# خبت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خبت

الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه: أَخْباتٌ وخُبوتٌ. وقال ابن الأَعرابي: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض واتَّسَعَ؛ وقيل: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ؛ وقيل: الخَبْتُ سَهْل في الحَرَّة؛ وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه. وقيل: الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل. وفي حديث عمرو بن يَثْرَبيّ: إَنْ رأَيتَ نعجةً تَحْمِلُ شَفْرَة وزِناداً بِخَبْتِ الجَمِيشِ، فلا تَهِجْها. قال القتيبي: سأَلت الحجازيين، فأَخبروني أَن بين المدينة والحِجاز صحراء، تُعْرَف بالخَبْت. والجَميشُ: الذي لا يُنْبِتُ. وخبَتَ ذكره إِذا خَفِيَ؛ قال: ومنه المُخْبِتُ من الناس. وأَخْبَتَ إِلى ربه أَي اطْمَأَنَّ إِليه. ورُوِي عن مجاهد في قوله: وبَشِّرِ المُخْبِتينَ؛ قال: المُطْمَئِنِّين، وقيل: هم المُتَواضِعون، وكذلك قال في قوله: وأَخْبَتُوا إِلى ربهم أَي تواضَعُوا؛ وقال الفراء: أَي تَخَشَّعوا لربهم، قال: والعَرَبُ تَجْعَلُ إِلى في موضع اللام. وفيه خَبْتَة أَي تواضع.
وأَخْبَتَ للَّه: خَشَعَ؛ وأَخْبَتَ: تواضَعَ، وكلاهما من الخَبْتِ. وفي التنزيل العزيز: فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم؛ فسره ثعلب بأَنه التواضُع. وفي حديث الدعاء: واجْعَلْني لك مُخْبِتاً أَي خاشعاً مطيعاً. والإِخْباتُ: الخُشوع والتَّواضُع. وفي حديث ابن عباس: فيجعلها مُخْبِتةً مُنِيبةً، وأَصل ذلك من الخَبْتِ المطمئن من الأَرض.
والخَبِيتُ: الحَقير الرَّديءُ من الأَشياء؛ قال اليَهُودِيُّ (* قوله
«قال اليهودي» هو السموأَل، كما في التكملة.) الخَيْبريَ: يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ
قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ
وسأَل الخليلُ الأَصْمَعيَّ عن الخَبِيتِ، في هذا البيت، فقال له: أَراد الخَبِيثَ وهي لغة خَيْبَر، فقال له الخليل: لو كان ذلك لغَتَهم، لقال الكتير، وإِنما كان يَنبغي لك أَن تقول: إِنهم يقلبون الثاء تاء في بعض الحروف؛ وقال أَبو منصور في بيت اليهودي أَيضاً: أَظن أَن هذا تصحيف، قال: لأَن الشيء الحقير الرديء إِنما يقال له الخَتِيتُ بتاءَين، وهو بمعنى الخسِيس، فصحفه وجَعَله الخَبِيتَ.
وفي حديث أَبي عامر الراهب: لما بَلَغه أَنَّ الأَنصار قد بايعوا النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، تَغَيَّرَ وخَبُتَ؛ قال الخطابي: هكذا روِي بالتاء المعجمة، بنقطتين من فوق.
يقال: رجل خَبِيتٌ أَي فاسد؛ وقيل: هو كالخَبيث، بالثاء المثلثة؛ وقيل: هو الحقير الرَّديء.
والحَتِيت، بتاءَين: الخَسيسُ. وقوله في حديث مكحول: أَنه مَرَّ برجل نائم بعد العصر، فَدَفعه برجله، وقال: لقد عُوفِيت إنها ساعة تكون فيها الخَبْتَةُ؛ يريد الخَبْطَةَ، بالطاء، أَي يَتَخَبَّطه الشيطانُ إِذا مَسَّه بخَبَل أَو جُنون، وكان في لسان مكحول لُكْنةٌ، فجعل الطاء تاء. والخَبْتُ: ماء لكَلْبٍ.

### Türkçe

**الخَبْتُ**: yerin karınlarından genişleyen şey; katıksız Arapçadır; çoğulu: **أَخْباتٌ** ve **خُبوتٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخَبْتُ** yerden alçalan ve genişleyen şeydir; ve denildi: **الخَبْتُ** yerden alçalan ve gizlenen şeydir; ondan çıktığında, bir genişliğe ulaşırsın; ve denildi: **الخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük(tür); ve denildi: o, derin, alçak bir vadidir; uzatılmıştır; **ضُروبَ العِضاه** bitirir. Ve denildi: **الخَبْتُ** yerden gizli, alçak olan şeydir; onda kum vardır. Amr b. Yesrebî’nin hadisinde: “Eğer **خَبْتِ الجَمِيشِ**’te bir koyunun bir bıçak ve bir çakmak taşı taşıdığını görürsen, onu ürkütme.” Kute ybe dedi: Hicazlılara sordum; bana, Medine ile Hicaz arasında, **الخَبْت** diye bilinen bir çöl bulunduğunu haber verdiler. Ve **الجَميشُ**: bitirmeyen (şey)dir.

Ve **خبَتَ** onun zikri, gizlendiği zaman; dedi ki: ve ondan, insanlardan **المُخْبِتُ** (olan)dır.

Ve **أَخْبَتَ** Rabbine, yani ona sükûnet buldu. Ve Mücâhid’den, şu sözü hakkında rivayet edildi: **وبَشِّرِ المُخْبِتينَ**; dedi: sükûnet bulanlar; ve denildi: onlar alçakgönüllü olanlardır; ve yine şu sözü hakkında da böyle dedi: **وأَخْبَتُوا إِلى ربهم** yani alçakgönüllü oldular; Ferrâ dedi: yani Rablerine karşı huşû duydular; dedi: ve Araplar, **إِلى**’yı **اللام**’ın yerinde kılar.

Ve onda **خَبْتَة** vardır, yani alçakgönüllülük.

Ve **أَخْبَتَ** Allah için: huşû duydu; ve **أَخْبَتَ**: alçakgönüllü oldu; ikisi de **الخَبْت**’tendir. Aziz tenzilde: **فَتُخْبِتَ له قُلوبُهم**; Sa‘leb onu, bunun alçakgönüllülük olduğu şeklinde tefsir etti. Ve dua hadisinde: “Ve beni Senin için **مُخْبِتاً** kıl” yani huşû sahibi, itaatkâr. Ve **الإِخْباتُ**: huşû ve alçakgönüllülüktür. İbn Abbâs hadîsinde: “Böylece onu **مُخْبِتةً مُنِيبةً** kılar”; bunun aslı, yerden alçak olan **الخَبْت**’tendir.

Ve **الخَبِيتُ**: şeylerden değersiz, kötü olan; Hayberli Yahudi dedi:
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القليلُ من الرّزْ
قِ، ولا يَنْفَعُ الكَثيرُ الخَبِيتُ

Halîl, bu beyitteki **الخَبِيتِ** hakkında Asma‘î’ye sordu; ona dedi ki: **الخَبِيثَ**’i kastetti; bu, Hayber’in dilidir. Halîl ona dedi: Eğer bu onların dili olsaydı, **الكتير** derdi; ancak sana gereken, “Onlar bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirirler” demendi. Ebû Mansûr, Yahudi’nin beyti hakkında da dedi: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum; dedi: çünkü değersiz kötü şeye ancak iki **تاء** ile **الخَتِيتُ** denir; o, **الخسِيس** anlamındadır; onu tashîf etti ve onu **الخَبِيتَ** yaptı.

Ebû Âmir er-Râhib hadîsinde: Ensâr’ın Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, biat ettiklerini kendisine ulaştığında, değişti ve **خَبُتَ**; Hattâbî dedi: böyle rivayet edildi; üstten iki nokta ile, mu‘ceme **التاء** ile.

Denir: **رجل خَبِيتٌ** yani bozuk; ve denildi: o, üç noktalı **الثاء** ile **الخَبيث** gibidir; ve denildi: o, değersiz kötüdür.

Ve **الحَتِيت** iki **تاء** ile: **الخَسيس**. Mekhûl hadîsinde geçen sözü: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti; onu ayağıyla itti ve dedi: “Gerçekten âfiyet buldun; şüphesiz o, içinde **الخَبْتَةُ** bulunan bir saattir”; **الخَبْطَةَ**’yı kasteder, **الطاء** ile; yani şeytan ona bir bozukluk yahut delilikle dokunduğunda onu çarpar; Mekhûl’ün dilinde bir pelteklik vardı; **الطاء**’yı **تاء** yaptı.

Ve **الخَبْتُ**: Kelb’e ait bir sudur.
