# خبب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خبب

الخَبَبُ: ضَرْبٌ من العَدْوِ؛ وقيل: هو مِثْلُ الرَّمَلِ؛ وقيل: هو أَن يَنْقُل الفَرَسُ أَيامِنَه جميعاً، وأَياسِرَه جميعاً؛ وقيل: هو أَن يُراوِحَ بين يديهِ ورجليهِ، وكذلك البعيرُ؛ وقيل: الخَبَب السُّرْعَة؛ وقد خَبَّت الدَّابَّة تَخُبُّ، بالضَّمِّ، خَبّاً وخَبَباً وخَبِيباً، واخْتَبَّتْ، حكاه ثعلب؛ وأَنشد:
مُذَكَّرَة الثُّنْيَا، مُسانَدَة القَرَى،  * جُمَالِيَّة تَخْتَبُّ ثم تُنِيبُ وقد أَخَبَّها صاحِبُها، ويقال: جاؤُوا مُخِبِّينَ تَخُبُّ بهم دَوَابُّهم. وفي الحديث: أَنه كان إِذا طافَ، خَبَّ ثَلاثاً، وهو ضرب من العَدْوِ. وفي الحديث: وسُئِلَ عن السَّيرِ بالجَنَازَة، فقال: ما دونَ الخَبَبِ. وفي حديث مُفاخَرَةِ رعاءِ الإِبلِ والغَنَمِ: هل تَخُبُّون أَو تَصِيدون؟ أَراد أَنَّ رعاءَ الغَنَم لا يَحْتاجونَ أَن يَخُبُّوا في آثارِها، ورِعاء الإِبلِ يَحْتاجُون إِليه إِذا ساقُوها إِلى الماءِ(1) (1 قوله «ورعاء الابل يحتاجون إِليه إِذا ساقوها إِلى الماء» اي ويعزبون بها في المرعى فيصيدون الظباء والرثال وأولئك لا يبعدون عن المياه والناس فلا يصيدون ا هـ. من هامش النهاية.).
والخِبُّ: الخِدَاعُ والخُبْثُ والغِشُّ، ورجلٌ مُخابٌّ مُدْغِلٌ، كأَنه على خابَّ. ورجلٌ خَبٌّ وخِبٌّ: خَدَّاع جُرْبُزٌ، خَبيثٌ مُنْكَرٌ، وهو الخِبُّ والخَبُّ؛ قال الشاعر:
وما أَنتَ بالخَبِّ الخَتُورِ ولا الذي  * إِذا اسْتُودِعَ الأَسْرارَ يوماً أَذاعَها \<ص:342>
والأُنثى: خَبَّة. وقد خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً، وهو بَيِّنُ الخِبِّ، وقد خَبِبْتَ يارجُلُ تَخَبُّ خِبّاً، مثلُ عَلِمْتَ تَعْلم عِلْماً؛ ابن الأَعرابي في قوله: لا أُحْسِنُ قَتْوَ الـمُلوكِ والخَبَبا(1)
(1 قوله «لا أحسن إلخ» هو عجز بيت، وصدره: اني امرؤ من بني فزارة) قال: الخَبَبُ الخُبْثُ، وقال غيره: أَراد بالخَبَبِ مصدَر خَبَّ يَخُبُّ إِذا عَدَا. وفي الحديث: لا يدخُلُ الجنَّةَ خَبٌّ ولا خائنٌ. الخَبُّ، بالفتْح: الخَدَّاعُ وهو الجُرْبُزُ الذي يَسْعَى بينَ الناسِ بالفَساد؛ ورجلٌ خَبٌّ وامرأَةٌ خَبَّةٌ، وقد تُكْسَرُ خاؤُه، فأَمـَّا المصدر فبالكسر لا غير. والتَّخبِيبُ: إِفْسادُ الرجُل عَبْداً أَو أَمَةً لغيرهِ؛ يقال: خَبَّبَها فأَفسَدَها. وخَبَّبَ فلانٌ غُلامي أَي خَدَعَه. وقال أَبو بكر في قولهم، خَبَّبَ فلانٌ على فلانٍ صَديقَه: معناه أَفسده عليه؛ وأَنشد:
أُمَيْمة أَمْ صارتْ لقَوْلِ الـمُخَبِّبِ
والخِبُّ: الفسادُ. وفي الحديث: من خَبَّبَ امرَأَةً ومَمْلوكاً على مُسْلِمٍ فلَيس منَّا، أَي خدَعَه وأَفسده؛ ورجل خَبٌّ ضَبٌّ، وفي الحديث: الـمُؤْمِنُ غِرٌّ كَرِيمٌ، والكافِرُ خَـِبٌّ لَئيمٌ؛ فالغِرُّ الذي لا يَفْطُن للشَّرّ، والخِـَبُّ: ضِدُّ الغِرِّ، وهو الخَدَّاعُ الـمُفْسِدُ. يقال: ما كنْت خَبّاً، ولقد خَبِبْتَ تَخَبُّ خِبًّا. وقال ابنُ سيرين: إِني لَسْت بِخِـَبٍّ، ولكِنِ الخِـَبُّ لا يَخْدَعُني.
والخِبُّ: هَيَجانُ البَحْرِ واضْطِرابُه؛ يقال أَصَابَهُم خِبٌّ إِذا هَاجَ بِهِمُ البَحْر؛ خَبَّ يَخِبُّ. التهذيب: يقال أَصابهم الخِبُّ إِذا اضطربت أَمواج البحر، والْتَوَتِ الرياحُ في وَقْتٍ مَعْلُومٍ، تُلْجَأُ السُّفُنُ فيه إِلى الشَّط، أَو يُلْقَى الأَنجَر.
ابن الأَعرابي: الخِبابُ ثَوَرانُ البَحْر. وفي الحديث: أَنَّ يونس، على نَبِيِّنا وعَلَيه الصلاة والسلامُ، لـمَّا رَكِبَ البَحْر أَخَذَهم خِبٌّ شدِيدٌ. يقال: خَبَّ البَحرُ إِذا اضطرب.
والخَبُّ: حَبْلٌ من الرَّمْلِ، لاطِئٌ بالأَرض. والخُبَّةُ: مُسْتَنْقَعُ الماءِ. قال أَبو حنيفة: الخُبَّة من الرمْلِ، كَهَيْئَةِ الفَالِقِ، غير أَنـَّها أَوْسع وأَشَدُّ انتِشاراً، ولَيْسَتْ لها جِرَفَة، وهي الخِبَّة والخَبِيبة؛ وقيل الخِبَّة والخَبَّة والخُبَّة: طَريقٌ من رَمْلٍ، أَو سَحابٍ، أَو خِرْقَةٌ كالعِصابة، والخَبِيبَة مثْلُه. قال أَبو عبيدة: الخَبِيبَة كلُّ ما اجْتَمَع فطَالَ من اللَّحْمِ؛ قال: وكلُّ خَبِيبَةٍ من لَحْمٍ، فهو خَصيلَةٌ، في ذِراعٍ كانَتْ أَو غَيرِها. ويقال: أَخَذَ خَبِيبَةَ الفَخِذ. ولَحْمُ الـمَتْنِ يقال لهُ الخَبِيبَةُ، وهنَّ الخَبائِبُ. والخُبُّ: الغامِضُ من الأَرض، والجمع أَخْباب وخُبُوب.
والـمَخَبَّة: بَطْنُ الوادي(2)
(2 قوله «والمخبة بطن الوادي» هكذا في الأصل والمحكم وفي القاموس والخبة بالضم مستنقع الماء وموضع وبطن الوادي.)، وهي الخَبِيبَةُ والخُبَّةُ والخَبِيبُ.
\<ص:343>
والخُبَّةُ والخَبِيبُ: الخَدُّ في الأَرض. والخَبِيبةُ والخَبَّة والخِبَّةُ: الطريقَة من الرَّمْلِ والسَّحابِ، وهي من الثوب شِبْه الطُّرّة؛ أَنشد ثعلب:
يَطِرْنَ عن ظَهْري ومَتني خِبَبا
الأَصمعي:الخِبَّةُ والطِّبَّة والخَبِيبَةُ والطِّبَابَة: كل هذا طَرائِقُ من رَمْلٍ وسَحاب؛ وأَنشد قول ذي الرمة: من عُجْمَةِ الرَّمْلِ أَنْقَاء لهَا خِبَبُ
قال ورواه غيره: «لها حِبَبُ» وهي الطَّرائِقُ أَيضاً.
أَبو عمرو: الخَبُّ سَهْلٌ بينَ حَزْنَينِ يكونُ فِيه الكَمْأَةُ؛ وأَنشد قول عَدِيِّ بنِ زيد: تُجْنى لَكَ الكَمْأَةُ، رِبْعِيَّةً،  * بالخَبِّ، تَنْدى في أُصُول القَصِيصْ وقال شمر: خَبَّة الثَّوْبِ طُرَّته.
وثَوْبٌ خِبَب وأَخبابٌ: خَلَقٌ مُتَقَطِّع، عن اللحياني، وخَبائِبُ أَيضاً، مثلُ هَبائبَ إِذا تَمَزَّقَ.
والخَبِيبَة: الشَّرِيحَة من اللَّحْمِ؛ وقيل: الخُصْلة من اللَّحمِ يَخْلِطها عَقَبٌ؛ وقيل: كلُّ خَصِيلة خَبِيبة. وخَبائِب الـمَتْنَين: لحم طَوَارِهما؛ قال النابغة:
فأَرْسَلَ غُضْفاً، قد طَوَاهُنَّ ليلةً،  * تَقَيَّظْنَ، حَتى لَحْمُهُنّ خَبائِبُ والخَبَائِبُ: خَبائِبُ اللَّحْمِ، طَرَائِقُ تُرَى في الجِلْدِ مِن ذَهابِ اللَّحْمِ؛ يقال للَّحْمِ: خَبائِبُ أَي كُتَلٌ وزِيَمٌ وقِطَعُ ونَحْوُه. وقال أَوس ابنُ حَجَر: صَدىً غائر العَيْنَينِ، خَبَّبَ لَحْمَه *  سَمَائِمُ قَيْظٍ، فَهْو أَسْوَدُ شاسِف قال: خَبَّبَ لحمُه، وخدَّدَ لَحْمُه أَي ذَهَبَ لحمُه، فَرِيئَتْ له طَرَائِقُ في جِلْدِه. والخبيبة: صُوفُ الثَّنِيِّ، وهو أَفضل من العقيقة، وهي صُوفُ الجَذَع، وأَبْقَى وأَكْثر. والخبِيبة والخُبُّ: الخِرْقة تُخْرِجُها من الثَّوْب، فَتَعْصِبُ بها يدك. واخْتَبَّ من ثَوْبه خُبَّةً أَي أَخْرَج. وقال اللحياني: الخُبُّ الخِرْقة الطويلة مثل العِصابة؛ وأَنشد: لها رِجْلٌ مُجَبَّرَةٌ بخُبٍّ، *  وأُخْرَى ما يُسَتِّرها أُجَاحُ الأَزهري في ترجمة حنن، قال الليث: الحَنَّةُ خِرْقة تَلْبَسُها المرأَة فتُغَطِّي رأْسَها؛ قال الأَزهري: هذا حاقُّ التصحيف، والذي أُراه الخَبَّة بالخاءِ والباءِ.
الفرَّاءُ: الخَبيبة القِطْعة من الثَّوْب، والخُبَّةُ الخِرْقة تُخْرِجُها من الثوب، فتَعْصِبُ بها يدَكَ؛ قال الأَزهري: وأَما الحَنَّة، بالحاء والنون، فلا أَصلَ له في باب الثِّياب. أَبو حنيفة: الخُبَّة أَرض بين أَرْضَين، لا مُخصِبَة ولا مُجْدِبة؛ قال الراعي:
حتى تَنالَ خُبَّةً من الخُبَبْ
ابن شميل: الخُبَّة من الأَرض طريقة لَيِّنة مَيْثاءُ، ليست بحَزْنةٍ ولا سَهْلةٍ، وهي إِلى السُّهولة أَدنى.
\<ص:344>
قال: وأَنكره أَبو الدُّقَيْش. قال: وزعموا أَن ذا الرُّمَّة لَقِيَ رؤْبة فقال له ما معنى قول الراعي: أَناخُوا بأَشوالٍ إِلى أَهلِ خُبَّةٍ، *  طُروقاً، وقد أَقْعَى سُهَيْلٌ، فعَرَّدا؟ قال: فجعل رؤْبةُ يذهَب مرَّة ههنا، ومرَّةً ههنا إِلى أَن قال: هي أَرض بين الـمُكْلِئَة والـمُجْدِبة. قال: وكذلك هي. وقيل: أَهل خُبَّة، في بيت الراعي: أَبياتٌ قليلة، والخُبَّة من المَرَاعي ولم يفسر لنا. وقال ابن نُجَيمٍ: الخَبيبة والخُبَّة كلُّه واحدٌ، وهي الشَّقِيقة بين حَبْلَين من الرَّمْل، وأَنشد بيت الراعي. قال وقال أَبو عمرو: خُبَّة كَلأ، والخُبَّة: مكان يَسْتَنْقع فيه الماء، فَتَنْبُت حواليه البُقُول. وخُبَّة: اسم أَرض؛ قال الأَخطل: فَتنَهْنَهَتْ عنه، وَوَلَّى يَقْتَرِي  * رَمْلاً بِخُبَّةَ، تارةً، ويَصُومُ وخَبَّ النباتُ والسَّفَى: ارتَفع وطال. وخَبَّ السَّفَى: جَرَى. وخَبَّ الرجلُ خَبّاً: مَنَع ما عنده. وخَبَّ: نزل الـمُنْهَبِطَ من الأَرض لئلا يُشْعَرَ بموضعه بُخلاً ولُؤْماً.
والخَوابُّ: القَراباتُ، واحدها خابٌّ؛ يقال: لي من فلان خَوابُّ؛ ويقال: لي فيهم خَوابُّ، واحِدُها خابٌّ، وهي القَراباتُ والصِّهْر. والخَبْخابُ والخَبْخَبَة: رَخاوةُ الشيءِ الـمُضْطَرِب واضْطِرابُه. وقد تَخَبْخَبَ بَدنُ الرجل إِذا سَمِنَ ثم هُزِلَ، حتى يَسْتَرْخِيَ جلدُه، فتسمع له صوتاً من الهُزال. أَبو عمرو: خَبْخَبَ ووَخْوَخَ إِذا اسْتَرْخَى بطنُه، وخَبْخَب إِذا غَدَرَ، وتَخَبْخَب الحَرُّ: سكَن بعضُ فَوْرته. وخَبْخِبُوا عنكم من الظَّهِيرة: أَبْرِدُوا، وأَصله خَبِّبُوا بثلاث باءات، أَبدلوا من الباءِ الوُسْطَى خاءً للفرق بين فَعْلَل وفَعَّلَ، وإِنما زادوا الخاءَ من سائر الحروف، لأَن في الكلمة خاءً، وهذه عِلَّة جميع ما يُشْبهُه من الكلمات. وإِبل مُخَبْخَبة: عظيمة الأَجواف، وهي الـمُبَخْبَخَة، مقلوبٌ، مأْخوذٌ من بَخْ بَخْ؛ فأَما قوله: حتى تَجِيءَ الخَطَبهْ  * بِإِبِلٍ مُخَبْخَبَهْ
فليس على وجْهِه، إِنما هو مُبَخْبَخَة أَي يقال لها بَخْ بَخْ إِعْجاباً بها، فَقَلَب؛ وأَحسنُ من ذلك مُجَبْجَبَة، بالجيم أَي عظيمة الجُنُوب، وقد مضى ذكره. وخَبَّابٌ: اسم.
وخُبَيْبٌ :ابنُ عبداللّه بن الزبير، وكان عبداللّه يكنى بأَبي خُبَيْب؛ قال الراعي: ما إِن أَتَيْتُ، أَبا خُبَيْبٍ، وافِداً،  * يَوْماً، أُريدُ، لبَيْعَتي، تَبْديلا وقيل: الخُبَيْبَانِ عبداللّه بن الزبير وابنه؛ وقيل: هما عبداللّه وأَخوه مُصْعَب؛ قال حُمَيدٌ الأَرقط:
قَدْني من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي
فمن روى الخُبَيْبِينَ على الجمع، يريد ثلاثتهم. وقال ابن السكيت: يريد أَبا خُبَيْبٍ ومَن كان على رأْيه. \<ص:345>

### Türkçe

**الخَبَبُ**: koşunun bir türü; ve denildi ki: o, **الرَّمَلِ** gibidir; ve denildi ki: atın bütün sağlarını ve bütün sollarını nakletmesidir; ve denildi ki: iki eli ile iki ayağı arasında nöbetleşmesidir; deve de böyledir; ve denildi ki: **الخَبَب** sürattir; ve binek hayvanı **خَبَّت** **تَخُبُّ**, zamme ile, **خَبّاً** ve **خَبَباً** ve **خَبِيباً** (olarak); ve **اخْتَبَّتْ**; bunu Sa‘leb rivayet etti; ve inşad etti:
مُذَكَّرَة الثُّنْيَا، مُسانَدَة القَرَى،  * جُمَالِيَّة تَخْتَبُّ ثم تُنِيبُ
Ve sahibi onu **أَخَبَّها**; ve denilir: **مُخِبِّينَ** olarak geldiler; binek hayvanları onları **تَخُبُّ** (koşturur). Ve hadiste: tavaf ettiği zaman üç kere **خَبَّ** ederdi; o, koşunun bir türüdür.
Ve hadiste: cenaze ile yürüyüş hakkında soruldu da dedi: **الخَبَبِ**’den aşağısı.
Ve deve ve koyun çobanlarının övünmesi hadîsinde: “Siz **تَخُبُّون** mu edersiniz yoksa av mı yaparsınız?”
Koyun çobanlarının, izlerinin ardında **يَخُبُّوا** etmeye ihtiyaç duymadıklarını; deve çobanlarının ise onları suya sürdükleri zaman ona ihtiyaç duyduklarını kastetti(1)
(1 “**ورعاء الابل يحتاجون إِليه إِذا ساقوها إِلى الماء**” sözü: yani onları otlakta uzaklaştırırlar da ceylanları ve **الرثال**’ı avlarlar; ötekiler ise sulardan ve insanlardan uzaklaşmazlar, bu yüzden av yapmazlar; son. **النهاية** kenarından.)

Ve **الخِبُّ**: aldatma ve kötülük ve hile; ve **مُخابٌّ** **مُدْغِلٌ** bir adam; sanki **خابَّ** üzerinedir. Ve **خَبٌّ** ve **خِبٌّ** bir adam: aldatıcı, kurnaz, habis, çirkin; o, **الخِبُّ** ve **الخَبُّ**’dur; şair dedi:
وما أَنتَ بالخَبِّ الخَتُورِ ولا الذي  * إِذا اسْتُودِعَ الأَسْرارَ يوماً أَذاعَها
\<ص:342>
Dişisi: **خَبَّة**. Ve **خَبَّ** **يَخَبُّ** **خِبّاً**; ve o, **الخِبِّ**’i açıkça belli olandır; ve (ey) adam, sen **خَبِبْتَ** **تَخَبُّ** **خِبّاً**; **عَلِمْتَ تَعْلم عِلْماً** gibidir; İbnü’l-A‘râbî, şu söz hakkında:
لا أُحْسِنُ قَتْوَ الـمُلوكِ والخَبَبا(1)
(1 “**لا أحسن إلخ**” sözü bir beytin ikinci yarısıdır; ilk yarısı: “**اني امرؤ من بني فزارة**”)
Dedi: **الخَبَبُ** kötülüktür; başkası dedi: **الخَبَبِ** ile, **خَبَّ يَخُبُّ**’un masdarını kastetti; koştuğu zaman. Ve hadiste: cennete **خَبٌّ** da **خائنٌ** da girmez.
**الخَبُّ**, fetha ile: aldatıcıdır; o, insanlar arasında fesatla koşuşturan kurnazdır; ve **خَبٌّ** bir adam ve **خَبَّةٌ** bir kadın; ve onun **خاء**’ı kırılabilir; fakat masdar ise, kesra iledir, başka değil.
Ve **التَّخبِيبُ**: bir adamın, başkasına ait bir köleyi veya cariyeyi bozmasıdır; denilir: onu **خَبَّبَها** da onu bozdu.
Ve falan, benim oğlanımı **خَبَّبَ**: yani onu aldattı. Ebû Bekir, onların “falan, falanın dostunu falana karşı **خَبَّبَ**” sözünde dedi: manası, onu ona karşı bozdu; ve inşad etti:
أُمَيْمة أَمْ صارتْ لقَوْلِ الـمُخَبِّبِ
Ve **الخِبُّ**: fesattır. Ve hadiste: kim bir kadını ve bir köleyi bir Müslümana karşı **خَبَّبَ** ederse bizden değildir; yani onu aldattı ve bozdu; ve **خَبٌّ ضَبٌّ** bir adam; ve hadiste: mümin **غِرٌّ** kerimdir; kâfir ise **خَـِبٌّ** alçaktır; **الغِرُّ**, şerri fark etmeyen kimsedir; **الخِـَبُّ**: **الغِرِّ**’ün zıddıdır; o, bozguncu aldatıcıdır.
Denilir: ben **خَبّاً** olmadım; fakat sen **خَبِبْتَ** **تَخَبُّ** **خِبًّا**. İbn Sîrîn dedi:
إِني لَسْت بِخِـَبٍّ، ولكِنِ الخِـَبُّ لا يَخْدَعُني.
Ve **الخِبُّ**: denizin coşması ve çalkalanmasıdır; denilir: deniz onları coşturduğu zaman onlara **خِبٌّ** isabet etti; **خَبَّ يَخِبُّ**. **التهذيب**: denilir: denizin dalgaları çalkalandığı ve rüzgârlar belli bir vakitte dolandığı zaman onlara **الخِبُّ** isabet etti; o vakitte gemiler kıyıya sığınmaya zorlanır, yahut **الأَنجَر** atılır.
İbnü’l-A‘râbî: **الخِبابُ** denizin kabarmasıdır. Ve hadiste: Yunus—nebimize ve ona salât ve selâm olsun—denize bindiği zaman onları şiddetli bir **خِبٌّ** aldı. Denilir: deniz çalkalandığı zaman **خَبَّ البَحرُ**.
Ve **الخَبُّ**: kumdan bir iptir, yere yapışık. Ve **الخُبَّةُ**: su birikintisidir. Ebû Hanîfe dedi: **الخُبَّة** kumdandır; **الفَالِقِ** heyeti gibidir; ancak o daha geniş ve daha şiddetli yayılımlıdır; onun **جِرَفَة**’si yoktur; o, **الخِبَّة** ve **الخَبِيبة**’dir; ve denildi: **الخِبَّة** ve **الخَبَّة** ve **الخُبَّة**: kumdan bir yol; yahut buluttan; yahut bir bez parçası, sargı gibi; **الخَبِيبَة** de onun gibidir.
Ebû Ubeyde dedi: **الخَبِيبَة** etten uzayıp toplanan her şeydir; dedi: etten her **خَبِيبَة**, o bir **خَصيلَةٌ**’dır; ister kolda olsun ister başkasında. Ve denilir: uyluğun **خَبِيبَةَ**’sini aldı. Sırt etine **الخَبِيبَةُ** denilir; onların çoğulu **الخَبائِبُ**’dir.
Ve **الخُبُّ**: yerin gizli (çukur) olanıdır; çoğulu **أَخْباب** ve **خُبُوب**.
Ve **الـمَخَبَّة**: vadinin karnı(2)
(2 “**والمخبة بطن الوادي**” sözü: asılda ve **المحكم**’de ve **القاموس**’ta böyledir; **الخبة** zamme ile su birikintisidir ve bir yerdir ve vadinin karnıdır.)،
ve o, **الخَبِيبَةُ** ve **الخُبَّةُ** ve **الخَبِيبُ**’dir.
\<ص:343>
Ve **الخُبَّةُ** ve **الخَبِيبُ**: yerdeki çiziktir. Ve **الخَبِيبةُ** ve **الخَبَّة** ve **الخِبَّةُ**: kumdan ve buluttan yol şerididir; ve o, elbiseden püskül benzeridir; Sa‘leb inşad etti:
يَطِرْنَ عن ظَهْري ومَتني خِبَبا
el-Asma‘î: **الخِبَّةُ** ve **الطِّبَّة** ve **الخَبِيبَةُ** ve **الطِّبَابَة**: bunların hepsi kumdan ve buluttan yol şeritleridir; ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:
من عُجْمَةِ الرَّمْلِ أَنْقَاء لهَا خِبَبُ
Dedi: başkası onu “**لها حِبَبُ**” diye rivayet etti; o da yol şeritleridir.
Ebû Amr: **الخَبُّ** iki sertliğin arasında bir düzlük olup içinde **الكَمْأَةُ** bulunur; ve ‘Adiyy b. Zeyd’in sözünü inşad etti:
تُجْنى لَكَ الكَمْأَةُ، رِبْعِيَّةً،  * بالخَبِّ، تَنْدى في أُصُول القَصِيصْ
Şemmer dedi: elbisenin **خَبَّة**’si onun püskülüdür.
Ve **خِبَب** ve **أَخبابٌ** bir elbise: yıpranmış, parçalanmış; Lihyânî’den; ve **خَبائِبُ** da; **هَبائبَ** gibi, yırtıldığı zaman.
Ve **الخَبِيبَة**: etten dilimdir; ve denildi: içine sinir karışan et tutamıdır; ve denildi: her tutam **خَبِيبة**’dir.
Ve iki sırtın **خَبائِب**’i: iki yanlarının etidir; Nâbiga dedi:
فأَرْسَلَ غُضْفاً، قد طَوَاهُنَّ ليلةً،  * تَقَيَّظْنَ، حَتى لَحْمُهُنّ خَبائِبُ
Ve **الخَبَائِبُ**: etin **خَبائِبُ**’idir; etin gitmesinden deride görülen yol şeritleridir; ete denilir: **خَبائِبُ**; yani yumrular ve parçacıklar ve kesikler ve benzeri. Evs b. Hacer dedi:
صَدىً غائر العَيْنَينِ، خَبَّبَ لَحْمَه *  سَمَائِمُ قَيْظٍ، فَهْو أَسْوَدُ شاسِف
Dedi: onun eti **خَبَّبَ** oldu ve eti çizgili oldu; yani eti gitti de derisinde yol şeritleri göründü.
Ve **الخبيبة**: **الثَّنِيِّ**’nin yünüdür; o, **العقيقة**’den daha üstündür; o da **الجَذَع**’ın yünüdür; ve daha kalıcı ve daha çoktur. Ve **الخبِيبة** ve **الخُبُّ**: elbiseden çıkardığın bez parçasıdır; onunla elini sararsın.
Ve elbisesinden bir **خُبَّةً** **اخْتَبَّ** etti: yani çıkardı. Lihyânî dedi: **الخُبُّ** sargı gibi uzun bez parçasıdır; ve inşad etti:
لها رِجْلٌ مُجَبَّرَةٌ بخُبٍّ، *  وأُخْرَى ما يُسَتِّرها أُجَاحُ
el-Ezherî, **حنن** maddesinde, dedi: Leys dedi: **الحَنَّةُ** kadının giydiği bir bez parçasıdır; onunla başını örter; el-Ezherî dedi: bu, tashifin ta kendisidir; bana görünen, **الخَبَّة**’dir, **الخاء** ve **الباء** ile.
el-Ferrâ’: **الخَبيبة** elbiseden parçadır; **الخُبَّةُ** elbiseden çıkardığın bez parçasıdır; onunla elini sararsın; el-Ezherî dedi: **الحَنَّة** ise, **الحاء** ve **النون** ile, elbiseler babında aslı yoktur.
Ebû Hanîfe: **الخُبَّة** iki yer arasında bir yerdir; ne verimli ne kıt; çoban dedi:
حتى تَنالَ خُبَّةً من الخُبَبْ
İbn Şümeyl: **الخُبَّة** yerden yumuşak bir şerittir, **مَيْثاءُ**; ne serttir ne düz; düzlüğe daha yakındır.
\<ص:344>
Dedi: Ebû’d-Dukayş bunu inkâr etti. Dedi: Zü’r-Rumme’nin, Ru’be’ye rastlayıp çobanın şu sözünün manası nedir diye sorduğunu iddia ettiler:
أَناخُوا بأَشوالٍ إِلى أَهلِ خُبَّةٍ، *  طُروقاً، وقد أَقْعَى سُهَيْلٌ، فعَرَّدا؟
Dedi: Ru’be, bir kere buraya bir kere şuraya gidip geldi; nihayet dedi ki: o, otlaklı yer ile kıt yer arasında bir yerdir. Dedi: o da böyledir. Ve denildi: çobanın beytindeki **أَهل خُبَّة**: az sayıda beyitlerdir; **الخُبَّة** meralardandır; bize açıklamadı. İbn Nüceym dedi: **الخَبيبة** ve **الخُبَّة** hepsi birdir; o, kumdan iki **حَبْلَين** arasında **الشَّقِيقة**’dir; ve çobanın beytini inşad etti. Dedi ve Ebû Amr dedi: **خُبَّة** otlaktır; ve **الخُبَّة**: suyun biriktiği yerdir; onun çevresinde otlar biter. Ve **خُبَّة**: bir yer adıdır; el-Ahtal dedi:
فَتنَهْنَهَتْ عنه، وَوَلَّى يَقْتَرِي  * رَمْلاً بِخُبَّةَ، تارةً، ويَصُومُ
Ve bitki ve **السَّفَى** **خَبَّ** etti: yükseldi ve uzadı. Ve **السَّفَى** **خَبَّ** etti: aktı. Ve adam **خَبّاً** **خَبَّ** etti: yanındakini men etti. Ve **خَبَّ**: cimrilik ve alçaklıkla, yerinin bilinmemesi için yerin alçak kısmına indi.
Ve **الخَوابُّ**: akrabalıklardır; tekili **خابٌّ**; denilir: falandan bana **خَوابُّ** vardır; ve denilir: onların içinde bana **خَوابُّ** vardır; tekili **خابٌّ**; o, akrabalıklar ve sıhriyettir.
Ve **الخَبْخابُ** ve **الخَبْخَبَة**: çalkalanan şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır.
Ve adamın bedeni, şişmanlayıp sonra zayıfladığı zaman **تَخَبْخَبَ** eder; ta ki derisi gevşesin de zayıflıktan ona bir ses işitirsin. Ebû Amr: karnı gevşediği zaman **خَبْخَبَ** ve **وَخْوَخَ**; ve **خَبْخَب** ettiği zaman hainlik etti; ve sıcağın bir kısmı yatıştığı zaman **تَخَبْخَب الحَرُّ**; ve öğle sıcağından kendiniz için **خَبْخِبُوا**: serinleyin; aslı **خَبِّبُوا** idi, üç **باء** ile; **فَعْلَل** ile **فَعَّلَ** arasında ayırım için orta **الباء**’dan bir **خاء** bedel ettiler; ve ancak diğer harflerden **الخاء**’ı artırdılar; çünkü kelimede **خاء** vardır; bu, ona benzeyen kelimelerin hepsinin illetidir. Ve **مُخَبْخَبة** develer: karın boşlukları büyük; o, **الـمُبَخْبَخَة**’dir; ters çevrilmiş; **بَخْ بَخْ**’tan alınmıştır; fakat şu sözü:
حتى تَجِيءَ الخَطَبهْ  * بِإِبِلٍ مُخَبْخَبَهْ
yerinde değildir; ancak o **مُبَخْبَخَة**’dir; yani ona hayranlıkla **بَخْ بَخْ** denilir; sonra ters çevirdi; bundan daha iyisi **مُجَبْجَبَة**’dir, **الجيم** ile; yani yanları büyük; onun zikri geçti.
Ve **خَبَّابٌ**: bir isimdir.
Ve **خُبَيْبٌ**: Abdullah b. Zübeyr’in oğludur; Abdullah, **أَبي خُبَيْب** künyesiyle künyelenirdi; çoban dedi:
ما إِن أَتَيْتُ، أَبا خُبَيْبٍ، وافِداً،  * يَوْماً، أُريدُ، لبَيْعَتي، تَبْديلا
Ve denildi: **الخُبَيْبَانِ** Abdullah b. Zübeyr ve oğludur; ve denildi: ikisi Abdullah ve kardeşi Mus‘ab’dır; Humeyd el-Arkat dedi:
قَدْني من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي
Kim **الخُبَيْبِينَ**’i cem‘ üzere rivayet ederse, onların üçünü kasteder. İbnü’s-Sikkît dedi: **أَبا خُبَيْبٍ**’i ve onun görüşü üzere olanı kasteder.
\<ص:345>
