# خبب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خبب

باب الخاء والباء
خ ب، ب خ مستعملا خب: الخببُ: ضرب من العدو، تقولك جاءوا مُخِبِّينَ تَخِّبُّ بهم دوابهم، قال:
يَخُبُّ بي الكميت قليل وفرٍ		أفكر في الأمور واستعينُ
والخِبُّ: الجربزة، والنعت: خَبٌ وخَبَّةٌ، والفعل: خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً.
والتَّخْبِيبُ: إفساد الرجل عبد رجلٍ أو أمته.
والخِبُّ: هَيْجُ البحر، يقال: أصابهم الخِبُّ إذا اضطربت أمواج البحر، والتوت الرياح في وقتٍ معلوم، ومن يكون في البحر يلجأ إلى الشط، ويلقي الأنْجَرَ، يقال: خَبَّ بهم البحر يَخِبُّ.
والخُبَّةُ: من المراعي، قال المراعي:
حتى ينال خُبَّةً من الخُبَبْ
والخُبَّةُ: مكان يستنقع فيه الماء، فتنبت حوله البقول. والخِبَّةُ، وجمعها: خِبّاتٌ: شبه الطية من الثوب، مستطيلة كأنها طرة، وبها يشبه طرائق الرمل، وهي الخَبيبةُ أيضا.
وخبَ النبات والسفى، أي: أرتفع وطال.
والمخَبَةُ والخَبيبةُ: بطنُ الوادي.
والخَبْخابُ: رخاوة الشي المضطرب. وتَخَبْخَبَ لحمهُ إذا اضطرب.
بخ: تَبخبخ الحر: سكن بعض فورته، وتَبَخْبَخَتِ الغنم: سكنت حيث كانت، وتَبَخْبَخَ لحمه. إذا صوت من الهزال.
وبَخُ: كلمة تقال عند الإعداب بالشيء، يُخففُ ويثقلُ، نقول: بَخْبَخ الرجل إذا قال: بَخُ وقال الراجز:
بَخْ بَخْ لهذا كرماً فوق الكرمْ
ودرهم بَخِّيٌّ: كتب عليه: بَخُ، ودرهمٌ مَعْمِعيٌّ: كتب عليه "مَعْ" مضاعفاً، لأنّه منقوص وإنما يضاعف إذا كان في حال إفراده مُخَفَّفاً، لنه لا يتمكن في التصريف في حال تَخْفيفِه، فيحتمل طول التضاعف، ومن ذلك ما يُثَقَّل فُيكْتَفَي بتثقيله، وإنما حمل ذلك على ما يجري على ألْسِنَتِهمْ، فوجدوا بَخ مثقلا في مُستعَمل الكلام. ووجدوا مَعْ مخففاً، وجرسُ الخاء امْتنُ من جرس العين، فكرهوا تثقيل العين، فإفهم ذلك.
وبَخْباخُ الجمل أول هديره. وبَخْبَخَةُ البعير وبَخْباخُه: هدير يملأ الفم شقشقته قال:
بَخٍ وبَخْباخُ الهدير الزغدِ
وبخبخ الرجل: قال: بخٍ بخٍ ، قال العجاج:
إذا الأعادي حسبونا بَخْبَخوا
أي قالوا: بخٍ بخٍ، كما قال الشاعر في عبد الرحمن بن الأشعث:
بين الأشبج وبين قيسٍ باذخٌ		بَخْبِخُ لوالده وللمـولـود
فأخذه الحجاج وقتله، وقال: والله لا تبخبخ بعد هذا أبداً.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **الباء**
**خ ب**، **ب خ** kullanılagelen: **خب**: **الخببُ**: koşmanın bir türü; senin sözün: “**جاءوا مُخِبِّينَ**” (onlar hızlı koşarak geldiler); binekleri onları koştura koştura götürür; dedi ki:
يَخُبُّ بي الكميت قليل وفرٍ		أفكر في الأمور واستعينُ
Ve **الخِبُّ**: kurnazlık; ve sıfat: **خَبٌ** ve **خَبَّةٌ**; ve fiil: **خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً**.
Ve **التَّخْبِيبُ**: bir adamın, bir adamın kölesini yahut cariyesini bozması (ifsat etmesi).
Ve **الخِبُّ**: denizin coşması; denir: denizin dalgaları çalkalanıp, rüzgârlar belli bir vakitte kıvrılıp dolaştığında “**أصابهم الخِبُّ**” (onlara **الخِبُّ** isabet etti); ve denizde olan kimse kıyıya sığınır ve **الأنْجَرَ**’ı atar; denir: deniz onları sürükledi: “**خَبَّ بهم البحر يَخِبُّ**”.
Ve **الخُبَّةُ**: otlaklardan; otlaklar (hakkında) dedi ki:
حتى ينال خُبَّةً من الخُبَبْ
Ve **الخُبَّةُ**: suyun göllenip biriktiği bir yer; onun çevresinde otlar biter. Ve **الخِبَّةُ**; çoğulu: **خِبّاتٌ**: elbiseden bir kıvrım benzeri; uzunlamasına, sanki bir kenar süsü gibidir; onunla kumun çizgilerine benzer; o, **الخَبيبةُ** de olur.
Ve “**خبَ** bitki ve **السفى**”, yani: yükseldi ve uzadı.
Ve **المخَبَةُ** ve **الخَبيبةُ**: vadinin karnı (tabanı).
Ve **الخَبْخابُ**: çalkalanan şeyin gevşekliği. Ve “eti çalkalandı” (**تَخَبْخَبَ لحمهُ**) — çalkalandığında.

**بخ**: sıcağın **تَبخبخ**’u: hararetinin bir kısmı sakinleşti; ve koyunlar **تَبَخْبَخَتِ**: bulundukları yerde sakinleştiler; ve “eti **تَبَخْبَخَ**”: zayıflıktan ses çıkardığında.
Ve **بَخُ**: bir şeyden hoşlanma (beğenme) sırasında söylenen bir kelime; hafifletilir ve ağırlaştırılır; deriz: adam “**بَخْبَخ**” etti, **بَخُ** dediğinde; ve recez söyleyen dedi ki:
بَخْ بَخْ لهذا كرماً فوق الكرمْ
Ve **درهم بَخِّيٌّ**: üzerine **بَخُ** yazılmıştır; ve **درهمٌ مَعْمِعيٌّ**: üzerine “**مَعْ**” iki katlı yazılmıştır; çünkü o eksiktir; ancak tekil hâlinde hafifletilmiş iken iki katlı yapılır; çünkü hafifletilmesi hâlinde tasrifte yerleşik olamaz; böylece iki katlılığın uzunluğunu taşır; bunun cümlesindendir: ağırlaştırılan şey; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Bu ancak onların dillerinde cereyan edene hamledilmiştir; böylece **بَخ**’ı, kullanılagelen sözde ağırlaştırılmış buldular; ve **مَعْ**’ı hafifletilmiş buldular; ve **الخاء**’ın tınısı **العين**’ın tınısından daha sağlamdır; bu yüzden **العين**’ı ağırlaştırmayı çirkin gördüler; öyleyse bunu anla.
Ve devenin **بَخْباخُ**’u: böğürmesinin başlangıcı. Ve devenin **بَخْبَخَةُ**’si ve **بَخْباخُ**’u: ağzı, boğaz kesesini dolduran bir böğürme; dedi ki:
بَخٍ وبَخْباخُ الهدير الزغدِ
Ve adam **بخبخ** etti: “**بخٍ بخٍ**” dedi; el-A‘câc dedi ki:
إذا الأعادي حسبونا بَخْبَخوا
yani “**بخٍ بخٍ**” dediler; şairin, Abdurrahman b. el-Eş‘as hakkında dediği gibi:
بين الأشبج وبين قيسٍ باذخٌ		بَخْبِخُ لوالده وللمـولـود
Bunun üzerine Haccâc onu yakaladı ve öldürdü; ve dedi: “Vallahi bundan sonra asla **تبخبخ** etmeyeceksin.”
