَؤه** **خَبْأً**.” Ve **الخُبَأَةُ**: gizlenen cariye. Ve babdan **الخِباء**; “**أخبَيْتُ** **إخباءً** ve **خَبَّيْتُ** ve **تخبَّيْت**” dersin; bunların hepsi, **خِباء** edindiğin zaman (böyledir).

القاموس المحيط:
**خَبأَهٌ** “**مَنَعَهُ**” gibi: onu örttü; **خَبَّأَهُ** ve **اخْتَبَأَهُ** gibi. Ve **امْرَأةٌ خُبَأَةٌ** “**هُمَزَةٍ**” gibi: evine bağlı kalan. Ve **الخَبْءُ**: gizlenen ve kaybolan şey; **الخَبِيءِ** ve **الخَبِيئَةِ** gibi; yerden (olanı): bitki; semadan (olanı): damla; ve **ع**’da **بِمَدْيَنَ**; ve Medine’de bir vadi; ve **بِهاءٍ** ile: kız. Ve **الخِباءُ**, “**كتابٍ**” gibi: seçkin dişi deveden gizli bir yerde bir damga; cem‘i **أخْبِئَةٌ**; ve yapılardan: **م**; yahut o **يائِيَّةٌ**’dir. Ve **خَبِيئَةُ** bint **رِياحِ** b. **يَرْبُوعٍ**; ve Kûfeli **أبو خَبِيئَةَ**, **سُؤْرَ الأَسَدِ** lakabıyla anılır. Ve **المُخْبَأَةُ**, “**مُكْرَمَةٍ**” gibi: henüz evlenmemiş, örtülü cariye. Ve **خِبْأَةُ** b. **كَنَّازٍ**, Ömer zamanında **الأُبُلَّةَ**’ye vali oldu; Ömer dedi ki: “Onda bize ihtiyaç yok; o **يَخْبَأُ**, babası da **يَكْنِزُ**”; ve **ابنُ راشِدٍ**, ve **أبو خُبَيْئَةَ**, “**جُهَيْنَةَ**” gibi: Muhammed b. Hâlid; ve **شُعَيْبُ بْنُ أبي خُبَيْئَةَ**; muhaddislerdir. Ve **كَيْدٌ خابئٌ**: yani boşa çıkan. Ve **خابَأْتُهُ** şu ve şu: onunla bilmeceleştiğim zaman.
Ve onun için bir **خَبِيئاً** **واخْتَبَأَ**: onun için bir şeyi gizledi, sonra ona onun hakkında sordu. Ve **الخَابِيَةُ**: **الحُبُّ**; onun hemzesini terk ettiler.

تاج العروس:
خ ب أ
**خَبَأَهُ** “**مَنَعَه**” gibi, **يَخْبَؤُه** **خَبْئاً**: onu örttü; **خَبَّأَهُ** **تَخْبِئَةً** ve **اخْتَبَأَهُ** gibi; müteaddî olarak gelmiştir, ileride geleceği üzere; ve “ondan **اخْتبأْتُ**” denir: yani gizlendim. Ve **امرأةٌ خُبَأَةٌ** “**هُمَزَةٍ**” gibi: evine bağlı kalan; ve **الصحاح** ve **العباب**’da: o, bakınır sonra gizlenendir. Zibrikân b. Bedr dedi ki: “Şüphesiz bana en buğz edilen gelinlerim, **الخُبَأَةُ الطُّلَعة**’dır”; ve şöyle rivayet edilir: **الطُّلَعة القُبَأَة**; o, başını çömelten yani onu içeri sokan. Ve **الخَبْءُ**: gizlenen ve kaybolan şey; ve kesrelenir; masdar ile isimlendirildi; **الخَبِيءِ** gibi **فَعيل** üzere; ve **الخَبيئَة**; sonuncunun cem‘i **خَبايا**’dır. Ve hadîste: “Yerin **خَبايا**’sında rızkı arayın”; manası: çiftçilerin tohumu gizlediği şey; böylece ziraate teşvik olur; yahut yüce Allah’ın yer madenlerinde gizlediği şey. Ve kıyas: **خَبائِئُ**; iki hemze ile; **فَعيلة**’de yâ’dan dönmüş olan hemze ve kelimenin lâmı; ancak ikisinin birleşmesi ağır görüldü; böylece sonuncusu, öncesinin kesreli oluşundan dolayı yâ’ya çevrildi; sonra ağır görüldü; ve cem‘ ağırdır; ve bununla beraber illetlidir; böylece yâ, elif’e çevrildi; sonra birinci hemze, iki elif arasında hafifliğinden dolayı yâ’ya çevrildi. Ve yerden **الخَبْءُ**: bitkidir; semadan **الخَبْءُ**: yağmurdur; bunu Sa‘leb söyledi. Yüce Allah dedi: “**الَّذي يُخْرِجُ الخَبْءَ في السَّمواتِ والأَرضِ**”. Ezherî dedi ki: sahih olan—Allah daha iyi bilir—**الخَبْءَ** her kaybolan şeydir; böylece mana: semalarda ve yerde gaybı bilir. Ferrâ dedi ki: **الخَبْءُ** hemzelidir; o, gaybdır. Ve **خَبْءُ**: **ع**’da **بِمَدْيَنَ**; ve **خَبْء**: Medine’de bir vadi, **قُبا**’nın yanı; **المَراصد**’da böyle. Ve **الخبأَة** “**بهاءٍ**” ile: kız. Ve meselde: **خبأَةٌ** kötü bir **يَفْعَة**’den hayırlıdır. Ve Ebû Zeyd Saîd b. Evs el-Ensârî, kitaplarından birine **الخبأَة** adını verdi; onu, kız manasında **الخبأَة**’yi zikrederek açtığı ve bu meselle ona istişhâd ettiği için. Ve Leys dedi: **الخِباءُ** “**كِتابٍ**” gibi, meddi: seçkin dişi deveden gizli bir yerde gizlenen bir damgadır; ancak o, ateşle bir dağlamadır; cem‘i **أَخْبِئة** hemzelidir. Ve **الخِباءُ** yapılardan: **م**; yani bilinen; ve cem‘i, cem‘ gibidir. **المصباح**’ta: **الخِباء**: yünden yahut kıldan yapılan şey; ve saçtan olabilir; ve iki direk yahut üç direk üzerine olabilir; bundan fazlası ise **بيت**tir; yahut o **يائيَّة**’dir; ve dil imamlarının çoğu bunun üzerinedir. Bazısı dedi: o **واويَّة**’dir; fakat hemzeden daha çok şâzdır. Ve “**الخِباء**’ın aslı hemzedir” demedi; yalnız İbn Düreyd; **اللسان**’da böyle. Ve **خَبيئَةُ** bint **رِياح** b. **يَرْبوع** b. **ثعلبة**; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve Kûfeli **أَبو خَبيئَةَ**, **سُؤْرَ الأَسد** lakabıyla anılır. Ve **المُخْبَأَةُ** “**مكرُمة**” gibi; bütün nüshalarda böyle; ve **القاموس** ve **العباب**’ın bazı sahih asıllarında şeddeli (gelmiştir); ve o, gizlenen (kadın)dır; ve denildi ki: o, çıkışı olmayan örtülü cariyedir; yahut henüz evlenmemiş olandır; ve o **المُعْصِر**’dir; bunu Leys söyledi. Ve **خَبيئَةُ** b. **كَنَّازٍ** “**كتَّان**” gibi, müminlerin emîri Ömer—Allah ondan razı olsun—zamanında **الأُبُلَّةَ**’ye vali oldu; Ömer dedi ki: “Ona ihtiyacımız yok”; yani onun valiliğine; “o **يَخْبَأُ**, babası da **يَكْنِزُ**”; böylece onu azletti. Ve **خَبيئة** b. Râşid; ve **أَبو خَبيئة** “**جُهَيْنَة**” gibi: Muhammed b. Hâlid; ve **شُعَيْبُ بنُ أَبِي خُبَيْئَةَ**; muhaddislerdir. Ve denilir: **كَيْدٌ خابِئٌ** yani boşa çıkan; Ebû Hayyân dedi ki: o, kalb babındandır. Ve denilir: “Şu ve şu ile onu **خابَأْتُه**” onunla bilmeceleştiğim zaman. İbn Düreyd dedi: “Onun için bir **خَبيئاً** **اخْتَبَأَ**”: onun için bir şeyi muamma yaptı, sonra ona onun hakkında sordu; **الاختباء**’yı müteaddî olarak getirdi; ve o sahihtir. Ve ondan, Osman—Allah ondan razı olsun—hadîsi: “Allah katında hasletler **اخْتَبَأْتُ**: şüphesiz ben İslâm’ın dördüncüsüyüm...” hadîs. Ve **الخابِيَةُ**: **الحُبُّ**; o, büyük küptür; cem‘i **خَوابي**; onun hemzesini, **البريَّة** ve **الذُّرِّية**’nin hemzesini terk ettikleri gibi, kullanımın çokluğundan dolayı hafifletme için terk ettiler; ve bazen asıl üzere hemzelenir; çünkü onlar çoğu kez hemzelerler; ve bunun tersi de (olur); **المصباح**’ta böyle.
