# خبأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خبأ

خبأه كمنعه يخبؤه خبئا: ستره كخبأه تخبئة واختبأه قد جاء متعديا كما سيأتي، ويقال اختبأت منه أي استترت وامرأة خبأة كهمزة: لازمة بيتها، وفي الصحاح والعباب: هي التي تطلع ثم تختبئ. قال الزبرقان ابن بدر: إن أبغض كنائني إلي الخبأة الطلعة، ويروى الطلعة القبأة وهي التي تقبع رأسها أي تدخله. والخبء: ما خبئ وغاب ويكسر، سمي بالمصدر كالخبيء على فعيل والخبيئة وجمع الأخير خبايا، وفي الحديث  التمسوا الرزق في خبايا الأرض  معناه ما يخبؤه الزراع من البذر، فيكون حثا على الزراعة، أو ما خبأه الله عز وجل في معادن الأرض، والقياس خبائئ بهمزتين المنقلبة عن ياء فعيلة ولام الكلمة، إلا أنه استثقل اجتماعهما فقلبت الأخيرة ياء، لانكسار ما قبلها، فاستثقلت، والجمع ثقيل، وهو مع ذلك معتل، فقلبت الياء ألفا، ثم قلبت الهمزة الأولى ياء لخفائها بين الألفين. والخبء من الأرض: النبات، والخبء من السماء: المطر قاله ثعلب، قال الله تعالى  الذي يخرج الخبء في السموات والأرض  قال الأزهري: الصحيح والله أعلم أن الخبء كل ما غاب، فيكون المعنى: يعلم الغيب في السموات والأرض، وقال الفراء: الخبء مهموز هو الغيب. وخبء ع بمدين وخبء واد بالمدينة جنب قبا، كذا في المراصد. والخبأة بهاء: البنت وفي المثل خبأة خير من يفعة سوء، وسمى أبو زيد سعيد بن أوس الأنصاري كتابا من كتبه الخبأة، لافتتاحه إياه بذكر الخبأة بمعنى البنت، واستشهاده عليها بهذا المثل. وقال الليث الخباء ككتاب مدته سمة تخبأ في موضع خفي من الناقة النجيبة وإنما هي لذيعة بالنار ج أخبئة مهموز والخباء من الأبنية م أي معروف، والجمع كالجمع. في المصباح: الخباء: ما يعمل من صوف أو وبر، وقد يكون من شعر، وقد يكون على عمودين أو ثلاثة، وما فوق ذلك فهو بيت أو هي يائية وعليه أكثر أئمة اللغة، وقال بعض: هي واوية ولكن أكثر شذوذا من الهمزة، ولم يقل إن الخباء أصله الهمزة إلا ابن دريد، كذا في اللسان. وخبيئة بنت رياح بن يربوع بن ثعلبة، قاله ابن الأعرابي وأبو خبيئة الكوفي يلقب سؤر الأسد. والمخبأة كمكرمة هكذا في سائر النسخ، وفي بعض الأصول الصحيحة من القاموس والعباب بالتشديد، وهي المتسترة، وقيل: هي الجارية المخدرة التي لا بروز لها، أو هي التي لم تتزوج بعد وهي المعصر، قاله الليث وخبيئة بن كناز ككتان ولي زمن أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه الأبلة، فقال عمر: لا حاجة لنا فيه أي في ولايته هو يخبأ وأبوه يكنز فعزله وخبيئة بن راشد وأبو خبيئة كجهينة محمد بن خالد وشعيب بن أبي خبيئة محدثون. ويقال: كيد خابئ أي خائب قال أبو حيان هو من باب القلب. ويقال: خابأته ما كذا إذا حاجيته وقال ابن دريد اختبأ له خبيئا إذا عنى له شيئا ثم سأله عنه جاء بالاختباء متعديا، وهو صحيح، ومنه حديث عثمان رضي الله عنه: قد اختبأت عند الله خصالا: إني لرابع الإسلام.. الحديث. والخابية: الحب وهي الجرة الكبيرة، والجمع خوابي تركوا همزتها كما تركوا همزة البرية والذرية تخفيفا لكثرة الاستعمال، وربما همزت على الأصل، فإنهم كثيرا ما يهمزون وبالعكس، كذا في المصباح.

### Türkçe

**خبأه**; **كمنعه**: onu **يخبؤه** **خبئا** (diye) örter: onu gizledi; **كخبأه** **تخبئة** (diye) ve **اختبأه**. (Bu) müteaddî olarak gelmiştir; ileride geleceği üzere. Ve denir: **اختبأت منه** yani gizlendim. Ve (bir) kadın **خبأة**; **كهمزة**: evine bağlı (olan), evinden ayrılmayan. Ve **الصحاح** ve **العباب**’da: o, (dışarı) çıkar sonra gizlenir (olan)dır. **الزبرقان ابن بدر** dedi: “Bana karşı kaynanalarımın en buğz edileni **الخبأة الطلعة**’dır.” Ve **الطلعة القبأة** diye rivayet edilir; o, başını **تقبع** eden, yani onu içeri sokan (kadın)dır.

Ve **الخبء**: gizlenen ve kaybolan şeydir; ve kesrelenir. Masdar ile adlandırıldı; **كالخبيء** (vezninde) **فعيل** üzere; ve **الخبيئة**; ve sonuncunun cemi **خبايا**. Ve hadiste: “**التمسوا الرزق في خبايا الأرض**.” Bunun manası: çiftçilerin tohumdan gizledikleri şeydir; böylece ziraate teşvik olur. Yahut: Allah عز وجل’in yerin madenlerinde gizlediği şeydir. Kıyas **خبائئ**’dir; iki hemze ile: **فعيلة**’nın yâ’sından ve kelimenin lâm’ından dönmüş (olan) iki hemze. Ancak ikisinin birleşmesi ağır görüldü; bu yüzden sonuncusu, öncesinin kesreli oluşundan dolayı yâ’ya çevrildi; sonra (bu) ağır görüldü; cem‘ ağırdır; bununla beraber o mu‘tel’dir; bu yüzden yâ elif’e çevrildi; sonra ilk hemze, iki elif arasında hafifliğinden dolayı yâ’ya çevrildi.

Ve yerden **الخبء**: bitkidir. Ve gökten **الخبء**: yağmurdur; bunu **ثعلب** söyledi. Allah تعالى buyurdu: “**الذي يخرج الخبء في السموات والأرض**.” **الأزهري** dedi: sahih olan—Allah daha iyi bilir—**الخبء** her gizlenen şeydir; böylece mana: göklerde ve yerde gaybı bilir. **الفراء** dedi: **الخبء** hemzelidir; o, gaybdır.

Ve **خبء**: Medyen’de bir yer; ve **خبء**: Medine’de, Kuba’nın yanında bir vadidir; **المراصد**’da böyle (geçer).

Ve **الخبأة**; hâ ile: kızdır. Ve meselde: “**خبأة** hayırlıdır, **يفعة** kötüdür.” Ve **أبو زيد سعيد بن أوس الأنصاري**, kitaplarından bir kitabı **الخبأة** diye adlandırdı; onu, **الخبأة**’yi kız manasında anarak açtığı ve bu meselle ona istişhad ettiği için.

Ve **الليث** dedi: **الخباء**; **ككتاب**: müddeti (olan) bir nişandır; seçkin dişi devede gizli bir yerde **تخبأ** edilir; o ancak ateşle (dağlama) bir yakmadır. Cemi: **أخبئة**; hemzelidir. Ve **الخباء** binalardan: ma‘rûf (bir şey)dir; ve cem‘i, cem‘ gibidir.

**المصباح**’ta: **الخباء**: yünden veya kıldan yapılan şeydir; ve (bazen) kıldan olur; ve iki direk veya üç direk üzerinde olabilir; bunun üstü ise **بيت**’tir. Veya o yâ’îdir; ve dil imamlarının çoğu bunun üzerinedir. Bazıları dedi: o vâvîdir; fakat hemzeden daha çok şâzdır. **الخباء**’ın aslının hemze olduğunu, yalnız **ابن دريد** söyledi; **اللسان**’da böyle (geçer).

Ve **خبيئة**: **رياح بن يربوع بن ثعلبة**’nin kızıdır; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve **أبو خبيئة الكوفي**; lakabı **سؤر الأسد**’dir.

Ve **المخبأة**; **كمكرمة**: bütün nüshalarda böyledir. Ve **القاموس** ve **العباب**’ın bazı sahih asıllarında şeddeli (gelmiştir). Ve o, örtünen (kadın)dır. Ve denildi: o, ortaya çıkışı olmayan, perdeli cariyedir. Yahut: henüz evlenmemiş olan; o **المعصر**’dır. Bunu **الليث** söyledi.

Ve **خبيئة بن كناز**; **ككتان**: Müminlerin emiri **عمر** رضي الله عنه zamanında **الأبلة**’ye vali oldu. **عمر** dedi: “Onda bize ihtiyaç yoktur”; yani onun valiliğinde; “o **يخبأ** eder, babası da **يكنز** eder.” Böylece onu azletti.

Ve **خبيئة بن راشد** ve **أبو خبيئة**; **كجهينة**: **محمد بن خالد** ve **شعيب بن أبي خبيئة**: muhaddislerdir.

Ve denir: **كيد خابئ**; yani **خائب**. **أبو حيان** dedi: bu, kalb babındandır.

Ve denir: **خابأته** **ما كذا**: onunla münazaa ettim, diye; yani onunla çekiştim. **ابن دريد** dedi: **اختبأ له خبيئا**: ona bir şeyi kastetti, sonra onu ondan sordu; **الاختباء**’ı müteaddî olarak getirdi; ve o sahihtir. Ondan: **عثمان** رضي الله عنه hadisi: “Allah katında bazı hasletleri **اختبأت** ettim: ben İslâm’ın dördüncüsüyüm...” hadis.

Ve **الخابية**: **الحب**’dır; yani büyük küptür. Cemi **خوابي**. Çok kullanım sebebiyle hafifletmek için onun hemzesini terk ettiler; tıpkı **البرية** ve **الذرية**’nin hemzesini terk ettikleri gibi. Bazen asıl üzere hemzelenir; çünkü onlar çoğu kez hemzelerler; ve bunun tersi de (olur). **المصباح**’ta böyle (geçer).
