# خبت (خ-ب-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Habete (tı) ağaçlardan dökülmüş yapraklardır

- Harfler: خ - ب - ت
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُخْبِتِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعِلِينَ | Saygıyla meyledenler | 1 | 1 | [22:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/ayet/22:34.md) |
| [فَتُخْبِتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8E.md) | فَتُفْعِلَ | Hemen saygıyla meyleder | 1 | 1 | [22:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/ayet/22:54.md) |
| [وَأَخْبَتُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعَلُوا | Ve saygıyla meylettiler | 1 | 1 | [11:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/ayet/11:23.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir
2. [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İbadet yeri
3. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yol
4. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ad verilen
5. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
6. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
7. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
8. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
9. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
10. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üzüm demektir
11. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
12. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Süllem” merdiven demektir
13. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
14. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
15. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
16. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
17. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahçe demektir
18. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
19. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
20. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
21. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
22. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
25. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
26. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md), [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [طمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Çevresine göre alçakta kalan, geniş, rüzgâr ve taşkından korunaklı, ayakların sağlam bastığı ve suyun dineldiği çukur veya düz vadi |
| Çekirdek Özet 2 | Kişinin kibir ve böbürlenmeyi terk ederek kalbini ve benliğini Allah’ın huzurunda dingin bir alçakgönüllülük ve sükûnet zeminine indirmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ve bilincin kabarıştan arınarak ilahi iradeye pürüzsüzce boyun eğmesi; sükûnete kavuşmuş, teslimiyet eksenli içsel denge |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca edilgen bir eziklik veya salt kederli bir boyun eğiş sanıp kelimedeki emniyet, dinginlik ve zemin sağlamlığı boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Gizlenme, alçalma, örtünme, sarsılma veya yüzeyin altına inme hareketi; nitekim [خبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3.md) kökünde gizlemek, [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) kökünde arılıktan düşüp değersizleşmek, [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) kökünde derinlikten bilgi çıkarmak, [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) kökünde aşağı doğru vurup düşürmek anlamı belirgindir | ت | Çekirdekteki aşağı inme ve örtünme hareketini yumuşak, kararlı ve sükûnetle yere oturup dinginleşen bir duraklama sınırına kavuşturmuştur; sarsıntılı düşüş yerine alçak ve mutmain bir zemine yerleşmeyi sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar, ayırıcı perde (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşma) | Bir sınıra girme, dışarıdan tecrit olma, ayrılmış ve örtülü bir alana sığınma |
| ب | Ev, çadır, iç mekân | İçine girilen, korunaklı, sığınılan ve ikamet edilen güvenli iç alan |
| ت | İşaret, son sınır, antlaşma ve karar kılma nişanesi | Hareketin bittiği, sınırın tayin edildiği ve kesin bir duruşla bağlandığı nokta |
| خبت | Çit ve örtüyle ayrılmış korunaklı bir iç alana girip orada kararlılıkla durma hareketi | İnsanın benliğini kabarmadan arındırarak korunaklı ve alçak bir menzile çekmesi, orada güven ve teslimiyet sınırına oturması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çevresindeki yüksek arazilere göre çukurda, alçakta, geniş ve kumlu olan, rüzgârdan korunan ve suların toplanıp sükûnet bulduğu çöl vadisi veya ova; bu tür bir alana inmeye veya oraya ulaşmaya denir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde yer adı veya topoğrafik bir niteleme olarak alçak ve geniş kum düzlüğü anlamında geçer; Amr b. Yesribî’ye atfedilen erken rivayette güvenli ve sahipsiz bırakılsa dahi dokunulmayacak bir durumu anlatmak üzere bu arazi adı anılır: إِنْ رَأَيْتَ نَعْجَةً تَحْمِلُ شَفْرَةً وَزِنَاداً بِخَبْتِ الجَمِيشِ فَلاَ تَهِجْهَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi kullanımında yüksek araziden (necd) inip alçak ve mutmain ovaya giren kimse için أصحر gibi أَخْبَتَ denilmiş; daha sonra kişinin kibrini kırıp alçakgönüllü ve mutmain bir tavra girmesi bu duruma benzetilmiştir |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça خبت kökü, Sami dil ailesinde özellikle Güney Sami ve Arap yarımadası topoğrafyasıyla doğrudan örtüşen yerel ve somut bir arazi tasvirine dayanır. Kökün temelinde yer alan alçalma, yere çökme ve gizlenme semantiği, Proto-Sami düzeyindeki sığınma, çökme veya çukurlaşma morfemleriyle akrabadır. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu kök doğrudan üçlü olarak yaygın bir fiil çekimine sahip olmamakla birlikte, kökün ilk iki harfini oluşturan ikili kök çökme, saklanma ve alçakta kalma anlamlarıyla paralellik gösterir. Arapçada kök, yüksek yerin (necd ve hazm) zıddı olan alçak, düz ve korunaklı vadiyi (el-habt) ifade ederek özelleşmiş, oradan da insanın iç dünyasındaki böbürlenmenin kırılarak dingin bir teslimiyete dönüşmesini anlatan yüksek bir ahlaki kavrama evrilmiştir. Bu yönüyle kök, fiziksel çukurlaşmadan manevi tevazuya uzanan düzenli bir semantik kaymanın tipik bir örneğidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çukur araziye inmekten içsel dinginliğe geçiş | نزل الخبت veya صار في الخبت somut eyleminden türeyerek kalbin yatışması, alçalması ve Allah’a teslim olması anlamına ulaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek üzerinden örtünme ve çökme | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üçlü kök sınırlı olmakla birlikte, çökme ve alçak zemine sığınma matrisiyle uyumludur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu üçlü köke dair doğrulanmış doğrudan bir eşasıl tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبت | Anlamlı | Alçak ve geniş arazi; boyun eğme ve sükûnet bulma | Hedef köktür; alçak zemine yerleşmekten tevazu ve huşua intikal etmiştir | Kur'an'da geçer |
| [ختب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız ve işlek bir anlam kökü olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [بخت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA.md) | Anlamlı | Şans, talih; iri yapılı deve türü | Farsça veya Aramice üzerinden erken dönemde Arapçaya girmiş ödünç bir kullanımdır | Kur'an'da geçmez |
| بتخ | Anlamlı | Kesmek, koparmak | [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md) köküne yakın biçimde bir şeyi kökünden veya ucundan kesip ayırmayı bildirir | Kur'an'da geçmez |
| تخب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik yapıda terkip edilmemiş ihmal edilmiş diziliştir | Kur'an'da geçmez |
| تبخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan mühmel bir permütasyondur | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبت | Merkez | Alçakgönüllülük ve dingin teslimiyet | İçsel bir alçalışla birlikte sükûnet, güven ve sebatı barındırır | Kalbin kabarışını bırakıp mutmain bir zemine oturmasıdır |
| [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) | Komşu | Korku ve saygıyla boyun eğme | Daha çok göz, ses ve bedendeki çekinme ve ürpertiyi öne çıkarır | Kalpteki haşyetin dış organlara yansıyan sönüklüğüdür |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Eğilme, itaat etme | Doğrudan boyun bükme ve fiziksel veya iradi teslimiyeti ifade eder | Güç karşısında başını öne eğip emre amade olmaktır |
| [طمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D9%86.md) | Komşu | Yatışma, sükûnet bulma | Sarsıntının durması, nefsin huzur ve emniyete ermesidir | Korku ve telaşın yerini zihni ve kalbi güvenin almasıdır |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Büyüklenme, böbürlenme | Kendini üstün görerek yüksekte konumlandırma ve kabarmadır | خبت kökünün zıddı olarak yukarı doğru taşma ve dikleşmedir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبت | Alçakgönüllülükle sükûnete erme | Hem fiziksel alçaklığı hem manevi tevazu ve güveni tek gövdede toplar | Kesin |
| Latince | Humilitas, submissio | Alçakgönüllülük, boyun eğiş | Humilitas kelimesi toprak (humus) kökünden gelerek fiziksel alçaklık benzerliğini taşır ancak mutmain sükûnet boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Humble submission, tranquil humility | Alçakgönüllü teslimiyet, dingin tevazu | Submission tek başına zoraki itaati çağrıştırabilir; tranquil humility kökteki güven ve yatışma boyutunu daha iyi yakalar | Güçlü |
| Almanca | Demut, Ergebenheit | Tevazu, içten teslimiyet | Demut kulca boyun eğişi karşılar; kökün zemin ve emniyet boyutunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | Humilité sereine, soumission | Dingin alçakgönüllülük, boyun eğme | Soumission dışsal kalabilir; humilité sereine kalbin mutmain oluşunu da kısmen içerir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَخْبَتُوا | İman ve salih amel eşliğinde Rabbe içten boyun eğip sükûnet bulmak | İnananların hidayet üzere sebatını ve inkârcıların kibrine karşı teslimiyetlerini bildiren bağlam; örnek ayet: Hûd [11:23](https://lisan.digital/tr/ayet/11:23.md) |
| الْمُخْبِتِينَ | Kibir ve bencilliği kırılmış, Allah anıldığında kalbi titreyen ve ibadete yönelen mütevazı kullar | İbadetlerin, menasikin ve kurbanın ruhunu anlatan hidayet ve tebşir bağlamı; örnek ayet: Hacc [22:34](https://lisan.digital/tr/ayet/22:34.md) |
| فَتُخْبِتَ | Kalbin hakikat karşısında yumuşayıp pürüzsüzce yatışması ve şüpheden arınarak boyun eğmesi | İlim verilen kimselerin vahyin hak olduğunu kavrayıp kalplerinin pürüzsüzce teslim olması bağlamı; örnek ayet: Hacc [22:54](https://lisan.digital/tr/ayet/22:54.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve kalbi ameller bahsi | İmanın sadece dille ikrar veya zihni tasdik mi olduğu, yoksa kalbin kibirden arınıp huzurla boyun eğmesini mi gerektirdiği | İmanın kuru bir kabulleniş değil, benliğin direncini kıran mutmain bir teslimiyet olması yönünde yoğunlaşmıştır |
| Fıkıh | Namaz ve hac ibadetlerinin adabı | İbadetlerdeki şekli rükünlerin geçerliliği yanında huşu ve ihbatın ibadetin kabul şartı veya kemali olup olmadığı | Kurban ve menasikte şekilciliğin ötesinde kalbin mütevazı ve taşkınlıktan uzak bir kıvama gelmesi |
| Tefsir | Hacc ve Hûd surelerindeki müjde ayetleri | İhbat halinin bir korku mu yoksa güven ve mutmainlik mi ifade ettiği tartışması | Müfessirler kelimeyi hem تواضع hem de طمأنينة ile açıklayarak korkulu bir eziklik değil güvenli bir alçalış olduğunu belirtmişlerdir |
| Hadis | Zikir, dua ve ahlak rivayetleri | Kişinin nefsini aşağıda tutup Rabbine karşı iftihar ve tekebbürden arınması hali | Peygamber dualarında geçen kalbin ihbatı ifadesi, şüpheden ve taşkınlıktan arınmış dingin yönelişi nitelemiştir |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyete yöneliş | Kibrin tasfiyesi ve mutmain teslimiyet | Kalbin ilahi emirlere karşı direncini kırarak ibadeti riyadan ve kibirden korumak | Kulun kendi gücüne güvenmeyi bırakıp Allah’ın kudreti karşısında güvenle sükûnete ermesi | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı | Epistemik tevazu | Zihnin peşin hükümlerden, kibrinden ve taassuptan arınarak veriyi olduğu gibi kabule hazır hale gelmesi | İlim sahiplerinin vahiy karşısında kalplerinin yatışması, hakikate karşı direncin kırılması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet anlayışı | İktidar taşkınlığının engellenmesi | Yöneticinin ve yönetilenin tahakküm hırsını frenleyip hukukun üstünlüğü önünde alçalması | Güç zehirlenmesine karşı siyasal aklın alçakgönüllülük ve denetlenebilirlik zeminine çekilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tüketim ahlakı | İhtirasın ve şımarıklığın dizginlenmesi | Servet sahiplerinin karunlaşmasını önleyerek infak ve paylaşımı kolaylaştırmak | Malın insanı azdırmasına engel olan, bollukta bile şımarmayıp tevazu içinde kalmayı sağlayan ahlaki duruş | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Taban enerji seviyesi (Ground state) | Fizikte bir parçacığın yüksek ve kararsız bir enerji seviyesinden en düşük, en kararlı ve dış etkilere karşı en korunaklı denge seviyesine inerek yerleşmesi durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Benlik kibrinin yatışması / Narsisistik çözülme | Psikolojide bireyin savunmacı ve yapay olarak şişirilmiş üstünlük zırhını terk edip kendi gerçek sınırlarıyla barışarak iç huzur ve sükûnete kavuşması hali | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İhbat kavramını salt çaresizlikten kaynaklanan pısırıklık, özgüvensizlik, iradesiz bir sinmişlik veya edilgen bir mağlubiyet psikolojisi olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece alçalmayı değil; geniş, sağlam, suyun biriktiği, rüzgârın savuramadığı güvenli bir vadi gibi kalbin şüphe ve kibirden arınıp sükûnet ve sebat bulmasını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbadet ve ahlaktaki teslimiyetin onurlu ve bilinçli bir iç denge olduğu gerçeği gözden kaçar; dindarlık aşağılık kompleksine veya ezilmişlik hissine indirgenerek dinamizmini kaybeder |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an ahlakının merkezinde yer alan kibir ile tevazu arasındaki zıtlığın somut topoğrafik kökünü gösterir; kulun Allah karşısındaki konumunun yapay bir ezilme değil, bilakis fıtri ve sükûnet dolu bir dengeye kavuşma olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadetlerin ve kurbanın takva boyutunu ele alan ayetlerde, ilim sahiplerinin vahiy karşısındaki zihni ve kalbi teslimiyetini bildiren ifadelerde ve inkârcıların kibrine mukabil müminlerin kurtuluşunu anlatan ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevazunun bir zafiyet, boyun eğişin ise değersizlik olduğu şeklindeki yanılgıyı düzeltir; hakiki gücün ve istikrarın yapay böbürlenmelerde değil, hakikate teslim olup onun sükûnet zeminine yerleşmekte olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüksek tepelerin arasında kalan, rüzgârdan emin, geniş, çukur ve suların dinginleşerek yerleştiği sağlam vadi tabanı.
- Soyut anlam: İnsanın içsel kibrini ve taşkın benliğini törpüleyerek ilahi hakikat karşısında huzurlu, mutmain, saygılı ve sarsılmaz bir teslimiyete ermesi.
- Sistematik karşılık: Bireysel, zihni ve toplumsal varlığın yüksek enerji ve kaos üreten kibir düzeyinden, en kararlı denge ve sükûnet sunan hakikat zeminine oturması.
- LaTeX modeli: $$E_k \to E_0 \implies \lim_{t \to \infty} \Delta S(t) = 0 \quad \text{veya} \quad \vec{\nabla} \Phi(x) \to 0 \implies \Psi \in \Omega_0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde yüksek ve dengesiz bir kibir veya potansiyel enerji düzeyi olan $E_k$, en kararlı ve dingin taban seviyesi olan $E_0$ düzeyine iner. Bu iniş sonucunda içsel dalgalanma ve kaos değişimi $\Delta S(t)$ sıfıra yaklaşarak mutmain bir sükûnet durumunu hasıl eder. Alan gradyanı $\vec{\nabla} \Phi(x)$ sıfıra ulaştığında bilinç ve irade $\Psi$, güvenli ve alçak vadiyi temsil eden kararlı denge havzası $\Omega_0$ içine yerleşir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/ayet/11:23.md) — وَأَخْبَتُوا

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Doğrusu inanan, salih ameller işleyen ve Rabblarına boyun eğenler; işte onlardır cennetlik olanlar. Orada ebediyyen kalacaklardır.

### [Hac 22:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/ayet/22:34.md) — الْمُخْبِتِينَ

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ

Meal (IK): Biz; her ümmet için kurban kesmeyi meşru kıldık ki Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanların üzerine O’nun adını ansınlar. Sizin tanrınız, bir tek tanrıdır. O’na teslim olun. Sen mütevazı olanları müjdele.

### [Hac 22:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/ayet/22:54.md) — فَتُخْبِتَ

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Bir de bu, kendilerine ilim verilenlerin onun, Rabbından gelme bir gerçek olduğunu bilip inanmaları ve gönüllerini ona bağlamaları içindir. Muhakkak ki Allah; iman edenleri dosdoğru yola iletir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Habete (tı) ağaçlardan dökülmüş yapraklardır. Tı te’ye dönüşerek habete (te) insanın gönlünün bir tarafa akması, meyletmesi manasını kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والباء معهما
خ ب ت، ب خ ت يستعملان فقط خبت: الخَبْتُ: ما اتسع من بطون الأرض، وجمعه خُبُوت.
والمُخْبِتُ: الخاشع المتضرع، إلى الله يُخْبِتُ قلبه لله.
والخَبيتُ من الأشياء: الحقير الرديء، قال:
يَنْفَعَ الطِّيبُ القليل من الرز		ق ولا ينفع الكثير الخَبيتُ
وهو الخبيث بالثاء أيضا.
بخت: البُخْتُ والبُخْتيُّ، أعجميان دخيلانِ: الإبل الخراسانية تُنْتَجُ من إبلٍ عربية وفالج.
رجل مَبخُوتٌأي ذو بَخْتٍ وجدٍّ.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**التاء** و**الباء** معهما
خ ب ت، ب خ ت yalnızca kullanılırlar.

**خبت**: **الخَبْتُ**: yerin karınlarından (çukur yerlerinden) genişleyen şey; çoğulu **خُبُوت**’tur.
Ve **المُخْبِتُ**: huşûlu, yalvaran; Allah’a; kalbini Allah için Allah’a **يُخْبِتُ**.
Ve eşyalardan **الخَبيتُ**: değersiz, kötü; dedi ki:
يَنْفَعَ الطِّيبُ القليل من الرز		ق ولا ينفع الكثير **الخَبيتُ**
Ve o, **الثاء** ile de **الخبيث**’tir.

**بخت**: **البُخْتُ** ve **البُخْتيُّ**, ikisi de yabancı (Arapça olmayan) ve içeri girmiştir: Horasan develeri; Arap develerinden ve **فالج**’den doğurtulur.
**رجل مَبخُوتٌ** yani **بَخْتٍ** ve talih sahibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَبْتُ: المطمئن من الأرض فيه رمل والإخباتُ، الخشوع. يقال: أَخْبَتَ لِلهِ. وفيه خَبْتَةٌ، أي تواضع.

##### Türkçe

**الخَبْتُ**: yerden alçak (çukur) olan kısım; içinde kum vardır. Ve **الإخباتُ**: huşû. Denilir: **أَخْبَتَ لِلهِ**. Ve onda **خَبْتَةٌ** vardır; yani tevazu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ب
خبت ، بخت : مستعملان .
خبت : قال الليث : الْخَبْتُ عربيَّةٌ مَحْضَة ،
وجمعُه خُبُوتٌ وهو ما اتَّسَع من بُطون
الأرض .
وقال ابن الأعرابيِّ : الْخَبْتُ ما اطمأَنَّ من
الأرض واتسع .
وقال شمرٌ : قال أبو عمرو : الْخَبْتُ سَهْلٌ
في الحَرَّة .
وقال غيره : هو الوَادِي الْعَمِيقُ الوطِيءُ ،
يُنْبتُ ضُروب الْعِضَاهِ .
وقال العَدَوِيُّ : الْخَبْتُ : الخفيُّ المطمئنُّ .
قال : وخَبَتَ ذِكْرُه _ أي : إذا خَفي .
قال : ومنه ) ( المُخْبِتُ ) ( من الناس .
أَخْبَتَ إلى ربه _ أي : اطمأَنَّ إليه .
وقال الفرَّاء _ في قوله جلّ وعزّ :
) وأخبتوا إلى ربهم ( [ هود : 33 ] يعني :
تخشَّعوا لربهمْ .
قال : والعرب تجعل ) ( إلى ) ( في موضع
) ( اللام ) ( .
قال : ومعنى الإخْبَاتِ : الخشوعُ .
وقال الليثُ : الْخَبيتُ : _ من الأشياء _
الحَقِيرُ الرَّدِ .
وأنشد :
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القَلِيلُ مِنَ الرِّزْقِ
وَلاَ يَنْفَعُ الكَثِيرُ الْخَبِيتُ
قلت : أظن ) ( الْخَبِيتُ ) ( تصحيفاً لأن الشَّيْءَ
الحَقيرَ الرديءَ ؛ إنما يقال له : الْخَتِيتُ
_ بتاءَين _ وهو بِمعنى الخَسِيس فصحَّفَه
وجعله خَبِيتاً .
وقال شَمِر : الْخَبْتُ ما تَطامنَ مِنَ الأرض
وغَمُضَ ، فإذا خرجْتَ منه أَفضيْتَ إلى
سَعَةٍ ، والجميع : الْخُبُوتُ .
بخت : قال الليث : الْبَخْتُ : الجَدُّ _ معروفٌ ،
ولا أدري أَعَرَبِيٌّ هو أَمْ لاَ ؟ .
وقال : والْبُخْتُ : الإبلُ الخُراسانِيَّةُ ، تُنْتَجُ
بين الإبل العربية والْفَالِجِ .
وَيقال : جَمَلٌ بُخْتِيٌّ وناقةٌ بُخْتِيَّةٌ ، وهو
أَعْجَميٌّ دخِيلٌ عَرَّبته العرب .
ويجمَع : البَخَاتِيَّ أيضاً .
ويقال للذي يَقتنيها : الْبَخَّاتُ .

##### Türkçe

خ ت ب
**خبت** , **بخت** : ikisi de kullanımdadır.

**خبت** : Leys dedi: **الْخَبْتُ** katıksız Arapçadır;
çoğulu **خُبُوتٌ**’tur ve o, yerin karınlarından genişleyen şeydir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَبْتُ** yerden alçalan ve genişleyen şeydir.

Şemr dedi: Ebû Amr dedi: **الْخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük/ovadır.

Başkası dedi: o, derin, alçak bir vadidir;
**الْعِضَاهِ**’ın türlerini bitirir.

Adevî dedi: **الْخَبْتُ**: gizli, alçak olandır.
Dedi: ve **خَبَتَ ذِكْرُه** — yani: gizlendiği zaman.
Dedi: ve ondan ( ) **المُخْبِتُ** ( ) insanlardan.
**أَخْبَتَ إلى ربه** — yani: ona sükûnet buldu/ona yatıştı.

Ferrâ — aziz ve celîl olanın sözü hakkında:
( ) **وأخبتوا إلى ربهم** ( ) [Hûd: 33] dedi: yani:
Rablerine karşı huşû ettiler.
Dedi: ve Araplar ( ) **إلى** ( )’yı
( ) **اللام** ( )’ın yerinde yaparlar.
Dedi: ve **الإخْبَاتِ**’ın manası: huşûdur.

Leys dedi: **الْخَبيتُ**: — şeylerden —
hakir, kötü olandır.
Ve inşâd etti:
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القَلِيلُ مِنَ الرِّزْقِ
وَلاَ يَنْفَعُ الكَثِيرُ الْخَبِيتُ

Dedim: zannederim ( ) **الْخَبِيتُ** ( ) tashîftir; çünkü şeyi
hakir, kötü olan; ona ancak **الْخَتِيتُ** denir
— iki **تاء** ile — ve o, **الخَسِيس** manasındadır; onu tashîf etti
ve onu **خَبِيتاً** yaptı.

Şemr dedi: **الْخَبْتُ** yerden alçalan
ve gizlenen şeydir; ondan çıktığın zaman ulaşırsın
bir genişliğe; ve hepsi: **الْخُبُوتُ**.

**بخت** : Leys dedi: **الْبَخْتُ**: baht/talih — bilinen;
bilmiyorum, Arapça mıdır yoksa değil mi?

Dedi: ve **الْبُخْتُ**: Horasan develeridir; doğurtulur/üretilir
Arap develeri ile **الْفَالِجِ** arasında.

Ve denir: **جَمَلٌ بُخْتِيٌّ** ve **ناقةٌ بُخْتِيَّةٌ**; ve o
yabancı, dâhil bir kelimedir; Araplar onu Arapçalaştırdı.

Ve toplanır: **البَخَاتِيَّ** da.

Ve onu edinen kimseye denir: **الْبَخَّاتُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
  (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
  ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
  (خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
(خبج)  الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو!
  (خبر)  الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ.
  فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر.
  ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور.
  و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  والخَبير: الوَبَر. قال الراجز:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب.
  ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني  (خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])  ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
  (خبس)  الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])  (خبش)  الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء.
  (خبص)  الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه.
  (خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])  فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
  (خبع)  الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ.
  (خبق)  الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس.
  (خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])  أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
  ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن)  الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه.
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
--------------------------------------------------------
([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها".
([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط.
([3]) في الأصل: "أو أقل".
([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل.
([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر".
([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر).
([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر".
([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490).
([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل.
([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري".
([11]) البيت في اللسان (نوط).
([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم.
([13]) البيت في اللسان (خبق).
([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان:
أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة".
([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل).
([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت.
([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا".
ـ

##### Türkçe

(خاء ile باء ve bunların üçüncüsü olan harfler babı)
  (**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir huşûya delâlet eder: denir ki **أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً**, huşû ettiğinde. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**. Aziz zikri şöyle dedi: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]; ve onun aslı **الخَبْت**’tendir; o da içinde bitki olmayan çöldür.
  Ve bundan (olan) hadis: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". Görmüyor musun, onu **جَميشاً** diye adlandırdı; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış (gibi).
  (**خبث**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; **الطّيّب**’in zıddına delâlet eder. Denir ki **خبيثٌ**, yani **بطيِّب** değildir. Ve **أخْبَثَ**, arkadaşları **خُبثاء** olduğunda. Ve bundan (olan) **الخبيث المُخْبِث**’ten Allah’a sığınmadır. Şu hâlde **الخبيث** kendi nefsinde (kötü) olandır; **المُخْبِث** ise arkadaşları ve yardımcıları **خُبَثاء** olan kimsedir.
(**خبج**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الجيم** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda sahih bir söz bulunduğunu sanmıyorum. Denir ki **خَبَجَ**, **حَصَمَ**([2]) ettiğinde. Ve bazen derler: **خَبَجَه بالعصا**, yani onu vurdu. Ve derler ki **الخَبَاجاءَ** aygırlardan: çokça çiftleşen (olan); bu, zikrettiğimiz gibidir; ancak Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’den hadisin sahih olması müstesna: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". Eğer bu sahihse, sahih olan onun—salât ve selâm onun üzerine—söylediğidir; babalarımız ve annelerimiz ona feda olsun!
  (**خبر**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi ilimdir; ikincisi ise bir yumuşaklığa, gevşekliğe ve bolluğa delâlet eder.
  Birincisi: **الخُبْر**; şey hakkında ilimdir. Dersin: bende falan kimse hakkında **خِبْرَةٌ** ve **خُبْرٌ** vardır. Ve Allah Teâlâ **الخَبير**’dir; yani her şeyi bilendir. Ve Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  İkinci asıl: **الخَبْراء**; o, yumuşak arazidir. **عَبيدٌ** bir atı vasfederek dedi:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  Ve **الخَبِير**: çiftçidir; bu da bundandır; çünkü o toprağı ıslah eder, onu yumuşatır ve gevşetir. Ve bu babın tamamı bunun üzere cereyan eder; zira onlar derler ki: **الخبير** çiftçidir; çünkü o toprağı **يخابر** eder; yani onu **يؤاكِرُ** eder. Amma nehyedilen **المخابرة** ise, onun yarısı [veya] üçte biri yahut bundan daha azı([3]) ya da daha çoğu karşılığında yapılan ortak ekimdir. Ve ona: "**الخِبْرُ**" da denir. Ve bir kavim dedi: **المخابَرة** **خَيْبر** isminin türevidir.
  Ve zikrettiğimiz **الغُزْر**den (olarak) onların bol sütlü deveye **خَبْرٌ** demeleri (vardır). Keza büyük su tulumu **خَبْرٌ**dür; çoğulu **خُبور**dur.
  Ve zikrettiğimiz **اللِّين**den (olarak) onların **الزَّبَدَ**([4])’e **خبِيراً** adını vermeleri (vardır). Ve **الخَبير**: yumuşak bitkidir. Hadiste: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  Ve **الخَبير**: yündür. **الراجز** dedi:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  Ve denir: **مكانٌ خَبِرٌ**, eğer ılık, ağaç ve suyu çok ise([7]). Ve yer **خَبِرَت**. Bu, babın kıyasıdır.
  Ve asıldan şâz olanlardan: **الخُبْرَةُ**; o, bir topluluğun satın alıp kestiği ve etini paylaştığı koyundur. Dedi:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني
  (**خبز**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; şeyin elle çırpılmasına delâlet eder. **تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ**, onu elleriyle çırptıklarında. Ve bundan: fırıncının ekmeği **خَبَزَ** etmesi. Dedi:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
  Ve denir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.
  (**خبس**)  **الخاء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi zorla ve galebe ile almaya delâlet eder. Denir **تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ**: onu aldım. Ve o şey **خُبَاسَة**’dir. Ve **الخُباسة**: ganimettir; denir **اختبَس الشَّيءَ**: onu mücadeleyle aldı. Ve **أسدٌ خَبُوس**. Dedi:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])
  (**خبش**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir. Ve bazen derler: **خَبَش الشّيءَ**: onu topladı. Bu bir şey değildir.
  (**خبص**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الصاد** bir öncekine yakındır. Derler: **خَبَص الشَّيءَ**: onu karıştırdı.
  (**خبط**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bir çiğneme ve vurma(ya) delâlet eder. Denir: deve eliyle yere **خَبَط** etti: onu vurdu. Ve denir: ağaçtan yaprağı **خَبَطَ**; bu, onu düşürmek için vurduğunda (olur). Ve bunun üzerine hamledilebilir; böylece deliliğe benzeyen bir hastalığa **الخُبَاط** denir; sanki insan **يتخبَّط** eder. Allah Teâlâ dedi: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. Ve yemekten veya başkasından kalan şeye **خِبْطة** denir. Ve **الخِبْطة**: az sudur; çünkü o çalkalanır da (kendini) tutamaz. Amma onların “falan kimse falanı **اختبط** etti” sözleri—ona iyiliğini talep ederek geldiğinde—bunun aslı, ona giden gece yolcusunun yahut yürüyenin mutlaka yeri **يختبط** etmesidir; sonra söz kısaltıldı da, fayda talep ederek gelene **مُخْتَبِط** denildi. Ve denir ki **الخِبْطة**: yerde genişçe olan yağmurdur. Bizde ona bununla ad verildi; çünkü o yeri **تَخْبِط** eder, ona vurur. Ve bazı kimseler **الشَّيباني**’den rivayet etti: **الخابط** uyuyandır; ve ondan şu beyti okudular:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  Eğer bu sahihse, uyuyan bedenini yere **يخبِط** ettiği içindir; sanki onunla ona vurur. Ve caizdir ki **الشُّجاع الخابطُ** ancak, kendisine **يُخْبَط** edildiği için böyle adlandırılmış olsun; gelip geçenler onu **تَخبِطه** eder; nitekim söyleyen dedi:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
  Amma **الخِباط** ise uylukta bir damgadır([12]); buna bu ad verildi; çünkü uyluk onunla **تُخبَطُ** edilir.
  (**خبع**)  **الخاء** ve **الباء** ve **العين** asıl değildir; çünkü ondaki **العين** hemzeden بدل edilmiştir. Denir: **خَبَأْتُ** şeyi ve **خبَعْتُه**. Ve denir: adam yerde **خَبَع** etti: orada ikamet etti. Ve bazen derler: çocuk **خبَعَ** **خُبوعاً**; bu, ağlamaktan sesi kısıldığında (olur). Eğer sahihse, o babdandır; sanki ağlaması gizlenmiş (**خُبِئَ**) gibidir.
  (**خبق**)  **الخاء** ve **الباء** ve **القاف** yükselmeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الخِبِقَّى**: yürüyüşü yüksek olanın bir cinsidir. Dedi:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  Ve babdan: **الخِبَقُّ** ve **الخِبِقُّ**; uzun adam, keza at.
  (**خبل**)  **الخاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; uzuvların bozulmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخَبَل**: deliliktir. Denir: cin onu **اختبله** etti. Ve cinli **خابل**dir; çoğulu **خُبَّل**. Ve **الخَبَل**: uzuvların bozulmasıdır. Ve denir: eli **خُبِلت**; kesildiğinde ve bozulduğunda. **أوس** dedi:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
  yani pazusu bozulmuş. Ve denir: falan kimse ailesine **خَبَالٌ**dır; yani onlara bir eziyettir, onlardan hiçbir şeyi gidermez. Ve hadiste gelen **طِينة الخَبَال**([15]); denir ki o, cehennem ehlinin irinidir.
  Ve babdan şâz olanlardan: **الإخبال**; denir ki o, adamın develerini iki yarım yapmasıdır; her yıl yarısı yavrular; tıpkı ziraatte toprakla yapıldığı gibi. Ve denir: **الإخبال** adamı **يُخْبِل** etmesidir; bu da ona bineceği bir dişi deve yahut onunla gazaya çıkacağı bir at ödünç vermesidir. Ve bunun hakkında **زهير**’in sözü okunur:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])
(**خبن**)  **الخاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir sağlam asıldır; kabzetmeye ve eksiltmeye delâlet eder. Denir: **خَبَنْت** şeyi; onu kabzettim. Ve **خَبَنْت الثوبَ**; eteklerini kaldırdığında; onu diktikten ve kıvırdıktan sonra büzülünceye kadar. Ve **الخُبْنَةُ**: adamın **ثِبَان**’ıdır([17]); buna bu ad verildi; çünkü onda şey **يُخبَن** edilir. Dersin: onu **خُبْنَتِه**’ne kaldırdı. Hadiste: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". Ve denir ki **الخُبْنَ** su tulumundan, **المِسْمَع**’dan aşağıda olan kısımdır. Amma onların “adamı **خَبَنْت** ettim” sözleri, “**غبَنْته**” gibi; bu, بدل’den olabilir; ve olabilir ki, onu aldattığında onun hakkından (bir kısmını) kendine doğru **اختبَنَ** etmiş olmandandır.
(**خبأ**)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, şeyin örtülmesine delâlet eder. Bundan: **خبأْت** şeyi, onu **أخبَؤه** **خَبْأً**. Ve **الخُبَأَةُ**: gizlenen cariye. Ve babdan: **الخِباء**; dersin: **أخبَيْتُ** **إخباءً**, ve **خَبَّيْتُ**, ve **تخبَّيْت**; bunların hepsi, bir **خِباء** edindiğinde (söylenir).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخبت: المطمئن من الأرض، وأخبت الرجل: قصد الخبت، أو نزله، نحو: أسهل وأنجد، ثم استعمل الإخبات استعمال اللين والتواضع، قال الله تعالى: ﴿وأخبتوا إلى ربهم﴾ [هود/23]، وقال تعالى: ﴿وبشر المخبتين﴾ [الحج/34]، أي: المتواضعين، نحو: ﴿لا يستكبرون عن عبادته﴾ [الأعراف/206]، وقوله تعالى: ﴿فتخبت له قلوبهم﴾ [الحج/54]، أي: تلين وتخشع، والإخبات هاهنا قريب من الهبوط في قوله تعالى: ﴿وإن منها لما يهبط من خشية الله﴾ [البقرة/74] (وهذا الباب منقول بتمامه في البصائر 2/521).

##### Türkçe

- **الخبت**: yerin alçak (çukur) olanı; ve adam **أخبت**: **الخبت**’e yöneldi, yahut ona indi; şu örnekte olduğu gibi: **أسهل** ve **أنجد**; sonra **الإخبات** yumuşaklık ve tevazu kullanımı olarak kullanıldı. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وأخبتوا إلى ربهم﴾ [هود/23]; ve Teâlâ dedi ki: ﴿وبشر المخبتين﴾ [الحج/34]; yani: mütevazılar; şu örnekte olduğu gibi: ﴿لا يستكبرون عن عبادته﴾ [الأعراف/206]; ve Teâlâ’nın sözü: ﴿فتخبت له قلوبهم﴾ [الحج/54]; yani: yumuşar ve huşû duyar. Ve **الإخبات** burada, Teâlâ’nın sözü: ﴿وإن منها لما يهبط من خشية الله﴾ [البقرة/74] içindeki **الهبوط**’a yakındır. (Bu bap, tamamıyla **البصائر** 2/521’de nakledilmiştir.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب ت
نزلوا في خبت من الأرض وخبوت وهي البطون الواسعة المطمئنة وأخبت القوم‏:‏ صاروا في الخبت مثل أصحروا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ أخبتوا إلى ربهم ‏"‏‏:‏ اطمأنوا إليه وهو يصلي بخشوع وإخبات وخضوع وإنصات وقلبه مخبت‏.‏

##### Türkçe

خ ب ت
Yerden bir **خبت**’e indiler; ve **خبوت**: geniş, alçak (çökük) ve sakin (düz) karınlar (çukur yerler)dir. Ve **أخبت القوم**: **أصحروا** gibi, **الخبت**’te oldular (yani **الخبت**’e girdiler).‏.‏
Ve mecazdan: " **أخبتوا إلى ربهم** ": O’na sükûnet buldular (yatıştılar). Ve o, huşû, **إخبات**, boyun eğiş ve dinleyiş ile namaz kılar; ve kalbi **مخبت**’tir.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه: أَخْباتٌ وخُبوتٌ. وقال ابن الأَعرابي: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض واتَّسَعَ؛ وقيل: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ؛ وقيل: الخَبْتُ سَهْل في الحَرَّة؛ وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه. وقيل: الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل. وفي حديث عمرو بن يَثْرَبيّ: إَنْ رأَيتَ نعجةً تَحْمِلُ شَفْرَة وزِناداً بِخَبْتِ الجَمِيشِ، فلا تَهِجْها. قال القتيبي: سأَلت الحجازيين، فأَخبروني أَن بين المدينة والحِجاز صحراء، تُعْرَف بالخَبْت. والجَميشُ: الذي لا يُنْبِتُ. وخبَتَ ذكره إِذا خَفِيَ؛ قال: ومنه المُخْبِتُ من الناس. وأَخْبَتَ إِلى ربه أَي اطْمَأَنَّ إِليه. ورُوِي عن مجاهد في قوله: وبَشِّرِ المُخْبِتينَ؛ قال: المُطْمَئِنِّين، وقيل: هم المُتَواضِعون، وكذلك قال في قوله: وأَخْبَتُوا إِلى ربهم أَي تواضَعُوا؛ وقال الفراء: أَي تَخَشَّعوا لربهم، قال: والعَرَبُ تَجْعَلُ إِلى في موضع اللام. وفيه خَبْتَة أَي تواضع.
وأَخْبَتَ للَّه: خَشَعَ؛ وأَخْبَتَ: تواضَعَ، وكلاهما من الخَبْتِ. وفي التنزيل العزيز: فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم؛ فسره ثعلب بأَنه التواضُع. وفي حديث الدعاء: واجْعَلْني لك مُخْبِتاً أَي خاشعاً مطيعاً. والإِخْباتُ: الخُشوع والتَّواضُع. وفي حديث ابن عباس: فيجعلها مُخْبِتةً مُنِيبةً، وأَصل ذلك من الخَبْتِ المطمئن من الأَرض.
والخَبِيتُ: الحَقير الرَّديءُ من الأَشياء؛ قال اليَهُودِيُّ (* قوله
«قال اليهودي» هو السموأَل، كما في التكملة.) الخَيْبريَ: يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ
قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ
وسأَل الخليلُ الأَصْمَعيَّ عن الخَبِيتِ، في هذا البيت، فقال له: أَراد الخَبِيثَ وهي لغة خَيْبَر، فقال له الخليل: لو كان ذلك لغَتَهم، لقال الكتير، وإِنما كان يَنبغي لك أَن تقول: إِنهم يقلبون الثاء تاء في بعض الحروف؛ وقال أَبو منصور في بيت اليهودي أَيضاً: أَظن أَن هذا تصحيف، قال: لأَن الشيء الحقير الرديء إِنما يقال له الخَتِيتُ بتاءَين، وهو بمعنى الخسِيس، فصحفه وجَعَله الخَبِيتَ.
وفي حديث أَبي عامر الراهب: لما بَلَغه أَنَّ الأَنصار قد بايعوا النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، تَغَيَّرَ وخَبُتَ؛ قال الخطابي: هكذا روِي بالتاء المعجمة، بنقطتين من فوق.
يقال: رجل خَبِيتٌ أَي فاسد؛ وقيل: هو كالخَبيث، بالثاء المثلثة؛ وقيل: هو الحقير الرَّديء.
والحَتِيت، بتاءَين: الخَسيسُ. وقوله في حديث مكحول: أَنه مَرَّ برجل نائم بعد العصر، فَدَفعه برجله، وقال: لقد عُوفِيت إنها ساعة تكون فيها الخَبْتَةُ؛ يريد الخَبْطَةَ، بالطاء، أَي يَتَخَبَّطه الشيطانُ إِذا مَسَّه بخَبَل أَو جُنون، وكان في لسان مكحول لُكْنةٌ، فجعل الطاء تاء. والخَبْتُ: ماء لكَلْبٍ.

##### Türkçe

**الخَبْتُ**: yerin karınlarından genişleyen şey; katıksız Arapçadır; çoğulu: **أَخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخَبْتُ** yerden alçalan ve genişleyen şeydir; ve denildi: **الخَبْتُ** yerden alçalan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında, bir genişliğe ulaşırsın; ve denildi: **الخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük(tür); ve denildi: o, derin, alçak bir vadidir; uzatılmıştır; **ضُروبَ العِضاه** bitirir. Ve denildi: **الخَبْتُ** yerden gizli, alçak olan şeydir; onda kum vardır. Amr b. Yesrebî’nin hadisinde: “Eğer **خَبْتِ الجَمِيشِ**’te bir koyunun bir bıçak ve bir çakmak taşı taşıdığını görürsen, onu ürkütme.” Kute ybe dedi: Hicazlılara sordum; bana, Medine ile Hicaz arasında, **الخَبْت** diye bilinen bir çöl bulunduğunu haber verdiler. Ve **الجَميشُ**: bitirmeyen (şey)dir.

Ve **خبَتَ** onun zikri, gizlendiği zaman; dedi ki: ve ondan, insanlardan **المُخْبِتُ** (olan)dır.

Ve **أَخْبَتَ** Rabbine, yani ona sükûnet buldu. Ve Mücâhid’den, şu sözü hakkında rivayet edildi: **وبَشِّرِ المُخْبِتينَ**; dedi: sükûnet bulanlar; ve denildi: onlar alçakgönüllü olanlardır; ve yine şu sözü hakkında da böyle dedi: **وأَخْبَتُوا إِلى ربهم** yani alçakgönüllü oldular; Ferrâ dedi: yani Rablerine karşı huşû duydular; dedi: ve Araplar, **إِلى**’yı **اللام**’ın yerinde kılar.

Ve onda **خَبْتَة** vardır, yani alçakgönüllülük.

Ve **أَخْبَتَ** Allah için: huşû duydu; ve **أَخْبَتَ**: alçakgönüllü oldu; ikisi de **الخَبْت**’tendir. Aziz tenzilde: **فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم**; Sa‘leb onu, bunun alçakgönüllülük olduğu şeklinde tefsir etti. Ve dua hadisinde: “Ve beni Senin için **مُخْبِتاً** kıl” yani huşû sahibi, itaatkâr. Ve **الإِخْباتُ**: huşû ve alçakgönüllülüktür. İbn Abbâs hadîsinde: “Böylece onu **مُخْبِتةً مُنِيبةً** kılar”; bunun aslı, yerden alçak olan **الخَبْت**’tendir.

Ve **الخَبِيتُ**: şeylerden değersiz, kötü olan; Hayberli Yahudi dedi:
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ
قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ

Halîl, bu beyitteki **الخَبِيتِ** hakkında Asma‘î’ye sordu; ona dedi ki: **الخَبِيثَ**’i kastetti; bu, Hayber’in dilidir. Halîl ona dedi: Eğer bu onların dili olsaydı, **الكتير** derdi; ancak sana gereken, “Onlar bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirirler” demendi. Ebû Mansûr, Yahudi’nin beyti hakkında da dedi: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum; dedi: çünkü değersiz kötü şeye ancak iki **تاء** ile **الخَتِيتُ** denir; o, **الخسِيس** anlamındadır; onu tashîf etti ve onu **الخَبِيتَ** yaptı.

Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde: Ensâr’ın Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, biat ettiklerini kendisine ulaştığında, değişti ve **خَبُتَ**; Hattâbî dedi: böyle rivayet edildi; üstten iki nokta ile, mu‘ceme **التاء** ile.

Denir: **رجل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı **الثاء** ile **الخَبيث** gibidir; ve denildi: o, değersiz kötüdür.

Ve **الحَتِيت** iki **تاء** ile: **الخَسيس**. Mekhûl hadîsinde geçen sözü: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti; onu ayağıyla itti ve dedi: “Gerçekten âfiyet buldun; şüphesiz o, içinde **الخَبْتَةُ** bulunan bir saattir”; **الخَبْطَةَ**’yı kasteder, **الطاء** ile; yani şeytan ona bir bozukluk yahut delilikle dokunduğunda onu çarpar; Mekhûl’ün dilinde bir pelteklik vardı; **الطاء**’yı **تاء** yaptı.

Ve **الخَبْتُ**: Kelb’e ait bir sudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب ت * * الإخْبَاتُ * الخشوع يقال * أخْبَتَ * لله تعالى

##### Türkçe

* خ ب ت * * **الإخْبَاتُ** * huşûdur; denilir: Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخبت: المتسع من بطون الأرض، عربية محضة. ج: أخبات، وخبوت. وقال ابن الأعرابي: الخبت: ما اطمأن من الأرض واتسع، وقيل: الخبت: ما اطمأن من الأرض وغمض فإذا خرجت منه، أفضيت إلى سعة، وقيل: الخبت: سهل في الحرة. وقيل هو الوادي العميق الوطىء، ممدود، ينبت ضروب العضاه وقيل الخبت الخفي المطمئن من الأرض، فيه رمل. وأخبتوا: صاروا في الخبت. الخبت: ع بالشام. الخبت: ة بزبيد، مشهورة في البر. الخبت: ماءة لكليب كذا في نسختنا، والذي في الصحاح: ماء لكلب، ومثله في غير ما نسخ ثم إن هذا الذي قاله من أنه ماء لكلب قيده غير واحد من أصحاب الأخبار والأماكن أنه بالشام، لأن بني كلب به، فهما واحد. من المجاز: أخبت الرجل لله: إذا خشع وتواضع،  وأخبتوا إلى ربهم  : اطمأنوا إليه. وهو يصلي بخشوع وإخبات، وخضوع وإنصات. وقلبه مخبت. وفي اللسان: وخبت ذكره: إذا خفي، ومنه المخبت من الناس. وروي عن مجاهد في قوله تعالى:  وبشر المخبتين  ، قال: المطمئنين. وقيل: هم المتواضعون. كذلك في قوله تعالى:  وأخبتوا إلى ربهم  ، أي: تواضعوا، وقيل: تخشعوا لربهم. قال، والعرب تجعل  إلى  في موضع اللام. وفيه خبتة: أي تواضع. وفي حديث الدعاء:  واجعلني لك مخبتا  ، أي: خاشعا مطيعا. وأصل ذلك كله من الخبت: المطمئن من الأرض. والخبيت، كأمير: الشيء الرديء الحقير، نقله الليث؛ وأنشد للسموأل اليهودي:
  ينفع الطيب القليل من الرز                      ق ولا ينفع الكثير الخبيت سأل الخليل الأصمعي عن الخبيت، في هذا البيت، فقال له: أراد الخبيث، وهي لغة خيبر. فقال له الخليل: لو كان ذلك لفتهم لقال الكثير وإنما لو كان ينبغي لك أن تقول: إنهم يقلبون الثاء تاء في بعض الحروف. وقال أبو منصور في بيت اليهودي أيضا: أظن هذا تصحيفا، قال: والشيء الحقير الرديء يقال له: الختيت، بتاءين، وهو بمعنى الخسيس، فصحفه وجعله الخبيت. وقال الصاغاني: أصاب الليث في الإنشاد، وأخطأ في التفسير، وأخطأ ظن الأزهري. وقال ابن عرفة: أراد: الخبيث، بالمثلثة، فأبدل منها التاء للقافية، كما أبدل منها أيضا في قوله:
  وأتاني اليقين أنـى إذا مـا                      مت أو رم أعظمي مبعوث

  في حديث عمرو بن يثربي: فقال: إن رأيت نعجة تحمل شفرة وزنادا بخبت الجميش فلاتهجها  خبت الجميش برفع خبت والجمييش وخبت بالتنوين والجميش بالرفع. ويجوز أن يضاف، فيقال: خبت الجميش. قال القيبي: سألت الحجازيين، فأخبروني أنه صحراء بين الحرمين الشريفين، أي بين المدينة المشرفة والجار، يعرف بالخبت. والجميش: الذي لا ينبت. ومما يستدرك عليه: الخبيت، مصغرا: ماء بالعالية، يشترك فيه أشجع وعبس. وموضع آخر أسفل ينبع، يواجه الحرة. وقيل: بطريق الشام. وخبت ذكره: إذا خفي. والمخبت، كمحسن؛ لقب محمد بن أحمد بن محمد الشيرازي، كتب عنه محمد بن عبد العزيز بن علي المخبت، شيخ للقصار أيضا. وفي حديث أبي عامر الراهب لما بلغه أن الأنصار قد بايعوا النبي،صلى الله عليه وسلم:  تغير وخبت  قال الخطابي: هكذا روي بالمثناة الفوقية، يقال: رجل خبيت، أي: فاسد، وقيل: هو كالخبيث بالمثلثة، وقد تقدم. وقيل: هو الحقير الرديء، وقد تقدم أيضا. ونقل الوجوه الثلاثة ابن الأثير. وقال الزمخشري: خبت، بالمثناة، بمعنى خبث بالمثلثة. قال شيخنا: وهذا أغفله المصنف ولم يتعرض له، لا من حيث إنه لغة، ولا من حيث إنه ورد في الحديث. ويمكن الجواب عن هذا أنه لم يهمله، بل ذكره في هذه المادة قبلها بأسطر:  والخبيث  أي بالمثلثة؛ وأما إيراد لفظ الحديث، والإشارة إلى معانيه، فليس هذا وظيفته، ولا وهو بصدده، فتأمل.

##### Türkçe

**الخبت**: yerin karınlarının geniş olanı; katıksız Arapçadır. Çoğulu: **أخبات** ve **خبوت**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخبت**: yerden alçalmış ve genişlemiş olan şeydir. Ve denildi: **الخبت**: yerden alçalmış ve gizlenmiş olan şeydir; ondan çıktığında genişliğe varırsın. Ve denildi: **الخبت**: **الحرة** içinde bir düzlük. Ve denildi: o, derin, alçak bir vadidir; uzatılmıştır; türlü türlü **العضاه** bitirir. Ve denildi: **الخبت** yerin gizli, alçalmış olanıdır; içinde kum vardır. Ve **أخبتوا**: **الخبت** içinde oldular.

**الخبت**: Şam’da bir yer.

**الخبت**: Zebîd’de bir yer; kırda meşhurdur.

**الخبت**: Kuleyb’e ait bir su; bizim nüshamızda böyledir. **الصحاح**’ta olan ise: Kelb’e ait bir su; ve başka nüshalardan olmayanlarda da bunun benzeri. Sonra onun “Kelb’e ait bir su” olduğuna dair söylediğini, haberler ve mekânlar sahiplerinden birden fazlası, Şam’da olduğunu kaydetti; çünkü Benî Kelb oradadır; böylece ikisi birdir.

Mecazdan: **أخبت** adam Allah için: huşû etti ve tevazu gösterdiği zaman. Ve: **وأخبتوا إلى ربهم**: O’na sükûn buldular. Ve o, huşû ve **إخبات** ile, ve **خضوع** ve **إنصات** ile namaz kılar. Ve kalbi **مخبت**tir. **اللسان**’da: ve **خبت** onun zikri: gizlendiği zaman; ve ondan, insanlardan **المخبت**. Ve Mücâhid’den, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **وبشر المخبتين**; dedi: sükûn bulanlar. Ve denildi: onlar tevazu gösterenlerdir. Yüce Allah’ın sözü hakkında da böyledir: **وأخبتوا إلى ربهم**; yani: tevazu gösterdiler. Ve denildi: Rablerine huşû ettiler. Dedi ki: Araplar **إلى**’yı **اللام**’ın yerinde kılar. Ve onda **خبتة** vardır: yani tevazu. Ve dua hadîsinde: **واجعلني لك مخبتا**: yani huşû sahibi, itaatkâr. Bunun hepsinin aslı **الخبت**’tendir: yerin alçalmış olanı.

Ve **الخبيت**, **كأمير**: kötü, değersiz şey; Leys onu nakletti. Ve Yahudi Samav’al için inşad etti:

  ينفع الطيب القليل من الرز                      ق ولا ينفع الكثير الخبيت

Halîl, Asma‘î’ye bu beyitteki **الخبيت** hakkında sordu; ona dedi ki: **الخبيث**i kastetti; bu, Hayber’in bir dilidir. Halîl ona dedi ki: eğer bu olsaydı, onların lehçesiyle “**الكثير**” derdi; ancak eğer olsaydı sana “bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirirler” demen gerekirdi.

Ebû Mansûr, Yahudi’nin beyti hakkında da dedi: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum. Dedi ki: değersiz kötü şeye **الختيت** denir, iki **تاء** ile; ve o, **الخسيس** manasındadır; onu tashîf etti ve onu **الخبيت** yaptı.

Sâgânî dedi: Leys inşadda isabet etti, tefsirde hata etti; ve Ezherî’nin zannı hata etti.

İbn ‘Arefe dedi: **الخبيث**i kastetti, **بالمثلثة** ile; kafiyeden dolayı ondan **التاء**’yı bedel kıldı; nitekim şu sözünde de ondan bedel kıldı:

  وأتاني اليقين أنـى إذا مـا                      مت أو رم أعظمي مبعوث

Amr b. Yethrebî hadîsinde: dedi ki: “Eğer **خبت الجميش**’te bir koyunun bir bıçak ve bir çakmak taşı taşıdığını görürsen, onu ürkütme.” **خبت الجميش**: **خبت**’in ve **الجمييش**’in ref‘i ile; ve **خبت** tenvin ile, **الجميش** ref‘ ile. Ve izafet yapılması caizdir; böylece: **خبت الجميش** denir. Kıyebî dedi: Hicazlılara sordum; bana haber verdiler ki o, iki harem-i şerîf arasında, yani Medîne-i müşerrefe ile Câr arasında bir çöldür; **الخبت** diye bilinir. Ve **الجميش**: bitirmeyen (yetiştirmeyen) olandır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخبيت**, küçültme olarak: Âliye’de bir su; Eşca‘ ve ‘Abs onda ortaktır. Ve başka bir yer, Yenbu‘un aşağısında; **الحرة**’ye karşıdır. Ve denildi: Şam yolu üzerindedir. Ve **خبت** onun zikri: gizlendiği zaman.

Ve **المخبت**, **كمحسن**; Muhammed b. Ahmed b. Muhammed eş-Şîrâzî’nin lakabıdır; ondan Muhammed b. Abdülazîz b. Alî **المخبت** yazdı; Kassâr’a da şeyhtir.

Ebû ‘Âmir er-Râhib hadîsinde, Ensâr’ın Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, biat ettiğini kendisine ulaştığında: **تغير وخبت**. Hattâbî dedi: böyle, üstteki ikili ile rivayet edildi; **خبيت** adam denir: yani bozuk. Ve denildi: o, **بالمثلثة** ile **الخبيث** gibidir; ve geçti. Ve denildi: o, değersiz kötü olandır; bu da geçti. Üç vecih de İbnü’l-Esîr nakletti.

Zemahşerî dedi: **خبت**, ikili ile, **بالمثلثة** ile **خبث** manasında. Şeyhimiz dedi: bunu musannif gözden kaçırdı ve ona temas etmedi; ne onun bir dil oluşu bakımından, ne de hadîste vârid oluşu bakımından. Buna cevap mümkün olur: onu ihmal etmedi; bilakis bu maddede ondan önce birkaç satırda zikretti: **والخبيث** yani **بالمثلثة** ile. Hadîs lafzını getirmeye ve manalarına işaret etmeye gelince, bu onun vazifesi değildir ve onun ele aldığı şey de değildir; öyleyse düşün.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبَتَ ذِكْرُهُ
1 خَبَتَ ذِكْرُهُ ذ The mention of him, or it, was, or became, concealed: (L:) [app. meaning he, or it, was, or became, obscure; or of no reputation, or repute.] -A2- خَبُثَ, accord. to Z, i. q. خَبُثَ [q. v.]: occurring in a trad. (TA.) [See خَبِيتٌ.]

اخبت
4 اخبت أخاب أخبت أخبتت اخبت He became in what is termed خَبْتٌ [q. v.]. (A, TA.) ― -b2- And, (S, Msb, K, TA,) [hence, or] from خَبْتٌ, (Ksh and Bd in xi. 25, and TA,) or from خَبَتَ ذِكْرُهُ, (L,) inf. n. اـِخْبَاتٌ, (S, Msb,) (tropical:) He (a man, Msb, TA) was, or became, lowly, humble, or submissive, (S, Msb, K, TA,) in heart, (Msb,) and obedient, (TA,) لِلّٰهِ to God. (S, TA.) And in like manner, in the Kur [xi. 25], (TA,) وَأَخْبَتُوا اـِلَى رَبِّهِمْ means (tropical:) And who have become lowly, humble, or submissive, [and obedient,] to their Lord; or have lowered, humbled, or abased, themselves to their Lord; or have trusted to their Lord: (A, * TA:) for the Arabs put اـِلَى in the place of لِ. (TA.)

خَبْتٌ
خَبْتٌ خاب خب خبا خبت A low, or depressed, tract of ground: (TA:) or a low, or depressed, (S,) or concealed and low, (TA,) tract of ground, in which is sand: (S, TA:) or a wide, or spacious, low tract of ground: (IAar, A, K:) or a plain, or soft, tract of ground in a [stony tract such as is termed] حَرَّة: (TA:) and a wide bottom, or bed, or interior, of a valley: (A:) or a deep valley, easy to be walked or ridden through, extended [to a great length], and in which grow varieties of the عِضَاه: (TA:) pl. [of pauc.] أَخْبَاتٌ (K) and [of mult.] خُبُوتٌ: (A, K:) it is a genuine Arabic word. (TA.)

فِيهِ خَبْتَةٌ
فِيهِ خَبْتَةٌ فيه خبته فيه خبتة (tropical:) In him is lowliness, humility, or submissiveness. (S, TA.)

خَبِيتٌ
خَبِيتٌ خبيت A thing that is contemptible, or despicable; (K, TA;) bad, corrupt, abominable, vile, base, or disapproved; [&c.;] (TA;) and [thus] i. q. خَبِيثٌ. (As, K.) The Jew of Kheyber says,
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القَلِيلُ مِنَ الرِّزْ
قِ وَلَا يَنْفَعُ الكَثِيرُ الخَبِيتُ
[The lawful, but small, supply of the means of subsistence is beneficial, but the large and unlawful is not beneficial]. (TA.) Kh asked As respecting الخبيت in this verse; and the latter replied that the poet meant الخَبِيث; the former word being of the dial. of Kheyber: but Kh rejoined, “ If so, the poet would have said الكتير: it behooves you only to say that the people of Kheyber change ث into ت in some words: ” AM thinks that الخبيت in this verse is a mistranscription for الخَتِيت, which means the thing that is “ contemptible and bad, ” and is syn. with الخَسِيس. (TA.) ― -b2- It is also applied to a man; meaning as above; or Bad, corrupt, vitious, or depraved. (TA.)

مُخْبِتٌ
مُخْبِتٌ مخبت (assumed tropical:) Still; motionless: as also مُخْبِطٌ. (TA in art. خمد.)

##### Türkçe

خَبَتَ ذِكْرُهُ
1 **خَبَتَ ذِكْرُهُ** ذ Onun yahut onun (şeyin) anılması gizli oldu yahut gizli hâle geldi: (L:) [görünüşe göre mânâsı: o yahut o (şey) meçhul oldu yahut meçhul hâle geldi; yahut itibarsız yahut şöhretsiz oldu.] -A2- **خَبُثَ**, Z’ye göre, **خَبُثَ** ile aynı mânâdadır [bk.]: bir rivayette vârid olmuştur. (TA.) [**خَبِيتٌ**’e bak.]

اخبت
4 **اخبت** أخاب أخبت أخبتت اخبت O, **خَبْتٌ** diye adlandırılan şeyin içinde oldu [bk.]. (A, TA.) ― -b2- Ve, (S, Msb, K, TA,) [bunun sonucu olarak, yahut] **خَبْتٌ**’den, (Ksh ve Bd, xi. 25’te, ve TA,) yahut **خَبَتَ ذِكْرُهُ**’den, (L,) mastar **اـِخْبَاتٌ**, (S, Msb,) (mecaz:) O (bir adam, Msb, TA) kalben (Msb) alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici oldu yahut oldu hâle geldi, (S, Msb, K, TA,) ve itaatkâr oldu, (TA,) **لِلّٰهِ** Allah’a. (S, TA.) Ve aynı şekilde, Kur’ân’da [xi. 25], (TA,) **وَأَخْبَتُوا اـِلَى رَبِّهِمْ** demek (mecaz:) Ve Rablerine karşı alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici olanlar [ve itaatkâr olanlar]; yahut kendilerini Rablerine karşı alçaltan, tevazu gösteren yahut zelil kılanlar; yahut Rablerine güvenenler demektir: (A, * TA:) çünkü Araplar **اـِلَى**’yı **لِ**’nin yerine koyarlar. (TA.)

خَبْتٌ
**خَبْتٌ** خاب خب خبا خبت Alçak yahut çökük bir arazi parçası: (TA:) yahut alçak yahut çökük, (S,) yahut gizli ve alçak, (TA,) içinde kum bulunan bir arazi parçası: (S, TA:) yahut geniş yahut ferah, alçak bir arazi parçası: (IAar, A, K:) yahut [**حَرَّة** diye adlandırılan taşlık bir arazide] düz yahut yumuşak bir arazi parçası: (TA:) ve bir vadinin geniş tabanı yahut yatağı yahut iç kısmı: (A:) yahut derin bir vadi; içinden yürümek yahut binmek kolay; [çok uzunluğa] uzanmış; ve içinde **عِضَاه**’ın çeşitleri yetişen: (TA:) cem‘ [kıllet] **أَخْبَاتٌ** (K) ve [kesret] **خُبُوتٌ**: (A, K:) o, sahih bir Arapça kelimedir. (TA.)

فِيهِ خَبْتَةٌ
**فِيهِ خَبْتَةٌ** فيه خبته فيه خبتة (mecaz:) Onda alçakgönüllülük, tevazu yahut boyun eğicilik vardır. (S, TA.)

خَبِيتٌ
**خَبِيتٌ** خبيت Hakir yahut aşağı görülen bir şey; (K, TA;) kötü, bozuk, iğrenç, rezil, bayağı yahut hoş görülmeyen; [&c.;] (TA;) ve [bu suretle] **خَبِيثٌ** ile aynı mânâdadır. (As, K.) Hayber’in Yahudisi der ki,
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القَلِيلُ مِنَ الرِّزْ
قِ وَلَا يَنْفَعُ الكَثِيرُ الخَبِيتُ
[Helâl, fakat az olan rızık fayda verir; fakat çok ve haram olan fayda vermez]. (TA.) Kh, As’a bu beyitteki **الخبيت** hakkında sordu; ve o da şairin **الخَبِيث**’i kastettiğini söyledi; birincisi Hayber lehçesinden olmak üzere: fakat Kh, “Eğer öyleyse, şair **الكتير** derdi: sana ancak Hayber halkının bazı kelimelerde **ث**’yi **ت**’ye çevirdiğini söylemek düşer:” diye karşılık verdi. AM, bu beyitteki **الخبيت**’in **الخَتِيت** için bir yanlış yazım olduğunu düşünür; bu da “hakir ve kötü olan şey” demektir; ve **الخَسِيس** ile eşanlamlıdır. (TA.) ― -b2- O, bir adama da uygulanır; mânâsı yukarıdaki gibidir; yahut kötü, bozuk, fâsık yahut ahlâken bozulmuş. (TA.)

مُخْبِتٌ
**مُخْبِتٌ** مخبت (varsayılan mecaz:) Sâkin; hareketsiz: **مُخْبِطٌ** da böyledir. (TA, madde **خمد**’de.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَبَتَ
خَبَتَ أَخْبَتَ IV ,
a.  Was lowly, humble, submissive.

b.  [ La ], Humbled himself before ( God ).

خَبْت
خَبْت 1 , ( pl. خِبَت 7 ,  أَخْبَاْت 38 ),
a.  Plain; low-land.

خَبْتَة
خَبْتَة 1t ,  خِبْتَة 2t ,
a.  Humility.

خَبِيْت
خَبِيْت 25 ,
a.  Base, vile, despicable.

##### Türkçe

خَبَتَ
**خَبَتَ** **أَخْبَتَ** IV ,
a. Alçakgönüllü, mütevazı, boyun eğici oldu.

b. [ La ], (Allah’ın) huzurunda kendini alçalttı.

خَبْت
**خَبْت** 1 , (çoğ. **خِبَت** 7 , **أَخْبَاْت** 38 ),
a. Düzlük; alçak arazi.

خَبْتَة
**خَبْتَة** 1t , **خِبْتَة** 2t ,
a. Alçakgönüllülük.

خَبِيْت
**خَبِيْت** 25 ,
a. Aşağı, bayağı, iğrenç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خبت
خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ) - أَخْبَتَ - يُخْبِتُ - مُخْبِت - مُخْبِتِيْن
خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ) + كائن + إلى كائن أو شيء أو امر: هدأ واطمأن وسكن إليه رضاً ويقيناً: اتجه بهدوئه وسكنه جهة الكائن ليُشْعِرَه أنه راض به من غير شك أو تردد
خَبُتَ - يَخْبُتُ + كائن + إلى كائن أو شيء: اتجه بهدوئه وسكنه جهة الكائن ليشعره أنه راض به من غير شك أو تردد
خَبُتَ - يَخْبُتُ + كائن + لـِ أمر: هدأ واطمأن وسكن رضاً ويقيناً لأجل هذا الأمر: خضع له بهدوء وسكن ورضا
أَخْبَتَ - يُخْبِتُ: على وزن " أفعل " من " خَبُتَ - يَخْبُتُ " جعله " يَخْبُتُ ": جعل نفسه " تَخْبُتُ ": يجعل نفسه تشعر بالاطمئنان والسكينة والهدوء واليقين وعدم التردد والشك
مُخْبِت: اسم فاعل من " أَخْبَتَ - يُخْبِتُ "
مُخْبِتِيْن: جمع " مُخْبِت"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" هدوء الحركة الشديد القريب من التوقف وذلك للحركة الاهتزازية في المكان"، وهي:
سَجَى - يَسْجَى (سَجَا - يَسْجُو)، هَمَدَ - يَهْمَدُ، خَشَعَ - يَخْشَعُ، قَنَتَ - يَقْنُتُ، خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ)، طَمَنَ - يَطْمُن
أخبت - يُخبِتُ + إلى
﴿إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات وأخبتوا إلى ربهم أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(23)﴾ هود
أخبت - يُخبِتُ + لـِ
﴿وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ(54)﴾ الحج
مُخْبِت
﴿ولكل أمة جعلنا منسكا ليذكروا اسم الله على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فإلهكم إله واحد فله أسلموا وبشر المخبتين(34)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [خبت] خ ب ت: الإخْبَاتُ الخشوع يقال أخْبَتَ لله تعالى
الراغب
خبت
- الخبت: المطمئن من الأرض، وأخبت الرجل: قصد الخبت، أو نزله، نحو: أسهل وأنجد، ثم استعمل الإخبات استعمال اللين والتواضع، قال الله تعالى: }وأخبتوا إلى ربهم﴿[هود/23]، وقال تعالى:﴾وبشر المخبتين﴿[الحج/34]، أي: المتواضعين، نحو:﴾لا يستكبرون عن عبادته﴿[الأعراف/206]، وقوله تعالى:﴾فتخبت له قلوبهم﴿[الحج/54]، أي: تلين وتخشع، والإخبات هاهنا قريب من الهبوط في قوله تعالى:﴾وإن منها لما يهبط من خشية الله{ [البقرة/74] (وهذا الباب منقول بتمامه في البصائر 2/521).
ملخص اللسان
1. وخبَتَ ذكره إِذا خَفِيَ؛ قال: ومنه المُخْبِتُ من الناس
2.     الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه:  أَخْباتٌ وخُبوتٌ
3.     الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ ، الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل
4.     سَهْل في الحَرَّة؛
5.     وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه.
6.     وأَخْبَتَ إِلى ربه أَي اطْمَأَنَّ إِليه. ورُوِي عن مجاهد في قوله:  وبَشِّرِ المُخْبِتينَ؛ قال: المُطْمَئِنِّين، وقيل: هم المُتَواضِعون،
7.     وفي حديث أَبي عامر الراهب: لما بَلَغه أَنَّ الأَنصار قد بايعوا النبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، تَغَيَّرَ وخَبُتَ
8.     وأَخْبَتَ للَّه: خَشَعَ؛ وأَخْبَتَ: تواضَعَ، وأَصل ذلك من الخَبْتِ المطمئن من الأَرض.
9. والخَبِيتُ: الحَقير الرَّديءُ من الأَشياء
10.                        رجل خَبِيتٌ أَي فاسد؛ وقيل: هو كالخَبيث، بالثاء المثلثة؛
11.                        والحَتِيت، بتاءَين: الخَسيسُ.
لسان العرب
● -   خبت: الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه:  أَخْباتٌ وخُبوتٌ. وقال ابن الأَعرابي: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض  واتَّسَعَ؛ وقيل: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا  خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ؛ وقيل: الخَبْتُ سَهْل في الحَرَّة؛  وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه.  وقيل: الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل. وفي حديث عمرو بن  يَثْرَبيّ: إَنْ رأَيتَ نعجةً تَحْمِلُ شَفْرَة وزِناداً بِخَبْتِ الجَمِيشِ،  فلا تَهِجْها. قال القتيبي: سأَلت الحجازيين، فأَخبروني أَن بين المدينة  والحِجاز صحراء، تُعْرَف بالخَبْت. والجَميشُ: الذي لا يُنْبِتُ.  وخبَتَ ذكره إِذا خَفِيَ؛ قال: ومنه المُخْبِتُ من الناس.  وأَخْبَتَ إِلى ربه أَي اطْمَأَنَّ إِليه. ورُوِي عن مجاهد في قوله:  وبَشِّرِ المُخْبِتينَ؛ قال: المُطْمَئِنِّين، وقيل: هم المُتَواضِعون،  وكذلك قال في قوله: وأَخْبَتُوا إِلى ربهم أَي تواضَعُوا؛ وقال الفراء: أَي  تَخَشَّعوا لربهم، قال: والعَرَبُ تَجْعَلُ إِلى في موضع اللام.  وفيه خَبْتَة أَي تواضع.  وأَخْبَتَ للَّه: خَشَعَ؛ وأَخْبَتَ: تواضَعَ، وكلاهما من الخَبْتِ. وفي  التنزيل العزيز: فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم؛ فسره ثعلب بأَنه التواضُع. وفي  حديث الدعاء: واجْعَلْني لك مُخْبِتاً أَي خاشعاً مطيعاً. والإِخْباتُ:  الخُشوع والتَّواضُع. وفي حديث ابن عباس: فيجعلها مُخْبِتةً مُنِيبةً،  وأَصل ذلك من الخَبْتِ المطمئن من الأَرض.  والخَبِيتُ: الحَقير الرَّديءُ من الأَشياء؛ قال اليَهُودِيُّ  (* قوله  «قال اليهودي» هو السموأَل، كما في التكملة.) الخَيْبريَ:  يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ  قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ  وسأَل الخليلُ الأَصْمَعيَّ عن الخَبِيتِ، في هذا البيت، فقال له: أَراد  الخَبِيثَ وهي لغة خَيْبَر، فقال له الخليل: لو كان ذلك لغَتَهم، لقال  الكتير، وإِنما كان يَنبغي لك أَن تقول: إِنهم يقلبون الثاء تاء في بعض  الحروف؛ وقال أَبو منصور في بيت اليهودي أَيضاً: أَظن أَن هذا تصحيف، قال:  لأَن الشيء الحقير الرديء إِنما يقال له الخَتِيتُ بتاءَين، وهو بمعنى  الخسِيس، فصحفه وجَعَله الخَبِيتَ.  وفي حديث أَبي عامر الراهب: لما بَلَغه أَنَّ الأَنصار قد بايعوا النبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، تَغَيَّرَ وخَبُتَ؛ قال الخطابي: هكذا روِي  بالتاء المعجمة، بنقطتين من فوق.  يقال: رجل خَبِيتٌ أَي فاسد؛ وقيل: هو كالخَبيث، بالثاء المثلثة؛ وقيل:  هو الحقير الرَّديء.  والحَتِيت، بتاءَين: الخَسيسُ. وقوله في حديث مكحول: أَنه مَرَّ برجل  نائم بعد العصر، فَدَفعه برجله، وقال: لقد عُوفِيت إنها ساعة تكون فيها  الخَبْتَةُ؛ يريد الخَبْطَةَ، بالطاء، أَي يَتَخَبَّطه الشيطانُ إِذا مَسَّه  بخَبَل أَو جُنون، وكان في لسان مكحول لُكْنةٌ، فجعل الطاء تاء.  والخَبْتُ: ماء لكَلْبٍ.
مقاييس اللغة:
(خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
القاموس المحيط:
الخَبْتُ المُتَّسِعُ من بُطونِ الأرض، ج أخْباتٌ وخُبوتٌ، وع بالشامِ، وة بِزَبِيدَ، وماءَةٌ لكُلَيْبٍ. وأخْبَتَ خَشَعَ وتواضَعَ. والخَبيتُ الشيءُ الحَقيرُ، والخَبيثُ. وخَبْتُ الجَميشُ، وخَبْتٌ الجَميشُ، ويجوز أن يُضافَ صَحْراءُ بين الحَرَمَيْنِ.
تاج العروس:
خ ب ت
الخَبْتُ : المُتَّسِعُ من بُطُونِ الأَرْضِ عربيَّة مَحْضَة . ج : أَخْبَاتٌ وخُبوتٌ . وقال ابن الأَعْرَابيّ : الخَبْتُ : ما اطْمَأَنّ من الأَرْضِ واتَّسعَ وقيل : الخَبْتُ : ما اطمأَنّ من الأَرْض وغَمُضَ فإِذا خَرجتَ منه أَفضَيتَ إِلى سَعَةِ وقيل : الخَبْتُ : سَهْلٌ في الحَرَّة . وقيل هو الوادي العميقُ الوَطِىءُ ممدود يُنبتُ ضُرُوُبَ العِضاه وقيل الخَبتُ الخَفِيُّ المُطْمَئنُّ من الأَرْض فيه رمْلٌ . وأَخْبَتُوا : صارُوا في الخَبْت . الخَبْت : ع بالشّامِ . الخَبْتُ : ة بزَبِيدَ مشهورة في البَرّ . الخَبْتُ : ماءَةٌ لِكُلَيْبٍ كذا في نسختنا والّذِي في الصَّحاح : ماءٌ لكَلْبٍ ومثلُه في غير ما نُسَخ ثم إِنّ هذا الّذي قاله من أَنه ماءٌ لكَلْب قَيّده غيرُ واحدٍ من أَصحاب الأَخبار والأَماكن أَنّه بالشّام لأَنّ بني كَلْبٍ به فهما واحد . من المجاز : أَخْبَتَ الرّجل للهِ : إِذا خَشَعَ وتَوَاضَعَ " وأَخْبَتُوا إِلى ربِّهِم " : اطْمَأَنُّوا إِليه . وهو يُصلِّي بخُشُوعٍ وإِخْباتٍ وخُضوعٍ وإِنْصات . وقلبُه مُخْبِتٌ . وفي اللسان : وخَبَتَ ذِكْرُه : إِذا خَفِيَ ومنه المُخْبِت من النّاس . ورُوِيَ عن مُجَاهد في قوله تعالى : " وبَشِّرِ المُخْبِتِينَ " قال : المُطْمَئنِّينَ . وقيلَ : هم المتواضِعُون . كذلك في قوله تعالَى : " وأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهم " أَي : تَواضَعُوا وقيل : تَخَشَّعوا لربِّهم . قال والعربُ تَجعَلُ " إِلى " في موضع الَّلام . وفيه خَبْتَةٌ : أَي تَواضُعٌ . وفي حديث الدُّعَاءِ : " واجْعَلْنِي لَكَ مُخْبِتاً " أَي : خاشعاً مُطيعاً . وأَصلُ ذلك كلِّه من الخَبْت : المُطْمَئنّ من الأَرض . والخَبِيتُ كأَمير : الشَّيْءُ الرَّدِيءُ الحَقِيرُ نقله اللَّيْث ؛ وأَنشد للسَّموْأَل اليَهُودِيّ :
يَنْفعُ الطَّيِّبُ القلِيلُ من الرِّزْ ... قِ ولا يَنْفعُ الكثِيرُ الخَبِيتُ سأَل الخليلُ الأَصمعيَّ عن الخَبِيت في هذا البيت فقال له : أَراد الخَبِيث وهي لغة خَيْبَرَ . فقال له الخليلُ : لو كان ذلك لفتهم لقال الكثير وإنما لو كان ينبغي لك أَن تقول : إِنّهم يَقلبون الثّاءَ تاءً في بعض الحروف . وقال أَبو منصور في بَيْتِ اليهوديّ أَيضاً : أَظنُّ هذا تصحيفاً قال : والشَّيءُ الحقير الرَّديءُ يقالُ له : الخِتيتُ بتاءَينِ وهو بمعنى الخسيس فصحفه وجعله الخبِيت . وقال الصّاغانيّ : أَصابَ اللَّيْثُ في الإِنشاد وأَخطأَ في التفسير وأَخطأَ ظنَّ الأَزهريّ . وقال ابنُ عَرَفَةَ : أَراد : الخبيث بالمُثلَّثة فأَبْدل منها التّاءِ للقافية كما أَبدلَ منها أَيضاً في قوله :
وأَتانِي اليَقِينُ أَنَّى إِذا ما ... مِتُّ أَوْ رَمَّ أَعْظُمِي مَبْعوثُ
في حديث عَمْرِو بن يَثْرَبِيّ : فقال : إِنْ رأَيت نعْجةً تَحْمِلُ شَفْرَةً وزِناداً بَخبْتِ الجَمِيشِ فلاتَهِجْها " خبْتُ الجَمِيشُ برفع خبْت والجَميِيش وخبْتٌ بالتّنوين والجَمِيشُ بالرّفع . ويَجوزُ أَنْ يضاف فيقال : خبتُ الجَمِيشِ . قال القَُيْبِيّ : سأَلْت الحِجَازِيِّين فأَخْبَروني أَنَّه صَحْراءُ بين الحَرَمَيْنِ الشَّرِيفيْنِ أَي بين المدينة المشرَّفة والجَارِ يُعرَفُ بالخَبْتِ . والجَميِشُ : الّذِي لا يُنْبِت . ومما يستدرك عليه : الخُبَيْتُ مصَغَّرًا : ماءٌ بالعَاليَة يَشترك فيه أَشْجَعُ وعَبْسٌ . وموضعٌ آخَرُ أَسْفلَ يَنْبُعَ يُوَاجِهُ الحَرَّةَ . وقيل : بطريق الشّام . وخَبَت ذِكْرُه : إّذا خَفِيَ . والمخْبِتُ كمُحْسِن ؛ لَقَبُ محمّد بن أَحمدَ بن محمّدٍ الشِّيرازِيّ كَتبَ عنه محمَّدُ بنُ عبد العزيز بن عليٍّ المُخْبِتُ شيخُ للقَصَّارِ أَيضاً . وفي حديث أَبي عامرٍ الرّاهب لمّا بلغَه أَنّ الأَنصارَ قد بايَعوا النَّبيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم : " تَغَيَّرَ وخَبُتَ " قال الخَطَّابيّ : هكذا رُوِيَ بالمُثَنَّاةِ الفوقيَّة يُقَال : رجُل خَبِيتٌ أَي : فاسدٌ وقيلَ : هو كالخَبِيث بالمُثَلَّثة وقد تقدّم . وقيل : هو الحقيرُ الرَّديءُ وقد تقدَّم أَيضاً . ونقلَ الوُجوهَ الثَّلاثةَ ابنُ الأَثير . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : خَبُتَ بالمُثَنَّاة بمعنى خَبُثَ بالمُثَلَّثة . قال شيخُنا : وهذا أَغفلَه المُصَنِّف ولم يتعرَّض له لا من حيثُ إِنّه لغة ولا من حيثُ إِنّه وردَ في الحديث . ويُمْكِن الجوابُ عن هذا أَنّه لم يُهمِلْه بل ذكرَه في هذه المادّةِ قبلَهَا بأَسطُر : " والخَبِيثُ " أَي بالمُثَلَّثَة ؛ وأَمّا إِيراد لفظ الحديث والإِشارة إِلى معانيه فليس هذا وَظيفتَه ولا وهو بصَدَدِه فتأَمّلْ

##### Türkçe

خبت
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**) - **أَخْبَتَ - يُخْبِتُ** - **مُخْبِت** - **مُخْبِتِيْن**
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**) + canlı + canlıya yahut bir şeye yahut bir işe: sakinleşti, itminana erdi ve ona razılık ve yakîn ile sükûn buldu: sükûneti ve sükûnu ile canlının yönüne yöneldi ki ona, şüphe ve tereddüt olmaksızın ondan razı olduğunu hissettirsin
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** + canlı + canlıya yahut bir şeye: sükûneti ve sükûnu ile canlının yönüne yöneldi ki ona, şüphe ve tereddüt olmaksızın ondan razı olduğunu hissettirsin
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** + canlı + bir iş için: bu iş uğruna razılık ve yakîn ile sakinleşti, itminana erdi ve sükûn buldu: ona sükûnet, sükûn ve razılık ile boyun eğdi
**أَخْبَتَ - يُخْبِتُ**: “**أَفْعَل**” vezninde, “**خَبُتَ - يَخْبُتُ**”tan; onu “**يَخْبُتُ**” kıldı: kendisini “**تَخْبُتُ**” kıldı: kendisini itminan, sükûnet, sakinlik, yakîn, tereddütsüzlük ve şüphesizlik hissetsin diye kılar
**مُخْبِت**: “**أَخْبَتَ - يُخْبِتُ**”ten ism-i fâil
**مُخْبِتِيْن**: “**مُخْبِت**”in çoğulu

Ve lafız, “mekândaki titreşimli hareket için, durmaya yakın şiddetli hareket sükûnu” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَجَى - يَسْجَى** (**سَجَا - يَسْجُو**)، **هَمَدَ - يَهْمَدُ**، **خَشَعَ - يَخْشَعُ**، **قَنَتَ - يَقْنُتُ**، **خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**)، **طَمَنَ - يَطْمُن**

**أخبت - يُخبِتُ** + **إلى**
﴿Şüphesiz iman edenler, salih ameller işleyenler ve Rablerine **أخبتوا** edenler; işte onlar cennet ehlidir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar (23)﴾ Hûd

**أخبت - يُخبِتُ** + **لـِ**
﴿Ve kendilerine ilim verilenler bilsinler ki o, Rabbinden gelen haktır; böylece ona iman etsinler de kalpleri ona **تُخْبِتَ** etsin; ve şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola elbette hidayet edicidir (54)﴾ Hac

**مُخْبِت**
﴿Ve her ümmet için bir menâsik kıldık ki, kendilerine en‘âm behîmesinden rızık olarak verdikleri üzerine Allah’ın adını ansınlar; artık ilâhınız tek bir ilâhtır; öyleyse O’na teslim olun; ve **المخبتين**i müjdele (34)﴾ Hac

Muhtâr es-Sıhâh
● [**خبت**] خ ب ت: **الإخْبَاتُ** huşûdur; “Allah Teâlâ için **أخْبَتَ** etti” denir

Râgıb
**خبت**
- **الخبت**: yerin itminanlı (çukur/çökmüş) olanı; ve adam **أخبت** etti: **الخبت**i kastetti, yahut ona indi; “**أسهل**” ve “**أنجد**” gibi; sonra **الإخبات** yumuşaklık ve tevazu kullanımıyla kullanıldı. Allah Teâlâ dedi ki: }**وأخبتوا إلى ربهم**﴿[Hûd/23]; ve Teâlâ dedi ki:﴾**وبشر المخبتين**﴿[Hac/34], yani: mütevazılar;﴾**لا يستكبرون عن عبادته**﴿[A‘râf/206] gibi. Ve Teâlâ’nın sözü:﴾**فتخبت له قلوبهم**﴿[Hac/54], yani: yumuşar ve huşû eder. Ve buradaki **الإخبات**, Teâlâ’nın sözü:﴾**وإن منها لما يهبط من خشية الله**{ [Bakara/74]deki **الهبوط**a yakındır. (Bu bâbın tamamı **البصائر** 2/521’de bütünüyle nakledilmiştir.)

Lisân özeti
1. Ve **خبَتَ** onun zikri, gizlendiği zaman; dedi ki: ve ondan, insanlardan **المُخْبِتُ**
2. **الخَبْتُ**: yerin karınlarından genişleyen şey; katıksız Arapçadır; çoğulu: **أَخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**
3. **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında genişliğe ulaşırsın; **الخَبْتُ** yerin gizli, itminanlı olanıdır; onda kum vardır
4. **سَهْل** (düzlük), **الحَرَّة** içinde;
5. Ve denildi: o, derin, alçak vâdidir; uzatılmıştır; **العِضاه** türlerini bitirir.
6. Ve “Rabbine **أَخْبَتَ** etti” yani ona itminana erdi. Mücâhid’den şu söz hakkında rivayet edildi: **وبَشِّرِ المُخْبِتينَ**; dedi ki: itminana erenler; ve denildi: onlar mütevazılardır.
7. Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde: Ensârın Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) biat ettiklerini kendisine ulaştığında, değişti ve **خَبُتَ**
8. Ve “Allah için **أَخْبَتَ** etti”: huşû etti; ve **أَخْبَتَ**: tevazu etti; bunun aslı, yerin itminanlı olanı olan **الخَبْت**tendir.
9. **الخَبِيتُ**: eşyalardan hakir, kötü olan
10. **رجل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı **الخَبيث** gibidir;
11. Ve **الحَتِيت** (iki **ت** ile): aşağılık olan.

Lisânü’l-Arab
● - **خبت**: **الخَبْتُ**: yerin karınlarından genişleyen şey; katıksız Arapçadır; çoğulu: **أَخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve genişleyen şeydir; ve denildi: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında genişliğe ulaşırsın; ve denildi: **الخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük; ve denildi: o, derin, alçak vâdidir; uzatılmıştır; **العِضاه** türlerini bitirir; ve denildi: **الخَبْتُ** yerin gizli, itminanlı olanıdır; onda kum vardır. Amr b. Yethrebî hadîsinde: “Eğer **خَبْتِ الجَمِيشِ**’te bir koyun görürsen, bir bıçak ve çakmak taşı taşıyor, onu ürkütme.” Kuteybî dedi ki: Hicazlılara sordum; bana, Medine ile Hicaz arasında bir çöl olduğunu, **الخَبْت** diye bilindiğini haber verdiler. **الجَميشُ**: bitirmeyen (yer)dir. Ve **خبَتَ** onun zikri, gizlendiği zaman; dedi ki: ve ondan, insanlardan **المُخْبِتُ**. Ve “Rabbine **أَخْبَتَ** etti” yani ona itminana erdi. Mücâhid’den şu söz hakkında rivayet edildi: **وبَشِّرِ المُخْبِتينَ**; dedi ki: itminana erenler; ve denildi: onlar mütevazılardır; yine şu sözde de böyle dedi: **وأَخْبَتُوا إِلى ربهم** yani tevazu ettiler; Ferrâ dedi ki: yani Rablerine huşû ettiler; dedi ki: Araplar **إِلى**’yı **اللام** yerinde kılar. Ve onda **خَبْتَة** vardır, yani tevazu. Ve “Allah için **أَخْبَتَ** etti”: huşû etti; ve **أَخْبَتَ**: tevazu etti; ikisi de **الخَبْت**tendir. Aziz tenzilde: **فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم**; Sa‘leb onu, tevazu diye tefsir etti. Dua hadîsinde: “Ve beni Senin için **مُخْبِتاً** kıl” yani huşû eden, itaat eden. **الإِخْباتُ**: huşû ve tevazu. İbn Abbâs hadîsinde: “Onu **مُخْبِتةً مُنِيبةً** kılar”; bunun aslı, yerin itminanlı olanı olan **الخَبْت**tendir. Ve **الخَبِيتُ**: eşyalardan hakir, kötü olan; Yahûdî (bu “Yahûdî dedi” sözü, tekmîlede olduğu üzere, es-Semû’el’dir) Hayberli dedi ki:
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ
قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ
Halîl, bu beyitteki **الخَبِيت** hakkında Asma‘î’ye sordu; ona dedi ki: **الخَبِيث**i kastetti; bu, Hayber’in dilidir. Halîl ona dedi ki: Eğer bu onların dili olsaydı, “**الكتير**” derdi; ancak senin demen gereken, onların bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirdikleridir. Ebû Mansûr, Yahûdî’nin beyti hakkında da dedi ki: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum; dedi ki: çünkü hakir, kötü şeye ancak iki **تاء** ile **الخَتِيتُ** denir; o, aşağılık manasındadır; onu tashîf etti ve onu **الخَبِيت** yaptı. Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde: Ensârın Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) biat ettiklerini kendisine ulaştığında: “değişti ve **خَبُتَ**”; Hattâbî dedi ki: böyle, üstten iki noktalı **التاء** ile rivayet edildi. Denir: **رجل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı **الخَبيث** gibidir; ve denildi: o, hakir, kötü olandır. Ve **الحَتِيت** (iki **تاء** ile): aşağılık olan. Mekhûl hadîsindeki sözü: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti; ayağıyla onu itti ve dedi ki: “Şüphesiz sen âfiyete erdirildin; o, **الخَبْتَةُ**nın olduğu bir saattir”; **الخَبْطَةَ**yı kasteder, **الطاء** ile; yani şeytan, onu bir bozukluk yahut delilik ile dokunduğunda onu çarpar; Mekhûl’ün dilinde bir pelteklik vardı; **الطاء**’yı **تاء** yaptı. Ve **الخَبْتُ**: Kelb için bir sudur.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; huşûya delâlet eder: “**أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً**” denir; huşû ettiği zaman. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ** etti. Aziz zikri dedi ki: ﴿**وَبَشِّرِ المُخْبِتِين**﴾ [Hac 34]. Ve onun aslı **الخَبْت**tendir; o, bitki olmayan çöldür.
Ve bundan hadîs: “**ولو بِخَبْتِ الجَمِيش**([1])”. Görmüyor musun, onu **جَميشاً** diye adlandırdı; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الخَبْتُ**: yerin karınlarından geniş olan; çoğulu **أخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**; ve Şam’da bir yer; ve Zebîd’de bir köy; ve Kulayb için bir su. Ve **أخْبَتَ**: huşû etti ve tevazu etti. Ve **الخَبيتُ**: hakir şey; ve **الخَبيثُ**. Ve **خَبْتُ الجَميشُ** ve **خَبْتٌ الجَميشُ**; ve iki harem arasında bir çöl eklenebilir.

Tâcü’l-arûs:
خ ب ت
**الخَبْتُ**: yerin karınlarından geniş olan; katıksız Arapçadır. Çoğulu: **أَخْبَاتٌ** ve **خُبوتٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve genişleyen şeydir. Ve denildi: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında genişliğe ulaşırsın. Ve denildi: **الخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük. Ve denildi: o, derin, alçak vâdidir; uzatılmıştır; **العِضاه** türlerini bitirir. Ve denildi: **الخَبتُ** yerin gizli, itminanlı olanıdır; onda kum vardır. Ve **أَخْبَتُوا**: **الخَبْت**te oldular. **الخَبْت**: Şam’da bir yer. **الخَبْتُ**: Zebîd’de, kırda meşhur bir köy. **الخَبْتُ**: Kulayb için bir su; bizim nüshamızda böyle; **الصَّحاح**ta olan ise: Kelb için bir sudur; ve başka nüshalarda da bunun benzeri; sonra onun “Kelb için bir su” olduğuna dair söylediğini, haberler ve mekânlar ashabından birden fazlası, Şam’da olduğunu kaydetti; çünkü orada Benî Kelb vardır; ikisi birdir. Mecazdan: adam Allah için **أَخْبَتَ** etti: huşû edip tevazu ettiği zaman; ve “**وأَخْبَتُوا إِلى ربِّهِم**”: ona itminana erdiler. O, huşû, **إِخْبات**, boyun eğiş ve susuş ile namaz kılar. Ve kalbi **مُخْبِتٌ**dür. Lisân’da: ve **خَبَتَ** onun zikri: gizlendiği zaman; ve ondan, insanlardan **المُخْبِت**. Mücâhid’den Teâlâ’nın sözü hakkında rivayet edildi: “**وبَشِّرِ المُخْبِتِينَ**”; dedi ki: itminana erenler. Ve denildi: onlar mütevazılardır. Yine Teâlâ’nın sözü: “**وأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهم**” yani tevazu ettiler; ve denildi: Rablerine huşû ettiler. Dedi ki: Araplar “**إِلى**”yı “**الَّلام**” yerinde kılar. Ve onda **خَبْتَةٌ** vardır: yani tevazu. Dua hadîsinde: “Ve beni Senin için **مُخْبِتاً** kıl” yani huşû eden, itaat eden. Bunun hepsinin aslı, yerin itminanlı olanı olan **الخَبْت**tendir. Ve **الخَبِيتُ** (emîr gibi): kötü, hakir şey; Leys’ten nakletti; ve es-Semû’el el-Yehûdî’den şu beyit okundu:
يَنْفعُ الطَّيِّبُ القلِيلُ من الرِّزْ ... قِ ولا يَنْفعُ الكثِيرُ الخَبِيتُ
Halîl, bu beyitteki **الخَبِيت** hakkında Asma‘î’ye sordu; ona dedi ki: **الخَبِيث**i kastetti; bu, Hayber’in dilidir. Halîl ona dedi ki: eğer bu onların dili olsaydı “**الكثير**” derdi; ancak senin demen gereken, onların bazı harflerde **الثّاء**’yı **تاء**’ya çevirdikleridir. Ebû Mansûr, Yahûdî’nin beyti hakkında da dedi ki: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum; dedi ki: hakir, kötü şeye iki **تاء** ile **الخِتيتُ** denir; o, aşağılık manasındadır; onu tashîf etti ve onu **الخبِيت** yaptı. Sâğânî dedi ki: Leys, inşadda isabet etti, tefsirde hata etti; ve Ezherî’nin zannı da hata etti. İbn Arefe dedi ki: üç noktalı ile **الخبيث**i kastetti; kafiyeden dolayı ondan **التّاء**yı bedel kıldı; yine şu sözünde de ondan bedel kıldığı gibi:
وأَتانِي اليَقِينُ أَنَّى إِذا ما ... مِتُّ أَوْ رَمَّ أَعْظُمِي مَبْعوثُ
Amr b. Yethrebî hadîsinde: “Eğer **بَخبْتِ الجَمِيشِ**’te bir koyun görürsen, bir bıçak ve çakmak taşı taşıyor, onu ürkütme”; **خبْتُ الجَمِيشُ**: **خبْت** ve **الجَميِيش** merfû olarak; ve **خبْتٌ** tenvin ile, **الجَمِيشُ** merfû olarak; ve eklenmesi caizdir, “**خبتُ الجَمِيشِ**” denir. Kuteybî dedi ki: Hicazlılara sordum; bana, iki şerefli harem arasında, yani şereflendirilmiş Medine ile el-Câr arasında, **الخَبْت** diye bilinen bir çöl olduğunu haber verdiler. **الجَميِشُ**: bitirmeyen (yer)dir. Ve buna ilâve olarak şunlar da zikredilir: **الخُبَيْتُ** (küçültme olarak): **العَاليَة**’de bir su; onda Eşca‘ ve Abs ortak olur. Ve başka bir yer: Yenbu‘un aşağısında; **الحَرَّة**ye karşı gelir. Ve denildi: Şam yolu üzerindedir. Ve **خَبَت** onun zikri: gizlendiği zaman. Ve **المخْبِتُ** (muhsin gibi): Muhammed b. Ahmed b. Muhammed eş-Şîrâzî’nin lakabıdır; ondan Muhammed b. Abdülazîz b. Ali el-**المُخْبِتُ**, ayrıca Kassâr’ın şeyhi, yazdı. Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde, Ensârın Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) biat ettiklerini kendisine ulaştığında: “değişti ve **خَبُتَ**”; Hattâbî dedi ki: böyle, üstten ikili **التاء** ile rivayet edildi. Denir: **رجُل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı ile **الخَبِيث** gibidir; daha önce geçti. Ve denildi: o, hakir, kötü olandır; bu da daha önce geçti. Üç vecih de İbnü’l-Esîr tarafından nakledildi. Zemahşerî dedi ki: ikili **التاء** ile **خَبُتَ**, üç noktalı ile **خَبُثَ** manasındadır. Şeyhimiz dedi ki: bunu musannif gözden kaçırdı; ne bunun bir dil oluşu bakımından ne de hadîste vârid oluşu bakımından ona temas etti. Buna cevap mümkün olur: onu ihmal etmedi; bilakis bu maddede ondan önce birkaç satırda “**والخَبِيثُ**”ü zikretti, yani üç noktalı ile; hadîs lafzını getirmek ve manalarına işaret etmek ise onun vazifesi değildir ve onun maksadı da değildir; öyleyse düşün.
