# خبت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خبت

الخبت: المتسع من بطون الأرض، عربية محضة. ج: أخبات، وخبوت. وقال ابن الأعرابي: الخبت: ما اطمأن من الأرض واتسع، وقيل: الخبت: ما اطمأن من الأرض وغمض فإذا خرجت منه، أفضيت إلى سعة، وقيل: الخبت: سهل في الحرة. وقيل هو الوادي العميق الوطىء، ممدود، ينبت ضروب العضاه وقيل الخبت الخفي المطمئن من الأرض، فيه رمل. وأخبتوا: صاروا في الخبت. الخبت: ع بالشام. الخبت: ة بزبيد، مشهورة في البر. الخبت: ماءة لكليب كذا في نسختنا، والذي في الصحاح: ماء لكلب، ومثله في غير ما نسخ ثم إن هذا الذي قاله من أنه ماء لكلب قيده غير واحد من أصحاب الأخبار والأماكن أنه بالشام، لأن بني كلب به، فهما واحد. من المجاز: أخبت الرجل لله: إذا خشع وتواضع،  وأخبتوا إلى ربهم  : اطمأنوا إليه. وهو يصلي بخشوع وإخبات، وخضوع وإنصات. وقلبه مخبت. وفي اللسان: وخبت ذكره: إذا خفي، ومنه المخبت من الناس. وروي عن مجاهد في قوله تعالى:  وبشر المخبتين  ، قال: المطمئنين. وقيل: هم المتواضعون. كذلك في قوله تعالى:  وأخبتوا إلى ربهم  ، أي: تواضعوا، وقيل: تخشعوا لربهم. قال، والعرب تجعل  إلى  في موضع اللام. وفيه خبتة: أي تواضع. وفي حديث الدعاء:  واجعلني لك مخبتا  ، أي: خاشعا مطيعا. وأصل ذلك كله من الخبت: المطمئن من الأرض. والخبيت، كأمير: الشيء الرديء الحقير، نقله الليث؛ وأنشد للسموأل اليهودي:
  ينفع الطيب القليل من الرز                      ق ولا ينفع الكثير الخبيت سأل الخليل الأصمعي عن الخبيت، في هذا البيت، فقال له: أراد الخبيث، وهي لغة خيبر. فقال له الخليل: لو كان ذلك لفتهم لقال الكثير وإنما لو كان ينبغي لك أن تقول: إنهم يقلبون الثاء تاء في بعض الحروف. وقال أبو منصور في بيت اليهودي أيضا: أظن هذا تصحيفا، قال: والشيء الحقير الرديء يقال له: الختيت، بتاءين، وهو بمعنى الخسيس، فصحفه وجعله الخبيت. وقال الصاغاني: أصاب الليث في الإنشاد، وأخطأ في التفسير، وأخطأ ظن الأزهري. وقال ابن عرفة: أراد: الخبيث، بالمثلثة، فأبدل منها التاء للقافية، كما أبدل منها أيضا في قوله:
  وأتاني اليقين أنـى إذا مـا                      مت أو رم أعظمي مبعوث

  في حديث عمرو بن يثربي: فقال: إن رأيت نعجة تحمل شفرة وزنادا بخبت الجميش فلاتهجها  خبت الجميش برفع خبت والجمييش وخبت بالتنوين والجميش بالرفع. ويجوز أن يضاف، فيقال: خبت الجميش. قال القيبي: سألت الحجازيين، فأخبروني أنه صحراء بين الحرمين الشريفين، أي بين المدينة المشرفة والجار، يعرف بالخبت. والجميش: الذي لا ينبت. ومما يستدرك عليه: الخبيت، مصغرا: ماء بالعالية، يشترك فيه أشجع وعبس. وموضع آخر أسفل ينبع، يواجه الحرة. وقيل: بطريق الشام. وخبت ذكره: إذا خفي. والمخبت، كمحسن؛ لقب محمد بن أحمد بن محمد الشيرازي، كتب عنه محمد بن عبد العزيز بن علي المخبت، شيخ للقصار أيضا. وفي حديث أبي عامر الراهب لما بلغه أن الأنصار قد بايعوا النبي،صلى الله عليه وسلم:  تغير وخبت  قال الخطابي: هكذا روي بالمثناة الفوقية، يقال: رجل خبيت، أي: فاسد، وقيل: هو كالخبيث بالمثلثة، وقد تقدم. وقيل: هو الحقير الرديء، وقد تقدم أيضا. ونقل الوجوه الثلاثة ابن الأثير. وقال الزمخشري: خبت، بالمثناة، بمعنى خبث بالمثلثة. قال شيخنا: وهذا أغفله المصنف ولم يتعرض له، لا من حيث إنه لغة، ولا من حيث إنه ورد في الحديث. ويمكن الجواب عن هذا أنه لم يهمله، بل ذكره في هذه المادة قبلها بأسطر:  والخبيث  أي بالمثلثة؛ وأما إيراد لفظ الحديث، والإشارة إلى معانيه، فليس هذا وظيفته، ولا وهو بصدده، فتأمل.

### Türkçe

**الخبت**: yerin karınlarının geniş olanı; katıksız Arapçadır. Çoğulu: **أخبات** ve **خبوت**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخبت**: yerden alçalmış ve genişlemiş olan şeydir. Ve denildi: **الخبت**: yerden alçalmış ve gizlenmiş olan şeydir; ondan çıktığında genişliğe varırsın. Ve denildi: **الخبت**: **الحرة** içinde bir düzlük. Ve denildi: o, derin, alçak bir vadidir; uzatılmıştır; türlü türlü **العضاه** bitirir. Ve denildi: **الخبت** yerin gizli, alçalmış olanıdır; içinde kum vardır. Ve **أخبتوا**: **الخبت** içinde oldular.

**الخبت**: Şam’da bir yer.

**الخبت**: Zebîd’de bir yer; kırda meşhurdur.

**الخبت**: Kuleyb’e ait bir su; bizim nüshamızda böyledir. **الصحاح**’ta olan ise: Kelb’e ait bir su; ve başka nüshalardan olmayanlarda da bunun benzeri. Sonra onun “Kelb’e ait bir su” olduğuna dair söylediğini, haberler ve mekânlar sahiplerinden birden fazlası, Şam’da olduğunu kaydetti; çünkü Benî Kelb oradadır; böylece ikisi birdir.

Mecazdan: **أخبت** adam Allah için: huşû etti ve tevazu gösterdiği zaman. Ve: **وأخبتوا إلى ربهم**: O’na sükûn buldular. Ve o, huşû ve **إخبات** ile, ve **خضوع** ve **إنصات** ile namaz kılar. Ve kalbi **مخبت**tir. **اللسان**’da: ve **خبت** onun zikri: gizlendiği zaman; ve ondan, insanlardan **المخبت**. Ve Mücâhid’den, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **وبشر المخبتين**; dedi: sükûn bulanlar. Ve denildi: onlar tevazu gösterenlerdir. Yüce Allah’ın sözü hakkında da böyledir: **وأخبتوا إلى ربهم**; yani: tevazu gösterdiler. Ve denildi: Rablerine huşû ettiler. Dedi ki: Araplar **إلى**’yı **اللام**’ın yerinde kılar. Ve onda **خبتة** vardır: yani tevazu. Ve dua hadîsinde: **واجعلني لك مخبتا**: yani huşû sahibi, itaatkâr. Bunun hepsinin aslı **الخبت**’tendir: yerin alçalmış olanı.

Ve **الخبيت**, **كأمير**: kötü, değersiz şey; Leys onu nakletti. Ve Yahudi Samav’al için inşad etti:

  ينفع الطيب القليل من الرز                      ق ولا ينفع الكثير الخبيت

Halîl, Asma‘î’ye bu beyitteki **الخبيت** hakkında sordu; ona dedi ki: **الخبيث**i kastetti; bu, Hayber’in bir dilidir. Halîl ona dedi ki: eğer bu olsaydı, onların lehçesiyle “**الكثير**” derdi; ancak eğer olsaydı sana “bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirirler” demen gerekirdi.

Ebû Mansûr, Yahudi’nin beyti hakkında da dedi: bunun bir tashîf olduğunu sanıyorum. Dedi ki: değersiz kötü şeye **الختيت** denir, iki **تاء** ile; ve o, **الخسيس** manasındadır; onu tashîf etti ve onu **الخبيت** yaptı.

Sâgânî dedi: Leys inşadda isabet etti, tefsirde hata etti; ve Ezherî’nin zannı hata etti.

İbn ‘Arefe dedi: **الخبيث**i kastetti, **بالمثلثة** ile; kafiyeden dolayı ondan **التاء**’yı bedel kıldı; nitekim şu sözünde de ondan bedel kıldı:

  وأتاني اليقين أنـى إذا مـا                      مت أو رم أعظمي مبعوث

Amr b. Yethrebî hadîsinde: dedi ki: “Eğer **خبت الجميش**’te bir koyunun bir bıçak ve bir çakmak taşı taşıdığını görürsen, onu ürkütme.” **خبت الجميش**: **خبت**’in ve **الجمييش**’in ref‘i ile; ve **خبت** tenvin ile, **الجميش** ref‘ ile. Ve izafet yapılması caizdir; böylece: **خبت الجميش** denir. Kıyebî dedi: Hicazlılara sordum; bana haber verdiler ki o, iki harem-i şerîf arasında, yani Medîne-i müşerrefe ile Câr arasında bir çöldür; **الخبت** diye bilinir. Ve **الجميش**: bitirmeyen (yetiştirmeyen) olandır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخبيت**, küçültme olarak: Âliye’de bir su; Eşca‘ ve ‘Abs onda ortaktır. Ve başka bir yer, Yenbu‘un aşağısında; **الحرة**’ye karşıdır. Ve denildi: Şam yolu üzerindedir. Ve **خبت** onun zikri: gizlendiği zaman.

Ve **المخبت**, **كمحسن**; Muhammed b. Ahmed b. Muhammed eş-Şîrâzî’nin lakabıdır; ondan Muhammed b. Abdülazîz b. Alî **المخبت** yazdı; Kassâr’a da şeyhtir.

Ebû ‘Âmir er-Râhib hadîsinde, Ensâr’ın Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, biat ettiğini kendisine ulaştığında: **تغير وخبت**. Hattâbî dedi: böyle, üstteki ikili ile rivayet edildi; **خبيت** adam denir: yani bozuk. Ve denildi: o, **بالمثلثة** ile **الخبيث** gibidir; ve geçti. Ve denildi: o, değersiz kötü olandır; bu da geçti. Üç vecih de İbnü’l-Esîr nakletti.

Zemahşerî dedi: **خبت**, ikili ile, **بالمثلثة** ile **خبث** manasında. Şeyhimiz dedi: bunu musannif gözden kaçırdı ve ona temas etmedi; ne onun bir dil oluşu bakımından, ne de hadîste vârid oluşu bakımından. Buna cevap mümkün olur: onu ihmal etmedi; bilakis bu maddede ondan önce birkaç satırda zikretti: **والخبيث** yani **بالمثلثة** ile. Hadîs lafzını getirmeye ve manalarına işaret etmeye gelince, bu onun vazifesi değildir ve onun ele aldığı şey de değildir; öyleyse düşün.
