# خبب (خ-ب-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ب - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والباء
خ ب، ب خ مستعملا خب: الخببُ: ضرب من العدو، تقولك جاءوا مُخِبِّينَ تَخِّبُّ بهم دوابهم، قال:
يَخُبُّ بي الكميت قليل وفرٍ		أفكر في الأمور واستعينُ
والخِبُّ: الجربزة، والنعت: خَبٌ وخَبَّةٌ، والفعل: خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً.
والتَّخْبِيبُ: إفساد الرجل عبد رجلٍ أو أمته.
والخِبُّ: هَيْجُ البحر، يقال: أصابهم الخِبُّ إذا اضطربت أمواج البحر، والتوت الرياح في وقتٍ معلوم، ومن يكون في البحر يلجأ إلى الشط، ويلقي الأنْجَرَ، يقال: خَبَّ بهم البحر يَخِبُّ.
والخُبَّةُ: من المراعي، قال المراعي:
حتى ينال خُبَّةً من الخُبَبْ
والخُبَّةُ: مكان يستنقع فيه الماء، فتنبت حوله البقول. والخِبَّةُ، وجمعها: خِبّاتٌ: شبه الطية من الثوب، مستطيلة كأنها طرة، وبها يشبه طرائق الرمل، وهي الخَبيبةُ أيضا.
وخبَ النبات والسفى، أي: أرتفع وطال.
والمخَبَةُ والخَبيبةُ: بطنُ الوادي.
والخَبْخابُ: رخاوة الشي المضطرب. وتَخَبْخَبَ لحمهُ إذا اضطرب.
بخ: تَبخبخ الحر: سكن بعض فورته، وتَبَخْبَخَتِ الغنم: سكنت حيث كانت، وتَبَخْبَخَ لحمه. إذا صوت من الهزال.
وبَخُ: كلمة تقال عند الإعداب بالشيء، يُخففُ ويثقلُ، نقول: بَخْبَخ الرجل إذا قال: بَخُ وقال الراجز:
بَخْ بَخْ لهذا كرماً فوق الكرمْ
ودرهم بَخِّيٌّ: كتب عليه: بَخُ، ودرهمٌ مَعْمِعيٌّ: كتب عليه "مَعْ" مضاعفاً، لأنّه منقوص وإنما يضاعف إذا كان في حال إفراده مُخَفَّفاً، لنه لا يتمكن في التصريف في حال تَخْفيفِه، فيحتمل طول التضاعف، ومن ذلك ما يُثَقَّل فُيكْتَفَي بتثقيله، وإنما حمل ذلك على ما يجري على ألْسِنَتِهمْ، فوجدوا بَخ مثقلا في مُستعَمل الكلام. ووجدوا مَعْ مخففاً، وجرسُ الخاء امْتنُ من جرس العين، فكرهوا تثقيل العين، فإفهم ذلك.
وبَخْباخُ الجمل أول هديره. وبَخْبَخَةُ البعير وبَخْباخُه: هدير يملأ الفم شقشقته قال:
بَخٍ وبَخْباخُ الهدير الزغدِ
وبخبخ الرجل: قال: بخٍ بخٍ ، قال العجاج:
إذا الأعادي حسبونا بَخْبَخوا
أي قالوا: بخٍ بخٍ، كما قال الشاعر في عبد الرحمن بن الأشعث:
بين الأشبج وبين قيسٍ باذخٌ		بَخْبِخُ لوالده وللمـولـود
فأخذه الحجاج وقتله، وقال: والله لا تبخبخ بعد هذا أبداً.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الباء**
**خ ب**، **ب خ** kullanılagelen: **خب**: **الخببُ**: koşmanın bir türü; senin sözün: “**جاءوا مُخِبِّينَ**” (onlar hızlı koşarak geldiler); binekleri onları koştura koştura götürür; dedi ki:
يَخُبُّ بي الكميت قليل وفرٍ		أفكر في الأمور واستعينُ
Ve **الخِبُّ**: kurnazlık; ve sıfat: **خَبٌ** ve **خَبَّةٌ**; ve fiil: **خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً**.
Ve **التَّخْبِيبُ**: bir adamın, bir adamın kölesini yahut cariyesini bozması (ifsat etmesi).
Ve **الخِبُّ**: denizin coşması; denir: denizin dalgaları çalkalanıp, rüzgârlar belli bir vakitte kıvrılıp dolaştığında “**أصابهم الخِبُّ**” (onlara **الخِبُّ** isabet etti); ve denizde olan kimse kıyıya sığınır ve **الأنْجَرَ**’ı atar; denir: deniz onları sürükledi: “**خَبَّ بهم البحر يَخِبُّ**”.
Ve **الخُبَّةُ**: otlaklardan; otlaklar (hakkında) dedi ki:
حتى ينال خُبَّةً من الخُبَبْ
Ve **الخُبَّةُ**: suyun göllenip biriktiği bir yer; onun çevresinde otlar biter. Ve **الخِبَّةُ**; çoğulu: **خِبّاتٌ**: elbiseden bir kıvrım benzeri; uzunlamasına, sanki bir kenar süsü gibidir; onunla kumun çizgilerine benzer; o, **الخَبيبةُ** de olur.
Ve “**خبَ** bitki ve **السفى**”, yani: yükseldi ve uzadı.
Ve **المخَبَةُ** ve **الخَبيبةُ**: vadinin karnı (tabanı).
Ve **الخَبْخابُ**: çalkalanan şeyin gevşekliği. Ve “eti çalkalandı” (**تَخَبْخَبَ لحمهُ**) — çalkalandığında.

**بخ**: sıcağın **تَبخبخ**’u: hararetinin bir kısmı sakinleşti; ve koyunlar **تَبَخْبَخَتِ**: bulundukları yerde sakinleştiler; ve “eti **تَبَخْبَخَ**”: zayıflıktan ses çıkardığında.
Ve **بَخُ**: bir şeyden hoşlanma (beğenme) sırasında söylenen bir kelime; hafifletilir ve ağırlaştırılır; deriz: adam “**بَخْبَخ**” etti, **بَخُ** dediğinde; ve recez söyleyen dedi ki:
بَخْ بَخْ لهذا كرماً فوق الكرمْ
Ve **درهم بَخِّيٌّ**: üzerine **بَخُ** yazılmıştır; ve **درهمٌ مَعْمِعيٌّ**: üzerine “**مَعْ**” iki katlı yazılmıştır; çünkü o eksiktir; ancak tekil hâlinde hafifletilmiş iken iki katlı yapılır; çünkü hafifletilmesi hâlinde tasrifte yerleşik olamaz; böylece iki katlılığın uzunluğunu taşır; bunun cümlesindendir: ağırlaştırılan şey; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Bu ancak onların dillerinde cereyan edene hamledilmiştir; böylece **بَخ**’ı, kullanılagelen sözde ağırlaştırılmış buldular; ve **مَعْ**’ı hafifletilmiş buldular; ve **الخاء**’ın tınısı **العين**’ın tınısından daha sağlamdır; bu yüzden **العين**’ı ağırlaştırmayı çirkin gördüler; öyleyse bunu anla.
Ve devenin **بَخْباخُ**’u: böğürmesinin başlangıcı. Ve devenin **بَخْبَخَةُ**’si ve **بَخْباخُ**’u: ağzı, boğaz kesesini dolduran bir böğürme; dedi ki:
بَخٍ وبَخْباخُ الهدير الزغدِ
Ve adam **بخبخ** etti: “**بخٍ بخٍ**” dedi; el-A‘câc dedi ki:
إذا الأعادي حسبونا بَخْبَخوا
yani “**بخٍ بخٍ**” dediler; şairin, Abdurrahman b. el-Eş‘as hakkında dediği gibi:
بين الأشبج وبين قيسٍ باذخٌ		بَخْبِخُ لوالده وللمـولـود
Bunun üzerine Haccâc onu yakaladı ve öldürdü; ve dedi: “Vallahi bundan sonra asla **تبخبخ** etmeyeceksin.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَبُّ والخِبُّ: الرجل الخدَّاع الجُرْبُزُ. تقول منه: خَبِبْتَ يا رجل تَخَبُّ خِبَّاً، مثال عَلِمْت ُتعلم علماً. وقد خَبَّبَ غلامي فلانٌ، أي خدعه. والخُبَّةُ والخَبَّةُ والخِبَّةُ: طريقةٌ من رملٍ أو سَحابٍ، أو خِرْقَةٌ كالعِصابة، والخَبيبَةُ مثله، يقال ثوب خَبائِبُ، أي مُتَقَطِّعٌ، مثل هَبائِبَ. واخْتَبَّ من ثوبه خُبَّةً، أي أَخْرَجَ. والخَبيبَةُ أيضاً: صوفُ الثَنيِّ. قال ابن السكيت: هو أفضل من العَقيقَةِ وهي صوفُ الجَذَعِ وأبقى وأَكْثَرُ. والخبيبة من اللحم: الشَريحة. والخَبَبُ: ضرب من العَدْوِ. تقول: خَبَّ الفرسُ يَخُبُّ بالضم خبَّاً وخَبَبَاً وخَبيباً، إذا راوح بين يديه ورجليه. وأخَبَّهُ صاحِبُهُ، يقال جاءوا مُخِبِّينَ. ويقال أيضاً: خَبَّ النباتُ، إذا طال وارتفع وخَبَّ البحر، إذا اضطرب. يقال أصابهم خَبٌّ إذا خَبَّ بهم البحرُ. قال الفراء: الخابُّ: واحد الخَوابِّ، وهي القرابات والصِهْرُ؛ يقال: لي من فرن خَوابٌّ.

##### Türkçe

**الخَبُّ** ve **الخِبُّ**: aldatıcı, kurnaz adam. Ondan şöyle dersin: **خَبِبْتَ** ey adam, **تَخَبُّ** **خِبَّاً**; **عَلِمْتُ** **تَعْلَمُ** **عِلْماً** misali. Ve “Falan, benim kölemi **خَبَّبَ** etti” (denir); yani onu aldattı.

**الخُبَّةُ** ve **الخَبَّةُ** ve **الخِبَّةُ**: kumdan yahut buluttan bir yol; yahut sarık gibi bir bez parçası; **الخَبيبَةُ** de onun gibidir. “**خَبائِبُ** elbise” denir; yani parçalanmış, **هَبائِبَ** gibi. Ve elbisesinden bir **خُبَّةً** **اخْتَبَّ** etti; yani çıkardı.

**الخَبيبَةُ** ayrıca: iki yaşını doldurmuş koyunun yünü. İbnü’s-Sikkît dedi: O, **العَقيقَةِ**’den daha üstündür; o ise bir yaşını doldurmuşun yünüdür; daha kalıcı ve daha çoktur.

Etin **الخبيبة**’si: dilim.

**الخَبَبُ**: koşmanın bir türü. Dersin ki: at **خَبَّ** eder, **يَخُبُّ** (ضم ile) **خبَّاً** ve **خَبَبَاً** ve **خَبيباً**; ön ayakları ile arka ayakları arasında nöbetleşe (adım) attığı zaman. Sahibi onu **أخَبَّهُ** eder. “**مُخِبِّينَ** olarak geldiler” denir.

Yine denir ki: bitki **خَبَّ** etti; uzayıp yükseldiği zaman. Deniz **خَبَّ** etti; çalkalandığı zaman. “Onlara bir **خَبٌّ** isabet etti” denir; deniz onlarla **خَبَّ** ettiği zaman.

el-Ferrâ dedi: **الخَابُّ**: **الخَوابِّ**’in biridir; o da akrabalıklar ve sıhriyet(ler)dir; “Benim falancadan **خَوابٌّ**’um vardır” denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب ب
اعصـب يدك بالخبة والخبيبة وهي شبه طية من الثوب مستطيلة وثوب خبائب مثل شبارق‏.‏
ورجـل خـب بيـن الخـب وهـو الجربـزة وامرأة خبة وقد خب يخب‏.‏
وفي حديث عمر رضي الله عنـه‏:‏ مـا تكلم أحد بالفارسية إلا خب وما خب إلا ذهبت مروءته‏.‏
وخبب عليه عبده وأمته وامرأته‏:‏ أفسد‏.‏
وخب الفرس خبباً وخبيباً وجاؤا تخب بهم الدواب وأخب فرسه‏.‏
ومروا مخبتين‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خب البحر‏.‏
وأصابهم الخب إذا التوت عليهم الرياح واضطربت الأمواج فلجؤوا إلى الشط وألقوا الأنجر‏.‏
وخب النبات‏:‏ طال وارتفع‏.‏
واعترضتنا خبة من الرمل وخبيبة أي طريقة‏.‏
وقطع لي خبة من اللحم وخبيبة‏.‏

##### Türkçe

خ ب ب
Elini **الخبة** ve **الخبيبة** ile sıkıca sar; o, elbiseden dikdörtgenimsi bir kıvrım benzeri şeydir. Ve **ثوب خبائب** (vardır); **شبارق** gibi.
Ve bir adam **خـب**: **الخـب** arasında; o, **الجربـزة**dir. Ve bir kadın **خبة**; ve **خب يخب**.
Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Farsça ile konuşan hiç kimse yoktur ki **خب** olmasın; ve **خب** olan hiç kimse yoktur ki mürüvveti gitmiş olmasın.”
**خبب** ona, kölesini ve cariyesini ve karısını: bozdu.
Ve at **خب**: **خبباً** ve **خبيباً**; ve binek hayvanları onları (üzerlerinde) **تخب** olarak geldiler. Ve (bir kimse) atını **أخب** etti.
Ve **مخبتين** olarak geçtiler.
Mecazdan: deniz **خب** etti.
Ve rüzgârlar onlara dolanıp dalgalar çalkalanınca **الخب** onlara isabet etti; böylece kıyıya sığındılar ve demiri attılar.
Ve bitki **خب** etti: uzadı ve yükseldi.
Ve bize kumdan bir **خبة** ve **خبيبة** (yani) bir yol (şerit) engel oldu.
Ve bana etten bir **خبة** ve **خبيبة** kesti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَبَبُ: ضَرْبٌ من العَدْوِ؛ وقيل: هو مِثْلُ الرَّمَلِ؛ وقيل: هو أَن يَنْقُل الفَرَسُ أَيامِنَه جميعاً، وأَياسِرَه جميعاً؛ وقيل: هو أَن يُراوِحَ بين يديهِ ورجليهِ، وكذلك البعيرُ؛ وقيل: الخَبَب السُّرْعَة؛ وقد خَبَّت الدَّابَّة تَخُبُّ، بالضَّمِّ، خَبّاً وخَبَباً وخَبِيباً، واخْتَبَّتْ، حكاه ثعلب؛ وأَنشد:
مُذَكَّرَة الثُّنْيَا، مُسانَدَة القَرَى،  * جُمَالِيَّة تَخْتَبُّ ثم تُنِيبُ وقد أَخَبَّها صاحِبُها، ويقال: جاؤُوا مُخِبِّينَ تَخُبُّ بهم دَوَابُّهم. وفي الحديث: أَنه كان إِذا طافَ، خَبَّ ثَلاثاً، وهو ضرب من العَدْوِ. وفي الحديث: وسُئِلَ عن السَّيرِ بالجَنَازَة، فقال: ما دونَ الخَبَبِ. وفي حديث مُفاخَرَةِ رعاءِ الإِبلِ والغَنَمِ: هل تَخُبُّون أَو تَصِيدون؟ أَراد أَنَّ رعاءَ الغَنَم لا يَحْتاجونَ أَن يَخُبُّوا في آثارِها، ورِعاء الإِبلِ يَحْتاجُون إِليه إِذا ساقُوها إِلى الماءِ(1) (1 قوله «ورعاء الابل يحتاجون إِليه إِذا ساقوها إِلى الماء» اي ويعزبون بها في المرعى فيصيدون الظباء والرثال وأولئك لا يبعدون عن المياه والناس فلا يصيدون ا هـ. من هامش النهاية.).
والخِبُّ: الخِدَاعُ والخُبْثُ والغِشُّ، ورجلٌ مُخابٌّ مُدْغِلٌ، كأَنه على خابَّ. ورجلٌ خَبٌّ وخِبٌّ: خَدَّاع جُرْبُزٌ، خَبيثٌ مُنْكَرٌ، وهو الخِبُّ والخَبُّ؛ قال الشاعر:
وما أَنتَ بالخَبِّ الخَتُورِ ولا الذي  * إِذا اسْتُودِعَ الأَسْرارَ يوماً أَذاعَها \<ص:342>
والأُنثى: خَبَّة. وقد خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً، وهو بَيِّنُ الخِبِّ، وقد خَبِبْتَ يارجُلُ تَخَبُّ خِبّاً، مثلُ عَلِمْتَ تَعْلم عِلْماً؛ ابن الأَعرابي في قوله: لا أُحْسِنُ قَتْوَ الـمُلوكِ والخَبَبا(1)
(1 قوله «لا أحسن إلخ» هو عجز بيت، وصدره: اني امرؤ من بني فزارة) قال: الخَبَبُ الخُبْثُ، وقال غيره: أَراد بالخَبَبِ مصدَر خَبَّ يَخُبُّ إِذا عَدَا. وفي الحديث: لا يدخُلُ الجنَّةَ خَبٌّ ولا خائنٌ. الخَبُّ، بالفتْح: الخَدَّاعُ وهو الجُرْبُزُ الذي يَسْعَى بينَ الناسِ بالفَساد؛ ورجلٌ خَبٌّ وامرأَةٌ خَبَّةٌ، وقد تُكْسَرُ خاؤُه، فأَمـَّا المصدر فبالكسر لا غير. والتَّخبِيبُ: إِفْسادُ الرجُل عَبْداً أَو أَمَةً لغيرهِ؛ يقال: خَبَّبَها فأَفسَدَها. وخَبَّبَ فلانٌ غُلامي أَي خَدَعَه. وقال أَبو بكر في قولهم، خَبَّبَ فلانٌ على فلانٍ صَديقَه: معناه أَفسده عليه؛ وأَنشد:
أُمَيْمة أَمْ صارتْ لقَوْلِ الـمُخَبِّبِ
والخِبُّ: الفسادُ. وفي الحديث: من خَبَّبَ امرَأَةً ومَمْلوكاً على مُسْلِمٍ فلَيس منَّا، أَي خدَعَه وأَفسده؛ ورجل خَبٌّ ضَبٌّ، وفي الحديث: الـمُؤْمِنُ غِرٌّ كَرِيمٌ، والكافِرُ خَـِبٌّ لَئيمٌ؛ فالغِرُّ الذي لا يَفْطُن للشَّرّ، والخِـَبُّ: ضِدُّ الغِرِّ، وهو الخَدَّاعُ الـمُفْسِدُ. يقال: ما كنْت خَبّاً، ولقد خَبِبْتَ تَخَبُّ خِبًّا. وقال ابنُ سيرين: إِني لَسْت بِخِـَبٍّ، ولكِنِ الخِـَبُّ لا يَخْدَعُني.
والخِبُّ: هَيَجانُ البَحْرِ واضْطِرابُه؛ يقال أَصَابَهُم خِبٌّ إِذا هَاجَ بِهِمُ البَحْر؛ خَبَّ يَخِبُّ. التهذيب: يقال أَصابهم الخِبُّ إِذا اضطربت أَمواج البحر، والْتَوَتِ الرياحُ في وَقْتٍ مَعْلُومٍ، تُلْجَأُ السُّفُنُ فيه إِلى الشَّط، أَو يُلْقَى الأَنجَر.
ابن الأَعرابي: الخِبابُ ثَوَرانُ البَحْر. وفي الحديث: أَنَّ يونس، على نَبِيِّنا وعَلَيه الصلاة والسلامُ، لـمَّا رَكِبَ البَحْر أَخَذَهم خِبٌّ شدِيدٌ. يقال: خَبَّ البَحرُ إِذا اضطرب.
والخَبُّ: حَبْلٌ من الرَّمْلِ، لاطِئٌ بالأَرض. والخُبَّةُ: مُسْتَنْقَعُ الماءِ. قال أَبو حنيفة: الخُبَّة من الرمْلِ، كَهَيْئَةِ الفَالِقِ، غير أَنـَّها أَوْسع وأَشَدُّ انتِشاراً، ولَيْسَتْ لها جِرَفَة، وهي الخِبَّة والخَبِيبة؛ وقيل الخِبَّة والخَبَّة والخُبَّة: طَريقٌ من رَمْلٍ، أَو سَحابٍ، أَو خِرْقَةٌ كالعِصابة، والخَبِيبَة مثْلُه. قال أَبو عبيدة: الخَبِيبَة كلُّ ما اجْتَمَع فطَالَ من اللَّحْمِ؛ قال: وكلُّ خَبِيبَةٍ من لَحْمٍ، فهو خَصيلَةٌ، في ذِراعٍ كانَتْ أَو غَيرِها. ويقال: أَخَذَ خَبِيبَةَ الفَخِذ. ولَحْمُ الـمَتْنِ يقال لهُ الخَبِيبَةُ، وهنَّ الخَبائِبُ. والخُبُّ: الغامِضُ من الأَرض، والجمع أَخْباب وخُبُوب.
والـمَخَبَّة: بَطْنُ الوادي(2)
(2 قوله «والمخبة بطن الوادي» هكذا في الأصل والمحكم وفي القاموس والخبة بالضم مستنقع الماء وموضع وبطن الوادي.)، وهي الخَبِيبَةُ والخُبَّةُ والخَبِيبُ.
\<ص:343>
والخُبَّةُ والخَبِيبُ: الخَدُّ في الأَرض. والخَبِيبةُ والخَبَّة والخِبَّةُ: الطريقَة من الرَّمْلِ والسَّحابِ، وهي من الثوب شِبْه الطُّرّة؛ أَنشد ثعلب:
يَطِرْنَ عن ظَهْري ومَتني خِبَبا
الأَصمعي:الخِبَّةُ والطِّبَّة والخَبِيبَةُ والطِّبَابَة: كل هذا طَرائِقُ من رَمْلٍ وسَحاب؛ وأَنشد قول ذي الرمة: من عُجْمَةِ الرَّمْلِ أَنْقَاء لهَا خِبَبُ
قال ورواه غيره: «لها حِبَبُ» وهي الطَّرائِقُ أَيضاً.
أَبو عمرو: الخَبُّ سَهْلٌ بينَ حَزْنَينِ يكونُ فِيه الكَمْأَةُ؛ وأَنشد قول عَدِيِّ بنِ زيد: تُجْنى لَكَ الكَمْأَةُ، رِبْعِيَّةً،  * بالخَبِّ، تَنْدى في أُصُول القَصِيصْ وقال شمر: خَبَّة الثَّوْبِ طُرَّته.
وثَوْبٌ خِبَب وأَخبابٌ: خَلَقٌ مُتَقَطِّع، عن اللحياني، وخَبائِبُ أَيضاً، مثلُ هَبائبَ إِذا تَمَزَّقَ.
والخَبِيبَة: الشَّرِيحَة من اللَّحْمِ؛ وقيل: الخُصْلة من اللَّحمِ يَخْلِطها عَقَبٌ؛ وقيل: كلُّ خَصِيلة خَبِيبة. وخَبائِب الـمَتْنَين: لحم طَوَارِهما؛ قال النابغة:
فأَرْسَلَ غُضْفاً، قد طَوَاهُنَّ ليلةً،  * تَقَيَّظْنَ، حَتى لَحْمُهُنّ خَبائِبُ والخَبَائِبُ: خَبائِبُ اللَّحْمِ، طَرَائِقُ تُرَى في الجِلْدِ مِن ذَهابِ اللَّحْمِ؛ يقال للَّحْمِ: خَبائِبُ أَي كُتَلٌ وزِيَمٌ وقِطَعُ ونَحْوُه. وقال أَوس ابنُ حَجَر: صَدىً غائر العَيْنَينِ، خَبَّبَ لَحْمَه *  سَمَائِمُ قَيْظٍ، فَهْو أَسْوَدُ شاسِف قال: خَبَّبَ لحمُه، وخدَّدَ لَحْمُه أَي ذَهَبَ لحمُه، فَرِيئَتْ له طَرَائِقُ في جِلْدِه. والخبيبة: صُوفُ الثَّنِيِّ، وهو أَفضل من العقيقة، وهي صُوفُ الجَذَع، وأَبْقَى وأَكْثر. والخبِيبة والخُبُّ: الخِرْقة تُخْرِجُها من الثَّوْب، فَتَعْصِبُ بها يدك. واخْتَبَّ من ثَوْبه خُبَّةً أَي أَخْرَج. وقال اللحياني: الخُبُّ الخِرْقة الطويلة مثل العِصابة؛ وأَنشد: لها رِجْلٌ مُجَبَّرَةٌ بخُبٍّ، *  وأُخْرَى ما يُسَتِّرها أُجَاحُ الأَزهري في ترجمة حنن، قال الليث: الحَنَّةُ خِرْقة تَلْبَسُها المرأَة فتُغَطِّي رأْسَها؛ قال الأَزهري: هذا حاقُّ التصحيف، والذي أُراه الخَبَّة بالخاءِ والباءِ.
الفرَّاءُ: الخَبيبة القِطْعة من الثَّوْب، والخُبَّةُ الخِرْقة تُخْرِجُها من الثوب، فتَعْصِبُ بها يدَكَ؛ قال الأَزهري: وأَما الحَنَّة، بالحاء والنون، فلا أَصلَ له في باب الثِّياب. أَبو حنيفة: الخُبَّة أَرض بين أَرْضَين، لا مُخصِبَة ولا مُجْدِبة؛ قال الراعي:
حتى تَنالَ خُبَّةً من الخُبَبْ
ابن شميل: الخُبَّة من الأَرض طريقة لَيِّنة مَيْثاءُ، ليست بحَزْنةٍ ولا سَهْلةٍ، وهي إِلى السُّهولة أَدنى.
\<ص:344>
قال: وأَنكره أَبو الدُّقَيْش. قال: وزعموا أَن ذا الرُّمَّة لَقِيَ رؤْبة فقال له ما معنى قول الراعي: أَناخُوا بأَشوالٍ إِلى أَهلِ خُبَّةٍ، *  طُروقاً، وقد أَقْعَى سُهَيْلٌ، فعَرَّدا؟ قال: فجعل رؤْبةُ يذهَب مرَّة ههنا، ومرَّةً ههنا إِلى أَن قال: هي أَرض بين الـمُكْلِئَة والـمُجْدِبة. قال: وكذلك هي. وقيل: أَهل خُبَّة، في بيت الراعي: أَبياتٌ قليلة، والخُبَّة من المَرَاعي ولم يفسر لنا. وقال ابن نُجَيمٍ: الخَبيبة والخُبَّة كلُّه واحدٌ، وهي الشَّقِيقة بين حَبْلَين من الرَّمْل، وأَنشد بيت الراعي. قال وقال أَبو عمرو: خُبَّة كَلأ، والخُبَّة: مكان يَسْتَنْقع فيه الماء، فَتَنْبُت حواليه البُقُول. وخُبَّة: اسم أَرض؛ قال الأَخطل: فَتنَهْنَهَتْ عنه، وَوَلَّى يَقْتَرِي  * رَمْلاً بِخُبَّةَ، تارةً، ويَصُومُ وخَبَّ النباتُ والسَّفَى: ارتَفع وطال. وخَبَّ السَّفَى: جَرَى. وخَبَّ الرجلُ خَبّاً: مَنَع ما عنده. وخَبَّ: نزل الـمُنْهَبِطَ من الأَرض لئلا يُشْعَرَ بموضعه بُخلاً ولُؤْماً.
والخَوابُّ: القَراباتُ، واحدها خابٌّ؛ يقال: لي من فلان خَوابُّ؛ ويقال: لي فيهم خَوابُّ، واحِدُها خابٌّ، وهي القَراباتُ والصِّهْر. والخَبْخابُ والخَبْخَبَة: رَخاوةُ الشيءِ الـمُضْطَرِب واضْطِرابُه. وقد تَخَبْخَبَ بَدنُ الرجل إِذا سَمِنَ ثم هُزِلَ، حتى يَسْتَرْخِيَ جلدُه، فتسمع له صوتاً من الهُزال. أَبو عمرو: خَبْخَبَ ووَخْوَخَ إِذا اسْتَرْخَى بطنُه، وخَبْخَب إِذا غَدَرَ، وتَخَبْخَب الحَرُّ: سكَن بعضُ فَوْرته. وخَبْخِبُوا عنكم من الظَّهِيرة: أَبْرِدُوا، وأَصله خَبِّبُوا بثلاث باءات، أَبدلوا من الباءِ الوُسْطَى خاءً للفرق بين فَعْلَل وفَعَّلَ، وإِنما زادوا الخاءَ من سائر الحروف، لأَن في الكلمة خاءً، وهذه عِلَّة جميع ما يُشْبهُه من الكلمات. وإِبل مُخَبْخَبة: عظيمة الأَجواف، وهي الـمُبَخْبَخَة، مقلوبٌ، مأْخوذٌ من بَخْ بَخْ؛ فأَما قوله: حتى تَجِيءَ الخَطَبهْ  * بِإِبِلٍ مُخَبْخَبَهْ
فليس على وجْهِه، إِنما هو مُبَخْبَخَة أَي يقال لها بَخْ بَخْ إِعْجاباً بها، فَقَلَب؛ وأَحسنُ من ذلك مُجَبْجَبَة، بالجيم أَي عظيمة الجُنُوب، وقد مضى ذكره. وخَبَّابٌ: اسم.
وخُبَيْبٌ :ابنُ عبداللّه بن الزبير، وكان عبداللّه يكنى بأَبي خُبَيْب؛ قال الراعي: ما إِن أَتَيْتُ، أَبا خُبَيْبٍ، وافِداً،  * يَوْماً، أُريدُ، لبَيْعَتي، تَبْديلا وقيل: الخُبَيْبَانِ عبداللّه بن الزبير وابنه؛ وقيل: هما عبداللّه وأَخوه مُصْعَب؛ قال حُمَيدٌ الأَرقط:
قَدْني من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي
فمن روى الخُبَيْبِينَ على الجمع، يريد ثلاثتهم. وقال ابن السكيت: يريد أَبا خُبَيْبٍ ومَن كان على رأْيه. \<ص:345>

##### Türkçe

**الخَبَبُ**: koşunun bir türü; ve denildi ki: o, **الرَّمَلِ** gibidir; ve denildi ki: atın bütün sağlarını ve bütün sollarını nakletmesidir; ve denildi ki: iki eli ile iki ayağı arasında nöbetleşmesidir; deve de böyledir; ve denildi ki: **الخَبَب** sürattir; ve binek hayvanı **خَبَّت** **تَخُبُّ**, zamme ile, **خَبّاً** ve **خَبَباً** ve **خَبِيباً** (olarak); ve **اخْتَبَّتْ**; bunu Sa‘leb rivayet etti; ve inşad etti:
مُذَكَّرَة الثُّنْيَا، مُسانَدَة القَرَى،  * جُمَالِيَّة تَخْتَبُّ ثم تُنِيبُ
Ve sahibi onu **أَخَبَّها**; ve denilir: **مُخِبِّينَ** olarak geldiler; binek hayvanları onları **تَخُبُّ** (koşturur). Ve hadiste: tavaf ettiği zaman üç kere **خَبَّ** ederdi; o, koşunun bir türüdür.
Ve hadiste: cenaze ile yürüyüş hakkında soruldu da dedi: **الخَبَبِ**’den aşağısı.
Ve deve ve koyun çobanlarının övünmesi hadîsinde: “Siz **تَخُبُّون** mu edersiniz yoksa av mı yaparsınız?”
Koyun çobanlarının, izlerinin ardında **يَخُبُّوا** etmeye ihtiyaç duymadıklarını; deve çobanlarının ise onları suya sürdükleri zaman ona ihtiyaç duyduklarını kastetti(1)
(1 “**ورعاء الابل يحتاجون إِليه إِذا ساقوها إِلى الماء**” sözü: yani onları otlakta uzaklaştırırlar da ceylanları ve **الرثال**’ı avlarlar; ötekiler ise sulardan ve insanlardan uzaklaşmazlar, bu yüzden av yapmazlar; son. **النهاية** kenarından.)

Ve **الخِبُّ**: aldatma ve kötülük ve hile; ve **مُخابٌّ** **مُدْغِلٌ** bir adam; sanki **خابَّ** üzerinedir. Ve **خَبٌّ** ve **خِبٌّ** bir adam: aldatıcı, kurnaz, habis, çirkin; o, **الخِبُّ** ve **الخَبُّ**’dur; şair dedi:
وما أَنتَ بالخَبِّ الخَتُورِ ولا الذي  * إِذا اسْتُودِعَ الأَسْرارَ يوماً أَذاعَها
\<ص:342>
Dişisi: **خَبَّة**. Ve **خَبَّ** **يَخَبُّ** **خِبّاً**; ve o, **الخِبِّ**’i açıkça belli olandır; ve (ey) adam, sen **خَبِبْتَ** **تَخَبُّ** **خِبّاً**; **عَلِمْتَ تَعْلم عِلْماً** gibidir; İbnü’l-A‘râbî, şu söz hakkında:
لا أُحْسِنُ قَتْوَ الـمُلوكِ والخَبَبا(1)
(1 “**لا أحسن إلخ**” sözü bir beytin ikinci yarısıdır; ilk yarısı: “**اني امرؤ من بني فزارة**”)
Dedi: **الخَبَبُ** kötülüktür; başkası dedi: **الخَبَبِ** ile, **خَبَّ يَخُبُّ**’un masdarını kastetti; koştuğu zaman. Ve hadiste: cennete **خَبٌّ** da **خائنٌ** da girmez.
**الخَبُّ**, fetha ile: aldatıcıdır; o, insanlar arasında fesatla koşuşturan kurnazdır; ve **خَبٌّ** bir adam ve **خَبَّةٌ** bir kadın; ve onun **خاء**’ı kırılabilir; fakat masdar ise, kesra iledir, başka değil.
Ve **التَّخبِيبُ**: bir adamın, başkasına ait bir köleyi veya cariyeyi bozmasıdır; denilir: onu **خَبَّبَها** da onu bozdu.
Ve falan, benim oğlanımı **خَبَّبَ**: yani onu aldattı. Ebû Bekir, onların “falan, falanın dostunu falana karşı **خَبَّبَ**” sözünde dedi: manası, onu ona karşı bozdu; ve inşad etti:
أُمَيْمة أَمْ صارتْ لقَوْلِ الـمُخَبِّبِ
Ve **الخِبُّ**: fesattır. Ve hadiste: kim bir kadını ve bir köleyi bir Müslümana karşı **خَبَّبَ** ederse bizden değildir; yani onu aldattı ve bozdu; ve **خَبٌّ ضَبٌّ** bir adam; ve hadiste: mümin **غِرٌّ** kerimdir; kâfir ise **خَـِبٌّ** alçaktır; **الغِرُّ**, şerri fark etmeyen kimsedir; **الخِـَبُّ**: **الغِرِّ**’ün zıddıdır; o, bozguncu aldatıcıdır.
Denilir: ben **خَبّاً** olmadım; fakat sen **خَبِبْتَ** **تَخَبُّ** **خِبًّا**. İbn Sîrîn dedi:
إِني لَسْت بِخِـَبٍّ، ولكِنِ الخِـَبُّ لا يَخْدَعُني.
Ve **الخِبُّ**: denizin coşması ve çalkalanmasıdır; denilir: deniz onları coşturduğu zaman onlara **خِبٌّ** isabet etti; **خَبَّ يَخِبُّ**. **التهذيب**: denilir: denizin dalgaları çalkalandığı ve rüzgârlar belli bir vakitte dolandığı zaman onlara **الخِبُّ** isabet etti; o vakitte gemiler kıyıya sığınmaya zorlanır, yahut **الأَنجَر** atılır.
İbnü’l-A‘râbî: **الخِبابُ** denizin kabarmasıdır. Ve hadiste: Yunus—nebimize ve ona salât ve selâm olsun—denize bindiği zaman onları şiddetli bir **خِبٌّ** aldı. Denilir: deniz çalkalandığı zaman **خَبَّ البَحرُ**.
Ve **الخَبُّ**: kumdan bir iptir, yere yapışık. Ve **الخُبَّةُ**: su birikintisidir. Ebû Hanîfe dedi: **الخُبَّة** kumdandır; **الفَالِقِ** heyeti gibidir; ancak o daha geniş ve daha şiddetli yayılımlıdır; onun **جِرَفَة**’si yoktur; o, **الخِبَّة** ve **الخَبِيبة**’dir; ve denildi: **الخِبَّة** ve **الخَبَّة** ve **الخُبَّة**: kumdan bir yol; yahut buluttan; yahut bir bez parçası, sargı gibi; **الخَبِيبَة** de onun gibidir.
Ebû Ubeyde dedi: **الخَبِيبَة** etten uzayıp toplanan her şeydir; dedi: etten her **خَبِيبَة**, o bir **خَصيلَةٌ**’dır; ister kolda olsun ister başkasında. Ve denilir: uyluğun **خَبِيبَةَ**’sini aldı. Sırt etine **الخَبِيبَةُ** denilir; onların çoğulu **الخَبائِبُ**’dir.
Ve **الخُبُّ**: yerin gizli (çukur) olanıdır; çoğulu **أَخْباب** ve **خُبُوب**.
Ve **الـمَخَبَّة**: vadinin karnı(2)
(2 “**والمخبة بطن الوادي**” sözü: asılda ve **المحكم**’de ve **القاموس**’ta böyledir; **الخبة** zamme ile su birikintisidir ve bir yerdir ve vadinin karnıdır.)،
ve o, **الخَبِيبَةُ** ve **الخُبَّةُ** ve **الخَبِيبُ**’dir.
\<ص:343>
Ve **الخُبَّةُ** ve **الخَبِيبُ**: yerdeki çiziktir. Ve **الخَبِيبةُ** ve **الخَبَّة** ve **الخِبَّةُ**: kumdan ve buluttan yol şerididir; ve o, elbiseden püskül benzeridir; Sa‘leb inşad etti:
يَطِرْنَ عن ظَهْري ومَتني خِبَبا
el-Asma‘î: **الخِبَّةُ** ve **الطِّبَّة** ve **الخَبِيبَةُ** ve **الطِّبَابَة**: bunların hepsi kumdan ve buluttan yol şeritleridir; ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:
من عُجْمَةِ الرَّمْلِ أَنْقَاء لهَا خِبَبُ
Dedi: başkası onu “**لها حِبَبُ**” diye rivayet etti; o da yol şeritleridir.
Ebû Amr: **الخَبُّ** iki sertliğin arasında bir düzlük olup içinde **الكَمْأَةُ** bulunur; ve ‘Adiyy b. Zeyd’in sözünü inşad etti:
تُجْنى لَكَ الكَمْأَةُ، رِبْعِيَّةً،  * بالخَبِّ، تَنْدى في أُصُول القَصِيصْ
Şemmer dedi: elbisenin **خَبَّة**’si onun püskülüdür.
Ve **خِبَب** ve **أَخبابٌ** bir elbise: yıpranmış, parçalanmış; Lihyânî’den; ve **خَبائِبُ** da; **هَبائبَ** gibi, yırtıldığı zaman.
Ve **الخَبِيبَة**: etten dilimdir; ve denildi: içine sinir karışan et tutamıdır; ve denildi: her tutam **خَبِيبة**’dir.
Ve iki sırtın **خَبائِب**’i: iki yanlarının etidir; Nâbiga dedi:
فأَرْسَلَ غُضْفاً، قد طَوَاهُنَّ ليلةً،  * تَقَيَّظْنَ، حَتى لَحْمُهُنّ خَبائِبُ
Ve **الخَبَائِبُ**: etin **خَبائِبُ**’idir; etin gitmesinden deride görülen yol şeritleridir; ete denilir: **خَبائِبُ**; yani yumrular ve parçacıklar ve kesikler ve benzeri. Evs b. Hacer dedi:
صَدىً غائر العَيْنَينِ، خَبَّبَ لَحْمَه *  سَمَائِمُ قَيْظٍ، فَهْو أَسْوَدُ شاسِف
Dedi: onun eti **خَبَّبَ** oldu ve eti çizgili oldu; yani eti gitti de derisinde yol şeritleri göründü.
Ve **الخبيبة**: **الثَّنِيِّ**’nin yünüdür; o, **العقيقة**’den daha üstündür; o da **الجَذَع**’ın yünüdür; ve daha kalıcı ve daha çoktur. Ve **الخبِيبة** ve **الخُبُّ**: elbiseden çıkardığın bez parçasıdır; onunla elini sararsın.
Ve elbisesinden bir **خُبَّةً** **اخْتَبَّ** etti: yani çıkardı. Lihyânî dedi: **الخُبُّ** sargı gibi uzun bez parçasıdır; ve inşad etti:
لها رِجْلٌ مُجَبَّرَةٌ بخُبٍّ، *  وأُخْرَى ما يُسَتِّرها أُجَاحُ
el-Ezherî, **حنن** maddesinde, dedi: Leys dedi: **الحَنَّةُ** kadının giydiği bir bez parçasıdır; onunla başını örter; el-Ezherî dedi: bu, tashifin ta kendisidir; bana görünen, **الخَبَّة**’dir, **الخاء** ve **الباء** ile.
el-Ferrâ’: **الخَبيبة** elbiseden parçadır; **الخُبَّةُ** elbiseden çıkardığın bez parçasıdır; onunla elini sararsın; el-Ezherî dedi: **الحَنَّة** ise, **الحاء** ve **النون** ile, elbiseler babında aslı yoktur.
Ebû Hanîfe: **الخُبَّة** iki yer arasında bir yerdir; ne verimli ne kıt; çoban dedi:
حتى تَنالَ خُبَّةً من الخُبَبْ
İbn Şümeyl: **الخُبَّة** yerden yumuşak bir şerittir, **مَيْثاءُ**; ne serttir ne düz; düzlüğe daha yakındır.
\<ص:344>
Dedi: Ebû’d-Dukayş bunu inkâr etti. Dedi: Zü’r-Rumme’nin, Ru’be’ye rastlayıp çobanın şu sözünün manası nedir diye sorduğunu iddia ettiler:
أَناخُوا بأَشوالٍ إِلى أَهلِ خُبَّةٍ، *  طُروقاً، وقد أَقْعَى سُهَيْلٌ، فعَرَّدا؟
Dedi: Ru’be, bir kere buraya bir kere şuraya gidip geldi; nihayet dedi ki: o, otlaklı yer ile kıt yer arasında bir yerdir. Dedi: o da böyledir. Ve denildi: çobanın beytindeki **أَهل خُبَّة**: az sayıda beyitlerdir; **الخُبَّة** meralardandır; bize açıklamadı. İbn Nüceym dedi: **الخَبيبة** ve **الخُبَّة** hepsi birdir; o, kumdan iki **حَبْلَين** arasında **الشَّقِيقة**’dir; ve çobanın beytini inşad etti. Dedi ve Ebû Amr dedi: **خُبَّة** otlaktır; ve **الخُبَّة**: suyun biriktiği yerdir; onun çevresinde otlar biter. Ve **خُبَّة**: bir yer adıdır; el-Ahtal dedi:
فَتنَهْنَهَتْ عنه، وَوَلَّى يَقْتَرِي  * رَمْلاً بِخُبَّةَ، تارةً، ويَصُومُ
Ve bitki ve **السَّفَى** **خَبَّ** etti: yükseldi ve uzadı. Ve **السَّفَى** **خَبَّ** etti: aktı. Ve adam **خَبّاً** **خَبَّ** etti: yanındakini men etti. Ve **خَبَّ**: cimrilik ve alçaklıkla, yerinin bilinmemesi için yerin alçak kısmına indi.
Ve **الخَوابُّ**: akrabalıklardır; tekili **خابٌّ**; denilir: falandan bana **خَوابُّ** vardır; ve denilir: onların içinde bana **خَوابُّ** vardır; tekili **خابٌّ**; o, akrabalıklar ve sıhriyettir.
Ve **الخَبْخابُ** ve **الخَبْخَبَة**: çalkalanan şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır.
Ve adamın bedeni, şişmanlayıp sonra zayıfladığı zaman **تَخَبْخَبَ** eder; ta ki derisi gevşesin de zayıflıktan ona bir ses işitirsin. Ebû Amr: karnı gevşediği zaman **خَبْخَبَ** ve **وَخْوَخَ**; ve **خَبْخَب** ettiği zaman hainlik etti; ve sıcağın bir kısmı yatıştığı zaman **تَخَبْخَب الحَرُّ**; ve öğle sıcağından kendiniz için **خَبْخِبُوا**: serinleyin; aslı **خَبِّبُوا** idi, üç **باء** ile; **فَعْلَل** ile **فَعَّلَ** arasında ayırım için orta **الباء**’dan bir **خاء** bedel ettiler; ve ancak diğer harflerden **الخاء**’ı artırdılar; çünkü kelimede **خاء** vardır; bu, ona benzeyen kelimelerin hepsinin illetidir. Ve **مُخَبْخَبة** develer: karın boşlukları büyük; o, **الـمُبَخْبَخَة**’dir; ters çevrilmiş; **بَخْ بَخْ**’tan alınmıştır; fakat şu sözü:
حتى تَجِيءَ الخَطَبهْ  * بِإِبِلٍ مُخَبْخَبَهْ
yerinde değildir; ancak o **مُبَخْبَخَة**’dir; yani ona hayranlıkla **بَخْ بَخْ** denilir; sonra ters çevirdi; bundan daha iyisi **مُجَبْجَبَة**’dir, **الجيم** ile; yani yanları büyük; onun zikri geçti.
Ve **خَبَّابٌ**: bir isimdir.
Ve **خُبَيْبٌ**: Abdullah b. Zübeyr’in oğludur; Abdullah, **أَبي خُبَيْب** künyesiyle künyelenirdi; çoban dedi:
ما إِن أَتَيْتُ، أَبا خُبَيْبٍ، وافِداً،  * يَوْماً، أُريدُ، لبَيْعَتي، تَبْديلا
Ve denildi: **الخُبَيْبَانِ** Abdullah b. Zübeyr ve oğludur; ve denildi: ikisi Abdullah ve kardeşi Mus‘ab’dır; Humeyd el-Arkat dedi:
قَدْني من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي
Kim **الخُبَيْبِينَ**’i cem‘ üzere rivayet ederse, onların üçünü kasteder. İbnü’s-Sikkît dedi: **أَبا خُبَيْبٍ**’i ve onun görüşü üzere olanı kasteder.
\<ص:345>

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب ب * * الخَبُّ * بالفتح والكسر الرجل الخداع تقول منه * خَبِبْتَ * يا رجل بالكسر * خِبّاً * بالكسر أيضا و * الخَبَبُ * ضرب من العدو وبابه رد و * خَبَيّاً * و * خَبِيباً * أيضا

##### Türkçe

* خ ب ب * * **الخَبُّ** * (fetha ve kesra ile) hilekâr adamdır; ondan şöyle dersin: * **خَبِبْتَ** * ey adam, kesra ile; * **خِبّاً** * kesra ile de; ve * **الخَبَبُ** * koşunun bir türüdür; kapısı **رد**’dür; ve * **خَبَيّاً** * ve * **خَبِيباً** * da.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخب بالفتح: الخداع وهو الجربز كقنفذ، الذي يسعى بين الناس بالفساد، ورجل خب، وامرأة خبة ويكسر أوله، وأما المصدر فبالكسر لا غير، وقول شيخنا: صريح إطلاق المصنف كما يقتضيه اصطلاحه أن الخب إنما يقال بالفتح وصرح الجوهري بأنه يقال بالفتح والكسر، ففي كلامه قصور، عجيب، وكأنه سقط من نسخته قوله: ويكسر، كما هو ظاهر، وفي لسان العرب: رجل خب وخب: خداع جربز خبيث منكر، وهو الخب والخب، قال الشاعر:
  وما أنت بالخب الختور ولا الذيإذا استودع الأسرار يوما أذاعها

  وفي الحديث  لا يدخل الجنة خب ولا خائن  وفي آخر  المؤمن غر كريم والكافر خب لئيم  فالغر: الذي لا يفطن للشر، والخب ضد الغر وهو الخداع المفسد، ورجل خب ضب، ويقال: ما كنت خبا، وقال ابن سيرين: إني لست بخب ولكن الخب لا يخدعني.
 والخب: الحبل بالحاء المهملة، ويوجد في بعض النسخ بالجيم وهو غلط، من الرمل اللاطيء اللاصق بالأرض، نقله الصاغاني.
 والخب: سهل بين حزنين تكون فيه الكمأة، قاله أبو عمرو، وأنشد لعدي بن زيد قال لنديمه عبد هند بن لخم.

  تجنى لـك الـكـمـأة ربـعـية                      بالخب تندى في أصول القصيص والخب بالضم لغة في الخب بالفتح، كما نقله شيخنا عن بعض شيوخه المحققين: لحاء الشجر، والغامض من الأرض والجمع: أخباب وخبوب.
 والخب بالكسر: ع كذا ضبطه الصاغاني، وأعاده المصنف فيما بعد أيضا، وضبطه غيره بالفتح، وقال: هو ماء لغني بالكوفة، وهو أيضا: هيجان البحر واضطرابه يقال: أصابهم خب، إذا خب بهم البحر، خب يخب، في التهذيب يقال أصابهم الخب، إذا اضطربت أمواج البحر، والتوت الرياح في وتت معلوم تلجأ السفن فيه إلى الشط، أو يلقى الأنجر، كالخباب، بالكسر وهو ثوران البحر، قاله ابن الأعرابي، وفي الحديث  أن يونس عليه وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام لما ركب البحر أخذهم خب شديد  يقال خب البحر إذا اضطرب، وفي الأساس: ومن المجاز: خب البحر: هاج وأصابهم الخب: التوت عليهم الريح واضطرب الموج.
 والخب بالكسر الخداع والخبث والغش والفساد، كالخبب محركة في قول ابن الأعرابي، وقد خب يخب خبا، وهو بين الخب وقد خببت يا رجل تخب خبا كعلمت تعلم علما، ورجل مخاب: مدغل، كأنه على خاب، وفي حديث عمر  ما تكلم أحد بالفارسية إلا خب  .
 وخببه: خدعه، والتخبيب: إفساد الرجل عبدا أو أمة لغيره، ويقال خببها، فأفسدها، وخبب فلان غلامي، أي خدعه، وقال أبو بكر في قولهم: خبب فلان على فلان صديقه: معناه: أفسده عليه، وأنشد:
  أميمة أم صارت لقول المخبب والخبب، محركة: ضرب من العدو أي الإسراع في المشي، أو هو كالرمل، محركة، قاله بعض اللغويين أو هو أن ينقل الفرس أيامنه جميعا وأياسره جميعا، أو هو أن يراوح بين يديه ورجليه، وكذلك البعير، والمراوحة: أن يقوم على إحداهما مرة، وعلى الأخرى مرة، وقيل: الخبب: هو السرعة، وقد خب يخب، بالضم، على غير قياس، وقال شيخنا: لأن القاعدة في الفعل المضاعف أن يكون مضارعه بالكسر إلا ما شذ فجاء بالضم على خلاف القياس، وهي ثمانية وعشرون فعلا منها: خب يخب إذا عدا خبا وخبيبا وخببا، واختب حكاه ثعلب وأنشد:
  مذكرة الثنيا مساندة القرا                      جمالية تختب ثم تنـيب

  وقد أخبها صاحبها، ويقال جاءوا: مخبين، تخب بهم دوابهم، وفي الحديث  أنه كان إذا طاف خب ثلاثا  وهو ضرب من العدو، وفي الحديث  وسئل عن السير بالجنازة فقال: ما دون الخبب  وفي حديث مفاخرة رعاء الإبل والغنم  هل تخبون أو تصيدون  أراد أن رعاء الغنم لا يحتاجون أن يخبوا في آثارها، ورعاء الإبل يحتاجون إليه إذا ساقوها إلى الماء.
 والخبة مثلثة: طريقة من رمل أو سحاب، وفي جلد: من ذهاب اللحم، أو خرقة طويلة كالعصابة، كالخبيبة، والخب بالضم، وهذه عن اللحياني، وأنشد:
  لها رجل مجبرة بخـب                      وأخرى ما يسترها أجاح وقال أبو حنيفة: الخبة من الرمل كهيئة الفالق غير أنها أوسع وأشد انتشارا، وليست لها جرفة، وهي الخبة والخبيبة، وقال غيره: الخبة بالكسر: الطريقة من الرمل والسحاب، وهي من الثوب: شبه الطرة، وقال الأصمعي: الخبة والطبة والخبيبة والطبابة: كل هذا طرائق من رمل وسحاب، وأنشد قول ذي الرمة:
  من عجمة الرمل أنقاء لها خبب ورواه غيره: لها حبب، وهي الطرائق أيضا، وقد تقدم ذكره في محله، واختب من ثوبه خبة أي أخرج، وقال شمر: خبة الثوب: طرته.
 وثوب أخباب وخبب، كعنب: خلق متقطع، عن اللحياني، وخبائب أيضا، مثل هبائب، إذا تمزق. في الأساس خبب: اعصب يدك بالخبة، وهي شبه طية من الثوب مستطيلة، وثوب خبائب.
 والخبيبة: الشريحة من اللحم، وقيل: الخصيلة منه يخلطها عقب، وقيل: كل خصيلة: خبيبة، وخبائب المتنين: لحم طوارهما، قال النابغة: فأرسل غضفا قد طواهن ليلة تقيظن حتى لحمهن خبائب والخبائب: خبائب اللحم: طرائق ترى في الجلد من ذهاب اللحم، يقال: لحمه خبائب أي كتل وزيم وقطع ونحوه، وقال أوس بن حجر:
  صدى غائر العينين خبب لحمه                      سمائم قيظ فهو أسود شاسف قال: خبب لحمه، وخدد لحمه أي ذهب فريئت له طرائق في جلده، وقال أبو عبيدة: الخبيبة: كل ما اجتمع فطال من اللحم، قال: وكل خبيبة من لحم فهو خصيلة، وفي ذراع كانت أو غيرها، ويقال: أخذ خبيبة الفخذ، ولحم المتن، وقال الفراء: الخبيبة: القطعة من الثوب، وقال غيره: الخبيبة: هي العصابة، وفي الأساس: ومن المجاز: قطع خبة من اللحم أي شريحة منه، والخبيبة على ما عرفت ليس بصوف، وغلط الجوهري، وإنما هو الجنيبة بمعنى الصوف، بالجيم والنون والباء الموحدة، وقد تقدم ذكره في محله، وهذا الذي أنكره المؤلف على الجوهري هو قول أكثر أئمة اللغة، وقد نقل في لسان العرب بعضا منه، قال: الخبيبة: صوف الثني، وهو أفضل من العقيقة، وهي صوف الجذع وأبقى وأكثر، وفيه أيضا: وأخطأ الليث حيث ذكر في ترجمة حنن الحنة: خرقة تلبسها المرأة فتغطي رأسها، قال الأزهري: هو تصحيف، والذي أراه: الخبة، وأما بالحاء والنون فلا أصل له في باب الثياب.

  ومن المجاز خب النبات والسفى: طال وارتفع وخب الفرس جرى وخب الرجل خبا: منع ما عنده وخب: نزل المنهبط من الأرض ليجهل موضعه ولا يشعر به بخلا ولؤما، وخب البحر: اضطرب وتلاطمت أمواجه، وقد تقدم، وخب فلان: صار خبا أي خداعا.
 والخبة بالضم: مستنقع الماء تنبت في حواليه البقول.
 وخبة: ع ويقال: اسم أرض، قال الأخطل:
  فتنهنهت عنه وولى يقتري                      رملا بخبة تارة ويصوم وقال أبو حنيفة: الخبة: أرض بين أرضين، لا مخصبة ولا مجدبة قال الراعي:
  حتى تنال خبة من الخبب وعن ابن شميل: الخبة من الأرض: طريقة لينة منبات ليست بحزنة ولا سهلة، وهي إلى السهولة أدنى، قال: وأنكره أبو الدقيش، قال: وزعموا أن ذا الرمة لقي رؤبة فقال له: ما معنى قول الراعي:
  أناخوا بأشوال إلى أهـل خـبة                      طروقا وقد أسعى سهيل فعردا قال: فجعل رؤبة يذهب مره ها هنا ومرة ها هنا إلى أن قال: هي أرض بين المكلئة والمجدبة، قال: وكذلك هي، وقيل: أهل خبة، في بيت الراعي، أبيات قليلة، والخبة من المراعي، ولم يفسر لنا، وقال ابن نجيم: الخبيبة والخبة كله واحد، وهي الشقيقة بين حبلين من الرمل، وأنشد بيت الراعي. قال: وقال أبو عمرو: خبة: كلأ، والخبة مكان يستفنقع فيه الماء، و: بطن الوادي كذا في النسخ، وفي بعضها والمخبة: بطن الوادي كالخبيبة والخبة، وفي الأساس: ومن المجاز: اعترضتهم مخبة من الرمل. والخبيب: الخدفي الأرض.
 والخواب: القرابات والصهر، يقال: لي من فلان خواب، ولي فيهم خواب، واحدها خاب، وفي نسخة خابة، والأول أصح.
 وخبخب الرجل إذا غدر، عن أبي عمرو، وخبخب ووخوخ إذا استرخى بطنه، عن أبي عمرو أيضا.
 وخبخب عنه من الظهيرة أبرد وأصله خبب بثلاث باءات أبدلوا من الباء الوسطى خاء، للفرق بين فعلل وفعل، وإنما زادوا الخاء من سائر الحروف لأن في الكلمة خاء، وهذه علة جميع ما يشبهه من الكلمات.
 والخبخاب كالخبخبة: رخاوة الشيء المضطرب واضطرابه، وقد تخبخب، وتخبخب بدنه إذا سمن ثم هزل بعد السمن حتى يسترخي جلده فتسمع له صوتا من الهزال، عن ابن دريد، وتخبخب الحر: سكن بعض فورته.
 وإبل مخبخبة بالفتح عظيمة الأجواف أو كثيرة لا ترد كثرة، عن الأصمعي: وأنشد:
  حتى تجيء الخطبه
  بإبل مخبـخـبـه أو أنها هي المبخبخة، مقلوب مأخوذ من بخ بخ أي سمينة حسنة، كل من رآها قال بخ بخ ما أحسنها ما أسمنها، إعجابا بها، فقلب، عن ابن الأعرابي، أو أنها مصحفة من المجبجبة بالجيم، أي عظيمة الجبوب وقد تقدم الكلام عليه في ج ب ب فراجعه.
 وأخباب الفحث بالكسر والفتح معا: الحوايا هكذا استعمل مجموعا، والأخباب بلفظ جمع الخب، أو الخبب: موضع قرب مكة وخب بالكسر، وخبيب كزبير: موضعان هكذا نقله الصاغاني. أما الأول فقد تقدم تحقيقه وأما الثاني فهو موضع بمصر.
 والخبيبان هما أبو خبيب عبد الله بن الزبير ابن العوام الأسدي، ابن عمة النبي صلى الله عليه وسلم، وهو المراد من قول الراعي:

  ما إن أتيت أبا خبيب وافدا                      يوما أريد لبيعتي تبـديلا وابنه خبيب بن عبد الله، أو هما أبو خبيب بن عبد الله، أو هما أبو خبيب وأخوه مصعب بن الزبير، قال حميد الأرقط:
  قدني من نصر الخبيبين قدي فمن روى الخبيبين على الجمع، يريد ثلاثتهم، وقال ابن السكيت: يريد أبا خبيب ومن كان على رأيه.
 وخباب كشداد اسم قين بمكة زيدت شرفا كان يضرب السيوف الجياد ويدقها، حتى ضرب به المثل، ونسبت إليه السيوف ومما ذكر أهل التواريخ أن تكالم الزبير وعثمان رضي الله عنهما في أمر من الأمور، فقال الزبير: إن شئت تقاذفنا من القذف، وهو الرمي، فقال عثمان: أبالبعر يا أبا عبد الله? كأنه استهزأ به قال: بل
  بضرب خباب وريش المقعد يعني بضرب خباب السيف، وبريش المقعد النبل، والمقعد على صيغة المفعول: اسم رجل كان يريش السهام، وخباب بن الأرت ابن جندلة بن سعد بن خزيمة الخزاعي، وقيل التميمي، وهو أصح، أبو عبد الله، من السابقين في الإسلام، وشهد بدرا ثم نزل الكوفة ومات بها سنة سبع وثلاثين، وخباب بن إبراهيم وهو أبو إبراهيم الخزاعي، ذكره الطبراني، وعبد الرحمن بن خباب السلمي، بصري، روى عنه فرقد أبو طلحة حديثا متصلا صحابيون. وعبد الله وصالح وهلال ويونس الرافضي ومحمد أولاد الخبابين أما عبد الله بن خباب فهو من موالي بني النجار، ثقة، من الثالثة، روى عن أبي سعيد، وصالح ابن خباب من شيوخ الأعمش، وهلال بن خباب، هو أبو العلاء البصري من موالي عبد القيس، نزل المدائن، صدوق، تغير بأخرة، ويونس بن خباب، روى عن عطاء ومجاهد، وهو ضعيف، قال الذهبي في الديوان: كان سبابا لعثمان رضي الله عنه، وفي التقريب: الأسيدي مولاهم الكوفي صدوق، يخطىء، ورمي بالرفض، ومحمد بن خباب شيخ لحاجب بن أركين، قاله الذهبي، وكذا أبو خباب الوليد بن بكير التميمي الكوفي، هكذا ضبطه الذهبي وفي تقريب الحافظ: بالجيم والنون، وقال: لين الحديث، من الثامنة وصالح بن عطاء بن خباب ذكره الذهبي في المشتبه، محدثون وفاته: أبو زيد بن خباب الصغاني، فإنه مذكور مع هؤلاء.

  وخبيب كزبير ابن يساف ويقال أساف بن عتبة بن عمرو الخزرجي، وخبيب بن الأسود الأنصاري، قال عبدان: هو بدري، وخبيب بن الحارث، هكذا قاله ابن شاهين، وقال أبو موسى: هو بالجيم، وخبيب بن مالك الأنصاري الأوسي وأبو عبد الله خبيب حليف الأنصار الجهني، صحابيون، وخبيب بن سليمان بن سمرة بن جندب أبو سليمان الكوفي، مجهول، من السابعة، وخبيب بن عبد الله بن الزبير، وقد تقدم، وبه كان يكنى والده، ثقة عابد من الثالثة، مات سنة ثلاث وتسعين وابن أخيه خبيب بن ثابت الجواد الفصيح وهو ابن عبد الله بن الزبير من، ولده المغيرة، ولاه المهدي على المدينة وابن عمه خبيب بن الزبير بن عبد الله ابن الزبير، وخبيب بن عبد الرحمن بن خبيب بن يساف أبو الحارث المدني شيخ مالك بن أنس، ثقة، من الرابعة ومعاذ بن خبيب الجهني، وأبو خبيب العباس بن أحمد البرتي، بالكسر، محدثون وفاته في الصحابة خبيب بن عدي الشهيد، وفي المحدثين: معاذ بن عبد الله ابن خبيب الجهني، وعنه مسلم بن خبيب، رووا الحديث، ومحمد بن إبراهيم بن خبيب بن سليمان بن سمرة، روى عنه مروان بن جعفر، وعمرو بن خبيب بن عمرو، وخبيب ابن عبد الله الأنصاري المدني، عن معاوية، وعمرو بن خبيب بن الزبير، نسب إلى جده، وهو خبيب بن ثابت ابن عبد الله بن الزبير، قاله ابن بكر، وابنه الزبير حدث عن هشام ابن عروة، وخبيب مولى الزبير بن العوام، روى عن مولاه.

##### Türkçe

**الخب** (fetha ile): aldatma; o, kirpi gibi çevik (kurnaz) olandır; insanlar arasında fesatla dolaşan; **رجل خب** ve **امرأة خبة**; ve onun evveli kesrelenir. Amma mastar ise kesre iledir, başka değil. Şeyhimizin sözü: musannifin, ıstılahının gerektirdiği üzere, açıkça إطلاق’ı şudur ki **الخب** ancak fetha ile söylenir; ve Cevherî açıkça beyan etti ki fetha ve kesre ile söylenir; öyleyse onun كلام’ında bir eksiklik vardır; acayip. Sanki nüshasından “**ويكسر**” sözü düşmüştür, zahir olduğu üzere. **لسان العرب**’da: **رجل خب وخب**: aldatıcı, çevik, habis, münker; ve o **الخب** ve **الخب**’dır. Şair dedi ki:
  Ve sen ne sırları saklayıp da bir gün onları yayan kimse olan, ne de ağır davranan aldatıcı (kimse)sin.

Hadiste: “Cennete **خب** ve ne de hain girmez.” Ve diğerinde: “Mümin **غر** kerimdir; kâfir **خب** leîmdir.” Şu halde **الغر**: şerre uyanmayan (fark etmeyen) kimsedir; **الخب** ise **الغر**’ın zıddıdır; o, aldatıcı fesatçı olandır. Ve **رجل خب ضب**. Ve denilir: “Ben **خبا** olmadım.” İbn Sîrîn dedi: “Ben **بخب** değilim; fakat **الخب** beni aldatmaz.”

Ve **الخب**: (ihmâl edilmiş) **الحاء** ile ip; bazı nüshalarda **الجيم** ile bulunur, o yanlıştır; yere yapışık, yere yapışan kumdan; onu Sâğânî nakletti.

Ve **الخب**: iki sertliğin arasında, içinde keme’nin bulunduğu düzlüktür; Ebû Amr söyledi. Ve Adî b. Zeyd’den, Nedîmi Abd Hind b. Lahm’a söylediği (şiiri) okudu:

  Sana baharlık keme’yi toplar;
  **الخب**’de, **القصيص**’in köklerinde nemlenerek.

Ve **الخب** (damme ile): fetha ile olan **الخب**’de bir lugattır; Şeyhimizin, muhakkik bazı şeyhlerinden naklettiği üzere: ağaç kabuğu; ve yerin gizli (kapalı) kısmı. Cem‘i: **أخباب** ve **خبوب**.

Ve **الخب** (kesre ile): “ع” (yani: “aynı”)—Sâğânî böyle ضبط etti; musannif onu daha sonra da iade etti. Başkası onu fetha ile ضبط etti ve dedi ki: o, Kûfe’de Ganî’ye ait bir sudur. Ve o ayrıca: denizin kabarması ve çalkalanmasıdır; denilir: “Onlara **خب** isabet etti”, deniz onları **خب** ile (çalkalayıp) götürdüğü zaman; **خب يخب**. **التهذيب**’de: denilir “Onlara **الخب** isabet etti”, denizin dalgaları çalkalandığı ve rüzgârlar, gemilerin içinde kıyıya sığındığı yahut demirin atıldığı bilinen bir girintide birbirine dolandığı zaman; **كالخباب** (kesre ile) ve o denizin coşmasıdır; İbnü’l-A‘râbî söyledi. Hadiste: “Yûnus—ona ve Nebîmize salâtın en faziletlisi ve selâm olsun—denize bindiği vakit onları şiddetli bir **خب** tuttu.” Denilir: “**خب البحر**”, deniz çalkalandığı zaman. **الأساس**’ta: ve mecazdan: “**خب البحر**: kabardı; ve onlara **الخب** isabet etti: rüzgâr onlara dolandı ve dalga çalkalandı.”

Ve **الخب** (kesre ile): aldatma, habaset, hile ve fesat; İbnü’l-A‘râbî’nin sözünde harekeli **الخبب** gibi. Ve gerçekten **خب يخب خبا**; ve o **الخب** üzeredir. Ve “Ey adam, sen **خببت** ettin; **تخب خبا**” (tıpkı) “**علمت تعلم علما**” gibi. Ve **رجل مخاب**: içten bozan (hileli); sanki **خاب** üzere. Ömer’in hadisinde: “Kim Farsça konuştuysa mutlaka **خب** oldu.”

Ve **خببه**: onu aldattı. Ve **التخبيب**: bir adamın, başkasına ait bir köleyi yahut cariyeyi (efendisine karşı) bozmasıdır. Ve denilir: “Onu **خببها** etti; onu bozdu.” Ve “Falan benim oğlanımı **خبب** etti” yani onu aldattı. Ebû Bekir, onların “Falan, falanın dostu aleyhine **خبب** etti” sözünde dedi ki: manası: onu ona karşı bozdu. Ve şu beyti okudu:
  Umeyme, bozucunun sözüne mi dönüştü?

Ve **الخبب** (harekeli): koşunun bir türü; yani yürüyüşte sürat etmek. Yahut o, harekeli **الرمل** gibidir; bazı lugavîler söyledi. Yahut o: atın bütün sağ ayaklarını birlikte, bütün sol ayaklarını birlikte nakletmesidir. Yahut o: iki eliyle iki ayağı arasında nöbetleşmesidir; deve de böyledir. Ve **المراوحة**: bir defa birinin üzerinde durması, bir defa ötekinin üzerinde durmasıdır. Ve denildi: **الخبب** sürattir. Ve gerçekten **خب يخب** (damme ile), kıyasa aykırı olarak. Şeyhimiz dedi: çünkü muzâaf fiilde kaide, muzâriinin kesre ile olmasıdır; ancak şâz olanlar damme ile geldi, kıyasa muhalif olarak; onlar yirmi sekiz fiildir; onlardan: “**خب يخب**” koştuğu zaman, **خبا** ve **خبيبا** ve **خببا**. Ve **اختب**: Sa‘leb onu hikâye etti ve şu beyti okudu:
  İki kıvrımı hatırlatan, boynu destekleyen;
  Develi (bir binek) ki **تختب** eder, sonra döner.

Ve sahibi onu **أخبها** etti. Ve denilir: “Onlar **مخبين** olarak geldiler”; binekleri onları **تخب** eder (hızlı yürütür) hâlde. Hadiste: “O, tavaf ettiği vakit üç (şavt) **خب** etti”; ve o koşunun bir türüdür. Hadiste: “Cenazeyle yürüyüş hakkında soruldu da dedi ki: **ما دون الخبب**.” Deve ve koyun çobanlarının övünmesi hadîsinde: “Siz **تخبون** eder misiniz yoksa avlanır mısınız?” Koyun çobanlarının, izleri ardınca **يخبوا** etmeye ihtiyaç duymadıklarını; deve çobanlarının ise onları suya sürdükleri zaman buna ihtiyaç duyduklarını kastetti.

Ve **الخبة** (üçlü): kumdan yahut buluttan bir yol. Ve deride: etin gitmesinden (doğan iz). Yahut sarık gibi uzun bir bez parçası; **كالخبيبة**; ve **الخب** (damme ile). Bu, Lihyânî’dendir. Ve şu beyti okudu:
  Onun bir ayağı **خب** ile sarılmıştır;
  Diğeri ise onu **أجاح** örtemez.

Ebû Hanîfe dedi: **الخبة** kumdan, yarık (fâlik) heyeti üzeredir; ancak daha geniş ve daha yaygındır; onun bir **جرفة**’si yoktur. Ve o **الخبة** ve **الخبيبة**’dir. Başkası dedi: **الخبة** (kesre ile): kum ve buluttan yol’dur; ve elbiseden: saçak benzeri bir şeydir. Asma‘î dedi: **الخبة** ve **الطبة** ve **الخبيبة** ve **الطبابة**: bütün bunlar kum ve buluttan yollardır. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
  Kumun kapalılığından: üzerinde **خبب**’i olan kum tepeleri.

Başkası onu “üzerinde **حبب**’i olan” diye rivayet etti; ve o da yollardır. Onun zikri yerinde geçti. Ve “Elbisesinden bir **خبة** **اختب** etti” yani çıkardı. Şemmer dedi: “**خبة الثوب**: onun saçağıdır.”

Ve **ثوب أخباب وخبب** (tıpkı **عنب** gibi): eski, parça parça; Lihyânî’den. Ve **خبائب** de; **هبائب** gibi; yırtıldığı zaman. **الأساس**’ta: **خبب**: elini **الخبة** ile sar; o, elbiseden uzunlamasına, kat benzeri bir şeydir. Ve **ثوب خبائب**.

Ve **الخبيبة**: etten bir dilim. Ve denildi: ondan bir tutamdır; onu topuk (sinir) ile karıştırır. Ve denildi: her tutam: **خبيبة**’dir. Ve **خبائب المتنين**: iki sırtın kenarlarının etidir. Nâbiga dedi:
“Bir gece onları kıvırmış (toplamış) bir gıdâfı saldı; yaz sıcağına girdiler de etleri **خبائب** oldu.”

Ve **الخبائب**: etin **خبائب**’i: etin gitmesinden deride görülen yollardır. Denilir: “Onun eti **خبائب**” yani yumrular, parçalar, kesikler ve benzeri. Evs b. Hacer dedi:
  Gözleri çukur, yankılı; eti **خبب**;
  Yaz sıcağının zehirleri; o yüzden kara, kupkuru.

Dedi ki: “**خبب لحمه**” ve “**خدد لحمه**” yani gitti; derisinde ona yollara benzer izler göründü. Ebû Ubeyde dedi: **الخبيبة**: etten toplanıp uzayan her şeydir. Dedi ki: etten her **خبيبة** bir tutamdır; kolda olsun yahut başkasında. Ve denilir: “Uyluğun **خبيبة**’sini aldı” ve sırtın etini. Ferrâ dedi: **الخبيبة**: elbiseden bir parçadır. Başkası dedi: **الخبيبة**: o, sargıdır. **الأساس**’ta: ve mecazdan: “Etten bir **خبة** kesti” yani ondan bir dilim. Ve **الخبيبة**, bildiğin üzere, yün değildir; Cevherî yanıldı. Ancak o, **الجنيبة**’dir; yün manasında; **الجيم** ve **النون** ve **الباء الموحدة** ile. Onun zikri yerinde geçti. Müellifin Cevherî’ye inkâr ettiği bu, dil imamlarının çoğunun sözüdür; **لسان العرب**’da ondan bir kısmını nakletmiştir. Dedi ki: **الخبيبة**: iki yaşındaki koyunun yünüdür; o, **العقيقة**’dan daha faziletlidir; o da bir yaşındaki (koyunun) yünüdür; ve daha kalıcı ve daha çoktur. Ve onda ayrıca: “Leys, **حنن** maddesinde **الحنة**’yi zikrettiği yerde hata etti: kadının giydiği, başını örttüğü bez parçası.” Ezherî dedi: o bir tashîftir; benim gördüğüm: **الخبة**’dir. Amma **الحاء** ve **النون** ile olana gelince: elbiseler babında onun aslı yoktur.

Ve mecazdan: **خب النبات والسفى**: uzadı ve yükseldi; ve **خب الفرس**: koştu; ve **خب الرجل خبا**: yanındakini men etti; ve **خب**: yerin alçak kısmına indi ki yeri bilinmesin ve cimrilik ve alçaklıkla ondan haberdar olunmasın; ve **خب البحر**: çalkalandı ve dalgaları birbirine çarptı; ve (bu) geçmişti; ve **خب فلان**: **خبا** oldu, yani aldatıcı oldu.

Ve **الخبة** (ضم ile): su birikintisi; çevresinde baklagiller biter.

Ve **خبة**: ع; ve denilir ki: bir yerin adı; **الأخطل** dedi:
  “Ondan uzaklaştı ve döndü; bazen **خبة**’de kum(lar)ı kazıyıp çıkarır, bazen de oruç tutar.”
Ve **أبو حنيفة** dedi: **الخبة**: iki yer arasındaki yer; ne verimli ne de çorak. **الراعي** dedi:
  “Ta ki **الخبة**’ye **الخبب**’den erişinceye kadar.”
Ve **ابن شميل**’den: yerden **الخبة**: yumuşak bir yol; bitkili; ne sert engebeli ne de düz; düzlüğe daha yakındır. Dedi ki: ve bunu **أبو الدقيش** inkâr etti. Dedi ki: ve zannettiler ki **ذا الرمة** **رؤبة** ile karşılaştı da ona dedi: **الراعي**’nin sözü(nün) manası nedir:
  “**خبة** ehline yüklerle çöktüler; geceleyin; hâlbuki **سهيل**’i koşturmuşum da (o) sapmış.”
Dedi ki: derken **رؤبة** bir kere buraya bir kere buraya gidip durdu; nihayet dedi ki: o, otlaklı yer ile çorak yer arasındaki yerdir. Dedi ki: ve işte o da böyledir. Ve denildi ki: **أهل خبة**; **الراعي**’nin beytinde; az beyitler(dir). Ve **الخبة** otlaklardandır; bize açıklamadı. Ve **ابن نجيم** dedi: **الخبيبة** ve **الخبة** hepsi bir(şey)dir; ve o, iki kum ipi arasındaki yarıktır; ve **الراعي**’nin beytini şahit getirdi. Dedi ki: ve **أبو عمرو** dedi: **خبة**: ot. Ve **الخبة** suyun birikip gölcük olduğu yerdir; ve: **بطن الوادي**; nüshalarda böyledir; bazısında ise: ve **المخبة**: vadi dibi; **الخبيبة** ve **الخبة** gibi. Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: **اعترضتهم مخبة من الرمل**: kumdan bir **مخبة** onlara engel oldu. Ve **الخبيب**: yerdeki çukur.

Ve **الخواب**: akrabalıklar ve sıhriyet; denilir ki: benim falandan **خواب**’ım var; ve benim onlarda **خواب**’ım var; tekili **خاب**’dır. Bir nüshada **خابة**; birincisi daha sahih.

Ve **خبخب الرجل**: hainlik etti; **أبو عمرو**’dan. Ve **خبخب** ve **وخوخ**: karnı gevşedi; yine **أبو عمرو**’dan.

Ve **خبخب عنه من الظهيرة**: öğle sıcağından serinledi; aslı **خبب** (üç **باء** ile)dir; **فعلل** ile **فعل** arasında fark için orta **باء**’dan **خاء**’yı bedel yaptılar. **خاء**’yı diğer harflerden artırdılar; çünkü kelimede **خاء** vardır; bu, ona benzeyen kelimelerin hepsinin illetidir.

Ve **الخبخاب** tıpkı **الخبخبة** gibi: çalkalanan şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır. Ve **تخبخب** etti. Ve **تخبخب بدنه**: şişmanladı, sonra şişmanlıktan sonra zayıfladı; ta ki derisi gevşeyip zayıflıktan ona bir ses işitilinceye kadar; **ابن دريد**’den. Ve **تخبخب الحر**: hararetinin bir kısmı sakinleşti.

Ve **إبل مخبخبة** (فتح ile): karın boşlukları büyük olan, yahut çok olup çokluk sebebiyle suya gelmeyen; **الأصمعي**’den. Ve şahit getirdi:
  “Ta ki **الخطبه** gelsin,
  **بإبل مخبـخـبـه**.”
Yahut o, **المبخبخة**’dir; ters çevrilmiş; **بخ بخ**’tan alınmış; yani semiz, güzel. Onu gören herkes “**بخ بخ** ne kadar güzel, ne kadar semiz” der; ona hayranlıkla; böylece ters çevrildi; **ابن الأعرابي**’den. Yahut o, **المجبجبة**’den (ج ile) tashif edilmiştir; yani göğüsleri büyük; bunun sözü **ج ب ب**’de geçmişti; ona müracaat et.

Ve **أخباب الفحث** (kesr ile ve feth ile birlikte): bağırsak kıvrımları; böylece çoğul olarak kullanıldı. Ve **الأخباب** **الخب**’in cem‘i lafzıyla; yahut **الخبب**: Mekke yakınında bir yer. Ve **خب** (kesr ile) ve **خبيب** (Zübeyr gibi): iki yer; bunu böyle **الصاغاني** nakletti. Birincisinin tahkiki geçmişti; ikincisi ise Mısır’da bir yerdir.

Ve **الخبيبان**: **أبو خبيب عبد الله بن الزبير ابن العوام الأسدي**’dir; Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) teyze oğludur; ve **الراعي**’nin şu sözünden murad odur:

  “Ben **أبا خبيب**’e bir gün elçi olarak gelmedim; biatimi değiştirmek isterken.”
Ve onun oğlu **خبيب بن عبد الله**; yahut ikisi **أبو خبيب بن عبد الله**’dır; yahut ikisi **أبو خبيب** ve kardeşi **مصعب بن الزبير**’dir. **حميد الأرقط** dedi:
  “Beni **الخبيبين**’in yardımından sür; sür!”
Kim **الخبيبين**’i cem‘ üzere rivayet ederse, onların üçünü kasteder. Ve **ابن السكيت** dedi: **أبا خبيب**’i ve onun görüşü üzere olanı kasteder.

Ve **خباب** (Şeddâd gibi): Mekke’de bir kılıççı (demirci) adıdır; şerefçe artırıldı; iyi kılıçları döver ve inceltirdi; ta ki onunla mesel vuruldu; kılıçlar ona nispet edildi. Tarih ehlinin zikrettiklerinden: **الزبير** ile **عثمان** (Allah ikisinden razı olsun) bazı işlerde konuştu; **الزبير** dedi: istersen atışmadan birbirimize **القذف** ile atışalım; o da atmadır. **عثمان** dedi: “Tezekle mi, ey **أبا عبد الله**?” Sanki onunla alay etti. Dedi ki: bilakis:
  “**بضرب خباب** ve **ريش المقعد** ile.”
Yani **خباب**’ın darbesiyle: kılıç; ve **ريش المقعد** ile: oklar. Ve **المقعد** mef‘ûl vezninde: bir adamın adıdır; okları tüylendirirdi. Ve **خباب بن الأرت ابن جندلة بن سعد بن خزيمة الخزاعي**; ve denildi ki: **التميمي**; o daha sahih. **أبو عبد الله**; İslâm’da öne geçenlerdendir; Bedir’e şahit oldu; sonra Kûfe’ye indi ve orada otuz yedinci yılda öldü. Ve **خباب بن إبراهيم**; o **أبو إبراهيم الخزاعي**’dir; onu **الطبراني** zikretti. Ve **عبد الرحمن بن خباب السلمي**; Basralı; ondan **فرقد أبو طلحة** sahabiler(den) muttasıl bir hadis rivayet etti. Ve **عبد الله** ve **صالح** ve **هلال** ve **يونس الرافضي** ve **محمد**: **الخبابين**’in evlatları. **عبد الله بن خباب**’a gelince: **بني النجار**’ın mevlâlarındandır; sika; üçüncü tabakadan; **أبي سعيد**’den rivayet etti. Ve **صالح ابن خباب**: **الأعمش**’ın şeyhlerindendir. Ve **هلال بن خباب**: o **أبو العلاء البصري**’dir; **عبد القيس**’in mevlâlarındandır; **المدائن**’e indi; صدوق; sonraları değişti. Ve **يونس بن خباب**: **عطاء** ve **مجاهد**’den rivayet etti; o zayıftır. **الذهبي** **الديوان**’da dedi: **عثمان**’a (Allah ondan razı olsun) söverdi. Ve **التقريب**’de: **الأسيدي** onların mevlâsı; Kûfeli; صدوق; hata eder; rafızîlikle itham edildi. Ve **محمد بن خباب**: **حاجب بن أركين**’e şeyhtir; bunu **الذهبي** söyledi. Ve yine **أبو خباب الوليد بن بكير التميمي الكوفي**; bunu **الذهبي** böyle ضبط etti. **تقريب الحافظ**’ta: **بالجيم والنون**; ve dedi ki: hadisi yumuşaktır; sekizinci tabakadan. Ve **صالح بن عطاء بن خباب**: onu **الذهبي** **المشتبه**’de zikretti; muhaddisler. Vefatı: **أبو زيد بن خباب الصغاني**; çünkü o bunlarla birlikte zikredilmiştir.

Ve **خبيب** (Zübeyr gibi): **ابن يساف**; ve denilir ki **أساف**; **بن عتبة بن عمرو الخزرجي**. Ve **خبيب بن الأسود الأنصاري**; **عبدان** dedi: o Bedir ehlindendir. Ve **خبيب بن الحارث**; bunu böyle **ابن شاهين** söyledi. Ve **أبو موسى** dedi: o **بالجيم**’dir. Ve **خبيب بن مالك الأنصاري الأوسي**; ve **أبو عبد الله خبيب حليف الأنصار الجهني**: sahabilerdir. Ve **خبيب بن سليمان بن سمرة بن جندب أبو سليمان الكوفي**: meçhul; yedinci tabakadan. Ve **خبيب بن عبد الله بن الزبير**; geçmişti; babası onunla künyelenirdi; sika, âbid; üçüncü tabakadan; doksan üçüncü yılda öldü. Ve onun kardeşinin oğlu **خبيب بن ثابت الجواد الفصيح**; o, **عبد الله بن الزبير**’in oğludur; onun soyundan **المغيرة**; **المهدي** onu Medine’ye vali yaptı. Ve amcaoğlu **خبيب بن الزبير بن عبد الله ابن الزبير**. Ve **خبيب بن عبد الرحمن بن خبيب بن يساف أبو الحارث المدني**: **مالك بن أنس**’in şeyhi; sika; dördüncü tabakadan. Ve **معاذ بن خبيب الجهني**. Ve **أبو خبيب العباس بن أحمد البرتي** (kesr ile): muhaddisler. Sahabilerde vefatı: şehid **خبيب بن عدي**. Ve muhaddislerde: **معاذ بن عبد الله ابن خبيب الجهني**; ondan **مسلم بن خبيب**; hadisi rivayet ettiler. Ve **محمد بن إبراهيم بن خبيب بن سليمان بن سمرة**; ondan **مروان بن جعفر** rivayet etti. Ve **عمرو بن خبيب بن عمرو**. Ve **خبيب ابن عبد الله الأنصاري المدني**; **معاوية**’den. Ve **عمرو بن خبيب بن الزبير**; dedesine nispet edildi; o, **خبيب بن ثابت ابن عبد الله بن الزبير**’dir; bunu **ابن بكر** söyledi. Ve oğlu **الزبير** **هشام ابن عروة**’den hadis rivayet etti. Ve **خبيب مولى الزبير بن العوام**: mevlâsından rivayet etti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَبَّ
خَبَّ A ( n. ac. خَبّ 1 ,  خِبّ 2 ),
a.  Was deceitful, dissimulating, wicked; was a mischief-maker.

b.  U ( n. ac. خِبّ 2 ,  خِبَاْب 23 ), Rose high, tossed, raged ( sea ).

c.  ( n. ac. خَبّ 1 ), Was, became tall, stately ( plant ).

d.  ( n. ac. خَبّ 1 ,  خَبَب 4 ,  خَبِيْب 25 ), Trotted, ambled.

e.  [ Fī ], Walked in ( mud ).

خَبَّبَ
خَبَّبَ II ,
a.  Deceived.

أَخْبَبَ
أَخْبَبَ IV ,
a.  Made to trot.

اِخْتَبَبَ
اِخْتَبَبَ VIII ,
a.  see I (d) .

خِبَّة
خِبَّة 2t , ( pl. خِبَب 7 ,  خَبَاْئِبُ 46 ),
a.  Rag, strip, shred; fragment, scrap.

خِبَاْب
خِبَاْب 23 ,
a.  Heaving, tossing, raging of the sea.

خَبِيْبَة
خَبِيْبَة 25t , ( pl. خَبَاْئِبُ 46 ),
a.  see 2t .

##### Türkçe

**خَبَّ**
**خَبَّ** A (mast. isim: **خَبّ** 1, **خِبّ** 2),
a. Aldatıcı, gizleyen, kötü idi; fesat çıkaran idi.

b. U (mast. isim: **خِبّ** 2, **خِبَاْب** 23), Yüksekçe kabardı, çalkalandı, kudurdu (deniz).

c. (mast. isim: **خَبّ** 1), Uzun, heybetli oldu (bitki).

d. (mast. isim: **خَبّ** 1, **خَبَب** 4, **خَبِيْب** 25), Tırıs gitti, rahvan gitti.

e. [Fī], İçinde yürüdü (çamur).

**خَبَّبَ**
**خَبَّبَ** II,
a. Aldattı.

**أَخْبَبَ**
**أَخْبَبَ** IV,
a. Tırıs gitmeye sevk etti.

**اِخْتَبَبَ**
**اِخْتَبَبَ** VIII,
a. I (d)’ye bak.

**خِبَّة**
**خِبَّة** 2t, (çoğulu: **خِبَب** 7, **خَبَاْئِبُ** 46),
a. Paçavra, şerit, parça; kırıntı, ufak parça.

**خِبَاْب**
**خِبَاْب** 23,
a. Denizin kabarması, çalkalanması, kudurması.

**خَبِيْبَة**
**خَبِيْبَة** 25t, (çoğulu: **خَبَاْئِبُ** 46),
a. 2t’ye bak.
