# خبت — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: خبت

خبت
خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ) - أَخْبَتَ - يُخْبِتُ - مُخْبِت - مُخْبِتِيْن
خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ) + كائن + إلى كائن أو شيء أو امر: هدأ واطمأن وسكن إليه رضاً ويقيناً: اتجه بهدوئه وسكنه جهة الكائن ليُشْعِرَه أنه راض به من غير شك أو تردد
خَبُتَ - يَخْبُتُ + كائن + إلى كائن أو شيء: اتجه بهدوئه وسكنه جهة الكائن ليشعره أنه راض به من غير شك أو تردد
خَبُتَ - يَخْبُتُ + كائن + لـِ أمر: هدأ واطمأن وسكن رضاً ويقيناً لأجل هذا الأمر: خضع له بهدوء وسكن ورضا
أَخْبَتَ - يُخْبِتُ: على وزن " أفعل " من " خَبُتَ - يَخْبُتُ " جعله " يَخْبُتُ ": جعل نفسه " تَخْبُتُ ": يجعل نفسه تشعر بالاطمئنان والسكينة والهدوء واليقين وعدم التردد والشك
مُخْبِت: اسم فاعل من " أَخْبَتَ - يُخْبِتُ "
مُخْبِتِيْن: جمع " مُخْبِت"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" هدوء الحركة الشديد القريب من التوقف وذلك للحركة الاهتزازية في المكان"، وهي:
سَجَى - يَسْجَى (سَجَا - يَسْجُو)، هَمَدَ - يَهْمَدُ، خَشَعَ - يَخْشَعُ، قَنَتَ - يَقْنُتُ، خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ)، طَمَنَ - يَطْمُن
أخبت - يُخبِتُ + إلى
﴿إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات وأخبتوا إلى ربهم أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(23)﴾ هود
أخبت - يُخبِتُ + لـِ
﴿وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ(54)﴾ الحج
مُخْبِت
﴿ولكل أمة جعلنا منسكا ليذكروا اسم الله على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فإلهكم إله واحد فله أسلموا وبشر المخبتين(34)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [خبت] خ ب ت: الإخْبَاتُ الخشوع يقال أخْبَتَ لله تعالى
الراغب
خبت
- الخبت: المطمئن من الأرض، وأخبت الرجل: قصد الخبت، أو نزله، نحو: أسهل وأنجد، ثم استعمل الإخبات استعمال اللين والتواضع، قال الله تعالى: }وأخبتوا إلى ربهم﴿[هود/23]، وقال تعالى:﴾وبشر المخبتين﴿[الحج/34]، أي: المتواضعين، نحو:﴾لا يستكبرون عن عبادته﴿[الأعراف/206]، وقوله تعالى:﴾فتخبت له قلوبهم﴿[الحج/54]، أي: تلين وتخشع، والإخبات هاهنا قريب من الهبوط في قوله تعالى:﴾وإن منها لما يهبط من خشية الله{ [البقرة/74] (وهذا الباب منقول بتمامه في البصائر 2/521).
ملخص اللسان
1. وخبَتَ ذكره إِذا خَفِيَ؛ قال: ومنه المُخْبِتُ من الناس
2.     الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه:  أَخْباتٌ وخُبوتٌ
3.     الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ ، الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل
4.     سَهْل في الحَرَّة؛
5.     وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه.
6.     وأَخْبَتَ إِلى ربه أَي اطْمَأَنَّ إِليه. ورُوِي عن مجاهد في قوله:  وبَشِّرِ المُخْبِتينَ؛ قال: المُطْمَئِنِّين، وقيل: هم المُتَواضِعون،
7.     وفي حديث أَبي عامر الراهب: لما بَلَغه أَنَّ الأَنصار قد بايعوا النبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، تَغَيَّرَ وخَبُتَ
8.     وأَخْبَتَ للَّه: خَشَعَ؛ وأَخْبَتَ: تواضَعَ، وأَصل ذلك من الخَبْتِ المطمئن من الأَرض.
9. والخَبِيتُ: الحَقير الرَّديءُ من الأَشياء
10.                        رجل خَبِيتٌ أَي فاسد؛ وقيل: هو كالخَبيث، بالثاء المثلثة؛
11.                        والحَتِيت، بتاءَين: الخَسيسُ.
لسان العرب
● -   خبت: الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه:  أَخْباتٌ وخُبوتٌ. وقال ابن الأَعرابي: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض  واتَّسَعَ؛ وقيل: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا  خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ؛ وقيل: الخَبْتُ سَهْل في الحَرَّة؛  وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه.  وقيل: الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل. وفي حديث عمرو بن  يَثْرَبيّ: إَنْ رأَيتَ نعجةً تَحْمِلُ شَفْرَة وزِناداً بِخَبْتِ الجَمِيشِ،  فلا تَهِجْها. قال القتيبي: سأَلت الحجازيين، فأَخبروني أَن بين المدينة  والحِجاز صحراء، تُعْرَف بالخَبْت. والجَميشُ: الذي لا يُنْبِتُ.  وخبَتَ ذكره إِذا خَفِيَ؛ قال: ومنه المُخْبِتُ من الناس.  وأَخْبَتَ إِلى ربه أَي اطْمَأَنَّ إِليه. ورُوِي عن مجاهد في قوله:  وبَشِّرِ المُخْبِتينَ؛ قال: المُطْمَئِنِّين، وقيل: هم المُتَواضِعون،  وكذلك قال في قوله: وأَخْبَتُوا إِلى ربهم أَي تواضَعُوا؛ وقال الفراء: أَي  تَخَشَّعوا لربهم، قال: والعَرَبُ تَجْعَلُ إِلى في موضع اللام.  وفيه خَبْتَة أَي تواضع.  وأَخْبَتَ للَّه: خَشَعَ؛ وأَخْبَتَ: تواضَعَ، وكلاهما من الخَبْتِ. وفي  التنزيل العزيز: فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم؛ فسره ثعلب بأَنه التواضُع. وفي  حديث الدعاء: واجْعَلْني لك مُخْبِتاً أَي خاشعاً مطيعاً. والإِخْباتُ:  الخُشوع والتَّواضُع. وفي حديث ابن عباس: فيجعلها مُخْبِتةً مُنِيبةً،  وأَصل ذلك من الخَبْتِ المطمئن من الأَرض.  والخَبِيتُ: الحَقير الرَّديءُ من الأَشياء؛ قال اليَهُودِيُّ  (* قوله  «قال اليهودي» هو السموأَل، كما في التكملة.) الخَيْبريَ:  يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ  قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ  وسأَل الخليلُ الأَصْمَعيَّ عن الخَبِيتِ، في هذا البيت، فقال له: أَراد  الخَبِيثَ وهي لغة خَيْبَر، فقال له الخليل: لو كان ذلك لغَتَهم، لقال  الكتير، وإِنما كان يَنبغي لك أَن تقول: إِنهم يقلبون الثاء تاء في بعض  الحروف؛ وقال أَبو منصور في بيت اليهودي أَيضاً: أَظن أَن هذا تصحيف، قال:  لأَن الشيء الحقير الرديء إِنما يقال له الخَتِيتُ بتاءَين، وهو بمعنى  الخسِيس، فصحفه وجَعَله الخَبِيتَ.  وفي حديث أَبي عامر الراهب: لما بَلَغه أَنَّ الأَنصار قد بايعوا النبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، تَغَيَّرَ وخَبُتَ؛ قال الخطابي: هكذا روِي  بالتاء المعجمة، بنقطتين من فوق.  يقال: رجل خَبِيتٌ أَي فاسد؛ وقيل: هو كالخَبيث، بالثاء المثلثة؛ وقيل:  هو الحقير الرَّديء.  والحَتِيت، بتاءَين: الخَسيسُ. وقوله في حديث مكحول: أَنه مَرَّ برجل  نائم بعد العصر، فَدَفعه برجله، وقال: لقد عُوفِيت إنها ساعة تكون فيها  الخَبْتَةُ؛ يريد الخَبْطَةَ، بالطاء، أَي يَتَخَبَّطه الشيطانُ إِذا مَسَّه  بخَبَل أَو جُنون، وكان في لسان مكحول لُكْنةٌ، فجعل الطاء تاء.  والخَبْتُ: ماء لكَلْبٍ.
مقاييس اللغة:
(خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
القاموس المحيط:
الخَبْتُ المُتَّسِعُ من بُطونِ الأرض، ج أخْباتٌ وخُبوتٌ، وع بالشامِ، وة بِزَبِيدَ، وماءَةٌ لكُلَيْبٍ. وأخْبَتَ خَشَعَ وتواضَعَ. والخَبيتُ الشيءُ الحَقيرُ، والخَبيثُ. وخَبْتُ الجَميشُ، وخَبْتٌ الجَميشُ، ويجوز أن يُضافَ صَحْراءُ بين الحَرَمَيْنِ.
تاج العروس:
خ ب ت
الخَبْتُ : المُتَّسِعُ من بُطُونِ الأَرْضِ عربيَّة مَحْضَة . ج : أَخْبَاتٌ وخُبوتٌ . وقال ابن الأَعْرَابيّ : الخَبْتُ : ما اطْمَأَنّ من الأَرْضِ واتَّسعَ وقيل : الخَبْتُ : ما اطمأَنّ من الأَرْض وغَمُضَ فإِذا خَرجتَ منه أَفضَيتَ إِلى سَعَةِ وقيل : الخَبْتُ : سَهْلٌ في الحَرَّة . وقيل هو الوادي العميقُ الوَطِىءُ ممدود يُنبتُ ضُرُوُبَ العِضاه وقيل الخَبتُ الخَفِيُّ المُطْمَئنُّ من الأَرْض فيه رمْلٌ . وأَخْبَتُوا : صارُوا في الخَبْت . الخَبْت : ع بالشّامِ . الخَبْتُ : ة بزَبِيدَ مشهورة في البَرّ . الخَبْتُ : ماءَةٌ لِكُلَيْبٍ كذا في نسختنا والّذِي في الصَّحاح : ماءٌ لكَلْبٍ ومثلُه في غير ما نُسَخ ثم إِنّ هذا الّذي قاله من أَنه ماءٌ لكَلْب قَيّده غيرُ واحدٍ من أَصحاب الأَخبار والأَماكن أَنّه بالشّام لأَنّ بني كَلْبٍ به فهما واحد . من المجاز : أَخْبَتَ الرّجل للهِ : إِذا خَشَعَ وتَوَاضَعَ " وأَخْبَتُوا إِلى ربِّهِم " : اطْمَأَنُّوا إِليه . وهو يُصلِّي بخُشُوعٍ وإِخْباتٍ وخُضوعٍ وإِنْصات . وقلبُه مُخْبِتٌ . وفي اللسان : وخَبَتَ ذِكْرُه : إِذا خَفِيَ ومنه المُخْبِت من النّاس . ورُوِيَ عن مُجَاهد في قوله تعالى : " وبَشِّرِ المُخْبِتِينَ " قال : المُطْمَئنِّينَ . وقيلَ : هم المتواضِعُون . كذلك في قوله تعالَى : " وأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهم " أَي : تَواضَعُوا وقيل : تَخَشَّعوا لربِّهم . قال والعربُ تَجعَلُ " إِلى " في موضع الَّلام . وفيه خَبْتَةٌ : أَي تَواضُعٌ . وفي حديث الدُّعَاءِ : " واجْعَلْنِي لَكَ مُخْبِتاً " أَي : خاشعاً مُطيعاً . وأَصلُ ذلك كلِّه من الخَبْت : المُطْمَئنّ من الأَرض . والخَبِيتُ كأَمير : الشَّيْءُ الرَّدِيءُ الحَقِيرُ نقله اللَّيْث ؛ وأَنشد للسَّموْأَل اليَهُودِيّ :
يَنْفعُ الطَّيِّبُ القلِيلُ من الرِّزْ ... قِ ولا يَنْفعُ الكثِيرُ الخَبِيتُ سأَل الخليلُ الأَصمعيَّ عن الخَبِيت في هذا البيت فقال له : أَراد الخَبِيث وهي لغة خَيْبَرَ . فقال له الخليلُ : لو كان ذلك لفتهم لقال الكثير وإنما لو كان ينبغي لك أَن تقول : إِنّهم يَقلبون الثّاءَ تاءً في بعض الحروف . وقال أَبو منصور في بَيْتِ اليهوديّ أَيضاً : أَظنُّ هذا تصحيفاً قال : والشَّيءُ الحقير الرَّديءُ يقالُ له : الخِتيتُ بتاءَينِ وهو بمعنى الخسيس فصحفه وجعله الخبِيت . وقال الصّاغانيّ : أَصابَ اللَّيْثُ في الإِنشاد وأَخطأَ في التفسير وأَخطأَ ظنَّ الأَزهريّ . وقال ابنُ عَرَفَةَ : أَراد : الخبيث بالمُثلَّثة فأَبْدل منها التّاءِ للقافية كما أَبدلَ منها أَيضاً في قوله :
وأَتانِي اليَقِينُ أَنَّى إِذا ما ... مِتُّ أَوْ رَمَّ أَعْظُمِي مَبْعوثُ
في حديث عَمْرِو بن يَثْرَبِيّ : فقال : إِنْ رأَيت نعْجةً تَحْمِلُ شَفْرَةً وزِناداً بَخبْتِ الجَمِيشِ فلاتَهِجْها " خبْتُ الجَمِيشُ برفع خبْت والجَميِيش وخبْتٌ بالتّنوين والجَمِيشُ بالرّفع . ويَجوزُ أَنْ يضاف فيقال : خبتُ الجَمِيشِ . قال القَُيْبِيّ : سأَلْت الحِجَازِيِّين فأَخْبَروني أَنَّه صَحْراءُ بين الحَرَمَيْنِ الشَّرِيفيْنِ أَي بين المدينة المشرَّفة والجَارِ يُعرَفُ بالخَبْتِ . والجَميِشُ : الّذِي لا يُنْبِت . ومما يستدرك عليه : الخُبَيْتُ مصَغَّرًا : ماءٌ بالعَاليَة يَشترك فيه أَشْجَعُ وعَبْسٌ . وموضعٌ آخَرُ أَسْفلَ يَنْبُعَ يُوَاجِهُ الحَرَّةَ . وقيل : بطريق الشّام . وخَبَت ذِكْرُه : إّذا خَفِيَ . والمخْبِتُ كمُحْسِن ؛ لَقَبُ محمّد بن أَحمدَ بن محمّدٍ الشِّيرازِيّ كَتبَ عنه محمَّدُ بنُ عبد العزيز بن عليٍّ المُخْبِتُ شيخُ للقَصَّارِ أَيضاً . وفي حديث أَبي عامرٍ الرّاهب لمّا بلغَه أَنّ الأَنصارَ قد بايَعوا النَّبيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم : " تَغَيَّرَ وخَبُتَ " قال الخَطَّابيّ : هكذا رُوِيَ بالمُثَنَّاةِ الفوقيَّة يُقَال : رجُل خَبِيتٌ أَي : فاسدٌ وقيلَ : هو كالخَبِيث بالمُثَلَّثة وقد تقدّم . وقيل : هو الحقيرُ الرَّديءُ وقد تقدَّم أَيضاً . ونقلَ الوُجوهَ الثَّلاثةَ ابنُ الأَثير . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : خَبُتَ بالمُثَنَّاة بمعنى خَبُثَ بالمُثَلَّثة . قال شيخُنا : وهذا أَغفلَه المُصَنِّف ولم يتعرَّض له لا من حيثُ إِنّه لغة ولا من حيثُ إِنّه وردَ في الحديث . ويُمْكِن الجوابُ عن هذا أَنّه لم يُهمِلْه بل ذكرَه في هذه المادّةِ قبلَهَا بأَسطُر : " والخَبِيثُ " أَي بالمُثَلَّثَة ؛ وأَمّا إِيراد لفظ الحديث والإِشارة إِلى معانيه فليس هذا وَظيفتَه ولا وهو بصَدَدِه فتأَمّلْ

### Türkçe

خبت
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**) - **أَخْبَتَ - يُخْبِتُ** - **مُخْبِت** - **مُخْبِتِيْن**
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**) + canlı + canlıya yahut bir şeye yahut bir işe: sakinleşti, itminana erdi ve ona razılık ve yakîn ile sükûn buldu: sükûneti ve sükûnu ile canlının yönüne yöneldi ki ona, şüphe ve tereddüt olmaksızın ondan razı olduğunu hissettirsin
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** + canlı + canlıya yahut bir şeye: sükûneti ve sükûnu ile canlının yönüne yöneldi ki ona, şüphe ve tereddüt olmaksızın ondan razı olduğunu hissettirsin
**خَبُتَ - يَخْبُتُ** + canlı + bir iş için: bu iş uğruna razılık ve yakîn ile sakinleşti, itminana erdi ve sükûn buldu: ona sükûnet, sükûn ve razılık ile boyun eğdi
**أَخْبَتَ - يُخْبِتُ**: “**أَفْعَل**” vezninde, “**خَبُتَ - يَخْبُتُ**”tan; onu “**يَخْبُتُ**” kıldı: kendisini “**تَخْبُتُ**” kıldı: kendisini itminan, sükûnet, sakinlik, yakîn, tereddütsüzlük ve şüphesizlik hissetsin diye kılar
**مُخْبِت**: “**أَخْبَتَ - يُخْبِتُ**”ten ism-i fâil
**مُخْبِتِيْن**: “**مُخْبِت**”in çoğulu

Ve lafız, “mekândaki titreşimli hareket için, durmaya yakın şiddetli hareket sükûnu” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَجَى - يَسْجَى** (**سَجَا - يَسْجُو**)، **هَمَدَ - يَهْمَدُ**، **خَشَعَ - يَخْشَعُ**، **قَنَتَ - يَقْنُتُ**، **خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**)، **طَمَنَ - يَطْمُن**

**أخبت - يُخبِتُ** + **إلى**
﴿Şüphesiz iman edenler, salih ameller işleyenler ve Rablerine **أخبتوا** edenler; işte onlar cennet ehlidir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar (23)﴾ Hûd

**أخبت - يُخبِتُ** + **لـِ**
﴿Ve kendilerine ilim verilenler bilsinler ki o, Rabbinden gelen haktır; böylece ona iman etsinler de kalpleri ona **تُخْبِتَ** etsin; ve şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola elbette hidayet edicidir (54)﴾ Hac

**مُخْبِت**
﴿Ve her ümmet için bir menâsik kıldık ki, kendilerine en‘âm behîmesinden rızık olarak verdikleri üzerine Allah’ın adını ansınlar; artık ilâhınız tek bir ilâhtır; öyleyse O’na teslim olun; ve **المخبتين**i müjdele (34)﴾ Hac

Muhtâr es-Sıhâh
● [**خبت**] خ ب ت: **الإخْبَاتُ** huşûdur; “Allah Teâlâ için **أخْبَتَ** etti” denir

Râgıb
**خبت**
- **الخبت**: yerin itminanlı (çukur/çökmüş) olanı; ve adam **أخبت** etti: **الخبت**i kastetti, yahut ona indi; “**أسهل**” ve “**أنجد**” gibi; sonra **الإخبات** yumuşaklık ve tevazu kullanımıyla kullanıldı. Allah Teâlâ dedi ki: }**وأخبتوا إلى ربهم**﴿[Hûd/23]; ve Teâlâ dedi ki:﴾**وبشر المخبتين**﴿[Hac/34], yani: mütevazılar;﴾**لا يستكبرون عن عبادته**﴿[A‘râf/206] gibi. Ve Teâlâ’nın sözü:﴾**فتخبت له قلوبهم**﴿[Hac/54], yani: yumuşar ve huşû eder. Ve buradaki **الإخبات**, Teâlâ’nın sözü:﴾**وإن منها لما يهبط من خشية الله**{ [Bakara/74]deki **الهبوط**a yakındır. (Bu bâbın tamamı **البصائر** 2/521’de bütünüyle nakledilmiştir.)

Lisân özeti
1. Ve **خبَتَ** onun zikri, gizlendiği zaman; dedi ki: ve ondan, insanlardan **المُخْبِتُ**
2. **الخَبْتُ**: yerin karınlarından genişleyen şey; katıksız Arapçadır; çoğulu: **أَخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**
3. **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında genişliğe ulaşırsın; **الخَبْتُ** yerin gizli, itminanlı olanıdır; onda kum vardır
4. **سَهْل** (düzlük), **الحَرَّة** içinde;
5. Ve denildi: o, derin, alçak vâdidir; uzatılmıştır; **العِضاه** türlerini bitirir.
6. Ve “Rabbine **أَخْبَتَ** etti” yani ona itminana erdi. Mücâhid’den şu söz hakkında rivayet edildi: **وبَشِّرِ المُخْبِتينَ**; dedi ki: itminana erenler; ve denildi: onlar mütevazılardır.
7. Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde: Ensârın Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) biat ettiklerini kendisine ulaştığında, değişti ve **خَبُتَ**
8. Ve “Allah için **أَخْبَتَ** etti”: huşû etti; ve **أَخْبَتَ**: tevazu etti; bunun aslı, yerin itminanlı olanı olan **الخَبْت**tendir.
9. **الخَبِيتُ**: eşyalardan hakir, kötü olan
10. **رجل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı **الخَبيث** gibidir;
11. Ve **الحَتِيت** (iki **ت** ile): aşağılık olan.

Lisânü’l-Arab
● - **خبت**: **الخَبْتُ**: yerin karınlarından genişleyen şey; katıksız Arapçadır; çoğulu: **أَخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve genişleyen şeydir; ve denildi: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında genişliğe ulaşırsın; ve denildi: **الخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük; ve denildi: o, derin, alçak vâdidir; uzatılmıştır; **العِضاه** türlerini bitirir; ve denildi: **الخَبْتُ** yerin gizli, itminanlı olanıdır; onda kum vardır. Amr b. Yethrebî hadîsinde: “Eğer **خَبْتِ الجَمِيشِ**’te bir koyun görürsen, bir bıçak ve çakmak taşı taşıyor, onu ürkütme.” Kuteybî dedi ki: Hicazlılara sordum; bana, Medine ile Hicaz arasında bir çöl olduğunu, **الخَبْت** diye bilindiğini haber verdiler. **الجَميشُ**: bitirmeyen (yer)dir. Ve **خبَتَ** onun zikri, gizlendiği zaman; dedi ki: ve ondan, insanlardan **المُخْبِتُ**. Ve “Rabbine **أَخْبَتَ** etti” yani ona itminana erdi. Mücâhid’den şu söz hakkında rivayet edildi: **وبَشِّرِ المُخْبِتينَ**; dedi ki: itminana erenler; ve denildi: onlar mütevazılardır; yine şu sözde de böyle dedi: **وأَخْبَتُوا إِلى ربهم** yani tevazu ettiler; Ferrâ dedi ki: yani Rablerine huşû ettiler; dedi ki: Araplar **إِلى**’yı **اللام** yerinde kılar. Ve onda **خَبْتَة** vardır, yani tevazu. Ve “Allah için **أَخْبَتَ** etti”: huşû etti; ve **أَخْبَتَ**: tevazu etti; ikisi de **الخَبْت**tendir. Aziz tenzilde: **فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم**; Sa‘leb onu, tevazu diye tefsir etti. Dua hadîsinde: “Ve beni Senin için **مُخْبِتاً** kıl” yani huşû eden, itaat eden. **الإِخْباتُ**: huşû ve tevazu. İbn Abbâs hadîsinde: “Onu **مُخْبِتةً مُنِيبةً** kılar”; bunun aslı, yerin itminanlı olanı olan **الخَبْت**tendir. Ve **الخَبِيتُ**: eşyalardan hakir, kötü olan; Yahûdî (bu “Yahûdî dedi” sözü, tekmîlede olduğu üzere, es-Semû’el’dir) Hayberli dedi ki:
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ
قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ
Halîl, bu beyitteki **الخَبِيت** hakkında Asma‘î’ye sordu; ona dedi ki: **الخَبِيث**i kastetti; bu, Hayber’in dilidir. Halîl ona dedi ki: Eğer bu onların dili olsaydı, “**الكتير**” derdi; ancak senin demen gereken, onların bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirdikleridir. Ebû Mansûr, Yahûdî’nin beyti hakkında da dedi ki: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum; dedi ki: çünkü hakir, kötü şeye ancak iki **تاء** ile **الخَتِيتُ** denir; o, aşağılık manasındadır; onu tashîf etti ve onu **الخَبِيت** yaptı. Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde: Ensârın Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) biat ettiklerini kendisine ulaştığında: “değişti ve **خَبُتَ**”; Hattâbî dedi ki: böyle, üstten iki noktalı **التاء** ile rivayet edildi. Denir: **رجل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı **الخَبيث** gibidir; ve denildi: o, hakir, kötü olandır. Ve **الحَتِيت** (iki **تاء** ile): aşağılık olan. Mekhûl hadîsindeki sözü: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti; ayağıyla onu itti ve dedi ki: “Şüphesiz sen âfiyete erdirildin; o, **الخَبْتَةُ**nın olduğu bir saattir”; **الخَبْطَةَ**yı kasteder, **الطاء** ile; yani şeytan, onu bir bozukluk yahut delilik ile dokunduğunda onu çarpar; Mekhûl’ün dilinde bir pelteklik vardı; **الطاء**’yı **تاء** yaptı. Ve **الخَبْتُ**: Kelb için bir sudur.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; huşûya delâlet eder: “**أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً**” denir; huşû ettiği zaman. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ** etti. Aziz zikri dedi ki: ﴿**وَبَشِّرِ المُخْبِتِين**﴾ [Hac 34]. Ve onun aslı **الخَبْت**tendir; o, bitki olmayan çöldür.
Ve bundan hadîs: “**ولو بِخَبْتِ الجَمِيش**([1])”. Görmüyor musun, onu **جَميشاً** diye adlandırdı; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الخَبْتُ**: yerin karınlarından geniş olan; çoğulu **أخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**; ve Şam’da bir yer; ve Zebîd’de bir köy; ve Kulayb için bir su. Ve **أخْبَتَ**: huşû etti ve tevazu etti. Ve **الخَبيتُ**: hakir şey; ve **الخَبيثُ**. Ve **خَبْتُ الجَميشُ** ve **خَبْتٌ الجَميشُ**; ve iki harem arasında bir çöl eklenebilir.

Tâcü’l-arûs:
خ ب ت
**الخَبْتُ**: yerin karınlarından geniş olan; katıksız Arapçadır. Çoğulu: **أَخْبَاتٌ** ve **خُبوتٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve genişleyen şeydir. Ve denildi: **الخَبْتُ** yerden itminanlı olan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında genişliğe ulaşırsın. Ve denildi: **الخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük. Ve denildi: o, derin, alçak vâdidir; uzatılmıştır; **العِضاه** türlerini bitirir. Ve denildi: **الخَبتُ** yerin gizli, itminanlı olanıdır; onda kum vardır. Ve **أَخْبَتُوا**: **الخَبْت**te oldular. **الخَبْت**: Şam’da bir yer. **الخَبْتُ**: Zebîd’de, kırda meşhur bir köy. **الخَبْتُ**: Kulayb için bir su; bizim nüshamızda böyle; **الصَّحاح**ta olan ise: Kelb için bir sudur; ve başka nüshalarda da bunun benzeri; sonra onun “Kelb için bir su” olduğuna dair söylediğini, haberler ve mekânlar ashabından birden fazlası, Şam’da olduğunu kaydetti; çünkü orada Benî Kelb vardır; ikisi birdir. Mecazdan: adam Allah için **أَخْبَتَ** etti: huşû edip tevazu ettiği zaman; ve “**وأَخْبَتُوا إِلى ربِّهِم**”: ona itminana erdiler. O, huşû, **إِخْبات**, boyun eğiş ve susuş ile namaz kılar. Ve kalbi **مُخْبِتٌ**dür. Lisân’da: ve **خَبَتَ** onun zikri: gizlendiği zaman; ve ondan, insanlardan **المُخْبِت**. Mücâhid’den Teâlâ’nın sözü hakkında rivayet edildi: “**وبَشِّرِ المُخْبِتِينَ**”; dedi ki: itminana erenler. Ve denildi: onlar mütevazılardır. Yine Teâlâ’nın sözü: “**وأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهم**” yani tevazu ettiler; ve denildi: Rablerine huşû ettiler. Dedi ki: Araplar “**إِلى**”yı “**الَّلام**” yerinde kılar. Ve onda **خَبْتَةٌ** vardır: yani tevazu. Dua hadîsinde: “Ve beni Senin için **مُخْبِتاً** kıl” yani huşû eden, itaat eden. Bunun hepsinin aslı, yerin itminanlı olanı olan **الخَبْت**tendir. Ve **الخَبِيتُ** (emîr gibi): kötü, hakir şey; Leys’ten nakletti; ve es-Semû’el el-Yehûdî’den şu beyit okundu:
يَنْفعُ الطَّيِّبُ القلِيلُ من الرِّزْ ... قِ ولا يَنْفعُ الكثِيرُ الخَبِيتُ
Halîl, bu beyitteki **الخَبِيت** hakkında Asma‘î’ye sordu; ona dedi ki: **الخَبِيث**i kastetti; bu, Hayber’in dilidir. Halîl ona dedi ki: eğer bu onların dili olsaydı “**الكثير**” derdi; ancak senin demen gereken, onların bazı harflerde **الثّاء**’yı **تاء**’ya çevirdikleridir. Ebû Mansûr, Yahûdî’nin beyti hakkında da dedi ki: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum; dedi ki: hakir, kötü şeye iki **تاء** ile **الخِتيتُ** denir; o, aşağılık manasındadır; onu tashîf etti ve onu **الخبِيت** yaptı. Sâğânî dedi ki: Leys, inşadda isabet etti, tefsirde hata etti; ve Ezherî’nin zannı da hata etti. İbn Arefe dedi ki: üç noktalı ile **الخبيث**i kastetti; kafiyeden dolayı ondan **التّاء**yı bedel kıldı; yine şu sözünde de ondan bedel kıldığı gibi:
وأَتانِي اليَقِينُ أَنَّى إِذا ما ... مِتُّ أَوْ رَمَّ أَعْظُمِي مَبْعوثُ
Amr b. Yethrebî hadîsinde: “Eğer **بَخبْتِ الجَمِيشِ**’te bir koyun görürsen, bir bıçak ve çakmak taşı taşıyor, onu ürkütme”; **خبْتُ الجَمِيشُ**: **خبْت** ve **الجَميِيش** merfû olarak; ve **خبْتٌ** tenvin ile, **الجَمِيشُ** merfû olarak; ve eklenmesi caizdir, “**خبتُ الجَمِيشِ**” denir. Kuteybî dedi ki: Hicazlılara sordum; bana, iki şerefli harem arasında, yani şereflendirilmiş Medine ile el-Câr arasında, **الخَبْت** diye bilinen bir çöl olduğunu haber verdiler. **الجَميِشُ**: bitirmeyen (yer)dir. Ve buna ilâve olarak şunlar da zikredilir: **الخُبَيْتُ** (küçültme olarak): **العَاليَة**’de bir su; onda Eşca‘ ve Abs ortak olur. Ve başka bir yer: Yenbu‘un aşağısında; **الحَرَّة**ye karşı gelir. Ve denildi: Şam yolu üzerindedir. Ve **خَبَت** onun zikri: gizlendiği zaman. Ve **المخْبِتُ** (muhsin gibi): Muhammed b. Ahmed b. Muhammed eş-Şîrâzî’nin lakabıdır; ondan Muhammed b. Abdülazîz b. Ali el-**المُخْبِتُ**, ayrıca Kassâr’ın şeyhi, yazdı. Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde, Ensârın Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) biat ettiklerini kendisine ulaştığında: “değişti ve **خَبُتَ**”; Hattâbî dedi ki: böyle, üstten ikili **التاء** ile rivayet edildi. Denir: **رجُل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı ile **الخَبِيث** gibidir; daha önce geçti. Ve denildi: o, hakir, kötü olandır; bu da daha önce geçti. Üç vecih de İbnü’l-Esîr tarafından nakledildi. Zemahşerî dedi ki: ikili **التاء** ile **خَبُتَ**, üç noktalı ile **خَبُثَ** manasındadır. Şeyhimiz dedi ki: bunu musannif gözden kaçırdı; ne bunun bir dil oluşu bakımından ne de hadîste vârid oluşu bakımından ona temas etti. Buna cevap mümkün olur: onu ihmal etmedi; bilakis bu maddede ondan önce birkaç satırda “**والخَبِيثُ**”ü zikretti, yani üç noktalı ile; hadîs lafzını getirmek ve manalarına işaret etmek ise onun vazifesi değildir ve onun maksadı da değildir; öyleyse düşün.
