# خبث (خ-ب-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Habes bozuk yemek demektir

- Harfler: خ - ب - ث
- Kur'an'da: 16 geçiş · 10 ayet · 10 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْخَبِيثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8E.md) | الْفَعِيلَ | Zararlı | 5 | 4 | [2:267](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/2:267.md) |
| [الْخَبَائِثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%AB%D9%8E.md) | الْفَعَائِلَ | Zararlılar | 2 | 2 | [7:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/7:157.md) |
| [خَبِيثَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعِيلَةٍ | Zararlı | 2 | 1 | [14:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/14:26.md) |
| [الْخَبِيثَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | الْفَعِيلَاتُ | Zararlılar | 1 | 1 | [24:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/24:26.md) |
| [الْخَبِيثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8F.md) | الْفَعِيلُ | Zararlı | 1 | 1 | [5:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/5:100.md) |
| [الْخَبِيثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Zararlı | 1 | 1 | [5:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/5:100.md) |
| [خَبُثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D8%AB%D9%8E.md) | فَعُلَ | Zararlı oldu | 1 | 1 | [7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/7:58.md) |
| [لِلْخَبِيثَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | لِلْفَعِيلَاتِ | Zararlılar için | 1 | 1 | [24:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/24:26.md) |
| [لِلْخَبِيثِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | لِلْفَعِيلِينَ | Zararlılar için | 1 | 1 | [24:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/24:26.md) |
| [وَالْخَبِيثُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَعِيلُونَ | Ve zararlılar | 1 | 1 | [24:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/24:26.md) |

## Mücavir kökler — 91 mücavir (114 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 70 · İyi
2. [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Ayırt eder
3. [جثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yerde sürünerek büyüyen çalı tipi ağaç demektir
4. [حوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ayb (Ayn) bozulmuş süt demektir
5. [غمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Göz yumarsınız
6. [نكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Huysuz
7. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
8. [أصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Asire çadırın eteğini bağlayan ip demektir
9. [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Rükbe” diz demektir
10. [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
11. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Büyük akarsu
12. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onu seçti
13. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
14. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğille, İç gömlek demektir
15. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Loblar
16. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
17. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
18. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beled mezarlık demektir
19. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
20. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
21. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bitki
22. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
23. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
24. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaç
25. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Liyat” sıva harcı demektir
26. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
27. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
28. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
29. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınmayan
30. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bedr dolunay demektir
31. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
32. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
33. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
34. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
35. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm salkımıdır
36. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
37. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasaba
38. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nihayet, son demektir
39. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
40. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
41. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
42. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınan ile
43. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
44. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sütle dolu memedir
45. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hiram keçe demektir
46. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
47. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
48. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
49. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
50. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
51. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
52. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Onların malları
53. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
54. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
55. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İki yüzlüler
56. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
57. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
58. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
59. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
60. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md), [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md), [ردأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Madenin erimesiyle yüzeye çıkan cüruf, posa; tadı ve kokusu bozulmuş, kokuşmuş ve zararlı tortu |
| Çekirdek Özet 2 | Arı, temiz ve bereketli olandan ayrıştırılması gereken maddi veya manevi niteliksizlik ve gayrimeşruluk |
| Çekirdek Özet 3 | İmtihan ve arınma sürecinde bünyeden tasfiye edilmesi gereken, değersiz ve ifsat edici atık unsurlar |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca soyut cinsel ahlaksızlıkla daraltıp maddesel, iktisadi ve zihni niteliksizlik boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Alttan alta işleyen gizli hareket, örtülü bozulma ve içsel sarsıntı; nitekim [خبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3.md) gizlemeyi, [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md) alçak ve gizli vadiye inmeyi, [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) hamuru alttan alta yoğurup dönüştürmeyi, [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) örtülü dengesizlikle rastgele çarpmayı ve [خبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84.md) içten içe çürütüp ifsat etmeyi gösterir | ث | Yayılma, saçılma ve ufalanma karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle içsel ve örtük bozulma bünyeden dışa vuran kokuşmaya, maden cürufuna ve tortulaşmış atığa dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; korumanın yarılması ve sınırdan sızma | İkiz harfi olan ح imgesinden türetme olarak, koruyucu sınırın delinmesini ve bünyeye yabancı/zararlı unsurun sızmasını simgeler |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, bünye | İç mekanı, nesnenin veya canlının kendi öz yapısını ve mahfuz alanını temsil eder |
| ث | İşaret, sınır; ufalanma ve saçılma | İkiz harfi olan ت imgesinden türetme olarak, sınırın gevşemesini, maddenin parçalanarak kalitesiz posa halinde dağılmasını gösterir |
| خبث | Bünyenin sınırının delinerek içinin bozulması ve atık posanın dışa vurması | Koruyucu yapının aşılmasıyla (خ) bünyenin içine (ب) sirayet eden bozulmanın, yapıyı kokuşturup cüruf halinde dışarıya atması (ث) hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Madenlerin eritilmesiyle arı cevherden ayrışan cüruf ve posa (خبث الحديد); tadı ve kokusu bozulmuş, içen veya yiyen kimsede bulantı ve tiksinti oluşturan yiyecek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahit beytinde sahte madenin fırında cürufunu açığa çıkarması şu şekilde dile getirilir: سبكناه ونحسبه لجينا / فأبدى الكير عن خبث الحديد |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Medine'nin manevi arınmasını körüğün demir cürufunu atmasına benzettiği beyanda yer alır: تنفي خبثها كما ينفي الكير خبث الحديد |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça خبث kökü, Batı Sami dillerinde örtük bozulma, niteliksizlik ve kirlilik bildiren kök katmanıyla semantik süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice şubelerinde doğrudan /ḫ-b-ṯ/ diziliminin birebir ses denkliği sınırlı kalmakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan /ḫ-b/ tabanı örtülü çürüme, gizli fenalık ve yıpranma alanıyla doğrudan irtibatlıdır. Arapçada /ṯ/ foneminin getirdiği dağılma ve dışa vurma karakteriyle kök, madencilikteki ergitme işleminde açığa çıkan cürufu, gıdadaki kokuşmayı ve ardından ahlaki ve hukuki gayrimeşruluğu karşılayacak biçimde özelleşmiştir. Erken Sami tasavvurundaki saflaştırma ameliyesi, yabancı ve zararlı tortunun cevherden ayıklanması esasına dayandığından, Arapçada bu kavram maddi tortudan soyut kötülüğe uzanan bir değer standardı kurmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cüruf, maden atığı ve kokuşmuş maddeden ahlaki kötülüğe ve harama geçiş | Fiziksel tortu ve kusur anlamı, fıtrata ve akla aykırı olan her türlü inanç, söz ve ameli niteleyecek şekilde genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | /ḫ-b/ tabanlı örtük bozulma ve tortulaşma matrisi | Güney Sami ve Arapça sahasında maden posası ve kirlilik anlamı üzerinde billurlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış güvenilir bir kök denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبث | Anlamlı | Cüruf, bozulma, pislik | Maden posası, kokuşmuş yiyecek, ahlaki ve hukuki murdarlık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خثب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| بخث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| بثخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| [ثخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ثبخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبث | Merkez | Niteliksizlik, cüruf, kirlilik | Özünde ve vasfında bozukluk barındıran, ayrıştırılıp atılması gereken tortu | Maddi ve manevi bakımdan arı olmayıp zarar veren unsur |
| [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Komşu | Denge ve düzenin bozulması | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) düzgün işleyen bir yapının işlevini yitirmesidir; خبث doğrudan bünyedeki niteliksiz posayı ve kokuşmayı ifade eder | Sistemin dengesini kaybetmesi ve çürümesi |
| [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) | Komşu | Necaset, tiksindirici murdarlık | [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) daha ziyade nefret ve tiksinti uyandıran pislik halidir; خبث ise arı cevherin karşıtı olan değersizlik ve cüruftur | Duyu veya akıl yoluyla tiksinilen pislik |
| [ردأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3.md) | Komşu | Kalitesizlik, düşüklük | [ردأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3.md) kullanım değeri düşük ve kusurlu olan nesneyi belirtir; خبث kusurun ötesinde bünyeye sirayet eden fesat ve kirlilik taşır | Ticari ve işlevsel nitelik düşüklüğü |
| [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) | Zıt | Arılık, temizlik, bereket | [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) hem özü temiz ve meşru hem de nefse hoş gelen cevherdir; خبث onun tabiat, hüküm ve değerce tam karşıtıdır | Maddi ve manevi temizlik, üstün nitelik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبث | Cüruf, kirlilik, gayrimeşruluk | Maden cürufundan haram kazanca, fıtri kokuşmadan ahlaki ve itikadi bozulmaya uzanan anlam alanı | Kesin |
| Latince | faex, impuritas, malitia | Tortu/cüruf, kirlilik, kötülük | faex sıvı veya metal tortusunu tam karşılarken impuritas arı olmama halini, malitia ahlaki fesadı verir | Güçlü |
| İngilizce | dross, foulness, impurity | Cüruf, murdarlık, kirlilik | dross maden atığını ve değersizliği karşılar; foulness ve impurity biyolojik ve manevi pisliği ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Schlacke, Unreinheit, Schlechtigkeit | Cüruf, kirlilik, kötülük | Schlacke metalurjik ayrışma posasını, diğerleri niteliksizliği ve fena vasfı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | scorie, impureté, malignité | Cüruf, arı olmama, habislik | scorie maden ergitme atığını doğrudan verir; impureté ve malignité nitelik bozukluğunu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَبُثَ | Verimsiz, çorak ve bereketsiz toprak | Fiziksel niteliksizlik ve tarımsal kısırlık bağlamı; A‘râf [7:58](https://lisan.digital/tr/ayet/7:58.md) |
| الْخَبِيثَ | Değersiz, kusurlu ve kalitesiz mal | İnfakta göz yummadan alınmayacak kötü malın verilmemesi bağlamı; Bakara [2:267](https://lisan.digital/tr/ayet/2:267.md) |
| الْخَبِيثَ | Haram, gayrimeşru ve fıtraten bozuk kazanç | Helal ile haramın bir olamayacağı iktisadi ve ahlaki bağlam; Mâide [5:100](https://lisan.digital/tr/ayet/5:100.md), Nisâ [4:2](https://lisan.digital/tr/ayet/4:2.md) |
| الْخَبِيثَ | Münafıklar, kâfirler ve arınmamış topluluk | Toplumsal ayrışma ve cemaatin münafıklardan arındırılması bağlamı; Âl-i İmrân [3:179](https://lisan.digital/tr/ayet/3:179.md), Enfâl [8:37](https://lisan.digital/tr/ayet/8:37.md) |
| الْخَبَائِثَ | İğrenç eylemler, fıtrata aykırı cinsel sapkınlık | Lût kavminin helake uğramasına neden olan fahiş eylemler bağlamı; Enbiyâ [21:74](https://lisan.digital/tr/ayet/21:74.md) |
| خَبِيثَةٍ | Bâtıl inanç, şirk ve zehirli/kötü söz | Kökü yerde sabit olmayan çürük ağaç benzetmesi bağlamı; İbrâhîm [14:26](https://lisan.digital/tr/ayet/14:26.md) |
| الْخَبِيثَاتُ / الْخَبِيثُونَ | Karakterce bozuk, ahlaken düşük kadınlar ve erkekler | İffet, evlilikte denklik ve toplumsal ahlak nizamı bağlamı; Nûr [24:26](https://lisan.digital/tr/ayet/24:26.md) |
| الْخَبَائِثَ | Fıtrata zararlı, sağlığı bozan ve necis maddeler | Peygamber'in haram kıldığı tüketim maddeleri bağlamı; A‘râf [7:157](https://lisan.digital/tr/ayet/7:157.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi, iman-nifak ayrımı | Fiil ve inançların zatında habaset bulunup bulunmadığı; küfrün ve nifakın fıtrattaki yıkıcı tortusu | Zati kötülük, bâtıl akide ve ruhi fesat |
| Fıkıh | Haram gıdalar, necasetler ve zekât standartları | Nelerin habâis sayılarak haram kılındığı; infak ve zekâtta kusurlu malın hukuki geçerliliği | Hukuki gayrimeşruluk, haramlık ve maddi niteliksizlik |
| Tefsir | Temyiz ayetleri ve cevher-cüruf analojisi | Dünyevi imtihanın gayesinin habîsi tayyibden ayırmak olduğu; şirk ile nifakın çorak toprağa benzetilmesi | Varlık ve değer hiyerarşisinde ontolojik tasfiye |
| Hadis | Maddi nezafet, mekruh kazançlar ve Medine'nin arınması | Tuvalet adabında habis varlıklardan sığınma; hacamat ücreti veya fahişelik bedeli gibi kazançların habîs sayılması | Fıtrata aykırı maddi kirlilik ve mekruh kazanç |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ve ihlas-nifak ayrımı | Bâtıl inanç ve nifak | Ayıklama ve arındırma | Dini sistem, imtihan süreciyle kalplerdeki ve amellerdeki habaseti tayyibden ayırarak saf tevhidi korur | Kesin |
| İlmi | Hakikat-safsata ve bilgi-spekülasyon ayrımı | Hurâfe, asılsız iddia ve cerbeze | Epistemolojik eleme | Bilgi sisteminde delile dayanmayan, zihni ifsada uğratan asılsız veriler cüruf gibi ayıklanır | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni, meşruiyet ve fitne odakları | Yıkıcı zümreler, casusluk ve fesat | Tecrit ve tasfiye | Kamu düzenini içten çökerten müfsit unsurların tespiti ve siyasal bünyeden uzaklaştırılması sağlanır | Güçlü |
| İktisadi | Helal-haram kazanç ve üretim kalitesi | Hileli mal, haram gelir ve kalitesiz ürün | Piyasadan çekme ve denetim | İktisadi düzende hileli, çürük ve zararlı malların dolaşımı engellenir; infakta değersiz mal yasaklanır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Metalurjide cüruf (slag) ve termodinamikte safsızlık (impurity) | Maden izabesinde yüksek ısıyla yararlı metalin posadan ayrılması gibi, fiziksel ve kimyasal süreçlerde saflaşma safsızlıkların elenmesiyle gerçekleşir | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide yapısal anomi ve iktisatta Gresham Kanunu (kötü paranın iyiyi kovması) | Değersiz, gayrimeşru ve zararlı unsurlar denetlenmediğinde arı yapıyı istila eder; sistemik çöküşü önlemek için kurumsal tasfiye zorunludur | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca cinsel gayrimeşruluk, zina veya soyut ahlaki kötülükle sınırlandırıp maddesel, iktisadi ve ekolojik boyutları dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; verimsiz topraktan ([7:58](https://lisan.digital/tr/ayet/7:58.md)), infaktaki kalitesiz mala ([2:267](https://lisan.digital/tr/ayet/2:267.md)), haram kazançtan ([5:100](https://lisan.digital/tr/ayet/5:100.md)), sağlığa zararlı maddelere ([7:157](https://lisan.digital/tr/ayet/7:157.md)) ve bâtıl fikirlere ([14:26](https://lisan.digital/tr/ayet/14:26.md)) kadar bütün atık ve niteliksiz unsurları kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İktisadi kalitesizlik, hileli üretim ve verimsiz kaynak yönetimi gibi fiili çürüme alanlarının dinin arınma ve adalet talebinin dışında kaldığı yanılgısına düşülmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve ahlak tasavvurundaki temel diyalektiği kurar; hayatın gayesinin arı olanı (tayyib) cüruftan (habîs) ayrıştırmak (temyiz) olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi adalet ve infak hükümleri (Bakara [2:267](https://lisan.digital/tr/ayet/2:267.md)), helal gıda ve fıkhi arınma sınırları (Mâide [5:100](https://lisan.digital/tr/ayet/5:100.md), A‘râf [7:157](https://lisan.digital/tr/ayet/7:157.md)) ve cemaatin münafıklardan tasfiyesi (Âl-i İmrân [3:179](https://lisan.digital/tr/ayet/3:179.md)) ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun veya niceliğin tek başına hakikat ve değer ölçüsü olduğu zannını yıkar; habîsin çokluğu hayret uyandırsa bile tayyib ile bir tutulamayacağını bildirerek nitelik merkezli bir ölçü vazeder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Maden eritildiğinde ayrışan posa ve cüruf; kokuşmuş yiyecek, necis madde ve ürün vermeyen çorak toprak.
- Soyut anlam: Varlığın, inancın, sözün ve amelin özündeki niteliksizlik, bozukluk, gayrimeşruluk ve bünyeyi ifsat eden atık mahiyeti.
- Sistematik karşılık: Sistemin arılığı, sıhhati ve sürekliliği için cevherden (tayyib) mutlaka tecrit ve tasfiye edilmesi gereken entropik tortu.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\Delta} T \cup H, \quad T \cap H = \emptyset, \quad \lim_{t \to \infty} \mu(H \cap \Omega) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ başlangıçtaki karışık varlık veya toplum sistemini, $\Delta$ ilahi imtihan ve ayrıştırma sürecini simgeler. Süreç neticesinde sistem arı cevher ($T$) ve atık cüruf ($H$) bileşenlerine ayrılır; bu iki küme ontolojik ve ahlaki olarak tam bir ayrılık içindedir ($T \cap H = \emptyset$). Nihai erim ve hesap anında ($t \to \infty$) meşru varlık ve değer uzayı ($\Omega$) içinde habîs olanın hükmi ve varlıksal payı sıfırlanarak tasfiye tamamlanır ($\lim_{t \to \infty} \mu(H \cap \Omega) = 0$).

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:267](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/2:267.md) — الْخَبِيثَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; kazandıklarınızın iyilerden ve size yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendiniz göz yummadan alıcısı olmadığınız bayağı şeyleri vermeye yeltenmeyin. Ve bilin ki; Allah, Gani’dir, Hamid’dir.

### [Ali İmran 3:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/3:179.md) — الْخَبِيثَ

مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.

### [Nisa 4:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/4:2.md) — الْخَبِيثَ

وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا

Meal (IK): Yetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.

### [Maide 5:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/5:100.md) — الْخَبِيثُ · الْخَبِيثِ

قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): De ki: Murdarı çokluğu hoşunuza gitse de; murdarla temiz bir olmaz. Öyleyse ey akıl sahibleri; Allah’tan korkun ki kurtıuluşa eresiniz.

### [Araf 7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/7:58.md) — خَبُثَ

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): İyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.

### [Araf 7:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/7:157.md) — الْخَبَائِثَ

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı bulacakları; okuma, yazma bilmeyen ve nebi olan Rasule tabi olurlar. O, kendilerine ma’rufu emreder, münkerden nehyeder. Temiz şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram eder. Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları, zincirleri indirir. İşte ona iman edenler, onu ta’zim edenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura tabi olanlar, işte onlar; felaha erenlerin kendileridir.

### [Enfal 8:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/8:37.md) — الْخَبِيثَ

لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Allah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [İbrahim 14:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/14:26.md) — خَبِيثَةٍ

وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ

Meal (IK): Çirkin bir söz; yerden koparılmış, kökü olmayan kötü bir ağaca benzer.

### [Enbiya 21:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/21:74.md) — الْخَبَائِثَ

وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ

Meal (IK): Lut’a da. Ona hüküm ve ilim verdik, onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık. Doğrusu onlar, yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler.

### [Nur 24:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/ayet/24:26.md) — الْخَبِيثَاتُ · لِلْخَبِيثِينَ · وَالْخَبِيثُونَ · لِلْخَبِيثَاتِ

الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): Kötü kadınlar, kötü erkekler için; kötü erkekler de, kötü kadınlar içindir. İyi kadınlar, iyi erkekler için; iyi erkekler de, iyi kadınlar içindir. Bunlar; onların söylediklerinden uzaktırlar. Ve onlar için; mağfiret, cömertçe verilmiş bir rızık vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Habes bozuk yemek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والثاء والباء معهما
خ ب ث يستعمل فقط خبث: خَبُثَ الشيء خبَاثةً وخُبْثاً فهو خَبيثٌ.
وأَخْبَثَ فهو مُخْبِث: صارَ ذا خُبْثٍ وشَرٌّ.
والخابِث: الرديء. وأَخْبَثَ القول ونحوه.
والخَبيثُ: نعت كل شيء فاسد، خَبيث الطعم، وخبيث اللون.
والخِبْثَةُ: الزنية من الفجور، ويقال: هذا ولد الخِبْثِة وولدٌ لخِبْثةٍ.
وخَبَثُ الحديد وغيره: مما يذاب بالنار، وهو ما يبقى من رداءته إذا أخلص جيده.
ويقولون للرجل: يا خُبَثُ، وللمرأة: يا خَباثِ.
وهو من أخباث الناس، واحدها أخبَث.
ويقولون للرجل والمرأة: يا مَخْبَثانُ، وهو من الخُبْث والأخابث والخبائث والتَخَبُّث.
وغلام خُباثيٌّ برفع الخاء أي خَبيثٌ.
ويقال: به الأَخْبَثانِ وهما البخر والسهر.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الثاء** و**الباء** معهما
**خ ب ث** yalnızca **خبث** kullanılır: **خَبُثَ** şey **خبَاثةً** ve **خُبْثاً** (olarak) (kötü/bozuk) oldu; o hâlde o **خَبيثٌ**tir.
Ve **أَخْبَثَ**; o hâlde o **مُخْبِث**tir: **خُبْثٍ** ve şer sahibi oldu.
Ve **الخابِث**: kötü/adi olan. Ve **أَخْبَثَ** söz ve benzeri.
Ve **الخَبيثُ**: bozuk olan her şeyin sıfatı; **خَبيث** tat, ve **خبيث** renk.
Ve **الخِبْثَةُ**: fücurdan olan zina; ve denir: bu **ولد الخِبْثِة**dir ve **ولدٌ لخِبْثةٍ**.
Ve **خَبَثُ** demir ve başkası: ateşle eritilen şeylerden; ve o, iyisi arıtıldığında kötülüğünden geriye kalandır.
Ve erkeğe derler: ya **خُبَثُ**; ve kadına: ya **خَباثِ**.
Ve o, insanların **أخباث**ındandır; onun teki **أخبَث**tir.
Ve erkeğe ve kadına derler: ya **مَخْبَثانُ**; ve o, **الخُبْث**ten ve **الأخابث**ten ve **الخبائث**ten ve **التَخَبُّث**tendir.
Ve **غلام خُباثيٌّ**; **الخاء**’ın ref‘i ile; yani **خَبيثٌ**.
Ve denir: onda **الأَخْبَثانِ** vardır; ve onlar ağız kokusu ve uykusuzluktur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخبيث: ضدّ الطيّب. وقد خَبُثَ الشيء خَباثَةً، وخَبُثَ الرجل خُبْثاً، فهو خبيث، أي خَبٌّ رديءٌ. وأَخْبَثَهُ غيرُهُ، أي علَّمَهُ الخُبثَ وأفسدَه. وأَخْبَثَ أيضاً، أي اتَّخذ أصحاباً خبثاء، فهو خَبيثٌ مُخْبِثٌ ومَخْبَثانٌ. وقول عنترة:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرٍ نِعْمَتيوالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِـمِ
أي مَفْسَدَةٌ. ويقال: فلانٌ لَخِبْثَةٍ، كما يقال لَزِنْيةٍ. ويقال في النداء: يا خُبَثُ، كما يقال يا لُكَعُ تريد يا خبيثُ. وللمرأة: يا خَباثِ، بُنَي على الكسر مثل يا لَكاعِ. وخَبَثُ الحديد وغيره: ما نَفاهُ الكِيرُ. والأخبثانِ: البَوْلُ والغائِطُ.

##### Türkçe

**الخبيث**: **الطيّب**’in zıddı. Ve şey **خَبُثَ** olur, **خَباثَةً** (kötülük) olarak; ve adam **خَبُثَ** olur, **خُبْثاً** (kötülük) olarak; o hâlde o **خبيث**tir; yani **خَبٌّ رديءٌ** (hilekâr, kötü). Ve başkası onu **أَخْبَثَهُ**; yani ona **الخُبثَ** (kötülüğü) öğretti ve onu bozdu. Ve **أَخْبَثَ** da (denir); yani kötü arkadaşlar edindi; o hâlde o **خَبيثٌ مُخْبِثٌ** ve **مَخْبَثانٌ**dur. Ve Antara’nın sözü:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرٍ نِعْمَتيوالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِـمِ
yani **مَفْسَدَةٌ** (bozucu şey). Ve denir: falan kimse elbette **لَخِبْثَةٍ**dir; nitekim **لَزِنْيةٍ** denildiği gibi. Ve nida’da denir: يا **خُبَثُ**; nitekim يا **لُكَعُ** denildiği gibi; muradın “ya **خبيثُ**”tur. Ve kadın için: يا **خَباثِ**; kesre üzerine bina edilmiştir; tıpkı يا **لَكاعِ** gibi. Ve demirin ve başkasının **خَبَثُ**’u: körüğün attığı şeydir. Ve **الأخبثانِ**: **البَوْلُ** ve **الغائِطُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ث ب
خبث
استعمل منه : خبث .
خبث : قال الليث : خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خُبْثاً ،
فهو خبيثٌ ، وبه خُبْثٌ ، وخَبَاثَةٌ وأَخْبَثَ
فهو مُخْبِثٌ _ إذا صار ذا خُبْثٍ وشرٍّ .
وفي حديث أَنَسٍ : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا
أَرَادَ الْخَلاءَ قالَ : أَعُوذُ بالله مِنَ الْخُبْثِ
والخَبَائِثِ ) ( .
وفي حديث آخر : أنه قال : ) ( اللَّهُمَّ إِنِّي
أَعُوذُ بِكَ من الرِّجْسِ النَّجْسِ الخبيثِ
المُخْبِثِ ) ( .
قال أبو عبيد : الْخَبِيثُ : ذُو الْخُبْثِ في
نفْسِه .
قال : والمُخْبِثُ : الذي أصحابُه وأعوانُه
خُبَثاءُ .
وهو مِثْلُ قولهم : فلانٌ قويٌ مُقْو . .
فالقويُّ : في بدَنه ، والْمُقْوِي : أن تكُون
دابَّتُه قويةً .
وأما قولُه : ) ( منَ الْخُبْثِ والخَبائث ) ( فإنَّ أَبَا
عبيد قال : أراد بالخُبْثِ : الشرَّ ،
وبالخَبَائِثِ : الشياطينَ .
وأَفادُونَا عن أبي الهيثم أنه كان يَروِيه :
) ( من الخُبْث ) ( بضمِّ الباء ويقول : هو جمْعُ
) ( الخَبِيثِ ) ( ، وهو الشيطانُ الذَّكَرُ .
قال : و ) ( الخَبائث ) ( : جَمْع ) ( الخبيثة ) ( وهي
الأنثى من الشياطين .
قلت : وهذا الذي قاله أبو الهيثم أَشْبَهُ
عندي بالصواب . . من قول أبِي عُبيد .
وأما الخَبَثُ _ بفتح الخَاء والباء _ فما
تَنْفِيه النَّارُ من ردِيء الفِضّة والحديد إذا
أُذِيبا .
ومنه الحديث : ) ( إنَّ الحُمَّى تَنْفِي الذُّنُوبَ
كما يَنْفِي الكِيرُ الخَبَثَ ) ( .
وقال الليث : الْخَابِثُ _ من كلِّ شيء _ :
الرَّدِيءُ ، والْخَبِيثُ : نَعْتُ كلِّ شيء فاسِدٍ .
يقال : هو خَبِيثُ الطَّعْم . . خبيثُ اللَّون
خبيثُ الفعل ، والكلام .
ويقال : وُلِدَ فلانٌ لِخِبْثَةٍ _ إذا كان لغير
رَشْدَةٍ .
ويُكْتَبُ في عُهْدَةِ الرَّقيق : لا داءَ ولا خِبْثَةَ ،
ولا غائلةَ .
فالدَّاءُ : ما دُلِّسَ فيه للمُشْتَرِي من عَيْبٍ
يَخْفَى ، أو عِلِّةٍ باطنةٍ لا تُرَى .
والخِبْثَةُ : ألاّ يكون طِيبَةً _ لأنه سُبِيَ من
قوْمٍ لا يَحِلُّ اسْتِرْقَاقُهم ، لعَهْدٍ تقدَّمَ لهم ،
أو حُرِّيَّةٍ في الأصل ثَبَتَتْ لهم .
وأما الغَائِلَةُ : فأَنْ يستحقَّه مُسْتَحِقٌّ بمِلْكٍ
ثَبَتَ له عليه ، فيجبُ على بائعه رَدُّ الثمن
على مَنِ اشتراه . . وكلُّ مَن أَهْلَك شيئاً
فقد غالَه واغتالَهُ . . فكأَنَّ استحقاقَ
المالِكِ إيَّاه صار سبباً لهلاك الثمن الذي
أدَّاه المشترِي إلى البائع .
وقال الليث : يُقال للرَّجُلِ : يَا خُبَثُ ،
والأنْثى : يا خَبَاثِ .
وَالأَخَابِثُ : جمع الأخْبَثِ .
يُقالُ : هُمْ أَخَابِثُ النَّاس ، وهو أَخْبَثُ
النَّاس .
وَيُقالُ للرّجُل وللمرْأة : يا مَخْبَثَانُ _ بغير
هَاءٍ للأنثى .
قال : وأمَّا قولُهمْ : نَزَلَ به الأَخْبَثَانِ فهما
الْبَخَرُ والسَّهَرُ .
وفي الحديث : ) ( لا يُصَلِّيَنَّ أحَدُكم وهو
يدافع الأَخْبَثَيْنِ في الصَّلاَةِ ) ( .
أراد بالأَخْبَثَيْنِ : الْغَائِطَ والبَوْلَ .
والْحَرَامُ الْبحْتُ : يُسمَّى خَبِيثاً _ مَثْلُ الزِّنَى
والمالِ الْحَرامِ والدَّمِ ، وما أَشبَههَا مِمَّا
حَرَّمَهُ الله تعالى .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ الخمرَ هي أمُّ
الْخَبَائِثِ ) ( لأنَّها مُحَرَّمَةٌ تَحْمِلُ شارِبَها عَلَى
الْخِصال الْخبِيثَةِ مِنْ سَفْك الدِّماءِ والزِّنى
وغيْرِهِ _ مِنَ المعَاصِي .
ويُقالُ للشَّيْء الْكَرِيه الطَّعمِ والرِّائحة :
خَبيثٌ . . مَثْلُ الثُّوم والبَصَلَ والكَرَّاثِ .
ولذلك قالَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( مَنْ أَكَلَ مِنْ هذهِ
الشَّجَرَةِ الْخَبِيثَةِ فلا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا ) ( .
وقال الله جلّ وعزّ _ يَذْكُرُ نَبِيَّهُ مُحمداً ( صلى الله عليه وسلم ) :
) ويحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث ( [ الأعراف : 157 ] .
فالطَّيِّبَاتُ : ما كَانت الْعَرَبُ تَسْتَطِيبُهُ من
المآكِلِ الطَّيِّبَةِ التي لم يَنْزِلْ فيها تحريمٌ
مَثْلُ الْجَرَاد والسَّمَكِ والضَّبَابِ والأرانب
وسائرِ ما يُصَادُ من الْوَحْش ، ويُؤْكلُ من
الأَزْوَاج الثمانيةِ المنْصُوصةِ في الْقُرْآنِ .
وأمَّا تَحْرِيمُه الخَبَائِثَ : فما كانت الْعَرَبُ
تَسْتَقْذِرُه ، ولا تأْكُلُه . . مِثْلُ الأفاَعي
والعَقَارِبِ وَالْحَرَابي والْبِرَصَةِ والْخَنَافِسِ
والْوِرْلاَنِ والْجِعْلاَنِ والفَأْرِ .
فَأَحَلَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بِأَمْرِ الله . . . ما كَانوا
يَسْتَطِيبونَ أَكْلَهُ ، وحرَّمَ عليْهم ما كانوا
يَسْتَخْبِثُونَهُ إلا ما نَصَّ الله جلّ وعزّ عَلَى
تحريمه في الكتاب مِنَ الميتة والدم ولحم
الخنزير وما أهل لغير الله به عند الذَّبْح ،
أو بُيِّنَ تحريمُه على لسانِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مِثْلُ
نَهْيِه عنْ لْحُوم الحُمُرِ الأهْلِيِّةِ ، وعن أَكْلِ
كلِّ ذي نَابٍ من السِّباع ، وكُلِّ ذي مِخْلبٍ
مِنَ الطَّيْر .
وَدَلَّتِ _ الألفُ واللاَّمُ _ اللَّتانِ دَخَلَتَا
للتَّعْريف في ) ( الطَّيِّبَاتِ والْخَبَائِثِ ) ( على أَنَّ
المُرَادَ بها : أَشْياءُ كانتْ مَعْهودةً عند
المُخَاطَبِينَ بها .
وهذا كُلُّهُ : مَعْنَى ما قاله مُحَمَّدُ بنُ إِدْرِيسَ
الشَّافعيُّ رَحِمَهُ اللهُ في تَفْسيرهِ الآيةَ .
وأما قَوْلُ الله جلّ وعزّ : ( ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة ( [ إبراهيم : 26 ] فإنَّ
التَّفْسير جاءَ : أَنَّ الشَّجَرَة الْخَبِيثةَ : هي
الْحَنْظَلة .
وقيل : هي الكَشُوثُ والله أَعْلمُ بِما أَرَادَ .
والكلمةُ الْخَبِيثَةُ : هي كلمةُ الشِّرْك .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الخبيثات للخبيثين والخبيثون للخبيثات ( [ النُّور : 26 ] .
وفيها قَوْلانِ :
أَحدُهما : الكلِمَاتُ الخَبِيثَاتُ : لِلْخَبِيثِين
من الرِّجال ، والرِّجالُ الخَبِيثونَ : لِلْكلماتِ
الخَبِيثَاتِ _ أَيْ : لا يَتَكلمُ بالخبِيثَاتِ إلاّ
الخَبِيثُ من الرجال والنِّسَاء .
والوجه الثاني : أَنَّ الكلماتِ الخَبِيثاتِ :
إنما تَلْصَقُ بالخَبِيثَاتِ والخُبَثَاءِ من الرجال
والنِّسَاء .
فأَمَّا الطّاهرونَ والطَّاهِرَاتُ : فلا يَلْصَقُ بِهمُ
السَّبُّ .
وقيل : الخَبِيثَاتُ من النِّسَاء _ وَهُنَّ البَغَايَا :
للخَبِيثيِنَ من الرِّجال .
أَبو العبَّاس ثعلبٌ _ عنِ ابْنِ الأعرابيِّ :
قال : أَصْلُ الخَبِيثِ في كلام العرب :
المكْرُوهُ .
فإنْ كان من الكلامِ فهو الشَّتْم .
وإن كان مِنَ الطَّعام فهو الحَرَام .
وإنْ كان مِنَ الشّرَاب فهو الضَّارُّ .
ومنْهُ قيلَ لما يُرْمى منْ مُنْفِيِّ الْحَدِيد :
الخَبَثُ .
سَلَمَةُ عن الْفَرَّاء _ قا ل : الأخْبَثَانِ : الْقَيءُ
والسُّلاَحُ .
وقيل : البَوْلُ والْعَذِرَةُ :
ورُوِيَ عن الْحَسَنِ أنه قال يُخاطِبُ الدُّنيا :
) ( خَبَاثِ : قد مَصصْنَا عِيدَانَكِ فَوَجدْناكِ
كذَا ) ( .
أراد : الدُّنيا . فقال لها : يا خَبَاثِ _ أيْ :
يا خَبِيثَةُ .

##### Türkçe

خ ث ب
**خبث**

Ondan kullanılan: **خبث**.

**خبث**: **الليث** dedi: **خَبُثَ** şey **يَخْبُثُ** **خُبْثاً**,
o hâlde o **خبيثٌ**’tir; onda **خُبْثٌ** vardır; ve **خَبَاثَةٌ** ve **أَخْبَثَ**;
o hâlde o **مُخْبِثٌ**’tir — **خُبْثٍ** ve şer sahibi olduğunda.

**أَنَسٍ** hadîsinde: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) helâya gitmek istediğinde derdi ki: ‘Allah’a sığınırım **الْخُبْثِ** ve **الخَبَائِثِ**’ten.’”

Başka bir hadîste: onun dediği: “Allah’ım, ben sana **الرِّجْسِ** **النَّجْسِ** **الخبيثِ** **المُخْبِثِ**’ten sığınırım.”

**أبو عبيد** dedi: **الْخَبِيثُ**: kendi nefsinde **الْخُبْثِ** sahibi olandır.

Dedi: ve **المُخْبِثُ**: arkadaşları ve yardımcıları **خُبَثاءُ** olan kimsedir.

Ve o, onların sözünün benzeridir: falan güçlüdür, **مُقْو**. .
Güçlü: bedeninde; ve **الْمُقْوِي**: binitinin güçlü olmasıdır.

Onun sözüne gelince: “**الْخُبْثِ** ve **الخَبائث**’ten”; şüphesiz **أبو عبيد** dedi: **الخُبْثِ** ile şerri kastetti,
ve **الخَبَائِثِ** ile şeytanları.

Bize **أبي الهيثم**’den fayda verdiler ki o bunu şöyle rivayet ederdi: “**الخُبْث**’ten” bâ’nın dammesiyle; ve derdi ki: o,
“**الخَبِيثِ**”in cem‘idir; ve o, erkek şeytandır.

Dedi: ve “**الخَبائث**”: “**الخبيثة**”nin cem‘idir; ve o, şeytanların dişisidir.

Dedim: bu, **أبو الهيثم**’in söylediği, bende, **أبِي عُبيد**’in sözünden daha çok doğruya benzer. .

**الخَبَثُ**’a gelince — **الخَاء** ve bâ’nın fethasıyla — o, ateşin, kötü gümüş ve demirden, eritildiklerinde, uzaklaştırdığı şeydir.

Ondan hadîs: “Şüphesiz humma günahları uzaklaştırır; körüğün **الخَبَثَ**’ı uzaklaştırdığı gibi.”

**الليث** dedi: **الْخَابِثُ** — her şeyden —: kötü olandır; ve **الْخَبِيثُ**: bozuk olan her şeyin sıfatıdır.

Denir: o **خَبِيثُ الطَّعْم**. . **خبيثُ اللَّون**
**خبيثُ الفعل**, ve söz.

Ve denir: falan **لِخِبْثَةٍ** için doğdu — eğer **رَشْدَةٍ** dışında ise.

Ve kölenin zimmet belgesinde yazılır: **لا داءَ ولا خِبْثَةَ**،
ve **لا غائلةَ**.

**الدَّاءُ**: içinde alıcıya gizlenen bir ayıptan,
yahut görülmeyen gizli bir hastalıktan, ona hile karıştırılan şeydir.

Ve **الخِبْثَةُ**: onun **طِيبَةً** olmamasıdır — çünkü o,
köleleştirilmeleri helâl olmayan bir kavimden esir edilmiştir; onlar için daha önce geçmiş bir ahid sebebiyle,
yahut asılda onlara sabit olmuş bir hürriyet sebebiyle.

**الغَائِلَةُ**’ya gelince: bir hak sahibinin, ona dair kendisine sabit olmuş bir mülkle onu hak etmesidir; böylece satıcısına, onu satın alana bedeli geri vermek vacip olur. . Ve her kim bir şeyi helâk ederse, onu **غالَه** ve **اغتالَهُ**. . Sanki malikin onu hak etmesi, alıcının satıcıya ödediği bedelin helâkine sebep oldu.

**الليث** dedi: erkeğe denir: **يَا خُبَثُ**,
ve dişiye: **يا خَبَاثِ**.

Ve **الأَخَابِثُ**: **الأخْبَثِ**’in cem‘idir.

Denir: onlar insanların **أَخَابِثُ**’idir; ve o, insanların **أَخْبَثُ**’idir.

Ve erkeğe ve kadına denir: **يا مَخْبَثَانُ** — dişi için **هَاءٍ** olmaksızın.

Dedi: onların sözüne gelince: ona **الأَخْبَثَانِ** indi; ikisi **الْبَخَرُ** ve **السَّهَرُ**’dir.

Hadîste: “Sizden biriniz namazda **الأَخْبَثَيْنِ**’i defederken sakın namaz kılmasın.”

**الأَخْبَثَيْنِ** ile **الْغَائِطَ** ve **البَوْلَ**’ü kastetti.

Katıksız haram: **خَبِيثاً** diye adlandırılır — zina gibi,
haram mal gibi, kan gibi ve Allah Teâlâ’nın haram kıldığına benzer şeyler.

Hadîste: “Şüphesiz şarap **أمُّ الْخَبَائِثِ**’tir”; çünkü o, haramdır; içenini, kan dökme ve zina ve başkası gibi — masiyetlerden — **الْخِصال الْخبِيثَةِ**’e sevk eder.

Kötü tat ve koku sahibi şeye denir: **خَبيثٌ**. . sarımsak, soğan ve pırasa gibi.

Bunun için Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “Kim bu **الشَّجَرَةِ الْخَبِيثَةِ**’den yerse mescidimize yaklaşmasın.”

Allah جلّ وعزّ — Peygamberi Muhammed’i ( صلى الله عليه وسلم ) anarak — dedi: “ويحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث” [ الأعراف : 157 ].

**الطَّيِّبَاتُ**: Arapların, hakkında bir haram kılma inmeyen, hoş buldukları temiz yiyeceklerden olan şeydir; çekirge, balık, kelerler, tavşanlar ve vahşiden avlananların geri kalanı gibi; ve Kur’ân’da nass ile belirtilmiş sekiz çiftin yenilenlerinden.

Onun **الخَبَائِثَ**’i haram kılmasına gelince: Arapların iğrendiği ve yemediği şeydir. . yılanlar, akrepler, kertenkeleler, geko, böcekler, varanlar, bok böcekleri ve fare gibi.

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Allah’ın emriyle . . . onların yemesini hoş bulduklarını helâl kıldı; ve onların **يَسْتَخْبِثُونَهُ** saydıklarını onlara haram kıldı; ancak Allah جلّ وعزّ’ün kitapta haram kılınmasına nass getirdiği şeyler müstesna: meyte, kan, domuz eti ve kesim sırasında Allah’tan başkası adına kesilen; yahut Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) diliyle haramlığı açıklanan: evcil eşeklerin etlerinden nehyetmesi gibi; ve yırtıcılardan her azı dişli olanın, kuşlardan her pençeli olanın yenmesinden.

Ve **الألفُ واللاَّمُ** — tanım için giren iki tanımlık — “**الطَّيِّبَاتِ** ve **الْخَبَائِثِ**”te, bununla muradın, muhataplar nezdinde bilinen şeyler olduğuna delâlet etti.

Bunun hepsi: **مُحَمَّدُ بنُ إِدْرِيسَ الشَّافعيُّ**’nin, Allah ona rahmet etsin, âyeti tefsirinde söylediğinin mânâsıdır.

Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: “ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة” [ إبراهيم : 26 ]: şüphesiz tefsir geldi ki **الشَّجَرَة الْخَبِيثةَ**: **الْحَنْظَلة**’dir.

Ve denildi: o **الكَشُوثُ**’tur; Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir.

Ve **الكلمةُ الْخَبِيثَةُ**: şirk kelimesidir.

Allah جلّ وعزّ dedi: “الخبيثات للخبيثين والخبيثون للخبيثات” [ النُّور : 26 ].

Onda iki söz vardır:

Birincisi: **الكلمَاتُ الخَبِيثَاتُ**: erkeklerden **لِلْخَبِيثِين** içindir; ve **الرِّجالُ الخَبِيثونَ**: **لِلْكلماتِ الخَبِيثَاتِ** içindir — yani: **بالخبِيثَاتِ** ile ancak erkeklerden ve kadınlardan **الخَبِيثُ** konuşur.

İkinci vecih: **الكلماتِ الخَبِيثاتِ** ancak kadınlardan **الخَبِيثَاتِ**’a ve erkeklerden **الخُبَثَاءِ**’a yapışır.

Ama **الطّاهرونَ** ve **الطَّاهِرَاتُ**: sövme onlara yapışmaz.

Ve denildi: kadınlardan **الخَبِيثَاتُ** — ve onlar fahişelerdir — erkeklerden **للخَبِيثيِنَ** içindir.

**أَبو العبَّاس ثعلبٌ** — **ابْنِ الأعرابيِّ**’den: dedi: Arapların كلامında **الخَبِيثِ**’in aslı: **المكْرُوهُ**’tur.

Eğer sözden ise o, sövmedir.

Eğer yemekten ise o, haramdır.

Eğer içecekten ise o, zararlı olandır.

Ondan: demirin arıtılmışından atılan şeye **الخَبَثُ** denildi.

**سَلَمَةُ** **الْفَرَّاء**’dan — dedi: **الأخْبَثَانِ**: **الْقَيءُ**
ve **السُّلاَحُ**’tur.

Ve denildi: **البَوْلُ** ve **الْعَذِرَةُ**.

Ve **الْحَسَنِ**’den rivayet edildi ki o, dünyaya hitap ederek dedi:
“**خَبَاثِ**: senin çubuklarını emdik de seni böyle bulduk.”

Dünyayı kastetti. Ona dedi ki: **يا خَبَاثِ** — yani: **يا خَبِيثَةُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
  (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
  ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
  (خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
(خبج)  الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو!
  (خبر)  الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ.
  فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر.
  ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور.
  و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  والخَبير: الوَبَر. قال الراجز:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب.
  ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني  (خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])  ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
  (خبس)  الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])  (خبش)  الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء.
  (خبص)  الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه.
  (خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])  فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
  (خبع)  الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ.
  (خبق)  الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس.
  (خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])  أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
  ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن)  الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه.
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
--------------------------------------------------------
([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها".
([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط.
([3]) في الأصل: "أو أقل".
([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل.
([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر".
([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر).
([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر".
([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490).
([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل.
([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري".
([11]) البيت في اللسان (نوط).
([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم.
([13]) البيت في اللسان (خبق).
([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان:
أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة".
([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل).
([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت.
([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا".
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

  (**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir huşûya delâlet eder: **أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً** denir; huşû ettiğinde. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**. Azîz zikri şöyle dedi: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]; aslı **الخَبْت**’tendir; o da içinde bitki olmayan çöldür.

  Ve bundan (olan) hadis: “Velev **بِخَبْتِ الجَمِيش**([1])”. Onu **جَميشاً** diye adlandırdığına bakmaz mısın; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış.

  (**خبث**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; hoş olanın zıddına delâlet eder. **خبيثٌ** denir; yani hoş değildir. Ve **أخْبَثَ**; sahipleri habîsler olduğunda. Ve bundan, **الخبيث المُخْبِث**’ten Allah’a sığınmadır. Şu hâlde **الخبيث** kendi nefsinde (habîs) olandır; **المُخْبِث** ise sahipleri ve yardımcıları habîs olan kimsedir.

(**خبج**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الجيم** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda sahih bir söz bulunduğunu sanmıyorum. **خَبَجَ** denir; **حَصَمَ**([2]) ettiğinde. Bazen de derler: **خَبَجَه** **بالعصا**; yani onu vurdu. Ve derler ki **الخَبَاجاء** aygırlardan: çokça çiftleşen (çok vuran)dır; bu, zikrettiğimiz gibidir; ancak Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’den şu hadisin sahih olması müstesna: “Namaz ikame edildiğinde şeytan döner; onun **خَبَجٌ**’i eşeğin **خَبَج**’i gibidir.” Eğer bu sahihse, sahih olan onun—salât ve selâm onun üzerine—söylediğidir; babalarımız ve annelerimiz ona feda olsun!

  (**خبر**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi ilimdir; ikincisi yumuşaklık, gevşeklik ve bolluğa delâlet eder.

  Birincisi: **الخُبْر**; şey hakkında ilimdir. Dersin ki: falan kimse hakkında bende **خِبْرَةٌ** ve **خُبْرٌ** vardır. Allah Teâlâ **الخَبير**’dir; yani her şeyi bilendir. Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].

  İkinci asıl: **الخَبْراء**; o yumuşak arazidir. **عَبيدٌ** bir atı vasfederek dedi:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *

  Ve **الخَبِير**: çiftçidir; bu da bundandır; çünkü o toprağı ıslah eder, onu yumuşatır ve gevşetir. Ve bu babın tamamı bunun üzere cereyan eder; çünkü derler ki: **الخبير** çiftçidir; zira o toprağı **يخابر** eder; yani onu çiftçilikle işler. Nehyedilen **المخابرة** ise, onun yarısı [veya] üçte biri yahut bundan daha azı([3]) ya da daha çoğu karşılığında yapılan ortak ekimdir. Ve ona “**الخِبْرُ**” de denir. Bir kavim dedi ki: **المخابَرة** **خَيْبر** isminin türevidir.

  Bolluktan zikrettiğimizden (olarak) onların bol sütlü deveye **خَبْرٌ** demeleri (vardır). Keza büyük su tulumu **خَبْرٌ**’dür; çoğulu **خُبور**.

  Yumuşaklıktan zikrettiğimizden (olarak) onların **الزَّبَدَ**([4])’e **خبِيراً** adını vermeleri (vardır). Ve **الخَبير**: yumuşak bitkidir. Hadiste: “Ve **الخَبير**([5])’i keseriz.”

  Ve **الخَبير**: yündür. **الراجز** dedi:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *

  Ve **مكانٌ خَبِرٌ** denir; sıcak, ağaç ve suyu çok olduğunda([7]). Ve toprak **خَبِرَت**. Bu, babın kıyasıdır.

  Asıldan şâz olanlardan: **الخُبْرَةُ**; o, kavmin satın alıp kestiği ve etini paylaştığı koyundur. Dedi ki:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني

  (**خبز**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; şeyin elle çırpılmasına delâlet eder. Develer **السَّعْدَانَ**’ı **تخبَّزَت** etti; elleriyle onu çırptıklarında. Ve bundan: fırıncı **الخُبْز**’ü **خَبَزَ** etti. Dedi:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
  Ve denir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.

  (**خبس**)  **الخاء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi zorla ve galebe ile almaya delâlet eder. **تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ** denir: onu aldım. Ve o şey **خُبَاسَة**’dir. **الخُباسة**: ganimettir; **اختبَس الشَّيءَ** denir: onu galebe ile aldı. Ve **أسدٌ خَبُوس**. Dedi:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])

  (**خبش**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir. Bazen derler: **خَبَش الشّيءَ**: onu topladı. Bu bir şey değildir.

  (**خبص**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الصاد** bir öncekine yakındır. Derler: **خَبَص الشَّيءَ**: onu karıştırdı.

  (**خبط**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; basma ve vurmağa delâlet eder. **خَبَط البعير الأرضَ بيده** denir: onu vurdu. Ve **خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر** denir; onu düşürmek için vurduğunda. Buna hamledilebilir; deliliğe benzeyen bir hastalığa **الخُبَاط** denir; sanki insan **يتخبَّط** eder. Allah Teâlâ dedi: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. Ve yemekten yahut başkasından kalan şeye **خِبْطة** denir. Ve **الخِبْطة**: az sudur; çünkü o çalkalanır da (kendini) tutamaz. Ama onların “**اختبط** falan kimse [falanı]” sözü; ona iyiliğini talep ederek geldiğinde; bunun aslı, ona gece yürüyen yahut yürüyenin mutlaka yeri **يختبط** etmesidir; sonra söz kısaltıldı da, fayda talep ederek gelene **مُخْتَبِط** denildi. Ve denir ki **الخِبْطة**: yerde geniş bir yağmur birikintisidir. Bizde buna bu ad verildi; çünkü o yeri **تَخْبِط** eder, onu vurur. Bazıları **الشَّيباني**’den rivayet etti: **الخابط** uyuyandır; ondan şu beyti okudular:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  Eğer bu sahihse, uyuyan bedenini yere **يخبِط** ettiği içindir; sanki onunla onu vurur. Ve caizdir ki **الشُّجاع الخابطُ** ancak, kendisi **يُخْبَط** edildiği için böyle adlandırılmış olsun; gelip geçenler onu **تَخبِطه** eder; nitekim söyleyen dedi:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
  Ama **الخِباط** uylukta bir damgadır([12]); buna bu ad verildi; çünkü uyluk onunla **تُخبَط** edilir.

  (**خبع**)  **الخاء** ve **الباء** ve **العين** asıl değildir; çünkü içindeki **العين** hemzeden bedeldir. **خَبَأْتُ** şeyi ve **خبَعْتُه** denir. Ve **خَبَع الرَّجُل بالمكان** denir: orada ikamet etti. Bazen de derler: çocuk **خبَعَ** **خُبوعاً**; bu, ağlamaktan sesi kısıldığında olur. Eğer sahihse, o babdandır; sanki ağlaması gizlenmiş (**خُبِئَ**) gibidir.

  (**خبق**)  **الخاء** ve **الباء** ve **القاف** yükselmeye delâlet eden küçük bir asıldır. Şu hâlde **الخِبِقَّى**: yürüyüşü yüksek olanın bir cinsidir. Dedi:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  Ve babdan: **الخِبَقُّ** ve **الخِبِقُّ**: uzun adam; keza at.

  (**خبل**)  **الخاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; uzuvların bozulmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخَبَل**: deliliktir. Cinler onu **اختبله** etti denir. Ve cinni **خابل**’dir; çoğulu **خُبَّل**. Ve **الخَبَل**: uzuvların bozulmasıdır. Ve “eli **خُبِلت**” denir; kesildiğinde ve bozulduğunda. **أوس** dedi:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
  yani pazusu bozulmuş. Ve “falan kimse ailesi üzerine **خَبَالٌ**’dır” denir; yani onlara eziyettir; onlardan hiçbir şeyi gidermez. Hadiste gelen **طِينة الخَبَال**([15]); denir ki o, cehennem ehlinin irinidir.

  Babdan şâz olanlardan: **الإخبال**; denir ki erkeğin develerini iki yarım yapmasıdır; her yıl yarısı yavrular; tıpkı toprağa ziraatte yapıldığı gibi. Ve denir: **الإخبال** erkeğin bir adama **يُخْبِل** etmesidir; bu da ona bineceği bir deve yahut onunla gazaya çıkacağı bir at ödünç vermesidir. Bunun hakkında **زهير**’in sözü okunur:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])

(**خبن**)  **الخاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir küçük asıldır; kabzetmeye ve eksiltmeye delâlet eder. **خَبَنْت الشَّيءَ** denir: onu kabzettim. Ve **خَبَنْت الثوبَ** denir: onu diktikten ve kenarını kıvırdıktan sonra, büzülünceye dek eteklerini kaldırdığında. Ve **الخُبْنَةُ**: erkeğin **ثِبَان**’ıdır([17]); buna bu ad verildi; çünkü onda şey **يُخبَن** edilir. Dersin ki: onu **خُبْنَتِه**’ne kaldırdı. Hadiste: “Ondan yesin ve **خُبْنَةً**([18]) edinmesin.” Ve denir ki **الخُبْنَ** su tulumundan, **المِسْمَع**’dan aşağıda olan kısımdır. Ama onların “**خَبَنْت** adamı” sözü, “**غبَنْته**” gibi; bunun ibdâlden olması caizdir; ve caizdir ki, onu aldattığında onun hakkından (bir şeyi) kendine **اختبَنَ** etmiş olmasındandır.

(**خبأ**)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, şeyin örtülmesine delâlet eder. Bundan: **خبأْت** şeyi, onu **أخبَؤه**; **خَبْأً** (olarak). Ve **الخُبَأَةُ**: gizlenen cariyedir. Ve babdan **الخِباء**; dersin: **أخبَيْتُ** **إخباءً** ve **خَبَّيْتُ** ve **تخبَّيْت**; bunların hepsi, bir **خِباء** edindiğinde (söylenir).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخبث والخبيث: ما يكره رداءة وخساسة، محسوسا كان أو معقولا، وأصله الرديء الدخلة (الدخلة: البطانة الداخلة) الجاري مجرى خبث الحديد، كما قال الشاعر:
*- سبكناه ونحسبه لجينا**فأبدى الكير عن خبث الحديد*
(البيت في البصائر 2/522؛ والمستطرف 1/38 دون نسبة؛ والتمثيل والمحاضرة ص 288)
وذلك يتناول الباطل في الاعتقاد، والكذب في المقال، والقبيح في الفعال، قال عز وجل: ﴿ويحرم عليهم الخبائث﴾ [الأعراف/157]، أي: ما لا يوافق النفس من المحظورات، وقوله تعالى: ﴿ونجيناه من القرية التي كانت تعمل الخبائث﴾ [الأنبياء/74]، فكناية عن إتيان الرجال. وقال تعالى: ﴿ما كان الله ليذر المؤمنين على ما أنتم عليه حتى يميز الخبيث من الطيب﴾ [آل عمران/179]، أي: الأعمال الخبيثة من الأعمال الصالحة، والنفوس الخبيثة من النفوس الزكية، وقال تعالى: ﴿ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب﴾ [النساء/2]، أي: الحرام بالحلال، وقال تعالى: ﴿الخبيثات للخبيثين والخبيثون للخبيثات﴾ [النور/26]، أي: الأفعال الردية والاختيارات المبهرجة لأمثالها، وكذا: ﴿الخبيثون للخبيثات﴾، وقال تعالى: ﴿قل لا يستوي الخبيث والطيب﴾ [المائدة/100]، أي: الكافر والمؤمن، والأعمال الفاسدة والأعمال الصالحة، وقوله تعالى: ﴿ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة﴾ [إبراهيم/26]، فإشارة إلى كل كلمة قبيحة من كفر وكذب ونميمة وغير ذلك، وقال صلى الله عليه وسلم: (المؤمن أطيب من عمله، والكافر أخبث من عمله) (لم أجده في الحديث، لكن جاء نحوه عن علي بن أبي طالب قال: فاعل الخير خير منه، وفاعل الشر شر منه. نهج البلاغة ص 665) ويقال: خبيث مخبث، أي: فاعل الخبث.

##### Türkçe

- **الخبث** ve **الخبيث**: duyulur olsun ya da akledilir olsun, kötülük ve aşağılık sebebiyle kerih görülen şey; aslı, demirin **خبث**’i yürüyüşünde cereyan eden, içe girişli kötü olan şeydir (**الدخلة**: içte olan astar), şairin dediği gibi:
*- سبكناه ونحسبه لجينا**فأبدى الكير عن خبث الحديد*
(beyit **البصائر** 2/522’dedir; **المستطرف** 1/38’de nisbet olmaksızın; **التمثيل والمحاضرة** s. 288)

Ve bu, itikatta bâtılı, sözde yalanı, fiilde çirkini kapsar. Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿ويحرم عليهم الخبائث﴾ [الأعراف/157], yani: yasaklardan nefse uygun olmayan şey. Ve O’nun sözü: ﴿ونجيناه من القرية التي كانت تعمل الخبائث﴾ [الأنبياء/74], erkeklere gelmenin kinayesidir. Ve dedi ki: ﴿ما كان الله ليذر المؤمنين على ما أنتم عليه حتى يميز الخبيث من الطيب﴾ [آل عمران/179], yani: salih amellerden kötü amelleri, temiz nefislerden kötü nefisleri. Ve dedi ki: ﴿ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب﴾ [النساء/2], yani: helâl ile haramı. Ve dedi ki: ﴿الخبيثات للخبيثين والخبيثون للخبيثات﴾ [النور/26], yani: kötü fiiller ve süslenmiş seçimler benzerleri içindir; bunun gibi: ﴿الخبيثون للخبيثات﴾. Ve dedi ki: ﴿قل لا يستوي الخبيث والطيب﴾ [المائدة/100], yani: kâfir ve mümin; bozuk ameller ve salih ameller. Ve O’nun sözü: ﴿ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة﴾ [إبراهيم/26], küfür, yalan, koğuculuk ve bunun dışındaki her çirkin sözün işaretidir. Ve صلى الله عليه وسلم dedi: (المؤمن أطيب من عمله، والكافر أخبث من عمله) (hadiste onu bulmadım; fakat bunun benzeri Ali b. Ebî Tâlib’den geldi; dedi ki: hayrı yapan ondan daha hayırlıdır, şerri yapan ondan daha şerlidir. **نهج البلاغة** s. 665). Ve denir: **خبيث مخبث**, yani: **الخبث**’i yapan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب ث
خبث فلان وهو خبيث وهم خبثاء وخباث وفيه خبـث وخباثـة وهـو مـن الأخابـث وهـو خبيث مخبث وفيه مخابث جمة‏.‏
ونز به الأخبثان‏:‏ الرجيع والبول ‏"‏ ولا تدافعوا الأخبثين في ومن المجاز‏:‏ هذا مما يخبث النفس‏.‏
وليس الإبريز كالخبث أي ليس الجيد كالرديء‏.‏
وخبثت رائحته وخبث طعمه‏.‏
وخبث بفلانة‏:‏ فجر بها‏.‏
وخبثت نفسه‏:‏ غثت وفلان خب خبيث وهو ولد الخبثة‏.‏
قال‏:‏ فإنك ضبي ولدت لخبثـة متى تستطع غدرا بجارك تغدر وهذا العبد لا خبثة به من إباق ولا سرقة‏.‏
وهذا سبي خبثة وسبي طيبة‏.‏
وهذا كلـام خبيث‏.‏
وهي أخبث اللغتين يراد الرداءة والفساد وأنا أستخبث هذه اللغة‏.‏

##### Türkçe

خ ب ث
Falanca **خبث** etti; o **خبيث**tir; onlar **خبثاء** ve **خباث**tır; onda **خبـث** ve **خباثـة** vardır; o, **الأخابـث**tendir; o **خبيث** **مخبث**tir; onda pek çok **مخابث** vardır.‏
Ve ona iki **الأخبثان** isabet etti: **الرجيع** ve **البول**; “Ve iki **الأخبثين**i (sıkıştırıp) tutmayın.” Ve mecazdan: Bu, nefsi **يخبث** eden şeylerdendir.‏
Ve **الإبريز** **الخبث** gibi değildir; yani iyi, kötü gibi değildir.‏
Ve kokusu **خبثت** etti; tadı **خبث** etti.‏
Ve falanca kadınla **خبث** etti: onunla fuhuş yaptı.‏
Ve nefsi **خبثت** etti: bulandı; ve falanca **خب** **خبيث**tir; o, **الخبثة**nin çocuğudur.‏
Dedi ki: Şüphesiz sen, bir **خبثـة** için doğurulmuş bir ceylansın; ne zaman komşuna bir hıyanet yapmaya güç yetirsen, hıyanet edersin. Ve bu kölede kaçma ve hırsızlıktan hiçbir **خبثة** yoktur.‏
Ve bu, **خبثة** esiridir; ve **طيبة** esiridir.‏
Ve bu, **خبيث** sözdür.‏
Ve o, iki dilin en **أخبث**idir; kötülük ve bozukluk kastedilir; ve ben bu dili **أستخبث** ederim.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ؛ وقوله: أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ
قال ابن سيده: إِنما أَراد إِلى زَرْع الخَبِيثِ، فأَبدل الثاء ياء، ثم أَدعم، والجمعُ: خُبَثاء، وخِبَاثٌ، وخَبَثَة، عن كراع؛ قال: وليس في الكلام فَعيل يجمع على فَعَلَة غيره؛ قال: وعندي أَنهم توهموا فيه فاعلاً، ولذلك كَسَّروه على فَعَلة. وحَكى أَبو زيد في جمعه: خُبُوثٌ، وهو نادر أَيضاً، والأُنثى: خَبِيثةٌ. وفي التنزيل العزيز: ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائِثَ. وخَبُثَ الرجلُ خُبْثاً، فهو خَبيثٌ أَي خَبٌّ رَدِيءٌ. الليث: خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خَباثَةً وخُبْثاً، فهو خَبيثٌ، وبه خُبْثٌ وخَباثَةٌ؛ وأَخْبَثَ، فهو مُخْبِثٌ إِذا صار ذا خُبْثٍ وشَرٍّ. والمُخْبِثُ: الذي يُعَلِّمُ الناسَ الخُبْثَ. وأَجاز بعضُهم أَن يقال للذي يَنْسُبُ الناسَ إِلى الخُبْثِ: مُخْبِثٌ؛ قال الكُمَيْتُ: فطائفةٌ قد أَكْفَرُوني بِحُبِّكُمْ،
وطائِفَةُ قالوا: مُسِيءٌ ومُذْنِبُ
أَي نَسَبُوني إِلى الكُفْر. وفي حديث أُنس: أَنَّ النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا أَراد الخَلاءَ، قال: أَعُوذُ بالله من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ ورواه الأَزهري بسنده عن زيد بن أَرْقَمَ قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِنَّ هذه الحُشُوشَ مُحْتَضَرَة، فإِذا دَخَلَ أَحدُكم فلْيَقُلْ: اللهم إِني أَعوذ بك من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ قال أَبو منصور: أَراد بقوله مُحْتَضَرة أَي يَحْتَضِرُها الشياطينُ، ذُكورُها وإِناثُها. والحُشُوشُ: مواضعُ الغائط. وقال أَبو بكر: الخُبْثُ الكُفْرُ؛ والخَبائِثُ: الشياطين. وفي حديث آخر: اللهم إِني أَعوذ بك من الرِّجْسِ النَّجِسِ الخَبيثِ المُخْبِثِ؛ قال أَبو عبيد: الخَبِيثُ ذو الخُبْثِ في نَفْسه؛ قال: والمُخْبِثُ الذي أَصحابُه وأَعوانه خُبَثاء، وهو مثل قولهم: فلانٌ ضَعِيف مُضْعِفٌ، وقَوِيٌّ مُقْوٍ، فالقويُّ في بدنه، والمُقْوِي الذي تكون دابتُه قَويَّةً؛ يريد: هو الذي يعلمهم الخُبْثَ، ويُوقعهم فيه. وفي حديث قَتْلَى بَدْرٍ: فأُلْقُوا في قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ، أَي فاسدٍ مُفْسِدٍ لما يَقَع فيه؛ قال: وأَما قوله في الحديث: من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ فإِنه أَراد بالخُبْثِ الشَّرَّ، وبالخَبائِثِ الشياطين؛ قال أَبو عبيد: وأُخْبِرْتُ عن أَبي الهيثم أَنه كان يَرْويه من الخُبُث، بضم الباء، وهو جمعُ الخَبيث، وهو الشيطان الذَّكر، ويَجْعَلُ الخَبائِثَ جمعاً للخَبيثة مِن الشياطين. قال أَبو منصور: وهذا عندي أَشْبَهُ بالصواب. ابن الأَثير في تفسير الحديث: الخُبُثُ، بضم الباء: جمع الخَبِيثِ، والخَبائثُ: جمع الخَبيثة؛ يُريد ذكورَ الشياطين وإِناثَهم؛ وقيل: هو الخُبْثُ، بسكون الباء، وهو خلافُ طَيِّبِ الفِعْل من فُجُور وغيره، والخَبائِثُ، يُريد بها الأَفعالَ المذمومة والخِصالَ الرَّديئةَ.
وأَخْبَثَ الرجلُ أَي اتَّخَذَ أَصحاباً خُبَثاء، فهو خَبِيثٌ مُخْبِثٌ، ومَخْبَثانٌ؛ يقال: يا مَخْبَثانُ وقوله عز وجل: الخَبيثاتُ للخَبيثينَ، والخَبيثُونَ للخَبيثاتِ؛ قال الزجَّاج: معناه الكلماتُ الخَبيثاتُ للخَبيثينَ من الرجالِ والنساءِ؛ والرجالُ الخبيثونَ للكلماتِ الخَبيثاتِ؛ أَي لا يَتَكَلَّم بالخَبيثاتِ إِلاَّ الخَبيثُ من الرجالِ والنساء؛ وقيل: المعنى الكلماتُ الخبيثاتُ إِنما تَلْصَقُ بالخَبيثِ من الرجالِ والنساء، فأَما الطاهرونَ والطاهراتُ، فلا يَلْصَقُ بهم السَّبُّ؛ وقيل: الخبيثاتُ من النساءِ للخَبيثين من الرجالِ، وكذلك الطَّيِّباتُ للطَّيِّبينَ. وقد خَبُثَ خُبْثاً وخَباثَةً وخَبَاثِيَةً: صار خَبِيثاً. أَخْبَثَ: صار ذا خُبْثٍ. وأَخْبَثَ: إِذا كان أَصحابه وأَهلُه خُبَثاء، ولهذا قالوا: خَبِيثٌ مُخْبِثٌ، والاسم: الخِبِّيثى. وتَخابَثَ: أَظْهَر الخُبْثَ؛ وأَخْبَثَه غيره: عَلَّمه الخُبْثَ وأَفْسَده.
ويقال في النداء: يا خُبَثُ كما يقال يا لُكَعُ تُريدُ: يا خَبِيثُ. وسَبْيٌ خِبْثَةٌ: خَبِيثٌ، وهو سَبْيُ من كان له عهدٌ من أَهل الكفر، لا يجوز سَبْيُه، ولا مِلْكُ عبدٍ ولا أَمةٍ منه.
وفي الحديث: أَنه كَتَب للعَدَّاء بن خالد أَنه اشترى منه عبداً أَو أَمة، لا دَاءَ ولا خِبْثةَ ولا غائلةَ. أَراد بالخِبْثة: الحرام، كما عَبَّرَ عن الحلال بالطَّيِّب، والخِبْثَةُ نوعٌ من أَنواع الخَبيثِ؛ أَراد أَنه عبدٌ رقيقٌ، لا أَنه من قوم لا يَحِلُّ سَبْيُهم كمن أُعْطِيَ عَهْداً وأَماناً، وهو حُرٌ في الأَصل. وفي حديث الحجاج أَنه قال لأَنس: يا خِبْثة؛ يُريد: يا خَبِيثُ ويقال الأَخلاق الخَبيثة: يا خِبْثَةُ. ويُكتَبُ في عُهْدةِ الرقيق: لا داءَ، ولا خِبْثَةَ، ولا غائِلَةَ؛ فالداءُ: ما دُلِّسَ فيه من عَيْبٍ يَخْفى أَو علةٍ باطِنةٍ لا تُرَى، والخِبْثَةُ: أَن لا يكون طِيَبَةً، لأَِنه سُبِيَ من قوم لا يَحِلُّ اسْترقاقُهم، لعهدٍ تَقَدَّم لهم، أَو حُرِّيَّة في الأَصل ثَبَتَتْ لهم، والغائلةُ: أَن يَسْتَحِقَّه مُسْتَحِقٌّ بِمِلْكٍ صَحَّ له، فيجب على بائعه ردُّ الثمَن إِلى المشتري. وكلُّ من أَهْلك شيئاً قد غالَه واغـتاله، فكأَن استحقاقَ المالكِ إِياه، صار سبباً لهلاك الثمَن الذي أَدَّاه المشتري إِلى البائع.ومَخْبَثَان: اسم معرفة، والأُنْثَى: مَخْبَثَانةٌ. وفي حديث سعيد: كَذَبَ مَخْبَثَانٌ، هو الخَبيثُ؛ ويقال للرجل والمرأَة جميعاً، وكأَنه يدلُّ على المبالغة؛ وقال بعضهم: لا يُسْتَعْمَلُ مَخْبَثانٌ إِلاَّ في النداء خاصة.
ويقال للذكر: يا خُبَثُ وللأُنْثَى: يا خَباثِ مثل يا لَكَاعِ، بني على الكسر، وهذا مُطَّرِدٌ عند سيبويه. وروي عن الحسن أَنه قال يُخاطِبُ الدنيا: خَباثِ كلَّ عِيدانِكِ مَضَِضْنا، فوَجَدْنا عاقبتَهُ مُرًّا يعني الدنيا. وخَباثِ بوزن قَطامِ: مَعْدُولٌ من الخُبْثِ، وحرف النداء محذوف، أَي يا خَباثِ. والمَضُّ: مثلُ المَصّ؛ يريد: إِنَّا جَرَّبْناكِ وخَبَرْناكِ، فوَجَدْنا عاقِبَتَكِ مُرَّةً. والأَخابِثُ: جمعُ الأَخْبَثِ؛ يقال: هم أَخابِثُ الناس.
ويقال للرجل والمرأَة: يا مَخْبَثانُ، بغير هاءٍ للأُنْثَى. والخِبِّيثُ: الخَبِيثُ، والجمع خِبِّيثُونَ.
والخابِثُ: الرَّديُّ من كل شيء فاسدٍ.
يقال: هو خَبِيثُ الطَّعْم، وخَبِيثُ اللَّوْنِ، وخَبِيثُ الفِعْل. والحَرامُ البَحْتُ يسمى: خَبِيثاً، مثل الزنا، والمال الحرام، والدم، وما أَشْبهها مما حَرَّمه الله تعالى، يقال في الشيء الكريه الطَعْمِ والرائحة: خَبيثٌ، مثل الثُّوم والبَصَلِ والكَرّاثِ؛ ولذلك قال سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: من أَكل من هذه الشجرة الخَبيثة، فلا يَقْرَبَنَّ مسجدَنا. وقال الله تعالى في نعت النبيّ، صلى الله عليه وسلم: يُحِلُّ لهم الطَّيِّبات ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائثَ؛ فالطَّيِّباتُ: ما كانت العربُ تَسْتَطِيبُه من المآكل في الجاهلية، مما لم ينزل فيه تحريم، مثل الأَزْواج الثمانية، ولُحوم الوحْش من الظِّباء وغيرها، ومثل الجراد والوَبْر والأَرْنبِ واليَرْبُوع والضَّبِّ؛ والخَبائثُ: ما كانت تَسْتَقْذِرُه ولا تأْكله، مثل الأَفاعي والعَقاربِ والبَِرَصةِ والخَنافِسِ والوُرْلانِ والفَأْر، فأَحَلَّ الله، تعالى وتقدّس، ما كانوا يَسْتَطِيبون أَكلَه، وحَرَّم ما كانوا يَسْتَخْبثونه، إِلاّ ما نَصَّ على تحريمه في الكتاب، من مثل الميتة والجم ولحم الخنزير وما أُهِلَّ لغير الله به عند الذبْحِ، أَو بَيَّنَ تَحْريمه على لسان سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، مِثْلُ نَهْيِه عن لُحُوم الحُمُر الأَهلية، وأَكْلِ كلِّ ذي نابٍ من السِّباع، وكلّ ذي مِخْلبٍ من الطَّير. ودَلَّت الأَلف واللام اللتان دخلتا للتعريف في الطَّيِّبات والخَبائث، على أَن المراد بها أَشياءُ معهودةٌ عند المخاطَبين بها، وهذا قول محمد بن ادريس الشافعي، رضي الله عنه. وقولُه عز وجل: ومثلُ كَلِمةٍ خَبيثةٍ كشجرةٍ خَبيثةٍ؛ قيل: إِنها الحَنْظَلُ؛ وقيل: إنها الكَشُوثُ.
ابن الأَعرابي: أَصلُ الخُبْثِ في كلام العرب: المكروه؛ فإِن كان من الكلام، فهو الشَّتْم، وإن كان من المِلَل، فهو الكُفْر، وإِن كان من الطعام، فهو الحرام، وإِن كان من الشَّراب، فهو الضَّارُّ؛ ومنه قيل لما يُرْمَى من مَنْفِيِّ الحديد: الخَبَث؛ ومنه الحديث: إِن الحُمَّى تَنْفِي الذُّنوب، كما يَنْفِي الكِيرُ الخَبَث. وخَبَثُ الحديدِ والفضَّة، بفتح الخاء والباء: ما نَفاه الكِيرُ إِذا أُذِيبا، وهو لا خَيْرَ فيه، ويُكْنى به عن ذي البَطْنِ.
وفي الحديث: نَهَى عن كلِّ دواءٍ خَبيث؛ قال ابن الأَثير: هو من جهتين: إِحداهما النجاسة، وهو الحرام كالخمر والأَرواث والأَبوال، كلها نجسة خبيثة، وتناوُلها حرام، إِلاَّ ما خصته السُّنَّة من أَبوال الإِبل، عند بعضهم، ورَوْثِ ما يؤكل لحمه عند آخرين؛ والجهةُ الأُخْرى من طَريق الطَّعْم والمَذاق؛ قال: ولا ينكر أَن يكون كره ذلك لما فيه من المشقة على الطباع، وكراهية النفوس لها؛ ومنه الحديث: من أَكل من هذه الشجرة الخبيثة لا يَقْرَبَنَّ مسجدَنا؛ يُريد الثُّوم والبصل والكَرّاثَ، وخُبْثُها من جهة كراهة طعمها ورائحتها، لأَنها طاهرة، وليس أَكلها من الأَعذار المذكورة في الانقطاع عن المساجد، وإِنما أَمَرَهم بالاعتزال عقوبةً ونكالاً، لأَنه كان يتأَذى بريحها وفي الحديث: مَهْرُ البَغِيِّ خَبِيثٌ، وثمنُ الكلب خبيثٌ، وكَسْبُ الحجَّامِ خبيثٌ. قال الخطابي: قد يَجْمَع الكلامُ بين القَرائن في اللفظ ويُفْرَقُ بينها في المعنى، ويُعْرَفُ ذلك من الأَغراض والمقاصد؛ فأَما مَهْرُ البَغِيِّ وثمنُ الكلب، فيريد بالخَبيث فيهما الحرامَ، لأَن الكلب نَجِسٌ، والزنا حرام، وبَذْلُ العِوَضِ عليه وأَخذُه حرامٌ؛ وأَما كسبُ الحجَّام، فيريد بالخَبيث فيه الكراهيةَ، لأَن الحجامة مباحة، وقد يكون الكلامُ في الفصل الواحد، بعضُه على الوجوب، وبعضُه على النَّدْبِ، وبعضُه على الحقيقة، وبعضه على المجاز، ويُفْرَقُ بينهما بدلائل الأُصول، واعتبار معانيها.
والأَخْبَثانِ: الرجيع والبول، وهما أَيضاً السَّهَرُ والضَّجَرُ، ويقال: نَزَل به الأَخْبَثانِ أَي البَخَر والسَّهَرُ. وفي الحديث: لا يُصَلِّي الرجلُ، وهو يُدافعُ الأَخْبَثَيْنِ؛ عَنى بهما الغائط والبولَ. الفراء: الأَخْبَثانِ القَيءُ والسُّلاح؛ وفي الصحاح: البولُ والغائط. وفي الحديث: إِذا بَلَغَ الماءُ قُلَّتَيْنِ لم يَحْمِل خَبَثاً. الخَبَثُ، بفتحتين: النَّجَسُ. وفي حديث هِرَقْلَ: فأَصْبحَ يوماً وهو خَبِيثُ النَّفْسِ أَي ثَقِيلُها كرِيهُ الحال؛ ومنه الحديث: لا يَقُولَنَّ أَحَدُكم: خَبُثَتْ نَفْسي أَي ثَقُلَتْ وغَثَتْ، كأَنَّه كَرِهَ اسمَ الخُبْثِ.
وطعام مَخْبَثَةٌ: تَخْبُثُ عنه النَّفْسُ؛ وقيل: هو الذي من غير حلّه؛ وقولُ عَنْترة:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرِ نِعْمةٍ،
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لنَفْسِ المُنْعِم
أَي مَفْسدة.
والخِبْثة: الزِّنْية؛ وهو ابن خِبْثة، لابن الزِّنْية، يقال: وُلِدَ فلانٌ لخِبْثةٍ أَي وُلِدَ لغير رِشْدةٍ. وفي الحديث؛ إِذا كَثُر الخُبْثُ كان كذا وكذا؛ أَراد الفِسْقَ والفُجور؛ ومنه حديث سعدِ بن عُبادة: أَنه أُتِيَّ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، برَجُلٍ مُخْدَجٍ سَقِيمٍ، وُجِدَ مع أَمَةٍ يَخْبُثُ بها أَي يَزْني.

##### Türkçe

**الخَبِيثُ**: rızıktan, evlâttan ve insanlardan **الطَّيِّبِ**’in zıddı; ve onun sözü:
أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ
İbn Sîde dedi: ancak **الخَبِيثِ** ekinine (göndermeyi) kastetti; sonra **الثاء**’yı **ياء**’ya بدل etti, sonra idğam etti; cem‘i: **خُبَثاء**, **خِبَاثٌ**, ve **خَبَثَة**, Kurâ‘dan (rivayetle); dedi: ve الكلام’da onun dışında **فَعيل**’in **فَعَلَة** üzerine cem‘ edileni yoktur; dedi: ve benim yanımda, onda **فاعلاً**’ı vehmettiler, bu yüzden onu **فَعَلة** üzerine kırdılar. Ebû Zeyd onun cem‘inde **خُبُوثٌ**’u hikâye etti; o da nadirdir ayrıca; müennesi: **خَبِيثةٌ**. Aziz tenzilde: **الخَبائِثَ**’i onlara haram kılar. Ve adam **خَبُثَ** **خُبْثاً**; o hâlde o **خَبيثٌ**’tir, yani **خَبٌّ** kötü, düşük.

Leys: şey **خَبُثَ**; **يَخْبُثُ** **خَباثَةً** ve **خُبْثاً**; o hâlde o **خَبيثٌ**’tir; onda **خُبْثٌ** ve **خَباثَةٌ** vardır; ve **أَخْبَثَ**, o hâlde o **مُخْبِثٌ**’tir, **خُبْثٍ** ve şer sahibi olunca. Ve **المُخْبِثُ**: insanlara **الخُبْثَ** öğreten kimsedir. Bazıları, insanları **الخُبْثِ**’e nisbet eden kimseye **مُخْبِثٌ** denilmesini câiz gördü; Kümeyt dedi:
فطائفةٌ قد أَكْفَرُوني بِحُبِّكُمْ،
وطائِفَةُ قالوا: مُسِيءٌ ومُذْنِبُ
yani beni küfre nisbet ettiler. Enes hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, helâya gitmek istediğinde derdi: **أَعُوذُ بالله من الخُبْثِ والخَبائِثِ**; Ezherî onu senediyle Zeyd b. Erkâm’dan rivayet etti, dedi: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Şu **الحُشُوشَ** **مُحْتَضَرَة**’dır; sizden biri girince desin: **اللهم إِني أَعوذ بك من الخُبْثِ والخَبائِثِ**”; Ebû Mansûr dedi: **مُحْتَضَرة** sözüyle kastetti, yani şeytanlar onu hazırlar, erkekleri ve dişileri. Ve **الحُشُوشُ**: dışkı yerleridir. Ebû Bekir dedi: **الخُبْثُ** küfürdür; **الخَبائِثُ**: şeytanlardır. Başka bir hadîste: **اللهم إِني أَعوذ بك من الرِّجْسِ النَّجِسِ الخَبيثِ المُخْبِثِ**; Ebû Ubeyd dedi: **الخَبِيثُ** kendi nefsinde **الخُبْثِ** sahibi olandır; dedi: ve **المُخْبِثُ** o kimsedir ki onun ashabı ve yardımcıları **خُبَثاء**’dır; ve o, onların “falanca **ضَعِيف مُضْعِفٌ** ve **قَوِيٌّ مُقْوٍ**” sözü gibidir; güçlü, bedeninde (güçlü)dür; **المُقْوِي** ise biniti güçlü olandır; ister: o, onlara **الخُبْثَ** öğretir ve onları ona düşürür. Bedir ölüleri hadîsinde: “Onlar **قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ** içine atıldılar”; yani içine düşeni bozan, fesadlı, ifsad edici. Dedi: hadîste “**من الخُبْثِ والخَبائِثِ**” sözüne gelince; o, **الخُبْثِ** ile şerri, **الخَبائِثِ** ile şeytanları kastetti; Ebû Ubeyd dedi: ve bana Ebû Heysem’den haber verildi ki onu **الخُبُث**’tan, bâ’yı zamme ile, rivayet ederdi; o, **الخَبيث**’in cem‘idir; o, erkek şeytandır; ve **الخَبائِثَ**’i şeytanlardan **الخَبيثة**’nin cem‘i yapar. Ebû Mansûr dedi: bu, benim yanımda, doğruya daha benzer.

İbnü’l-Esîr hadîsin tefsirinde: **الخُبُثُ**, bâ’yı zamme ile: **الخَبِيثِ**’in cem‘idir; **الخَبائثُ**: **الخَبيثة**’nin cem‘idir; şeytanların erkeklerini ve dişilerini ister; ve denildi: o, bâ’sı sâkin **الخُبْثُ**’tur; o, fücûr ve başkası gibi fiilin **طَيِّبِ**’inin hilâfıdır; ve **الخَبائِثُ**, onunla zemmedilmiş fiilleri ve düşük huyları ister.

Ve adam **أَخْبَثَ**; yani **خُبَثاء** ashab edindi; o hâlde o **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ** ve **مَخْبَثانٌ**’dır; denir: **يا مَخْبَثانُ**. Ve azze ve celle’nin sözü: **الخَبيثاتُ للخَبيثينَ، والخَبيثُونَ للخَبيثاتِ**; Zeccâc dedi: mânâsı, erkeklerden ve kadınlardan **الخَبيثينَ** için **الكلماتُ الخَبيثاتُ**’tır; ve **الخبيثونَ** erkekler, **الكلماتِ الخَبيثاتِ** içindir; yani erkeklerden ve kadınlardan **الخَبيثُ**’ten başkası **الخَبيثاتِ** ile konuşmaz; ve denildi: mânâ, **الكلماتُ الخبيثاتُ** ancak erkeklerden ve kadınlardan **الخَبيثِ**’e yapışır; ama **الطاهرونَ** ve **الطاهراتُ**’a sövme yapışmaz; ve denildi: kadınlardan **الخبيثاتُ**, erkeklerden **الخَبيثين** içindir; ve كذلك **الطَّيِّباتُ للطَّيِّبينَ**. Ve **خَبُثَ** **خُبْثاً** ve **خَباثَةً** ve **خَبَاثِيَةً**: **خَبِيثاً** oldu. **أَخْبَثَ**: **خُبْثٍ** sahibi oldu. Ve **أَخْبَثَ**: ashabı ve ehli **خُبَثاء** olunca; bunun için dediler: **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ**; ve isim: **الخِبِّيثى**. Ve **تَخابَثَ**: **الخُبْثَ**’ü izhar etti; ve başkası onu **أَخْبَثَه**: ona **الخُبْثَ** öğretti ve onu ifsad etti.

Nidâda denir: **يا خُبَثُ**; nasıl denirse **يا لُكَعُ**; muradın: **يا خَبِيثُ**.

Ve **سَبْيٌ خِبْثَةٌ**: **خَبِيثٌ**; ve o, küfür ehlinden kendisi için ahid olanın esir edilmesidir; onun esir edilmesi câiz değildir, ondan bir köle veya câriye mülkü de (câiz değildir).

Hadîste: o, Addâ’ b. Hâlid’e yazdı ki ondan bir köle veya câriye satın aldı: **لا دَاءَ ولا خِبْثةَ ولا غائلةَ**. **الخِبْثة** ile haramı kastetti; nasıl ki helâli **الطَّيِّب** ile ifade etti; ve **الخِبْثَةُ** **الخَبيثِ**’in türlerinden bir türdür; kastetti: o, köle bir rıkktır; yoksa ahid ve emân verilmiş kimse gibi esir edilmesi helâl olmayan bir kavimdendir (demek) değildir; ve o, aslında hürdür. Haccâc hadîsinde: Enes’e dedi: **يا خِبْثة**; ister: **يا خَبِيثُ**; ve denir: **الأَخلاق الخَبيثة**: **يا خِبْثَةُ**. Ve rıkkin ahd-nâmesinde yazılır: **لا داءَ، ولا خِبْثَةَ، ولا غائِلَةَ**; **الداءُ**: onda gizlenmiş ayıptan yahut görülmeyen bâtınî hastalıktan gizlenen şeydir; **الخِبْثَةُ**: **طِيَبَةً** olmamasıdır; çünkü o, kendileri için geçmiş bir ahid sebebiyle yahut aslî bir hürriyet kendileri için sabit olduğu için, esir edilmesi helâl olmayan bir kavimden esir edilmiştir; ve **الغائلةُ**: bir müstehak, kendisi için sahih olmuş bir mülkle ona hak kazanmasıdır; böylece satıcısına, bedeli müşteriye geri vermek vacip olur. Ve her kim bir şeyi helâk ettiyse, onu **غالَه** ve **اغـتاله**; sanki mâlikin ona istihkakı, müşterinin satıcıya ödediği bedelin helâkine sebep oldu.

Ve **مَخْبَثَان**: özel isimdir; müennesi: **مَخْبَثَانةٌ**. Saîd hadîsinde: **كَذَبَ مَخْبَثَانٌ**; o, **الخَبيثُ**’tir; erkeğe ve kadına birlikte denir; ve sanki mübalağaya delâlet eder; bazıları dedi: **مَخْبَثانٌ** ancak nidâda özellikle استعمال olunur.

Ve erkeğe denir: **يا خُبَثُ**; müennese: **يا خَباثِ**; مثل **يا لَكَاعِ**; kesre üzerine bina edildi; ve bu, Sîbeveyh’e göre muttariddir. Hasan’dan rivayet olundu ki dünyaya hitap ederek dedi: **خَباثِ** كلَّ عِيدانِكِ مَضَِضْنا، فوَجَدْنا عاقبتَهُ مُرًّا
yani dünya. Ve **خَباثِ** (vezni **قَطامِ**): **الخُبْثِ**’ten ma‘dûldür; ve nidâ harfi hazfedilmiştir; yani **يا خَباثِ**. Ve **المَضُّ**: **المَصّ** gibidir; ister: seni denedik ve seni tecrübe ettik; sonra âkıbetini acı bulduk. Ve **الأَخابِثُ**: **الأَخْبَثِ**’in cem‘idir; denir: onlar insanların **أَخابِثُ**’idir.

Ve erkeğe ve kadına denir: **يا مَخْبَثانُ**; müennese için هاء olmaksızın.

Ve **الخِبِّيثُ**: **الخَبِيثُ**; cem‘i **خِبِّيثُونَ**.

Ve **الخابِثُ**: her fâsid şeyden düşük olan.

Denir: o **خَبِيثُ الطَّعْم** ve **خَبِيثُ اللَّوْنِ** ve **خَبِيثُ الفِعْل**’dir.

Ve sırf haram, **خَبِيثاً** diye adlandırılır; zina gibi, haram mal gibi, kan gibi ve Allah Teâlâ’nın haram kıldığı bunlara benzer şeyler. Kötü tatlı ve kokulu şey hakkında denir: **خَبيثٌ**; sarımsak, soğan ve pırasa gibi; bunun için efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Kim bu **الشجرة الخَبيثة**’den yerse, mescidimize yaklaşmasın.” Ve Allah Teâlâ, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, vasfında dedi: **يُحِلُّ لهم الطَّيِّبات ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائثَ**; **الطَّيِّباتُ**: câhiliyede Arapların yiyeceklerden hoş bulduğu, hakkında tahrim inmeyen şeylerdir; **الأَزْواج الثمانية** gibi; ve ceylan ve başkası gibi vahşî hayvan etleri gibi; ve çekirge, **الوَبْر**, tavşan, **اليَرْبُوع**, **الضَّبِّ** gibi; ve **الخَبائثُ**: onların iğrendiği ve yemediği şeylerdir; yılanlar, akrepler, **البَِرَصةِ**, **الخَنافِسِ**, **الوُرْلانِ**, fare gibi; böylece Allah, yüce ve mukaddes, onların yemesini hoş bulduklarını helâl kıldı, onların **يَسْتَخْبثونه** saydıklarını haram kıldı; ancak kitapta tahrimine nass gelen, meyte, kan ve domuz eti ve kesimde Allah’tan başkası adına boğazlanan gibi; yahut efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, diliyle tahrimini beyan ettiği; evcil eşek etlerinden nehyetmesi gibi; ve yırtıcılardan her azı dişli olanı ve kuşlardan her pençeli olanı yeme gibi. Ve **الطَّيِّبات** ve **الخَبائث**’te ta‘rîf için giren iki **الأَلف واللام** delâlet etti ki murad, muhataplar yanında ma‘lûm olan şeylerdir; bu, Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî’nin, Allah ondan razı olsun, sözüdür. Ve azze ve celle’nin sözü: **ومثلُ كَلِمةٍ خَبيثةٍ كشجرةٍ خَبيثةٍ**; denildi: o **الحَنْظَلُ**’dır; ve denildi: o **الكَشُوثُ**’tur.

İbnü’l-A‘râbî: Arapların كلام’ında **الخُبْثِ**’in aslı: mekruhtur; eğer sözden ise, o **الشَّتْم**’dir; eğer dinlerden ise, o **الكُفْر**’dür; eğer yemekten ise, o haramdır; eğer içecekten ise, o zararlı olandır; bundan dolayı, sürgünlenmiş demirden atılana **الخَبَث** denildi; ve ondan hadîs: “Şüphesiz humma günahları sürer; nasıl ki körük **الخَبَث**’i sürer.” Ve demirin ve gümüşün **خَبَثُ**’u, hâ ve bâ’yı fetha ile: eritildiklerinde körüğün sürdüğü şeydir; onda hayır yoktur; ve onunla karın sahibi hakkında kinaye yapılır.

Hadîste: her **دواءٍ خَبيث**’ten nehyetti; İbnü’l-Esîr dedi: o iki yöndendir: birincisi necasettir; ve o, şarap, dışkılar ve idrarlar gibi haramdır; hepsi necis, **خبيثة**’dir; onları تناول etmek haramdır; ancak sünnetin tahsis ettiği, bazılarına göre deve idrarları ve başkalarına göre eti yenilenin dışkısı müstesna; ikinci yön, tat ve lezzet yolundandır; dedi: tabiatlara meşakkat ve nefislerin onu kerih görmesi sebebiyle bunu kerih görmüş olması inkâr olunmaz; ve ondan hadîs: “Kim bu **الشجرة الخبيثة**’den yerse mescidimize yaklaşmasın”; sarımsak, soğan ve pırasayı ister; ve onun **خُبْثُ**’u, tadının ve kokusunun kerihliği yönündendir; çünkü o temizdir; ve onu yemek, mescitlerden kesilmede zikredilen özürlerden değildir; ancak onlara uzak durmayı ceza ve ibret olarak emretti; çünkü onun kokusundan eziyet görürdü. Ve hadîste: “**مَهْرُ البَغِيِّ خَبِيثٌ**; ve köpeğin bedeli **خبيثٌ**; ve hacamatçının kazancı **خبيثٌ**.” Hattâbî dedi: söz, lafızda karineleri bir araya getirir de mânâda araları ayrılır; bu, أغراض ve مقاصد’den bilinir; **مَهْرُ البَغِيِّ** ve köpeğin bedeline gelince, onlarda **الخَبيث** ile haramı ister; çünkü köpek necistir ve zina haramdır; onun üzerine bedel بذل etmek ve onu almak haramdır; hacamatçının kazancına gelince, onda **الخَبيث** ile kerâheti ister; çünkü hacamat mubahtır. Ve söz, tek fasıl içinde olur: bir kısmı vücûb üzere, bir kısmı nedb üzere, bir kısmı hakikat üzere, bir kısmı mecaz üzere; ve araları usûl delilleriyle ve mânâlarını اعتبار ile ayrılır.

Ve **الأَخْبَثانِ**: dışkı ve idrar; ve onlar ayrıca uykusuzluk ve sıkıntıdır; ve denir: ona **الأَخْبَثانِ** indi; yani ağız kokusu ve uykusuzluk. Hadîste: “Kişi, **الأَخْبَثَيْنِ**’i defederken namaz kılmaz”; onunla dışkı ve idrarı kastetti. Ferrâ: **الأَخْبَثانِ** kusmuk ve **السُّلاح**’tır; **الصحاح**’ta: idrar ve dışkıdır. Hadîste: “Su **قُلَّتَيْنِ**’e ulaşınca **خَبَثاً** taşımaz.” **الخَبَثُ**, iki fetha ile: necis. Hırakl hadîsinde: “Bir gün sabahladı, o **خَبِيثُ النَّفْسِ** idi”; yani nefsi ağır, hâli kerih. Ve ondan hadîs: “Sizden biri demesin: **خَبُثَتْ نَفْسي**”; yani ağırlaştı ve bulandı; sanki **الخُبْثِ** ismini kerih gördü.

Ve **طعام مَخْبَثَةٌ**: nefis ondan **تَخْبُثُ**; ve denildi: o, helâlinden olmayan şeydir; ve Antara’nın sözü:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرِ نِعْمةٍ،
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لنَفْسِ المُنْعِم
yani bir ifsaddır.

Ve **الخِبْثة**: zinâlık; ve o, **ابن خِبْثة**’dir; **ابن الزِّنْية** için; denir: falanca **لخِبْثةٍ** doğdu; yani **لغير رِشْدةٍ** doğdu. Hadîste: “**إِذا كَثُر الخُبْثُ** oldu, şöyle şöyle oldu”; fıskı ve fücûru kastetti; ve ondan Sa‘d b. Ubâde hadîsi: Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sakat, hasta bir adam getirildi; bir câriye ile birlikte bulundu, onunla **يَخْبُثُ**; yani zina eder.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب ث * * الخَبِيثُ * ضد الطيب وقد * خَبُثَ * الشيء بالضم * خَبَاثَةً * و * خَبُث * الرجل بالضم أيضا * خُبْثاً * فهو * خَبِيثٌ * أي خب رديء و * أخْبَثَهُ * علمه الخبث وأفسده و * أخْبَثَ * الرجل اتخذ أصحابا خبثاء فهو * خَبِيثٌ مُخْبِثٌ * بكسر الياء و * مَخْبَثَانٌ * بوزن زعفران و * المَخْبَثَةُ * بوزن المتربة المفسدة ومنه قول عنترة % والكفر مخبثة لنفس المنعم % و * خَبَثُ * الحديد وغيره بفتحتين ما نفاه الكير و * الأخْبَثَانِ * البول والغائط

##### Türkçe

* خ ب ث * * **الخَبِيثُ** * **الطيب**’in zıddıdır; ve **خَبُثَ** şey (ضم ile) **خَبَاثَةً** olarak (kötü oldu); ve **خَبُث** adam da (ضم ile) yine **خُبْثاً** olarak (kötü oldu); artık o **خَبِيثٌ**’tir; yani kötü, fena. Ve **أخْبَثَهُ**: ona kötülüğü bildirdi ve onu bozdu. Ve **أخْبَثَ** adam: kötü kimseleri arkadaş edindi; artık o **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ**’tir (ياء’in kesriyle). Ve **مَخْبَثَانٌ**: زعفران vezninde. Ve **المَخْبَثَةُ**: المتربة vezninde; bozan (şey). Ondandır: عنترة’nin sözü:
% والكفر مخبثة لنفس المنعم %
Ve **خَبَثُ** demirin ve başkasının (iki fetha ile): körüğün attığı şeydir. Ve **الأخْبَثَانِ**: idrar ve dışkı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخبيث: ضد الطيب  من الرزق والولد والناس، والجمع خبثاء وخباث، وخبثة، عن كراع، قال: وليس في الكلام فعيل يجمع على فعلة غيره، قال: وعندي أنهم توهموا فيه فاعلا ولذلك كسروه على فعلة، وحكى أبو زيد في جمعه خبوث، وهو نادر أيضا. والأنثى خبيثة، وفي التنزيل العزيز  ويحرم عليهم الخبائث  . ثم إن شيخنا ضبط الجمع الثاني بزيادة الألف، ونظره بأشراف، والذي في سائر أمهات اللغة خباث، بالكسر من غير، ألف ونظر الجمع الثالث بضعيف وضعفة، وقال: لا ثالث لهما، أي في الصحيح، وإلا مطلقا فيرد عليه مثل سرى وسراة. قلت: وقد عرفت ما فيه قريبا. وقد  خبث ككرم  يخبث  خبثا  ، بالضم،  وخباثة  ، ككرامة،  وخباثية  ، ككراهية- الأخير عن ابن دريد-: صار خبيثا. خبث الرجل، فهو خبيث، وهو  الردىء الخب  أي الماكر الخادع من الرجال، وهو مجاز  كالخابث  وهو الردىء من كل شيء. قد  خبث  الشيء  خبثا  . الخبيث والخابث:  الذي يتخذ أصحابا  أو أهلا، أو أعوانا  خبثاء، كالمخبث كمحسن، والمخبثان  . وفي اللسان-: أخبث الرجل، أي اتخذ أصحابا خبثاء، فهو خبيث مخبث ومخبثان، يقال: يا مخبثان: والأنثى مخبثانة، ويقال للرجل والمرأة معا: يا مخبثان، وفي حديث سعيد  كذب مخبثان  هو الخبيث، وكأنه يدل على المبالغة  أو مخبثان معرفة  كما عرفت قال بعضهم: لا يستعمل إلا  خاصة في النداء  .  وقد أخبث  الرجل: صار ذا خبث. واتخذ أعوانا خبثاء، فهو خبيث مخبث. يقال للذكر:  يا خبث، كلكع، أي يا خبيث  . يقال  للمرأة: يا خبيثة، ويا خباث، كقطام  معدول من الخبث. وروى عن الحسن أنه قال- يخاطب الدنيا-:  خباث. قد مضضنا عيدانك، فوجدنا عاقبته مرا  وقول المصنف  يا خبيثة  ، هكذا في النسخ التي عندنا كلها، ولم أجده في ديوان، وإنما ذكروا خبث وخباث، نعم أورد في اللسان حديث الحجاج أنه قال لأنس: يا خبثة، بكسر فسكون، يريد يا خبيث، ثم قال: ويقال للأخلاق الخبيثة: يا خبثة، فهذا صحيح لكنه يخالفه قوله: وللمرأة، إلا أن يكونا في الإطلاق سواء، كمخبثان، وعلى كل حال فينبغي النظر فيه، وقد أغفله شيخنا على عادته في كثير من الألفاظ المبهمة. في الحديث:  لا يصلى الرجل وهو يدافع الأخبثين   الأخبثان  عني بهما  البول والغائط  كذا في الصحاح، وفي الأساس: الرجيع والبول.  أو البخر والسهر  وبه فسر الصاغاني قولهم: نزل به الأخبثان.  أو السهر والضجر  . وعن الفراء: الأخبثان: القىء والسلاح، وهكذا وجدت كل ذلك قد ورد. من المجاز:  الخبث بالضم: الزنا  . قد  خبث بهان ككرم  أي فجر، وفي الحديث:  إذا كثر الخبث كان كذا وكذا  أراد الفسق والفجور، ومنه حديث سعد بن عبادة  أنه أتى النبي صلى الله عليه وسلم برجل مخدج سقيم وجد مع أمة يخبث بها  أي يزنى.  والخابثة: الخباثة  .  والخبثة، بالكسر: في  عهدة  الرقيق  وهو قولهم: لا داء ولا خبثة ولا غائلة. فالداء: ما دلس به من عيب مخفى أو علة  باطنة  لا ترى، والخبثة  أن لا يكون طيبة  بكسر الطاء وفتح التحتية المخففة،  أي  لأنه  سبى من قوم لا يحل استرقاقهم  ، لعهد تقدم لهم، أو حرية في الأصل ثبتت لهم، والغائلة: أن يستحقه مستحق بملك صح له، فيجب على بائعه رد الثمن إلى

  المشتري. وكل من أهلك شيئا فقد غاله واغتاله، فكأن استحقاق المالك  إياه  صار سببا لهلاك الثمن الذي أداه المشتري إلى البائع.  والخبيث، كسكيت  : الرجل  الكثير الخبث  ، وهذا هو المعروف من صيغ المبالغة، غير أنه عبر في اللسان بالخبيث من غير زيادة الكثرة، وقال  ج خبيثون  .  والخبيثي  بكسر وتشديد الموحدة: اسم  الخبث  ، من أخبث، إذا كان أهله خبثاء. يقال: وقع فلان في  وادي تخبث  بضم الأول والثاني وتشديد الموحدة المكسورة والمفتوحة معا ممنوعا، عن الكسائي، أي الباطل  كوادي تخيب  بالموحدة وليس بتصحيف له، كما نبه عليه الصاغاني. في حديث أنس  :أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا أراد الخلاء قال: أعوذ بالله من الخبث والخبائث  ورواه الزهري بسنده عن زيد بن أرقم. قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  إن هذه الحشوش محتضرة، فإذا دخل أحدكم فليقل: اللهم إني  أعوذ بك من الخبث والخبائث  قال أبو منصور: أراد بقوله: محتضرة، أي تحضرها الشياطين ذكورها وإناثها، والحشوش: مواضع الغائط، وقال أبو بكر: الخبث: الكفر، والخبائث: الشياطين. وفي حديث آخر:  اللهم إني أعوذ بك من الرجس النجس الخبيث المخبث  قال أبو عبيد: الخبيث: ذو الخبث في نفسه، قال: والمخبث: الذي أصحابه وأعوانه خبثاء، وهو مثل قولهم: فلان ضعيف مضعف، قوي مقو، فالقوى في بدنه والمقوى: الذي تكون دابته قوية، يريد: هو الذي يعلمهم الخبث، ويوقعهم فيه. وفي حديث قتلى بدر:  فألقوا في قليب خبيث مخبث  أي فاسد مفسد لما يقع فيه. قال: وأما قوله في الحديث  من الخبث والخبائث  فإنه أراد بالخبث الشر، وبالخبائث الشياطين. قال أبو عبيد: وأخبرت عن أبي الهيثم أنه كان يرويه  من الخبث  بضم الباء،  وهو جمع الخبيث  وهو الشيطان الذكر، ويجعل الخبائث جمعا للخبيث من الشياطين، قال أبو منصور: وهذا عندي أشبه بالصواب. وقال ابن الأثير- في تفسير الحديث-: الخبث بضم الباء: جمع الخبيث، والخبائث: جمع الخبيثة  أي من ذكور الشياطين وإناثها وقيل: هو الخبث بسكون الباء، وهو خلاف طيب الفعل من فجور وغيره، والخبائث يريد بها الأفعال المذمومة والخصال الرديئة، وقال الخطابي: تسكين باء الخبث من غلط المحدثين، ورده النووي في شرح مسلم. وفي المصباح: أعوذ بك من الخبث والخبائث، بضم الباء والإسكان جائز على لغة تميم، قيل: من ذكران الشياطين وإناثهم، وقيل: من الكفر والمعاصي. قوله عز وجل:  ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة   الشجرة الخبيثة  قيل: إنها  الحنظل، أو  إنها  الكشوث  ، وهي عروق صفر تلصق بالشجر.  والمخبثة: المفسدة  ، جمعه مخابث. قال عنترة:شتري. وكل من أهلك شيئا فقد غاله واغتاله، فكأن استحقاق المالك  إياه  صار سببا لهلاك الثمن الذي أداه المشتري إلى البائع.  والخبيث، كسكيت  : الرجل  الكثير الخبث  ، وهذا هو المعروف من صيغ المبالغة، غير أنه عبر في اللسان بالخبيث من غير زيادة الكثرة، وقال  ج خبيثون  .  والخبيثي  بكسر وتشديد الموحدة: اسم  الخبث  ، من أخبث، إذا كان أهله خبثاء. يقال: وقع فلان في  وادي تخبث  بضم الأول والثاني وتشديد الموحدة المكسورة والمفتوحة معا ممنوعا، عن الكسائي، أي الباطل  كوادي تخيب  بالموحدة وليس بتصحيف له، كما نبه عليه الصاغاني. في حديث أنس  :أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا أراد الخلاء قال: أعوذ بالله من الخبث والخبائث  ورواه الزهري بسنده عن زيد بن أرقم. قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  إن هذه الحشوش محتضرة، فإذا دخل أحدكم فليقل: اللهم إني  أعوذ بك من الخبث والخبائث  قال أبو منصور: أراد بقوله: محتضرة، أي تحضرها الشياطين ذكورها وإناثها، والحشوش: مواضع الغائط، وقال أبو بكر: الخبث: الكفر، والخبائث: الشياطين. وفي حديث آخر:  اللهم إني أعوذ بك من الرجس النجس الخبيث المخبث  قال أبو عبيد: الخبيث: ذو الخبث في نفسه، قال: والمخبث: الذي أصحابه وأعوانه خبثاء، وهو مثل قولهم: فلان ضعيف مضعف، قوي مقو، فالقوى في بدنه والمقوى: الذي تكون دابته قوية، يريد: هو الذي يعلمهم الخبث، ويوقعهم فيه. وفي حديث قتلى بدر:  فألقوا في قليب خبيث مخبث  أي فاسد مفسد لما يقع فيه. قال: وأما قوله في الحديث  من الخبث والخبائث  فإنه أراد بالخبث الشر، وبالخبائث الشياطين. قال أبو عبيد: وأخبرت عن أبي الهيثم أنه كان يرويه  من الخبث  بضم الباء،  وهو جمع الخبيث  وهو الشيطان الذكر، ويجعل الخبائث جمعا للخبيث من الشياطين، قال أبو منصور: وهذا عندي أشبه بالصواب. وقال ابن الأثير- في تفسير الحديث-: الخبث بضم الباء: جمع الخبيث، والخبائث: جمع الخبيثة  أي من ذكور الشياطين وإناثها وقيل: هو الخبث بسكون الباء، وهو خلاف طيب الفعل من فجور وغيره، والخبائث يريد بها الأفعال المذمومة والخصال الرديئة، وقال الخطابي: تسكين باء الخبث من غلط المحدثين، ورده النووي في شرح مسلم. وفي المصباح: أعوذ بك من الخبث والخبائث، بضم الباء والإسكان جائز على لغة تميم، قيل: من ذكران الشياطين وإناثهم، وقيل: من الكفر والمعاصي. قوله عز وجل:  ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة   الشجرة الخبيثة  قيل: إنها  الحنظل، أو  إنها  الكشوث  ، وهي عروق صفر تلصق بالشجر.  والمخبثة: المفسدة  ، جمعه مخابث. قال عنترة:

  نبئت عمرا غير شاكر نعمة                      والكفر مخبثة لنفس المنعم أي مفسدة.
 ومما يستدرك عليه: المخبث: الذي يعلم الناس الخبث، وأجاز بعضهم أن يقال للذي ينسب الناس إلى الخبث: مخبث. قال الكميت:
  فطائفة قد أكفروني بحبكم

  أي نسبوني إلى الكفر. وتخابث: أظهر الخبث. وأخبثه غيره: علمه الخبث، وأفسده. وهو يتخبث، ويتخابث. وهو من الأخابث: جمع الأخبث، يقال: هم أخابث الناس. والخبيث: نعت كل شيء فاسد. يقال هو خبيث الطعم، خبيث اللون، خبيث الفعل. والحرام السحت يسمى خبيثا مثل: الزنا، والمال الحرام، والدم وما أشبهها مما حرمه الله تعالى. يقال في الشيء الكريه الطعم والرائحة: خبيث، مثل: الثوم والبصل والكراث؛ ولذلك قال سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم:  من أكل من هذه الشجرة الخبيثة فلا يقربن مسجدنا  . والخبائث: ما كانت العرب تستقذره ولا تأكله، مثل: الأفاعي والعقارب والبرصة والخنافس والورلان والفأر. وقال ابن الأعرابي: أصل الخبث في كلام العرب: المكروه، فإن كان من الكلام فهو الشتم، وإن كان من الملل فهو الكفر، وإن كان من الطعام فهو الحرام، وإن كان من الشراب فهو الضار، ومنه قيل- لما يرمى من منفى الحديد-: الخبث، ومنه الحديث  :إن الحمى تنفى الذنوب كما ينفى الكير الخبث  . وخبث الحديد والفضة، محركة: ما نفاه الكير إذا أذيبا، وهو ما لا خير فيه، ويكنى به عن ذي البطن. وفي الحديث:  نهى عن كل دواء خبيث  قال ابن الأثير: هو من جهتين: إحداهما: النجاسة وهو الحرام كالخمر والأرواث والأبوال، كلها نجسة خبيثة، وتناولها حرام إلا ما خصته السنة من أبوال الإبل، عند بعضهم، وروث ما يؤكل لحمه عند آخرين، والجهة الأخرى: من طريق الطعم والمذاق قال: ولا ينكر أن يكون كره ذلك لما فيه من المشقة على الطباع، وكراهية النفوس لها، ومنه قوله عليه الصلاة والسلام:  من أكل  من هذه  الشجرة الخبيثة لا يقربن مسجدنا  يريد الثوم والبصل والكرات، وخبثها من جهة كراهة طعمها ورائحتها؛ لأنها طاهرة. وفي الحديث:  مهر البغي خبيث، وثمن الكلب خبيث، وكسب الحجام خبيث  قال الخطابي: قد يجمع الكلام بين القرائن في اللفظ، ويفرق بينها في المعنى، ويعرف ذلك من الأغراض والمقاصد، فأما مهر البغي وثمن الكلب، فيريد بالخبيث فيهما الحرام؛ لأن الكلب نجس والزنا حرام، وبذل العوض عليه، وأخذه حرام، وأما كسب الحجام فيريد بالخبيث فيه الكراهية؛ لأن الحجامة مباحة، وقد يكون الكلام في الفصل الواحد بعضه على الوجوب، وبعضه على الندب، وبعضه على الحقيقة، وبعضه على المجاز، ويفرق بينها بدلائل الأصول، واعتبار معانيها. وفي الحديث  إذا بلغ الماء قلتين لم يحمل خبثا  الخبث بفتحتين: النجس. ومن المجاز- في حديث هرقل-:  فأصبح يوما وهو خبيث النفس  أي ثقيلها كريه الحال. ومن المجاز أيضا في الحديث:  لا يقولن أحدكم خبثت نفسي، أي ثقلت وغثت، كأنه كره اسم الخبث. وطعام مخبثة: تخبث عنه النفس، وقيل: هو الذي من غير حله. ومن المجاز: هذا مما يخبث النفس. وليس الإبريز كالخبث،  أي ليس الجيد كالردىء  . وخبثت رائحته، وخبث طعمه. وكلام خبيث. وهي أخبث اللغتين، يراد الرداءة والفساد. وأنا استخبثت هذه اللغة. وكل ذلك من المجاز، كذا في الأساس. ومن المجاز أيضا يقال: ولد فلان لخبثة، أي ولد لغير رشدة، كذا في اللسان. وأبو الطيب الخبيث بن ربيعة بن عبس بن شحارة، بطن من العرب يقال لولده الخبثاء، وهم

  سكنة الواديين باليمن، ومن ولده الخبيث ابن محق بن لبيدة بن عبيدة بن الخبيث، ذكرهم الناشري نسابة اليمن. وقال الفراء: تقول العرب: لعن الله أخبثى وأخبثك، أي الأخبث منا، نقله الصاغاني. والأخابث: كأنه جمع أخبث، كانت بنو عك بن عدنان قد ارتدت بعد وفاة النبي، صلى الله عليه وسلم، بالأعلاب من أرضهم، بين الطائف والساحل، فخرج إليهم الطاهر بن أبي هالة بأمر الصديق، رضي الله عنه، فواقعهم بالأعلاب، فقتلهم شر قتلة، فسميت تلك الجماع من عك، ومن تأشب إليها: الأخابث إلى اليوم، وسميت تلك الطريق إلى اليوم طريق الأخابث، وفيه يقول الطاهر بن أبي هالة: الواديين باليمن، ومن ولده الخبيث ابن محق بن لبيدة بن عبيدة بن الخبيث، ذكرهم الناشري نسابة اليمن. وقال الفراء: تقول العرب: لعن الله أخبثى وأخبثك، أي الأخبث منا، نقله الصاغاني. والأخابث: كأنه جمع أخبث، كانت بنو عك بن عدنان قد ارتدت بعد وفاة النبي، صلى الله عليه وسلم، بالأعلاب من أرضهم، بين الطائف والساحل، فخرج إليهم الطاهر بن أبي هالة بأمر الصديق، رضي الله عنه، فواقعهم بالأعلاب، فقتلهم شر قتلة، فسميت تلك الجماع من عك، ومن تأشب إليها: الأخابث إلى اليوم، وسميت تلك الطريق إلى اليوم طريق الأخابث، وفيه يقول الطاهر بن أبي هالة:
  فلم تر عيني مثل جمـع رأيتـه                      بجنب مجاز في جموع الأخابث

##### Türkçe

**الخبيث**: rızık, evlat ve insanlar bakımından **الطيب**’in zıddıdır; cem‘i **خبثاء** ve **خباث** ve **خبثة**’dir; Kırâ‘dan: dedi ki: “Sözde, ondan başkası dışında **فعيل** olup da **فعلة** üzere cem‘ olunan yoktur.” Dedi ki: “Benim katımda, onda **فاعلا**’yı vehmettiler; bu yüzden onu **فعلة** üzere kırdılar (cem‘ ettiler).” Ebû Zeyd, onun cem‘inde **خبوث**’u da nakletti; o da nadirdir. Dişisi **خبيثة**’dir. Aziz tenzilde: “Ve onlara **الخبائث**’i haram kılar” (buyurulmuştur). Sonra, şeyhimiz ikinci cem‘i elif ziyadesiyle ضبط etti ve onu **أشراف** ile kıyasladı; sair “ana dil kaynakları”nda olan ise, elifsiz, kesre ile **خباث**’tır; üçüncü cem‘i de **ضعيف** ve **ضعفة** ile kıyasladı ve: “İkisinin üçüncüsü yoktur” dedi; yani sahihte; yoksa mutlak olarak olursa, ona **سرى** ve **سراة** gibisiyle itiraz edilir. Dedim ki: Yakında onda olanı bilmiş oldun.

Ve muhakkak **خبث** ( **كرم** gibi) **يخبث** **خبثا**; damme ile; ve **خباثة** ( **كرامة** gibi); ve **خباثية** ( **ككراهية** gibi) —sonuncusu İbn Düreyd’den—: **خبيث** oldu (kötüleşti). **خبث** adam; o hâlde o **خبيث**’tir; o, erkeklerden “kötü, habis” yani hilekâr, aldatan kimsedir; bu mecazdır; **كالخابث** gibi; o da her şeyin kötüsü/adi olanıdır. Şey muhakkak **خبث** **خبثا**.

**الخبيث** ve **الخابث**: **خبثاء** olan dostlar yahut aile yahut yardımcılar edinen kimsedir; **كالمخبث** ( **محسن** gibi) ve **المخبثان**.

Lisân’da: “**أخبث** adam” yani **خبثاء** dostlar edindi; o hâlde o **خبيث** **مخبث** ve **مخبثان**’dır. Denir: “يا **مخبثان**”; dişisi **مخبثانة**’dır. Erkek ve kadına birlikte denir: “يا **مخبثان**”. Saîd hadîsinde: “**كذب مخبثان**”; o, **الخبيث**’tir; sanki mübalağaya delalet eder; yahut **مخبثان** ma‘rifedir, bildiğin gibi. Bazıları dedi ki: “Ancak özellikle nidâda kullanılır.”

Ve muhakkak **أخبث** adam: **خبث** sahibi oldu. Ve **خبثاء** yardımcılar edindi; o hâlde o **خبيث** **مخبث**’tir. Erkeğe denir: “يا **خبث**” ( **كلكع** gibi), yani “ey **خبيث**!” Kadına denir: “يا **خبيثة**” ve “يا **خباث**” ( **قطام** gibi); **الخبث**’ten ma‘dûldür. Hasan’dan rivayet olundu ki dedi —dünyaya hitap ederek—: “**خباث**. Senin değneklerini çiğnedik; neticesini acı bulduk.”

Musannifin sözü: “يا **خبيثة**”; bizim yanımızdaki nüshaların hepsinde böyledir; onu bir divanda bulmadım; ancak **خبث** ve **خباث**’ı zikrettiler. Evet, Lisân’da Haccâc’ın hadîsini getirdi: Enes’e dedi ki: “يا **خبثة**” (kesre sonra sükûn ile); “ya **خبيث**” demek ister. Sonra dedi ki: “Kötü ahlâka: يا **خبثة** denir.” Bu sahihdir; fakat “ve kadına” sözü ona muhaliftir; meğer ikisi itlakta eşit olsun; **كمخبثان** gibi. Her hâlükârda onda nazar etmek gerekir; şeyhimiz, müphem lafızların çoğunda âdeti üzere, onu ihmal etmiştir.

Hadîste: “Erkek, **الأخبثين**’i defederken namaz kılmaz.” **الأخبثان** ile murad: **البول والغائط**’tır; Sahâh’ta böyledir. Esâs’ta: **الرجيع والبول**. Yahut **البخر والسهر**; Sâğânî, “Ona **الأخبثان** indi” sözlerini bununla tefsir etti. Yahut **السهر والضجر**. Ferrâ’dan: **الأخبثان**: **القىء والسلاح**; işte bütün bunların vârid olduğunu buldum.

Mecazdan: damme ile **الخبث**: zinadır. **خبث** ( **كرم** gibi) “Bihân” ile; yani fâcirlik etti. Hadîste: “**إذا كثر الخبث كان كذا وكذا**”; fısk ve fücûru murad etti. Ondandır Sa‘d b. Ubâde hadîsi: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) sakat, hasta bir adam getirdi; bir câriye ile birlikte bulundu; onunla **يخبث** ediyordu; yani zina ediyordu.

**الخابثة**: **الخباثة**’dir. **الخبثة** (kesre ile): kölenin **عهدة**’sinde (ayıp sorumluluğunda) olan şeydir; onların sözü: “Ne hastalık, ne **خبثة**, ne **غائلة**.” Hastalık: gizli bir ayıp yahut görülmeyen içsel bir illet sebebiyle yapılan tedlistir. **الخبثة**: onun **طيبة** olmamasıdır; **الطاء**’ın kesresi ve hafifletilmiş **التحتية**’nin fethasıyla; yani, kendilerine daha önce verilmiş bir ahid sebebiyle yahut aslî bir hürriyet kendilerine sabit olduğu için, istirkakı helâl olmayan bir kavimden esir edilmiştir. **الغائلة**: sahih bir mülkle bir hak sahibinin onu istihkak etmesidir; böylece satıcısına, bedeli alıcıya iade etmek vacip olur.

Ve her kim bir şeyi helâk ederse, onu **غاله** ve **اغتاله** etmiştir; sanki mâlikin onu istihkakı, alıcının satıcıya ödediği bedelin helâkine sebep olmuştur.

**الخبيث** ( **كسكيت** gibi): **الخبث**’i çok olan adamdır; bu, mübalağa sîgalarından bilinenidir; ancak Lisân’da, çokluk ziyadesi olmaksızın **الخبيث** ile ifade etti ve “cem‘i **خبيثون**” dedi.

**الخبيثي**: **الموحدة**’nin kesresi ve şeddelenmesiyle; **الخبث**’in ismidir; “**أخبث**”ten; ehli **خبثاء** olduğu vakit. Denir: “Falan, **وادي تخبث**’a düştü”; birincinin ve ikincinin dammesiyle; kesreli ve fethalı olarak birlikte şeddelenmiş **الموحدة** ile; memnû‘dur; Kisâî’den; yani bâtıl; **كوادي تخيب** ( **الموحدة** ile) gibi; ona tashîf değildir; Sâğânî’nin tenbih ettiği gibi.

Enes hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) helâya gitmek istediğinde derdi ki: “Allah’a sığınırım: **الخبث والخبائث**’ten.” Zührî, senediyle Zeyd b. Erkam’dan onu rivayet etti. Dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Şu **الحشوش** muhakkak **محتضرة**’dır; sizden biri girince desin ki: Allah’ım, ben sana sığınırım: **الخبث والخبائث**’ten.” Ebû Mansûr dedi ki: “**محتضرة** sözüyle muradı: şeytanların, erkekleri ve dişileriyle, oraya hazır bulunmasıdır.” **الحشوش**: dışkı yerleridir. Ebû Bekir dedi ki: **الخبث**: küfürdür; **الخبائث**: şeytanlardır.

Başka bir hadîste: “Allah’ım, ben sana sığınırım: **الرجس النجس الخبيث المخبث**’ten.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الخبيث**: nefsinde **خبث** sahibi olandır. Dedi ki: **المخبث**: dostları ve yardımcıları **خبثاء** olan kimsedir; bu, onların “falan zayıftır, zayıflatandır; kuvvetlidir, kuvvetlendirendir” sözleri gibidir; kuvvetli olan, bedeninde kuvvetli olandır; **المقوى** ise biniti kuvvetli olan kimsedir. Muradı: o, onlara **الخبث**’i öğretir ve onları ona düşürür.

Bedir ölüleri hadîsinde: “Onlar, **قليب**’e atıldılar: **خبيث مخبث**.” Yani içine düşeni bozan, ifsat eden fâsid.

Dedi ki: Hadîste “**من الخبث والخبائث**” sözüne gelince: **الخبث** ile şerri, **الخبائث** ile şeytanları murad etti. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû’l-Heysem’den bana haber verildi ki o, onu “**من الخبث**” diye, **الباء**’ın dammesiyle rivayet ederdi; o, **الخبيث**’in cem‘idir; o da erkek şeytandır; ve **الخبائث**’i, şeytanlardan **الخبيث**’in cem‘i kılar. Ebû Mansûr dedi ki: Bu, benim katımda doğruya daha benzer.

İbnü’l-Esîr dedi ki —hadîsin tefsirinde—: **الباء**’ın dammesiyle **الخبث**: **الخبيث**’in cem‘idir; **الخبائث**: **الخبيثة**’nin cem‘idir; yani şeytanların erkeklerinden ve dişilerinden. Ve denildi ki: O, **الباء**’ın sükûnuyla **الخبث**’tir; o, fücûr ve başkası gibi fiilin **طيب**’inin hilâfıdır; **الخبائث** ile de zemmedilmiş fiilleri ve kötü huyları murad eder. Hattâbî dedi ki: **الخبث**’in **الباء**’ını sükûnlamak, muhaddislerin hatasındandır; Nevevî, Şerhu Müslim’de onu reddetti. Misbâh’ta: “**الخبث والخبائث**’ten sana sığınırım”; **الباء**’ın dammesiyle; sükûn da Temîm lügatinde câizdir. Denildi ki: şeytanların erkeklerinden ve dişilerinden; ve denildi ki: küfürden ve mâsiyetlerden.

Azze ve celle’nin sözü: “**ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة**.” **الشجرة الخبيثة**: denildi ki o, **الحنظل**’dır; yahut denildi ki o, **الكشوث**’tur; o, ağaçlara yapışan sarı köklerdir.

**المخبثة**: ifsat edici (bozucu) şeydir; cem‘i **مخابث**’tir. Antara dedi ki:

  “Amr’ın, nimete şükretmeyen biri olduğunu haber aldım;
  ve küfür, nimet verene nefs için **مخبثة**’dir” yani ifsat edicidir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المخبث**: insanlara **الخبث**’i öğreten kimsedir. Bazıları, insanları **الخبث**’e nisbet edene de **مخبث** denilmesini câiz gördü. Kümeyt dedi ki:

  “Bir taife, sizi sevdiğim için beni tekfir ettiler”

Yani beni küfre nisbet ettiler. Ve **تخابث**: habîsliği ortaya koydu. Ve **أخبثه** başkası: ona habîsliği bildirdi ve onu bozdu. Ve o **يتخبث** ve **يتخابث**. Ve o **الأخابث**tendir: **الأخبث**’in cem‘i; denir: onlar insanların **أخابث**’idir. Ve **الخبيث**: bozuk olan her şeyin sıfatıdır. Denir: o **خبيث** tatlıdır, **خبيث** renklidir, **خبيث** fiillidir. Ve haram olan **السحت** **خبيث** diye adlandırılır; meselâ: **الزنا** ve haram mal ve kan ve benzerleri; Allah Teâlâ’nın haram kıldığı şeylerden. Tadı ve kokusu iğrenç olan şey hakkında denir: **خبيث**; meselâ: **الثوم** ve **البصل** ve **الكراث**; bundan dolayı Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم şöyle dedi: “Kim bu **الشجرة الخبيثة**’den yerse mescidimize yaklaşmasın.” Ve **الخبائث**: Arapların iğrenç bulduğu ve yemediği şeylerdir; meselâ: **الأفاعي** ve **العقارب** ve **البرصة** ve **الخنافس** ve **الورلان** ve **الفأر**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Arapların sözünde **الخبث**’in aslı: hoşlanılmayan şeydir; eğer sözden ise o sövmedir, eğer dinlerden ise o küfürdür, eğer yemekten ise o haramdır, eğer içecekten ise o zararlı olandır. Ondandır ki—demirin menfâsından atılan şeye—**الخبث** denildi. Ve ondandır hadis: “Şüphesiz humma günahları sürer; körüğün **الخبث**’i sürmesi gibi.” Ve demirin ve gümüşün **خبث**’i—harekeli olarak—eritildiklerinde körüğün sürdüğü şeydir; o, içinde hayır olmayan şeydir; ve onunla karın sahibi kimse kinayelenir. Hadiste: “Her **خبيث** ilacı yasakladı.” İbnü’l-Esîr dedi: O iki yöndendir: birincisi: necasettir; o da şarap ve dışkılar ve idrarlar gibi haramdır; hepsi necis **خبيث**tir; onları almak haramdır; ancak sünnetin istisna ettiği şey müstesna: bazılarının yanında deve idrarları ve başkalarının yanında eti yenilenin dışkısı. Diğer yön ise: tat ve lezzet yolundandır. Dedi: Bunun tabiatlara meşakkat vermesinden ve nefislerin onu kerih görmesinden dolayı bunu kerih görmüş olmasını inkâr etmez. Ondandır onun—aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm—sözü: “Kim bu **الشجرة الخبيثة**’den yerse mescidimize yaklaşmasın”; **الثوم** ve **البصل** ve **الكرات**’ı kasteder; ve onun **خبث**’i tadının ve kokusunun kerih görülmesi yönündendir; çünkü o temizdir. Hadiste: “Fâhişenin mehri **خبيث**tir, köpeğin bedeli **خبيث**tir, hacamatçının kazancı **خبيث**tir.” Hattâbî dedi: Söz, lafızda karineleri bir araya getirebilir; manada ise aralarını ayırır; bu, amaçlar ve maksatlardan bilinir. Fâhişenin mehri ve köpeğin bedeline gelince: ikisinde **الخبيث** ile haramı kasteder; çünkü köpek necistir ve zina haramdır; onun üzerine bedel vermek ve onu almak haramdır. Hacamatçının kazancına gelince: onda **الخبيث** ile kerahati kasteder; çünkü hacamat mubahtır. Söz, tek fasıl içinde bazısı vücûb üzere, bazısı nedb üzere, bazısı hakikat üzere, bazısı mecaz üzere olabilir; araları usûl delilleriyle ve manalarının dikkate alınmasıyla ayrılır. Hadiste: “Su iki **قلتين**e ulaşınca **خبث** taşımaz.” **الخبث** iki fetha ile: necis olan. Mecazdandır—Herakl hadîsinde—: “Bir gün sabahladı; o **خبيث النفس** idi”; yani nefsi ağır, hâli kerih. Mecazdan yine hadiste: “Sizden biri ‘**خبثت نفسي**’ demesin”; yani ağırlaştı ve bulandı; sanki **الخبث** adını kerih gördü. Ve **طعام مخبثة**: nefis ondan dolayı habîsleşir (tiksinir); ve denildi: o, helâlinden olmayan şeydir. Mecazdandır: Bu, nefsi habîsleştiren şeylerdendir. Ve **الإبريز** **الخبث** gibi değildir; yani iyi, kötü gibi değildir. Ve kokusu habîsleşti; ve tadı habîsleşti. Ve **كلام خبيث**. Ve o iki dilin **أخبث**’idir; kötülük ve fesat kastedilir. Ve ben bu dili **استخبثت**. Bunların hepsi mecazdandır; **الأساس**’ta böyle. Mecazdan yine denir: Falan, **لخبثة** için doğurdu; yani nikâhsız doğurdu; **اللسان**’da böyle. Ve Ebû’t-Tayyib **الخبيث** b. Rabî‘a b. ‘Abs b. Şahâra: Araplardan bir batındır; onun çocuğuna **الخبثاء** denir; ve onlar

Yemen’de iki vadinin sakinleridir; onun soyundan **الخبيث** b. Muhk b. Lubeyde b. ‘Ubeyde b. **الخبيث** vardır; Yemen neseb âlimi Nâşirî onları zikretti. Ferrâ dedi: Araplar der ki: Allah benim **أخبثى**’mi ve senin **أخبثك**’ini lânetlesin; yani bizden daha **الأخبث** olanı; Sâğânî onu nakletti. Ve **الأخابث**: sanki **أخبث**’in cem‘i gibidir. ‘Adnân’ın oğullarından Benû ‘Akk, Peygamber’in vefatından sonra—صلى الله عليه وسلم—kendi topraklarından **الأعلاب**’da, Tâif ile sahil arasında irtidat etmişti; bunun üzerine Sıddîk’ın emriyle—رضي الله عنه—Tâhir b. Ebî Hâle onlara çıktı; **الأعلاب**’da onlarla çarpıştı; onları en kötü öldürüşle öldürdü; böylece ‘Akk’tan o cemaat ve ona katılan kimse: bugüne kadar **الأخابث** diye adlandırıldı; ve o yol bugüne kadar **طريق الأخابث** diye adlandırıldı. Bunun hakkında Tâhir b. Ebî Hâle şöyle der:

Gözüm, gördüğüm bir topluluk gibi bir topluluk görmedi;
**مجاز**’ın yanında, **الأخابث** toplulukları içinde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبُثَ
1 خَبُثَ خبث , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. خَبُثَ , (Msb, K,) inf. n. خَبَاثَةٌ, (S,) or خُبْثٌ, the former being a simple subst., (Msb,) or both, (Mgh, K, [the latter word erroneously written in the CK خَبْث,]) and خَبَاثِيَةٌ, (K,) said of a thing, (S, Mgh, Msb,) It was, or became, خَبِيث [q. v., meaning bad, &c.]; contr. of طَابَ. (S, Mgh, Msb, K.) [Hence,] خَبُثَتْ رَائِحَتُهُ (tropical:) [Its, or his, odour was, or became, bad, foul, or abominable]. (A.) And خَبُثَ طَعْمُهُ (tropical:) [Its taste was, or became, bad, foul, abominable, or nauseous]. (A.) And خَبُثَتْ نَفْسُهُ (tropical:) His soul [or stomach] became heavy; (TA;) it heaved, or became agitated by a tendency to vomit; syn. غَثَتْ: (A and TA in the present art., and S and K in art. غثى: [see also مَذِرَتْ نَفْسُهُ, in art. مذر:]) a phrase forbidden by Mohammad to be used; as though he disliked the word خُبْثٌ. (TA.) One says of certain food, تَخْبُثُ عَنْهُ النَّفْسُ (tropical:) [The soul, or stomach, becomes heavy, or heaves, or becomes agitated by a tendency to vomit, in consequence of it]. (TA.) ― -b2- خَبُثَ, (S, A, K,) inf. n. خُبْثٌ, (S, K,) said of a man, signifies [in like manner] He was, or became, خَبِيث, (S, A, K,) meaning bad, corrupt, base, or abominable; wicked, deceitful, guileful, artful, crafty, or cunning. (S, K, TA. [See also 4.]) [Hence,] خَبُثَ بِهَا (tropical:) He committed adultery, or fornication, with her. (A, Mgh, Msb, K.) ― -b3- [It is also said of a venomous reptile and the like, meaning It was, or became, malignant, or noxious; impure, unclean, foul, or filthy.]

هٰذَا مِمَّا يُخَبِّثُ النَّفْسَ
2 هٰذَا مِمَّا يُخَبِّثُ النَّفْسَ ذ , (TA,) or ↓ يُخْبِثُ, النفس, (so in a copy of the A, [but the former I believe to be the right,]) This is of the things that cause the soul [or stomach] to become heavy, or to heave, or become agitated by a tendency to vomit. (TA.)

اخبث
4 اخبث أخبث اخبث خبث He (a man) was, or became, characterized by خُبْث (Msb, TA) and شَرّ (Msb) [meaning badness, wickedness, deceit, &c.: see also خَبُثَ]. ― -b2- He had bad, wicked, or deceitful, companions or friends, and a bad, wicked, or deceitful, family: (L:) or his companions, or friends, became bad, wicked, or deceitful: (S in art. فلس:) or he took to himself bad, wicked, or deceitful, companions or friends (S, L, K) or connexions or assistants. (TA.) -A2- اخبثهُ He taught him to be bad, wicked, or deceitful: and rendered him bad, corrupt, vitious, or depraved. (S.) ― -b2- See also 2.

5 تَخَبَّثَ see what next follows.

تحابث
6 تحابث تحابث (A, TA) He made a show of being, or pretended to be, bad, wicked, or deceitful. (TA.) And you say also ↓ تخبّث [either in the same sense, or as meaning He affected, or endeavoured, to be bad, wicked, or deceitful; or to do that which was خَبِيث, or bad, &c.]. (A, TA.)

استخبث
10 استخبث استخبث [He deemed, or esteemed, خَبِيث, i. e. bad, &c.]. كَانَتِ العَرَبُ تَسْتَخْبِثُ مِثْلَ الحَيَّةِ وَالعَقْرَبِ [The Arabs used to deem impure, unclean, foul, or filthy, such as the serpent and the scorpion]. (Msb.) ― -b2- (tropical:) He deemed bad, or corrupt, a word, or a dialectic variant. (A, TA.)

خُبْثٌ
خُبْثٌ خبث an inf. n. of خَبُثَ: (S, Mgh, Msb, K:) [used as a simple subst., it means Any of the qualities denoted by the epithet خَبِيثٌ, q. v., i. e. badness, &c.:] and ↓ خِبِّيثَى signifies the same: (K:) or this is a subst. from أَخْبثَ meaning “ he had a bad, wicked, or deceitful, family; ” (TA;) and signifies the state of having bad, wicked, or deceitful, companions or friends or connexions: (L:) ↓ خَابِثَةٌ, also, is syn. with [خُبْثٌ, and so is] ↓ خَبَاثَةٌ, (K,) [for] this last is another inf. n. of خَبُثَ, like خُبْثٌ, (S, Mgh, K,) or it is a simple subst. (Msb.) [Hence,] the first particularly signifies (tropical:) Adultery, or fornication. (K, TA.) See also خَبِيثٌ, in three places.

خَبَثٌ
خَبَثٌ خبث The dross of iron, (S, TA,) and of silver, when they are molten. (TA.) [Hence the saying,] لَيْسَ الاـِبْرِيزُ كَالخَبَثِ [lit. Pure gold is not like dross]; meaning (tropical:) the good is not like the bad. (A, TA.) ― -b2- Adulterating alloy in gold and iron &c. (Har p. 135.) ― -b3- A thing wherein is no good. (TA.) ― -b4- (tropical:) Excrement, or ordure: impurity, or filth. (Mgh in art. قل, and TA.) Hence the saying in a trad., اـِذَا بَلَغَ المَآءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا [explained in art. احل]. (Mgh ubi suprà, and TA.)

يَا خُبَثُ
يَا خُبَثُ يا خبث : see خَبِيثٌ.

يَا خِبْثَةُ
يَا خِبْثَةُ يا خبثه يا خبثة : see خَبيثٌ. -A2- خِبْثَةٌ with respect to a slave signifies (assumed tropical:) Unlawful capture; capture from a people whom it is unlawful to make slaves, (Mgh, * K, TA,) by reason of a treaty, or league, made with them, (Mgh, TA,) or of some sacred, or inviolable, right, originally belonging to them. (TA.) You say of a slave, لَا خِبْثَةَ فِيهِ مِنْ اـِبَاقٍ وَلَا سَرِقَةٍ (tropical:) [There is no unlawful capture in his case, from having run away, nor from having been stolen]. (A.) ― -b2- فُلَانٌ لِخِبْثَة is like the saying لِزِنْيَةٍ (assumed tropical:) [Such a one is the offspring of adultery, or fornication]. (S.) And وُلِدَ فُلَانٌ لِخِبْثَةٍ means (tropical:) Such a one was born spuriously. (A, * L.)

خَبَاثِ
خَبَاثِ خباث : see the next paragraph, in two places.

خَبِيثٌ
خَبِيثٌ خبيث contr. of طَيِّبٌ; (S, Mgh, Msb, K;) applied to objects of the senses and to those of the intellect; (Kull p. 177;) to sustenance, or victuals, and to offspring, and men, and to other things: (TA:) Bad; corrupt: (Msb, TA:) disapproved, hated, or abominable; (Msb, TA;) this accord. to IAar, being its primary signification: (TA:) or so in respect of taste, and of odour: (Mgh:) [nasty, nauseous, loathsome, or disgusting:] impure, unclean, foul, or filthy: (Mgh, Msb, TA:) unlawful; (Mgh, Msb;) applied in this sense to certain food: and, applied to certain beverage, injurious: (TA:) applied to medicine such as is forbidden in a certain trad., it means either impure and unlawful, such as wine &c., or nauseous to the taste: (IAth, TA:) you say that a thing is خَبِيث in taste, [and in odour,] and in colour: and you apply this epithet to adultery, or fornication; and to property unlawfully acquired; and to blood, and to the like things which God has forbidden: (TA:) also to such things as garlic and onions (Msb, TA) and leeks, (TA,) which are disagreeable in taste and odour: (TA:) and to such things as the serpent and the scorpion: (Msb:) applied to language, it means (assumed tropical:) opprobrious, or of a reviling nature; (TA;) and (tropical:) bad or corrupt [in respect of authority; or of a bad dialect]: (A, TA:) applied to religion, (assumed tropical:) infidel, or of the nature of infidelity: (TA:) applied to a man, bad, corrupt, base, or abominable; wicked, deceitful, guileful, artful, crafty, or cunning; (S, K, TA;) as also ↓ خَابِثٌ: (K:) and an adulterer, or a fornicator: (Msb:) and a blamer, or censurer: or a slanderer, or calumniator: (Har p. 611:) [and, applied to a venomous reptile and the like, malignant, or noxious; as well as impure, unclean, foul, or filthy:] the fem. is خَبِيثَةٌ: (Msb:) the pl. masc. is خِبَاثٌ (A, TA) and خُبُثٌ, for which it is allowable to say ↓ خُبْثٌ, accord. to the dial. of Temeem, (Msb,) and خُبَثَآءُ, (S, A, Msb, TA,) like شُرَفَآءُ [pl. of شَرِيفٌ], (Msb,) and أَخْبَاثٌ, like أَشَرَافٌ [another pl. of شَرِيفٌ], (Msb, MF, TA,) and خَبَثَةٌ, (Kr, Msb, MF, TA,) like ضَعَفَةٌ pl. of ضَعِيفٌ, (Msb, MF, TA,) two instances of which the like can scarcely be found, (Msb,) or is not found among sound words, for سَرَاةٌ pl. of سَرِىٌّ is an unsound word, (MF, TA,) and خُبُوثٌ, (AZ, TA,) which is also extr., (TA,) [and خَبَاثَى, (like as حَزَانَى is a pl. of حَزِينٌ,) applied in the A, in art. خنث, to خَنَاثَى, pl. of خُنْثَى,] and خَبِيثُونَ [applied only to rational beings]: (Mgh:) and the pl. fem., i. e. of خَبِيثَةٌ, is خَبَائِثُ (Msb, TA) and خَبِيثَاتٌ. (Mgh.) الشَّجَرَةُ الخَبِيثَةُ, mentioned in the Kur [xiv. 31], (TA,) means The colocynth: or the كَشُوث, (K; TA,) which is a certain plant that clings to the branches of trees and has no root in the earth; (S and K in art. كشث;) [a species of cuscuta, or dodder;] or yellow عُرُوق that cling to trees: (TA in the present art.:) also occurring in a trad., as meaning the garlic-plant; and the onion; and the leek; because of their disagreeable taste and odour. (IAth, TA.) It is said in a trad. respecting the slain at Bedr, ↓ أُلْقُوا فِى قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ They were cast into a well corrupt, and corrupting what fell into it. (TA.) ↓ خَبِيثٌ مُخْبِثٌ, (S, L,) or خَبِيثٌ and ↓ مُخْبِثٌ, (K,) and ↓ خَابِثٌ (TA) and ↓ مَخْبَثَانٌ, (S, L, K,) applied to a man, signify One who takes to himself bad, wicked, or deceitful, companions or friends (S, L, K, TA) or connexions or assistants: (TA:) or ↓ مَخْبَثَانُ, as a determinate noun, [without the article ال] is only used in calling to, or addressing, a person: (K:) you say, يَا مَخْبَثَانُ; (S;) fem. ↓ مَخْبَثَانَةُ: and to a man and woman together, يا مَخْبَثَانُ: (L, TA:) and in the phrase ↓ خَبِيثٌ مُخْبِثٌ, the former word signifies bad, wicked, or deceitful, in himself; and the latter, having bad, wicked, or deceitful, companions or friends and assistants. (A 'Obeyd, TA.) One says also, ↓ يَاخُبَثُ, meaning يا خَبِيثُ [O bad or wicked or deceitful man!]; and to a woman, ↓ يَاخَبَاثِ, (S, K,) indecl., with kesr for its termination, (S,) and يا خَبِيثَةُ. (K [accord. to SM: so in all the copies in his hands; but not found by him in any other lexicon: not in the CK, nor in my MS. copy of the K.]) ↓ خَبَاثِ also occurs, in a saying of El-Hasan, addressed to the present world, الدُّنْيَا. (L.) And ↓ يَا خِبْثَةُ was said by El-Hajjلj to Anas, as meaning يا خَبِيثُ: and is also used as meaning O [thou of] bad, wicked, or deceitful, qualities or dispositions! [app. addressed to a woman, as the context seems to show; and agreeably with an assertion in Ham p. 810, that خِبْثةٌ is sometimes used in speaking of an old woman]. (L, TA.) خَبِيثُ النَّفْسِ means (tropical:) Having the soul [or stomach] heavy, [or heaving, or agitated by a tendency to vomit,] and in a disagreeable state. (TA.) And ↓ مَخْبَثَانٌ applied to a lie occurs in a trad, as meaning خَبِيثٌ app. in an intensive sense [i. e. Very abominable]. (TA.) In the saying, أَعُودُ بِاللّٰهِ, (Mgh,) or اَللّٰهُمَّ اـِنِّى أَعُودُ بِكَ, (Msb, * K, * TA,) مِنَ الخُبُثِ وَالخبَائِثِ, (Mgh, Msb, TA,) or وَالخَبَائِثِ ↓ مِنَ الخُبْثِ, (Msb, K, TA,) a form of words which Mohammad directed his followers to pronounce on entering a privy, or place of retirement for the relief of nature, because devils are in such a place, (Mgh, TA,) الخُبُث is pl. of الخَبِيث, (Mgh, Msb, TA,) and so is الخُبْث accord. to the dial. of Temeem, (Msb, TA,) and الخَبَائِث is pl. of الخَبِيثَة; (Mgh, TA;;) and the meaning is, I seek protection by God, or O God, I seek protection by Thee, from the male devils and the female devils, (IAth, Mgh, Msb, K, TA,) of the genii and of mankind: (Mgh:) or, reading ↓ الخُبْث, [as a subst,] from infidelity and the devils: (Aboo-Bekr, TA:) or, [so reading, and regarding الخبائث as pl. of ↓ الخَبِيثَةُ used as a subst.,] from infidelity and acts of disobedience: (Msb, TA:) or, from wicked, or unrighteous, conduct, such as adultery and the like, and culpable actions and evil qualities or dispositions: El-Khattلbee asserts that the reading الخُبْث, with the ب quiescent, is a mistake of the relaters of traditions; but En-Nawawee rejects this assertion. (TA.)

خَبَاثَةٌ
خَبَاثَةٌ خباثه خباثة : see خُبْثٌ.

خَبِيثَةٌ
خَبِيثَةٌ خبيث خبيثه خبيثة fem. of the epithet خَبِيثٌ. (Msb.) ― -b2- Also, [used as a subst.,] A bad, wicked, or deceitful, quality or disposition; and a culpable action: pl. خَبَائِثُ. (L, TA.) [Hence,] أُمُّ الخَبَائِثِ (assumed tropical:) [The mother of bad qualities &c.; meaning] wine. (T in art. ام.) See also خَبِيثٌ, last sentence. ― -b3- الخَبَائِثُ also signifies Those things which the Arabs deemed foul, or filthy, or unclean, and which they did not eat; such as vipers, and scorpions, and the برص [i. e. either بَرْص or بُرْص], and the وَرَل, and beetles, and the rat, or mouse. (L.)

خِبِّيثٌ
خِبِّيثٌ خبيث , applied to a man, (TA,) signifies كَثِيرُ الخُبْثِ [i. e. Very bad or wicked or deceitful; or much addicted to adultery or fornication]: pl. خِبِّيثُونَ. (K.)

خِبِّيثَى
خِبِّيثَى خبيث خبيثى خبيثي خبيثيي : see خُبْثٌ.

خَابِثٌ
خَابِثٌ خابث : see خَبِيثٌ, in two places.

خَابِثَةٌ
خَابِثَةٌ خابثه خابثة : see خُبْثٌ.

أَخْبَثُ
أَخْبَثُ ذ [compar. and superl. of خَبِيثٌ]: pl. أَخَابِثُ. (TA.) You say, هُمْ أَخَابِثُ النَّاسِ [They are the worst, or the most wicked or deceitful, of men]. (TA.) And هُوَ مِنَ الأَخَابِثِ [He is of the worst, &c., of men]. (A, TA.) And هِىَ أَخْبَثُ الُّغَتَيْنِ (tropical:) It is the worse, or more corrupt, [in respect of authority,] of the two words, or dialectic variants. (A, TA.) ― -b2- الأَخْبَثَانِ Urine and dung (S, A, Msb, K) of a human being: (S, Msb, K:) or vomit and human ordure or thin human ordure: (Fr, TA:) or fetor of the mouth, and sleeplessness: or sleeplessness, and disquietude of mind by reason of grief. (K.) It is said in a trad., لَا يُصَلِّى الرَّجُلُ وُهُوَ يُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ [The man shall not pray while he is striving to suppress the urine and ordure]. (TA.)

وَقَعَ فِى وَادِى تُخُبِّثَ
وَقَعَ فِى وَادِى تُخُبِّثَ وقع في وادي تخبث , (K, * TA,) in which the last word, also pronounced تُخُبَّثَ, is imperfectly decl., (TA,) is similar to وقع فى وادى تُخُيِّبَ [and means He fell into a state of things that was bad, corrupt, disapproved, &c.]. (K, TA.)

مُخْبِثْ
مُخْبِثْ مخبث One who teaches others to be bad, wicked, or deceitful: and some allow it to be applied to one who attributes, or imputes, to others what is bad, wicked, or the like. (TA.) ― -b2- See also خَبِيثٌ, in four places.

مَخْبَثَةٌ
مَخْبَثَةٌ مخبثه مخبثة A cause of evil or corruption: (S, K:) pl. مَخَابِثُ. (TA.) So in the saying of 'Antarah,
نُبِّئْتُ عَمْرًا غَيْرَ شَاكِرِ نِعْمَتِى
وَالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِمِ
[I have been told that 'Amr is not thankful for my beneficence: and ingratitude is a cause of evil to the soul of the benefactor]. (S.) One says also, فِيهِ مَخَابِثُ جَمَّةٌ [In him, or it, are many causes of evil or corruption]. (A.) And طَعَامٌ مَخْبَثَةٌ (tropical:) Food that is a cause of heaviness to the soul [or stomach]; or of heaving, or becoming agitated by a tendency to vomit: or that is unlawful. (TA.)

مَخْبَثَانٌ
مَخْبَثَانٌ مخبثان and مَخْبَثَانُ and مَخْبَثَانَةُ: see خَبِيثٌ, in four places.

##### Türkçe

**خَبُثَ**
1 **خَبُثَ** خبث , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **خَبُثَ** , (Msb, K,) mastarı **خَبَاثَةٌ**, (S,) yahut **خُبْثٌ**, ilkinin basit bir isim olduğu, (Msb,) yahut ikisi birden, (Mgh, K, [bu son kelime CK’de yanlışlıkla **خَبْث** diye yazılmıştır,]) ve **خَبَاثِيَةٌ**, (K,) bir şey hakkında söylenir, (S, Mgh, Msb,) O, yahut o oldu, **خَبِيث** [bk. o; kötü, vb. mânâsında]; **طَابَ**’ın zıddı. (S, Mgh, Msb, K.) [Bundan dolayı,] **خَبُثَتْ رَائِحَتُهُ** (mecaz:) [Onun kokusu kötü, pis, iğrenç oldu]. (A.) Ve **خَبُثَ طَعْمُهُ** (mecaz:) [Onun tadı kötü, pis, iğrenç, yahut mide bulandırıcı oldu]. (A.) Ve **خَبُثَتْ نَفْسُهُ** (mecaz:) Onun nefsi [yahut midesi] ağırlaştı; (TA;) kustu-kusacak gibi kabardı, yahut kusma eğilimiyle çalkalandı; eş anlamlısı **غَثَتْ**: (A ve TA bu maddede, ve S ve K **غثى** maddesinde: [ayrıca bk. **مَذِرَتْ نَفْسُهُ**, **مذر** maddesinde:]) Muhammed’in kullanılmasını yasakladığı bir ibare; sanki **خُبْثٌ** kelimesini hoş görmemiş gibidir. (TA.) Bazı yiyecek hakkında şöyle denir: **تَخْبُثُ عَنْهُ النَّفْسُ** (mecaz:) [Ondan dolayı nefis, yahut mide, ağırlaşır; yahut kabarır; yahut kusma eğilimiyle çalkalanır]. (TA.) ― -b2- **خَبُثَ**, (S, A, K,) mastarı **خُبْثٌ**, (S, K,) bir adam hakkında söylenir; [aynı şekilde] O, yahut o oldu, **خَبِيث**, (S, A, K,) yani kötü, bozuk, alçak, yahut iğrenç; fasık, hilekâr, düzenbaz, kurnaz, usta, yahut açıkgöz. (S, K, TA. [Ayrıca bk. 4.]) [Bundan dolayı,] **خَبُثَ بِهَا** (mecaz:) Onunla zina etti. (A, Mgh, Msb, K.) ― -b3- [Zehirli sürüngen ve benzeri hakkında da söylenir; mânâsı: O, yahut o oldu, habis, yahut zararlı; necis, pis, murdar, yahut kirli.]

**هٰذَا مِمَّا يُخَبِّثُ النَّفْسَ**
2 **هٰذَا مِمَّا يُخَبِّثُ النَّفْسَ** ذ , (TA,) yahut ↓ **يُخْبِثُ**, **النفس**, (A’nın bir nüshasında böyle; [fakat ilkinin doğru olduğuna inanıyorum,]) Bu, nefsi [yahut mideyi] ağırlaştıran, yahut kabartan, yahut kusma eğilimiyle çalkalayan şeylerdendir. (TA.)

**اخبث**
4 **اخبث** أخبث اخبث خبث O (bir adam) **خُبْث** (Msb, TA) ve **شَرّ** (Msb) ile vasıflandı, yahut öyle oldu [yani kötülük, fasıklık, hile, vb.: ayrıca bk. **خَبُثَ**]. ― -b2- Kötü, fasık, yahut hilekâr arkadaşları veya dostları, ve kötü, fasık, yahut hilekâr bir ailesi vardı: (L:) yahut arkadaşları, yahut dostları, kötü, fasık, yahut hilekâr oldu: (S **فلس** maddesinde:) yahut kendine kötü, fasık, yahut hilekâr arkadaşlar veya dostlar edindi (S, L, K) yahut bağlantılar yahut yardımcılar. (TA.) -A2- **اخبثهُ** Ona kötü, fasık, yahut hilekâr olmayı öğretti: ve onu kötü, bozuk, fâsık, yahut ahlâksız kıldı. (S.) ― -b2- Ayrıca bk. 2.

5 **تَخَبَّثَ**: hemen ardından gelen şeye bak.

**تحابث**
6 **تحابث** تحابث (A, TA) Kötü, fasık, yahut hilekâr olma görüntüsü verdi, yahut öyleymiş gibi yaptı. (TA.) Ve ayrıca ↓ **تخبّث** de denir [ya aynı mânâda; yahut “kötü, fasık, yahut hilekâr olmaya özen gösterdi, yahut çabaladı; yahut **خَبِيث** olanı, yani kötü vb. olanı yaptı” mânâsında]. (A, TA.)

**استخبث**
10 **استخبث** استخبث [**خَبِيث** saydı, yahut öyle değerlendirdi; yani kötü, vb.]. **كَانَتِ العَرَبُ تَسْتَخْبِثُ مِثْلَ الحَيَّةِ وَالعَقْرَبِ** [Araplar, yılan ve akrep gibi şeyleri necis, pis, murdar, yahut kirli sayarlardı]. (Msb.) ― -b2- (mecaz:) Bir kelimeyi, yahut bir lehçe varyantını kötü, yahut bozuk saydı. (A, TA.)

**خُبْثٌ**
**خُبْثٌ** خبث **خَبُثَ**’ın bir mastarıdır: (S, Mgh, Msb, K:) [basit bir isim olarak kullanıldığında, **خَبِيثٌ** sıfatının delâlet ettiği niteliklerden herhangi biri demektir; yani kötülük, vb.:] ve ↓ **خِبِّيثَى** aynı mânâya gelir: (K:) yahut bu, “kötü, fasık, yahut hilekâr bir ailesi vardı” mânâsındaki **أَخْبثَ**’tan bir isimdir; (TA;) ve kötü, fasık, yahut hilekâr arkadaşlar veya dostlar yahut bağlantılara sahip olma hâlini ifade eder: (L:) ↓ **خَابِثَةٌ** de [**خُبْثٌ** ile eş anlamlıdır; ve onunla eş anlamlı olan] ↓ **خَبَاثَةٌ** da (K,) [çünkü] bu sonuncusu, **خُبْثٌ** gibi, **خَبُثَ**’ın başka bir mastarıdır, (S, Mgh, K,) yahut basit bir isimdir. (Msb.) [Bundan dolayı,] birincisi özellikle (mecaz:) Zina demektir. (K, TA.) Ayrıca bk. **خَبِيثٌ**, üç yerde.

**خَبَثٌ**
**خَبَثٌ** خبث Demirin, (S, TA,) ve gümüşün, eritildiklerinde, posası. (TA.) [Bundan şu söz,] **لَيْسَ الاـِبْرِيزُ كَالخَبَثِ** [lafzen: Saf altın posa gibi değildir]; mânâsı (mecaz:) iyi, kötü gibi değildir. (A, TA.) ― -b2- Altın ve demirde vb. tağşiş alaşımı. (Har s. 135.) ― -b3- İçinde hayır olmayan bir şey. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Dışkı, yahut pislik: necaset, yahut kir. (Mgh **قل** maddesinde, ve TA.) Bundan bir hadisteki söz: **اـِذَا بَلَغَ المَآءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا** [**احل** maddesinde açıklanmıştır]. (Mgh, anılan yerde, ve TA.)

**يَا خُبَثُ**
**يَا خُبَثُ** يا خبث : bk. **خَبِيثٌ**.

**يَا خِبْثَةُ**
**يَا خِبْثَةُ** يا خبثه يا خبثة : bk. **خَبيثٌ**. -A2- **خِبْثَةٌ**, bir köle hakkında, (varsayılan mecaz:) Haram esir alma; antlaşma yahut ahid sebebiyle, (Mgh, TA,) yahut onlara aslî olarak ait bir kutsal, yahut dokunulmaz hak sebebiyle, (TA,) köleleştirilmesi haram olan bir topluluktan esir alma demektir. (Mgh, * K, TA.) Bir köle hakkında şöyle denir: **لَا خِبْثَةَ فِيهِ مِنْ اـِبَاقٍ وَلَا سَرِقَةٍ** (mecaz:) [Onun durumunda, kaçmış olmasından dolayı da, çalınmış olmasından dolayı da, haram esir alma yoktur]. (A.) ― -b2- **فُلَانٌ لِخِبْثَة** sözü, **لِزِنْيَةٍ** sözü gibidir (varsayılan mecaz:) [Falanca zina çocuğudur]. (S.) Ve **وُلِدَ فُلَانٌ لِخِبْثَةٍ** demek (mecaz:) Falanca gayrimeşru doğdu demektir. (A, * L.)

**خَبَاثِ**
**خَبَاثِ** خباث : iki yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**خَبِيثٌ**
**خَبِيثٌ** خبيث **طَيِّبٌ**’in zıddı; (S, Mgh, Msb, K;) duyuların nesnelerine ve aklın nesnelerine uygulanır; (Kull s. 177;) rızka yahut yiyeceğe, ve nesle, ve insanlara, ve başka şeylere: (TA:) Kötü; bozuk: (Msb, TA:) hoş görülmeyen, nefret edilen, yahut iğrenç; (Msb, TA;) IAar’a göre bu, onun aslî mânâsıdır: (TA:) yahut tat ve koku bakımından böyledir: (Mgh:) [iğrenç, mide bulandırıcı, tiksindirici:] necis, pis, murdar, yahut kirli: (Mgh, Msb, TA:) haram; (Mgh, Msb;) bu mânâda bazı yiyeceklere uygulanır: ve bazı içeceklere uygulandığında, zararlı: (TA:) bir hadiste yasaklanan türden ilaca uygulandığında, ya şarap vb. gibi necis ve haram, yahut tada göre mide bulandırıcı demektir: (IAth, TA:) bir şeyin tatça [ve kokuça] ve renkçe **خَبِيث** olduğunu söylersin: ve bu sıfatı zinaya; ve haram yolla kazanılmış mala; ve kana, ve Allah’ın haram kıldığı benzeri şeylere uygularsın: (TA:) ayrıca sarımsak ve soğan gibi şeylere (Msb, TA) ve pırasa’ya, (TA,) tat ve koku bakımından hoş olmayan oldukları için: (TA:) ve yılan ve akrep gibi şeylere: (Msb:) dile uygulanınca (varsayılan mecaz:) sövücü, yahut yerici nitelikte; (TA;) ve (mecaz:) kötü yahut bozuk [rivayet bakımından; yahut kötü bir lehçe bakımından]: (A, TA:) dine uygulanınca, (varsayılan mecaz:) kâfir, yahut küfür tabiatında: (TA:) bir adama uygulanınca, kötü, bozuk, alçak, yahut iğrenç; fasık, hilekâr, düzenbaz, usta, kurnaz, yahut açıkgöz; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **خَابِثٌ** de: (K:) ve zina eden: (Msb:) ve ayıplayan, yahut kınayan: yahut iftiracı, yahut karalayıcı: (Har s. 611:) [ve zehirli sürüngen ve benzerine uygulanınca, habis, yahut zararlı; necis, pis, murdar, yahut kirli olmakla birlikte:] müennesi **خَبِيثَةٌ**’dir: (Msb:) müzekker çoğulu **خِبَاثٌ** (A, TA) ve **خُبُثٌ**’tur; bunun yerine Temîm lehçesine göre ↓ **خُبْثٌ** demek caizdir, (Msb,) ve **خُبَثَآءُ**, (S, A, Msb, TA,) **شُرَفَآءُ** gibi [**شَرِيفٌ**’in çoğulu], (Msb,) ve **أَخْبَاثٌ**, **أَشَرَافٌ** gibi [**شَرِيفٌ**’in başka bir çoğulu], (Msb, MF, TA,) ve **خَبَثَةٌ**, (Kr, Msb, MF, TA,) **ضَعَفَةٌ** gibi, **ضَعِيفٌ**’in çoğulu, (Msb, MF, TA,) bunun benzeri neredeyse bulunmayan iki örnek, (Msb,) yahut sağlam kelimeler arasında bulunmaz; çünkü **سَرَاةٌ**, **سَرِىٌّ**’in çoğulu, sağlam olmayan bir kelimedir, (MF, TA,) ve **خُبُوثٌ**, (AZ, TA,) bu da ayrıca nadirdir, (TA,) [ve **خَبَاثَى**, (**حَزَانَى**’nın **حَزِينٌ**’in çoğulu olması gibi,) A’da **خنث** maddesinde **خَنَاثَى**’ya, **خُنْثَى**’nın çoğuluna, uygulanmıştır,] ve **خَبِيثُونَ** [yalnız akıl sahiplerine uygulanır]: (Mgh:) ve müennes çoğulu, yani **خَبِيثَةٌ**’nin çoğulu, **خَبَائِثُ** (Msb, TA) ve **خَبِيثَاتٌ**’tır. (Mgh.) Kur’an’da [xiv. 31] zikredilen **الشَّجَرَةُ الخَبِيثَةُ**, (TA,) kolokinttir: yahut **كَشُوث**’tur, (K; TA,) ki bu, ağaç dallarına yapışan ve yerde kökü olmayan bir bitkidir; (S ve K **كشث** maddesinde;) [bir tür küsküt;] yahut ağaçlara yapışan sarı **عُرُوق**’tur: (TA bu maddede:) ayrıca bir hadiste, sarımsak bitkisi; ve soğan; ve pırasa mânâsında geçer; tat ve kokularının hoş olmaması sebebiyle. (IAth, TA.) Bedir’de öldürülenler hakkında bir hadiste şöyle denmiştir: ↓ **أُلْقُوا فِى قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ** Onlar, bozuk olan ve içine düşeni bozan bir kuyuya atıldılar. (TA.) ↓ **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ**, (S, L,) yahut **خَبِيثٌ** ve ↓ **مُخْبِثٌ**, (K,) ve ↓ **خَابِثٌ** (TA) ve ↓ **مَخْبَثَانٌ**, (S, L, K,) bir adama uygulanınca, kendine kötü, fasık, yahut hilekâr arkadaşlar veya dostlar edinen kimse demektir (S, L, K, TA) yahut bağlantılar yahut yardımcılar: (TA:) yahut ↓ **مَخْبَثَانُ**, belirli bir isim olarak, [başında **ال** olmaksızın] yalnız çağırmada, yahut birine hitapta kullanılır: (K:) şöyle dersin: **يَا مَخْبَثَانُ**; (S;) müennesi ↓ **مَخْبَثَانَةُ**: ve bir erkek ve bir kadına birlikte, **يا مَخْبَثَانُ**: (L, TA:) ve ↓ **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ** ibaresinde, birinci kelime, kendi zatında kötü, fasık, yahut hilekâr demektir; ikincisi ise kötü, fasık, yahut hilekâr arkadaşlar veya dostlar ve yardımcılar sahibi demektir. (A 'Obeyd, TA.) Ayrıca ↓ **يَاخُبَثُ** denir; mânâsı **يا خَبِيثُ** [Ey kötü, yahut fasık, yahut hilekâr adam!]; ve bir kadına, ↓ **يَاخَبَاثِ**, (S, K,) mebnî, sonu için kesre ile, (S,) ve **يا خَبِيثَةُ**. (K [SM’ye göre: elindeki bütün nüshalarda böyle; fakat başka hiçbir sözlükte bulamamıştır: CK’de de yoktur, K’nın yazma nüshamda da yoktur.]) ↓ **خَبَاثِ** de, El-Hasan’ın, şu dünya **الدُّنْيَا**’ya hitaben söylediği bir sözde geçer. (L.) Ve ↓ **يَا خِبْثَةُ**, El-Haccâc’ın Enes’e söylediği bir sözdür; mânâsı **يا خَبِيثُ**: ve ayrıca “Ey kötü, fasık, yahut hilekâr huylar yahut tabiatlar sahibi!” mânâsında da kullanılır! [bağlamın gösterdiğine göre bir kadına hitap; ve Ham s. 810’da, **خِبْثةٌ**’nin bazen yaşlı bir kadın hakkında kullanıldığına dair bir iddiaya uygun olarak]. (L, TA.) **خَبِيثُ النَّفْسِ** demek (mecaz:) Nefsi [yahut midesi] ağır olan, [yahut kabaran, yahut kusma eğilimiyle çalkalanan,] ve hoş olmayan bir hâlde bulunan demektir. (TA.) Ve ↓ **مَخْبَثَانٌ**, bir yalan hakkında, bir hadiste, **خَبِيثٌ** mânâsında geçer; görünüşe göre şiddetli mânâda [yani: pek iğrenç]. (TA.) Şu sözde: **أَعُودُ بِاللّٰهِ**, (Mgh,) yahut **اَللّٰهُمَّ اـِنِّى أَعُودُ بِكَ**, (Msb, * K, * TA,) **مِنَ الخُبُثِ وَالخبَائِثِ**, (Mgh, Msb, TA,) yahut **وَالخَبَائِثِ ↓ مِنَ الخُبْثِ**, (Msb, K, TA,) Muhammed’in, tabiî ihtiyacın giderilmesi için helâya yahut tenhaya girerken, orada şeytanlar bulunduğu için, (Mgh, TA,) takipçilerine söylemelerini emrettiği bir söz kalıbında, **الخُبُث** **الخَبِيث**’in çoğuludur, (Mgh, Msb, TA,) ve Temîm lehçesine göre **الخُبْث** de böyledir, (Msb, TA,) ve **الخَبَائِث** **الخَبِيثَة**’nin çoğuludur; (Mgh, TA;;) mânâ şudur: Allah’a sığınırım, yahut Ey Allah, Sana sığınırım, cinlerden ve insanlardan erkek şeytanlardan ve dişi şeytanlardan: (IAth, Mgh, Msb, K, TA,) (Mgh:) yahut ↓ **الخُبْث** okuyarak, [bir isim olarak,] küfürden ve şeytanlardan: (Aboo-Bekr, TA:) yahut, [böyle okuyup, ve **الخبائث**’i ↓ **الخَبِيثَةُ**’nin, isim olarak kullanılan, çoğulu sayarak,] küfürden ve itaatsizlik fiillerinden: (Msb, TA:) yahut, zina ve benzeri gibi kötü, yahut haksız, davranıştan, ve suçlu fiillerden ve kötü huylar yahut tabiatlardan: El-Hattâbî, **الخُبْث** okunuşunun, **ب**’nin sâkin olmasıyla, hadis râvilerinin bir hatası olduğunu ileri sürer; fakat En-Nevevî bu iddiayı reddeder. (TA.)

**خَبَاثَةٌ**
**خَبَاثَةٌ** خباثه خباثة : bk. **خُبْثٌ**.

**خَبِيثَةٌ**
**خَبِيثَةٌ** خبيث خبيثه خبيثة **خَبِيثٌ** sıfatının müennesi. (Msb.) ― -b2- Ayrıca, [isim olarak kullanıldığında,] kötü, fasık, yahut hilekâr bir huy yahut tabiat; ve suçlu bir fiil: çoğulu **خَبَائِثُ**. (L, TA.) [Bundan dolayı,] **أُمُّ الخَبَائِثِ** (varsayılan mecaz:) [kötü huyların vb. anası; mânâsı] şarap. (T **ام** maddesinde.) Ayrıca bk. **خَبِيثٌ**, son cümle. ― -b3- **الخَبَائِثُ** ayrıca, Arapların pis, yahut kirli, yahut necis saydığı ve yemediği şeyler demektir; engerekler, ve akrepler, ve **برص** [yani ya **بَرْص** ya **بُرْص**], ve **وَرَل**, ve böcekler, ve sıçan, yahut fare gibi. (L.)

**خِبِّيثٌ**
**خِبِّيثٌ** خبيث , bir adama uygulanınca, (TA,) **كَثِيرُ الخُبْثِ** demektir [yani: pek kötü, yahut fasık, yahut hilekâr; yahut zinaya çok düşkün]: çoğulu **خِبِّيثُونَ**. (K.)

**خِبِّيثَى**
**خِبِّيثَى** خبيث خبيثى خبيثي خبيثيي : bk. **خُبْثٌ**.

**خَابِثٌ**
**خَابِثٌ** خابث : iki yerde, bk. **خَبِيثٌ**.

**خَابِثَةٌ**
**خَابِثَةٌ** خابثه خابثة : bk. **خُبْثٌ**.

**أَخْبَثُ**
**أَخْبَثُ** ذ [**خَبِيثٌ**’in ism-i tafdîli]: çoğulu **أَخَابِثُ**. (TA.) Şöyle dersin: **هُمْ أَخَابِثُ النَّاسِ** [Onlar insanların en kötüsü, yahut en fasıkı yahut en hilekârıdır]. (TA.) Ve **هُوَ مِنَ الأَخَابِثِ** [O, insanların en kötülerindendir, vb.]. (A, TA.) Ve **هِىَ أَخْبَثُ الُّغَتَيْنِ** (mecaz:) O, iki kelime yahut lehçe varyantından daha kötüsü, yahut daha bozuğudur, [rivayet bakımından]. (A, TA.) ― -b2- **الأَخْبَثَانِ** İnsanın idrarı ve dışkısı (S, A, Msb, K): (S, Msb, K:) yahut kusmuk ve insan pisliği yahut ince insan pisliği: (Fr, TA:) yahut ağız kokusu ve uykusuzluk: yahut uykusuzluk ve keder sebebiyle zihnin huzursuzluğu. (K.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **لَا يُصَلِّى الرَّجُلُ وُهُوَ يُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ** [Adam, idrar ve dışkıyı tutmaya çalışırken namaz kılmaz]. (TA.)

**وَقَعَ فِى وَادِى تُخُبِّثَ**
**وَقَعَ فِى وَادِى تُخُبِّثَ** وقع في وادي تخبث , (K, * TA,) son kelime, ayrıca **تُخُبَّثَ** diye de telaffuz olunur, ve eksik i‘râblıdır, (TA,) **وقع فى وادى تُخُيِّبَ** gibidir [ve mânâsı: O, kötü, bozuk, hoş görülmeyen, vb. olan bir hâller vadisine düştü]. (K, TA.)

**مُخْبِثْ**
**مُخْبِثْ** مخبث Başkalarına kötü, fasık, yahut hilekâr olmayı öğreten kimse: ve bazıları, başkalarına kötü, fasık, yahut benzeri şeyleri isnat eden, yahut yükleyen kimseye de uygulanmasını caiz görür. (TA.) ― -b2- Ayrıca bk. **خَبِيثٌ**, dört yerde.

**مَخْبَثَةٌ**
**مَخْبَثَةٌ** مخبثه مخبثة Kötülüğün yahut bozulmanın bir sebebi: (S, K:) çoğulu **مَخَابِثُ**. (TA.) 'Antarah’ın şu sözünde olduğu gibi:
نُبِّئْتُ عَمْرًا غَيْرَ شَاكِرِ نِعْمَتِى
وَالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِمِ
['Amr’ın, benim nimetimi şükretmeyen biri olduğu bana haber verildi: ve nankörlük, nimet verenin nefsi için bir kötülük sebebidir]. (S.) Ayrıca şöyle denir: **فِيهِ مَخَابِثُ جَمَّةٌ** [Onda, yahut onda, çokça kötülük yahut bozulma sebepleri vardır]. (A.) Ve **طَعَامٌ مَخْبَثَةٌ** (mecaz:) Nefse [yahut mideye] ağırlık veren; yahut kabartmaya, yahut kusma eğilimiyle çalkalanmaya sebep olan; yahut haram olan yiyecek. (TA.)

**مَخْبَثَانٌ**
**مَخْبَثَانٌ** مخبثان ve **مَخْبَثَانُ** ve **مَخْبَثَانَةُ**: dört yerde, bk. **خَبِيثٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَبُثَ
خَبُثَ U ( n. ac. خُبْث 3 ,  خَبَاْثَة 22t ),
a.  Was bad, foul, corrupt; was wicked, deceitful.

أَخْبَثَ
أَخْبَثَ IV ,
a.  Corrupted, depraved.

b.  Acted badly, wickedly.

c.  Associated with bad, wicked companions.

تَخَاْبَثَ
تَخَاْبَثَ VI ,
a.  Showed himself to be bad, base, deceitful.

اِسْتَخْبَثَ
اِسْتَخْبَثَ X ,
a.  Considered bad, vile.

b.  Was bad &c.

خُبْث
خُبْث 3 ,  خَبَاْثَة 22t ,
a.  Badness, wickedness, depravity.

b.  Deceit; guile; malignity.

خَبِيْث
خَبِيْث 25 , ( pl. خَبَثَة 4t ,  خُبُث 10 ,  خِبَاْث 23 ,  خُبُوْث 27 ,  أَخْبَاْث 38 ,  خُبَثَآءُ 43 ),
a.  Bad, unclean; wicked, corrupt, base.

b.  Deceitful; malignant.

خَبِيْثَة
خَبِيْثَة 25t , ( pl. خَبَاْئِثُ 46 ),
a.  see 25 .

b.  Base, bad action or quality; villainy.

##### Türkçe

**خَبُثَ**
**خَبُثَ** U ( n. ac. **خُبْث** 3 , **خَبَاْثَة** 22t ),
a. Kötü, pis, bozuk oldu; kötü, hilekâr oldu.

**أَخْبَثَ**
**أَخْبَثَ** IV ,
a. Bozdu, ifsat etti; yoldan çıkardı.

b. Kötü davrandı, kötülük etti.

c. Kötü, şerir arkadaşlarla arkadaşlık etti.

**تَخَاْبَثَ**
**تَخَاْبَثَ** VI ,
a. Kendini kötü, alçak, hilekâr olarak gösterdi.

**اِسْتَخْبَثَ**
**اِسْتَخْبَثَ** X ,
a. Kötü, aşağılık saydı.

b. Kötü vb. oldu.

**خُبْث**
**خُبْث** 3 , **خَبَاْثَة** 22t ,
a. Kötülük, şer, bozukluk.

b. Hile; düzen; habaset.

**خَبِيْث**
**خَبِيْث** 25 , ( pl. **خَبَثَة** 4t , **خُبُث** 10 , **خِبَاْث** 23 , **خُبُوْث** 27 , **أَخْبَاْث** 38 , **خُبَثَآءُ** 43 ),
a. Kötü, pis; şerir, bozuk, alçak.

b. Hilekâr; habis.

**خَبِيْثَة**
**خَبِيْثَة** 25t , ( pl. **خَبَاْئِثُ** 46 ),
a. 25’e bak.

b. Alçak, kötü fiil veya vasıf; rezillik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خبث
خَبُثَ - يَخْبُثُ - خُبْث - خَبيْث - خَبِيْثُوْن - خَبِيْثَة - خَبِيْثَات - خَبَائِث
خَبُثَ - يَخْبُثُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يصبح خبيثاً: يصبح غير سوي وكريه وغير مقبول: يتغير وصفه أو وصف وظيفته، من أصل موافق للقاعدة ويعتبر مقبولاً، إلى شكل جديد لا يوافق القاعدة، ويعتبر غير مقبول
خُبْث: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل " خَبُثَ - يَخْبُثُ ": الفعل الخبيث: الفعل غيرالسوي الذي يعتبر غير مقبول ولا يوافق القواعد والأصول: وهو أيضاً بمعنى مفعول: ما يكون بفعل " خَبُثَ - يَخْبُثُ ": نتيجة الفعل الخبيث
خَبِيْث: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل بمعى مفعول من " خَبُثَ - يَخْبُثُ ": غير السوي والكريه وغيرالمقبول: الذي تغير وصفه أو وصف وظيفته، من أصل موافق للقاعدة ويعتبر مقبولاً، إلى شكل جديد لا يوافق القاعدة ويعتبر غير مقبول
خَبِيْثُوْن : جمع " خَبِيْث "
خَبِيْثَة: مؤنث " خَبِيْث ": وهي كذلك فاعل مرة:كائن أو شيء أو أمر خاص خبيث من حيث صفة معينة
خَبِيْثَات: جمع " خَبِيْثَة "
خَبائِث: جمع  " خُبْث " أو جمع " خَبِيْثَة ": الأفعال الخبيثة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات السوء والقبح في كائن"، وهي:
شَرَّ - يَشِرُّ، ساءَ - يَسوْءُ، خَبُثَ - يَخْبُثُ، فَظَّ - يَفَظُّ، دَنِيَ - يَدْنَى(دَنُؤَ - يَدْنُؤُ)، قَبُحَ - يَقْبُحُ
خَبُثَ
 	﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ الأعراف
خبيث - خبيثون - خبيثات
 ﴿ياءيها الذين آمنوا أنفقوا من طيبات ما كسبتم ومما أخرجنا لكم من الأرض ولا تيمموا الخبيث منه تنفقون ولستم بآخذيه إلا أن تغمضوا فيه واعلموا أن الله غني حميد(267)﴾ البقرة ﴿وآتوا اليتامى أموالهم ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب ولا تأكلوا أموالهم إلى أموالكم إنه كان حوبا كبيرا(2)﴾ النساء
 	﴿ما كان الله ليذر المؤمنين على ما أنتم عليه حتى يميز الخبيث من الطيب وما كان الله ليطلعكم على الغيب ولكن الله يجتبي من رسله من يشاء فآمنوا بالله ورسله وإن تؤمنوا وتتقوا فلكم أجر عظيم(179)﴾ آل عمران ﴿ليميز الله الخبيث من الطيب ويجعل الخبيث بعضه على بعض فيركمه جميعا فيجعله في جهنم أولئك هم الخاسرون(37)﴾ الأنفال
 	﴿قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث فاتقوا الله ياأولي الألباب لعلكم تفلحون(100)﴾ المائدة
 	﴿ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة اجتثت من فوق الأرض ما لها من قرار (26)﴾ إبراهيم
 	﴿الخبيثات للخبيثين والخبيثون للخبيثات والطيبات للطيبين والطيبون للطيبات أولئك مبرءون مما يقولون لهم مغفرة ورزق كريم(26)﴾ النور
الخبيث - الخبائث
 ﴿الذين يتبعون الرسول النبي الأمي الذي يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة والإنجيل يأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكر ويحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث ويضع عنهم إصرهم والأغلال التي كانت عليهم فالذين آمنوا به وعزروه ونصروه واتبعوا النور الذي أنزل معه أولئك هم المفلحون(157)﴾ الأعراف ﴿ولوطا آتيناه حكما وعلما ونجيناه من القرية التي كانت تعمل الخبائث إنهم كانوا قوم سوء فاسقين(74)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [خبث] خ ب ث: الخَبِيثُ ضد الطيب وقد خَبُثَ الشيء بالضم خَبَاثَةً و خَبُث الرجل بالضم أيضا خُبْثاً فهو خَبِيثٌ أي خب رديء و أخْبَثَهُ علمه الخبث وأفسده و أخْبَثَ الرجل اتخذ أصحابا خبثاء فهو خَبِيثٌ مُخْبِثٌ بكسر الياء و مَخْبَثَانٌ بوزن زعفران و المَخْبَثَةُ بوزن المتربة المفسدة ومنه قول عنترة والكفر مخبثة لنفس المنعم و خَبَثُ الحديد وغيره بفتحتين ما نفاه الكير و الأخْبَثَانِ البول والغائط
الراغب
خبث
- الخبث والخبيث: ما يكره رداءة وخساسة، محسوسا كان أو معقولا، وأصله الرديء الدخلة (الدخلة: البطانة الداخلة) الجاري مجرى خبث الحديد، كما قال الشاعر:
- 133 - سبكناه ونحسبه لجينا *** فأبدى الكير عن خبث الحديد
(البيت في البصائر 2/522؛ والمستطرف 1/38 دون نسبة؛ والتمثيل والمحاضرة ص 288)
وذلك يتناول الباطل في الاعتقاد، والكذب في المقال، والقبيح في الفعال، قال عز وجل: }ويحرم عليهم الخبائث﴿[الأعراف/157]، أي: ما لا يوافق النفس من المحظورات، وقوله تعالى:﴾ونجيناه من القرية التي كانت تعمل الخبائث﴿[الأنبياء/74]، فكناية عن إتيان الرجال. وقال تعالى:﴾ما كان الله ليذر المؤمنين على ما أنتم عليه حتى يميز الخبيث من الطيب﴿[آل عمران/179]، أي: الأعمال الخبيثة من الأعمال الصالحة، والنفوس الخبيثة من النفوس الزكية، وقال تعالى:﴾ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب﴿[النساء/2]، أي: الحرام بالحلال، وقال تعالى:﴾الخبيثات للخبيثين والخبيثون للخبيثات﴿[النور/26]، أي: الأفعال الردية والاختيارات المبهرجة لأمثالها، وكذا:﴾الخبيثون للخبيثات﴿، وقال تعالى:﴾قل لا يستوي الخبيث والطيب﴿[المائدة/100]، أي: الكافر والمؤمن، والأعمال الفاسدة والأعمال الصالحة، وقوله تعالى:﴾ومثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة{ [إبراهيم/26]، فإشارة إلى كل كلمة قبيحة من كفر وكذب ونميمة وغير ذلك، وقال صلى الله عليه وسلم: (المؤمن أطيب من عمله، والكافر أخبث من عمله) (لم أجده في الحديث، لكن جاء نحوه عن علي بن أبي طالب قال: فاعل الخير خير منه، وفاعل الشر شر منه. نهج البلاغة ص 665) ويقال: خبيث مخبث، أي: فاعل الخبث.
ملخص اللسان
1.     الخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ: خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خَباثَةً وخُبْثاً، فهو خَبيثٌ، وبه  خُبْثٌ وخَباثَةٌ؛ وأَخْبَثَ، فهو مُخْبِثٌ إِذا صار ذا خُبْثٍ وشَرٍّ.
2.     والمُخْبِثُ: الذي يُعَلِّمُ الناسَ الخُبْثَ. وأَجاز بعضُهم أَن يقال  للذي يَنْسُبُ الناسَ إِلى الخُبْثِ: مُخْبِثٌ؛
3.     وخَبُثَ الرجلُ خُبْثاً، فهو خَبيثٌ أَي خَبٌّ رَدِيءٌ.
4.    الخُبْثُ،  بسكون الباء، وهو خلافُ طَيِّبِ الفِعْل من فُجُور وغيره، والخَبائِثُ،  يُريد بها الأَفعالَ المذمومة والخِصالَ الرَّديئةَ. وأَخْبَثَ الرجلُ أَي اتَّخَذَ أَصحاباً خُبَثاء،
5.     والخابِثُ: الرَّديُّ من كل شيء فاسدٍ.  يقال: هو خَبِيثُ الطَّعْم، وخَبِيثُ اللَّوْنِ، وخَبِيثُ الفِعْل.  والحَرامُ البَحْتُ يسمى: خَبِيثاً، مثل الزنا، والمال الحرام، والدم،  وما أَشْبهها مما حَرَّمه الله تعالى، يقال في الشيء الكريه الطَعْمِ  والرائحة: خَبيثٌ، مثل الثُّوم والبَصَلِ والكَرّاثِ؛
6.     أَراد بالخُبْثِ الشَّرَّ، وبالخَبائِثِ الشياطين
7.     والخَبائثُ: جمع الخَبيثة؛ يُريد ذكورَ الشياطين وإِناثَهم؛ وقيل: هو
8.     ويُحَرِّمُ عليهم  الخَبائِثَ.
9.     والخَبائثُ: ما كانت تَسْتَقْذِرُه  ولا تأْكله، مثل الأَفاعي والعَقاربِ والبَِرَصةِ والخَنافِسِ  والوُرْلانِ والفَأْر،
10.                        أَصلُ الخُبْثِ في كلام العرب: المكروه؛ فإِن كان من  الكلام، فهو الشَّتْم، وإن كان من المِلَل، فهو الكُفْر، وإِن كان من  الطعام، فهو الحرام، وإِن كان من الشَّراب، فهو الضَّارُّ؛ ومنه قيل لما  يُرْمَى من مَنْفِيِّ الحديد: الخَبَث؛
11.                        فأَصْبحَ يوماً وهو خَبِيثُ  النَّفْسِ أَي ثَقِيلُها كرِيهُ الحال؛ ومنه الحديث: لا يَقُولَنَّ  أَحَدُكم: خَبُثَتْ نَفْسي أَي ثَقُلَتْ وغَثَتْ، كأَنَّه كَرِهَ اسمَ  الخُبْثِ.
12.                       وطعام مَخْبَثَةٌ: تَخْبُثُ عنه النَّفْسُ؛
لسان العرب
● -   خبث: الخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ؛ وقوله:  أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ  قال ابن سيده: إِنما أَراد إِلى زَرْع الخَبِيثِ، فأَبدل الثاء ياء، ثم  أَدعم، والجمعُ: خُبَثاء، وخِبَاثٌ، وخَبَثَة، عن كراع؛ قال: وليس في  الكلام فَعيل يجمع على فَعَلَة غيره؛ قال: وعندي أَنهم توهموا فيه فاعلاً،  ولذلك كَسَّروه على فَعَلة. وحَكى أَبو زيد في جمعه: خُبُوثٌ، وهو نادر  أَيضاً، والأُنثى: خَبِيثةٌ. وفي التنزيل العزيز: ويُحَرِّمُ عليهم  الخَبائِثَ. وخَبُثَ الرجلُ خُبْثاً، فهو خَبيثٌ أَي خَبٌّ رَدِيءٌ.  الليث: خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خَباثَةً وخُبْثاً، فهو خَبيثٌ، وبه  خُبْثٌ وخَباثَةٌ؛ وأَخْبَثَ، فهو مُخْبِثٌ إِذا صار ذا خُبْثٍ وشَرٍّ.  والمُخْبِثُ: الذي يُعَلِّمُ الناسَ الخُبْثَ. وأَجاز بعضُهم أَن يقال  للذي يَنْسُبُ الناسَ إِلى الخُبْثِ: مُخْبِثٌ؛ قال الكُمَيْتُ:  فطائفةٌ قد أَكْفَرُوني بِحُبِّكُمْ،  وطائِفَةُ قالوا: مُسِيءٌ ومُذْنِبُ  أَي نَسَبُوني إِلى الكُفْر. وفي حديث أُنس: أَنَّ النبي، صلى الله عليه  وسلم، كان إِذا أَراد الخَلاءَ، قال: أَعُوذُ بالله من الخُبْثِ  والخَبائِثِ؛ ورواه الأَزهري بسنده عن زيد بن أَرْقَمَ قال: قال رسول الله، صلى  الله عليه وسلم: إِنَّ هذه الحُشُوشَ مُحْتَضَرَة، فإِذا دَخَلَ أَحدُكم  فلْيَقُلْ: اللهم إِني أَعوذ بك من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ قال أَبو  منصور: أَراد بقوله مُحْتَضَرة أَي يَحْتَضِرُها الشياطينُ، ذُكورُها  وإِناثُها. والحُشُوشُ: مواضعُ الغائط. وقال أَبو بكر: الخُبْثُ الكُفْرُ؛  والخَبائِثُ: الشياطين. وفي حديث آخر: اللهم إِني أَعوذ بك من الرِّجْسِ  النَّجِسِ الخَبيثِ المُخْبِثِ؛ قال أَبو عبيد: الخَبِيثُ ذو الخُبْثِ في  نَفْسه؛ قال: والمُخْبِثُ الذي أَصحابُه وأَعوانه خُبَثاء، وهو مثل قولهم:  فلانٌ ضَعِيف مُضْعِفٌ، وقَوِيٌّ مُقْوٍ، فالقويُّ في بدنه، والمُقْوِي الذي  تكون دابتُه قَويَّةً؛ يريد: هو الذي يعلمهم الخُبْثَ، ويُوقعهم فيه.  وفي حديث قَتْلَى بَدْرٍ: فأُلْقُوا في قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ، أَي  فاسدٍ مُفْسِدٍ لما يَقَع فيه؛ قال: وأَما قوله في الحديث: من الخُبْثِ  والخَبائِثِ؛ فإِنه أَراد بالخُبْثِ الشَّرَّ، وبالخَبائِثِ الشياطين؛ قال  أَبو عبيد: وأُخْبِرْتُ عن أَبي الهيثم أَنه كان يَرْويه من الخُبُث، بضم  الباء، وهو جمعُ الخَبيث، وهو الشيطان الذَّكر، ويَجْعَلُ الخَبائِثَ جمعاً  للخَبيثة مِن الشياطين. قال أَبو منصور: وهذا عندي أَشْبَهُ بالصواب.  ابن الأَثير في تفسير الحديث: الخُبُثُ، بضم الباء: جمع الخَبِيثِ،  والخَبائثُ: جمع الخَبيثة؛ يُريد ذكورَ الشياطين وإِناثَهم؛ وقيل: هو الخُبْثُ،  بسكون الباء، وهو خلافُ طَيِّبِ الفِعْل من فُجُور وغيره، والخَبائِثُ،  يُريد بها الأَفعالَ المذمومة والخِصالَ الرَّديئةَ.  وأَخْبَثَ الرجلُ أَي اتَّخَذَ أَصحاباً خُبَثاء، فهو خَبِيثٌ مُخْبِثٌ،  ومَخْبَثانٌ؛ يقال: يا مَخْبَثانُ وقوله عز وجل: الخَبيثاتُ  للخَبيثينَ، والخَبيثُونَ للخَبيثاتِ؛ قال الزجَّاج: معناه الكلماتُ الخَبيثاتُ  للخَبيثينَ من الرجالِ والنساءِ؛ والرجالُ الخبيثونَ للكلماتِ الخَبيثاتِ؛  أَي لا يَتَكَلَّم بالخَبيثاتِ إِلاَّ الخَبيثُ من الرجالِ والنساء؛ وقيل:  المعنى الكلماتُ الخبيثاتُ إِنما تَلْصَقُ بالخَبيثِ من الرجالِ  والنساء، فأَما الطاهرونَ والطاهراتُ، فلا يَلْصَقُ بهم السَّبُّ؛ وقيل:  الخبيثاتُ من النساءِ للخَبيثين من الرجالِ، وكذلك الطَّيِّباتُ للطَّيِّبينَ.  وقد خَبُثَ خُبْثاً وخَباثَةً وخَبَاثِيَةً: صار خَبِيثاً. أَخْبَثَ: صار  ذا خُبْثٍ. وأَخْبَثَ: إِذا كان أَصحابه وأَهلُه خُبَثاء، ولهذا قالوا:  خَبِيثٌ مُخْبِثٌ، والاسم: الخِبِّيثى. وتَخابَثَ: أَظْهَر الخُبْثَ؛  وأَخْبَثَه غيره: عَلَّمه الخُبْثَ وأَفْسَده.  ويقال في النداء: يا خُبَثُ كما يقال يا لُكَعُ تُريدُ: يا خَبِيثُ.  وسَبْيٌ خِبْثَةٌ: خَبِيثٌ، وهو سَبْيُ من كان له عهدٌ من أَهل الكفر،  لا يجوز سَبْيُه، ولا مِلْكُ عبدٍ ولا أَمةٍ منه.  وفي الحديث: أَنه كَتَب للعَدَّاء بن خالد أَنه اشترى منه عبداً أَو  أَمة، لا دَاءَ ولا خِبْثةَ ولا غائلةَ. أَراد بالخِبْثة: الحرام، كما  عَبَّرَ عن الحلال بالطَّيِّب، والخِبْثَةُ نوعٌ من أَنواع الخَبيثِ؛ أَراد  أَنه عبدٌ رقيقٌ، لا أَنه من قوم لا يَحِلُّ سَبْيُهم كمن أُعْطِيَ عَهْداً  وأَماناً، وهو حُرٌ في الأَصل. وفي حديث الحجاج أَنه قال لأَنس: يا  خِبْثة؛ يُريد: يا خَبِيثُ ويقال الأَخلاق الخَبيثة: يا خِبْثَةُ. ويُكتَبُ  في عُهْدةِ الرقيق: لا داءَ، ولا خِبْثَةَ، ولا غائِلَةَ؛ فالداءُ: ما  دُلِّسَ فيه من عَيْبٍ يَخْفى أَو علةٍ باطِنةٍ لا تُرَى، والخِبْثَةُ: أَن  لا يكون طِيَبَةً، لأَِنه سُبِيَ من قوم لا يَحِلُّ اسْترقاقُهم، لعهدٍ  تَقَدَّم لهم، أَو حُرِّيَّة في الأَصل ثَبَتَتْ لهم، والغائلةُ: أَن  يَسْتَحِقَّه مُسْتَحِقٌّ بِمِلْكٍ صَحَّ له، فيجب على بائعه ردُّ الثمَن  إِلى المشتري. وكلُّ من أَهْلك شيئاً قد غالَه واغـتاله، فكأَن استحقاقَ  المالكِ إِياه، صار سبباً لهلاك الثمَن الذي أَدَّاه المشتري إِلى  البائع.ومَخْبَثَان: اسم معرفة، والأُنْثَى: مَخْبَثَانةٌ. وفي حديث سعيد:  كَذَبَ مَخْبَثَانٌ، هو الخَبيثُ؛ ويقال للرجل والمرأَة جميعاً، وكأَنه يدلُّ  على المبالغة؛ وقال بعضهم: لا يُسْتَعْمَلُ مَخْبَثانٌ إِلاَّ في النداء  خاصة.  ويقال للذكر: يا خُبَثُ وللأُنْثَى: يا خَباثِ مثل يا لَكَاعِ، بني  على الكسر، وهذا مُطَّرِدٌ عند سيبويه. وروي عن الحسن أَنه قال يُخاطِبُ  الدنيا: خَباثِ كلَّ عِيدانِكِ مَضَِضْنا، فوَجَدْنا عاقبتَهُ مُرًّا  يعني الدنيا. وخَباثِ بوزن قَطامِ: مَعْدُولٌ من الخُبْثِ، وحرف النداء  محذوف، أَي يا خَباثِ. والمَضُّ: مثلُ المَصّ؛ يريد: إِنَّا جَرَّبْناكِ  وخَبَرْناكِ، فوَجَدْنا عاقِبَتَكِ مُرَّةً. والأَخابِثُ: جمعُ الأَخْبَثِ؛  يقال: هم أَخابِثُ الناس.  ويقال للرجل والمرأَة: يا مَخْبَثانُ، بغير هاءٍ للأُنْثَى.  والخِبِّيثُ: الخَبِيثُ، والجمع خِبِّيثُونَ.  والخابِثُ: الرَّديُّ من كل شيء فاسدٍ.  يقال: هو خَبِيثُ الطَّعْم، وخَبِيثُ اللَّوْنِ، وخَبِيثُ الفِعْل.  والحَرامُ البَحْتُ يسمى: خَبِيثاً، مثل الزنا، والمال الحرام، والدم،  وما أَشْبهها مما حَرَّمه الله تعالى، يقال في الشيء الكريه الطَعْمِ  والرائحة: خَبيثٌ، مثل الثُّوم والبَصَلِ والكَرّاثِ؛ ولذلك قال سيدنا رسول  الله، صلى الله عليه وسلم: من أَكل من هذه الشجرة الخَبيثة، فلا  يَقْرَبَنَّ مسجدَنا. وقال الله تعالى في نعت النبيّ، صلى الله عليه وسلم: يُحِلُّ  لهم الطَّيِّبات ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائثَ؛ فالطَّيِّباتُ: ما كانت  العربُ تَسْتَطِيبُه من المآكل في الجاهلية، مما لم ينزل فيه تحريم، مثل  الأَزْواج الثمانية، ولُحوم الوحْش من الظِّباء وغيرها، ومثل الجراد  والوَبْر والأَرْنبِ واليَرْبُوع والضَّبِّ؛ والخَبائثُ: ما كانت تَسْتَقْذِرُه  ولا تأْكله، مثل الأَفاعي والعَقاربِ والبَِرَصةِ والخَنافِسِ  والوُرْلانِ والفَأْر، فأَحَلَّ الله، تعالى وتقدّس، ما كانوا يَسْتَطِيبون  أَكلَه، وحَرَّم ما كانوا يَسْتَخْبثونه، إِلاّ ما نَصَّ على تحريمه في الكتاب،  من مثل الميتة والجم ولحم الخنزير وما أُهِلَّ لغير الله به عند  الذبْحِ، أَو بَيَّنَ تَحْريمه على لسان سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم،  مِثْلُ نَهْيِه عن لُحُوم الحُمُر الأَهلية، وأَكْلِ كلِّ ذي نابٍ من  السِّباع، وكلّ ذي مِخْلبٍ من الطَّير. ودَلَّت الأَلف واللام اللتان دخلتا  للتعريف في الطَّيِّبات والخَبائث، على أَن المراد بها أَشياءُ معهودةٌ  عند المخاطَبين بها، وهذا قول محمد بن ادريس الشافعي، رضي الله عنه. وقولُه  عز وجل: ومثلُ كَلِمةٍ خَبيثةٍ كشجرةٍ خَبيثةٍ؛ قيل: إِنها الحَنْظَلُ؛  وقيل: إنها الكَشُوثُ.  ابن الأَعرابي: أَصلُ الخُبْثِ في كلام العرب: المكروه؛ فإِن كان من  الكلام، فهو الشَّتْم، وإن كان من المِلَل، فهو الكُفْر، وإِن كان من  الطعام، فهو الحرام، وإِن كان من الشَّراب، فهو الضَّارُّ؛ ومنه قيل لما  يُرْمَى من مَنْفِيِّ الحديد: الخَبَث؛ ومنه الحديث: إِن الحُمَّى تَنْفِي  الذُّنوب، كما يَنْفِي الكِيرُ الخَبَث. وخَبَثُ الحديدِ والفضَّة، بفتح  الخاء والباء: ما نَفاه الكِيرُ إِذا أُذِيبا، وهو لا خَيْرَ فيه، ويُكْنى به  عن ذي البَطْنِ.  وفي الحديث: نَهَى عن كلِّ دواءٍ خَبيث؛ قال ابن الأَثير: هو من جهتين:  إِحداهما النجاسة، وهو الحرام كالخمر والأَرواث والأَبوال، كلها نجسة  خبيثة، وتناوُلها حرام، إِلاَّ ما خصته السُّنَّة من أَبوال الإِبل، عند  بعضهم، ورَوْثِ ما يؤكل لحمه عند آخرين؛ والجهةُ الأُخْرى من طَريق الطَّعْم  والمَذاق؛ قال: ولا ينكر أَن يكون كره ذلك لما فيه من المشقة على  الطباع، وكراهية النفوس لها؛ ومنه الحديث: من أَكل من هذه الشجرة الخبيثة لا  يَقْرَبَنَّ مسجدَنا؛ يُريد الثُّوم والبصل والكَرّاثَ، وخُبْثُها من جهة  كراهة طعمها ورائحتها، لأَنها طاهرة، وليس أَكلها من الأَعذار المذكورة في  الانقطاع عن المساجد، وإِنما أَمَرَهم بالاعتزال عقوبةً ونكالاً، لأَنه  كان يتأَذى بريحها وفي الحديث: مَهْرُ البَغِيِّ خَبِيثٌ، وثمنُ الكلب  خبيثٌ، وكَسْبُ الحجَّامِ خبيثٌ. قال الخطابي: قد يَجْمَع الكلامُ بين  القَرائن في اللفظ ويُفْرَقُ بينها في المعنى، ويُعْرَفُ ذلك من الأَغراض  والمقاصد؛ فأَما مَهْرُ البَغِيِّ وثمنُ الكلب، فيريد بالخَبيث فيهما  الحرامَ، لأَن الكلب نَجِسٌ، والزنا حرام، وبَذْلُ العِوَضِ عليه وأَخذُه  حرامٌ؛ وأَما كسبُ الحجَّام، فيريد بالخَبيث فيه الكراهيةَ، لأَن الحجامة  مباحة، وقد يكون الكلامُ في الفصل الواحد، بعضُه على الوجوب، وبعضُه على  النَّدْبِ، وبعضُه على الحقيقة، وبعضه على المجاز، ويُفْرَقُ بينهما بدلائل  الأُصول، واعتبار معانيها.  والأَخْبَثانِ: الرجيع والبول، وهما أَيضاً السَّهَرُ والضَّجَرُ،  ويقال: نَزَل به الأَخْبَثانِ أَي البَخَر والسَّهَرُ. وفي الحديث: لا  يُصَلِّي الرجلُ، وهو يُدافعُ الأَخْبَثَيْنِ؛ عَنى بهما الغائط والبولَ.  الفراء: الأَخْبَثانِ القَيءُ والسُّلاح؛ وفي الصحاح: البولُ والغائط.  وفي الحديث: إِذا بَلَغَ الماءُ قُلَّتَيْنِ لم يَحْمِل خَبَثاً.  الخَبَثُ، بفتحتين: النَّجَسُ. وفي حديث هِرَقْلَ: فأَصْبحَ يوماً وهو خَبِيثُ  النَّفْسِ أَي ثَقِيلُها كرِيهُ الحال؛ ومنه الحديث: لا يَقُولَنَّ  أَحَدُكم: خَبُثَتْ نَفْسي أَي ثَقُلَتْ وغَثَتْ، كأَنَّه كَرِهَ اسمَ  الخُبْثِ.  وطعام مَخْبَثَةٌ: تَخْبُثُ عنه النَّفْسُ؛ وقيل: هو الذي من غير حلّه؛  وقولُ عَنْترة:  نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرِ نِعْمةٍ،  والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لنَفْسِ المُنْعِم  أَي مَفْسدة.  والخِبْثة: الزِّنْية؛ وهو ابن خِبْثة، لابن الزِّنْية، يقال: وُلِدَ  فلانٌ لخِبْثةٍ أَي وُلِدَ لغير رِشْدةٍ. وفي الحديث؛ إِذا كَثُر الخُبْثُ  كان كذا وكذا؛ أَراد الفِسْقَ والفُجور؛ ومنه حديث سعدِ بن عُبادة: أَنه  أُتِيَّ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، برَجُلٍ مُخْدَجٍ سَقِيمٍ، وُجِدَ  مع أَمَةٍ يَخْبُثُ بها أَي يَزْني.
مقاييس اللغة:
(خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
القاموس المحيط:
الخَبيثُ ضدُّ الطَّيِّبِ، خَبُثَ، ككَرُمَ، خُبْثاً وخَباثةً وخَباثِيَةً، والرَّدِيءُ الخَبُّ، كالخابِثِ، وخَبَثَ خُبْثاً، والذي يَتَّخِذُ أصْحاباً خُبَثَاءَ، كالمُخْبِث، كمُحْسِنٍ، والمَخْبَثان، أو مَخْبَثانُ مَعْرِفةٌ وخاصَّةٌ بالنِّداءِ. وقد أخْبَثَ. ويا خُبَثُ، كلُكَعٍ، أي يا خَبيثُ، وللمرأةِ يا خَبيثةُ، ويا خَباثِ، كقَطَامِ. والْأَخْبَثانِ البَوْلُ والغائِطُ، أو البَخَرُ والسَّهَرُ، أو السَّهَرُ والضَّجَرُ. والخُبْثُ، بالضم الزِّنى. وخَبُث بها، ككَرُمَ. والخابِثةُ الخَباثةُ. والخِبْثةُ، بالكسر في الرَّقيقِ أن لا يكونَ طِيَبَةً، أي سُبِيُ من قَوْمٍ لا يَحِلُّ اسْتِرْقاقُهم. والخِبِّيثُ، كسِكِّيتٍ الكثيرُ الخُبْثِ، ج خِبِّيثُونَ. والخِبِّيثى الخُبْثُ، ووادِي تُخُبِّثَ كَوادي تُخُثِّبَ. " وأعوذُ بك من الخُبْثِ والخَبائِثِ " ، أي من ذكورِ الشَّياطينِ وإناثِها. والشجَرَةُ الخَبيثَةُ الحَنْظَلُ، أو الكُشوثُ. والمَخْبَثَةُ المَفْسَدَةُ.
تاج العروس:
خ - ب - ث
" الخَبِيثُ : ضِدُّ الطَّيِّبِ " من الرّزْقِ والوَلَدِ والنّاسِ والجَمْعُ خُبْثَاءُ وخِبَاثٌ وخَبَثَةٌ عن كُرَاع قال : وليس في الكلام فَعِيلٌ يُجْمَع على فَعَلَةِ غيره قال : وعندي أَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا فيه فاعِلاً ولذلك كَسَّرُوه على فَعَلَة وحكَى أَبو زيد في جَمْعِه خُبُوثٌ وهو نادرٌ أَيضاً . والأُنثى خَبِيثَةٌ وفي التنزيل العزيز " ويُحَرِّمُ عليهِمُ الخَبَائِثَ " . ثم إِنّ شيخَنا ضبطَ الجمعَ الثّانِيَ بزيادةِ الأَلِفِ ونَظَّره بأَشْرافِ والذي في سائر أُمّهات اللُّغَةِ خِبَاثٌ بالكَسْر من غير أَلف ونَظَّرَ الجمعَ الثَالِثَ بضَعِيفِ وضَعَفَة وقال : لا ثالثَ لهما أَي في الصّحِيح وإِلاّ مطْلَقاً فيَرِدُ عليه مثل سَرِىّ وسَرَاة . قلت : وقد عرفتَ ما فيه قَرِيباً . وقد " خَبُثَ ككَرُمَ " يَخْبُثُ " خُبْثاً " بالضَّمّ " وخَبَاثَةً " ككَرَامَة " وخَبَاثِيَةً " ككَرَاهِيَةٍ - الأَخِيرُ عن ابنِ دُرَيْد - : صار خَبِيثاً . خَبُثَ الرجُلُ فهو خَبِيثٌ وهو " الرَّدِىءُ الخَبُّ " أَي الماكرُ الخَادِعِ من الرّجالِ وهو مجازٌ " كالخَابِثِ " وهو الرَّدِىءُ من كُلّ شْيءٍ . قد " خَبثَ " الشَّيْءُ " خُبْثاً " . الخَبِيثُ والخَابِثُ : " الذِي يَتَّخِذُ أَصْحَاباً " أَو أَهْلاً أَو أَعْوَاناً " خُبَثَاءَ كالمُخْبِثِ كمُحْسِنٍ والمَخْبَثَانِ " . وفي اللّسان - : أَخْبَثَ الرَّجُلُ أَي اتَّخَذَ أَصْحَاباً خُبَثَاءَ فهو خَبِيثٌ مُخْبِثٌ ومَخْبَثانٌ يقال : يا مَخْبَثان : والأُنْثى مَخْبَثَانَةٌ ويقال للرَّجُلِ والمرأَةِ معاً : يَا مَخْبَثَانُ وفي حديثِ سعيدٍ " كَذَبَ مَخْبَثانٌ " هو الخَبِيثُ وكأَنّه يَدُلّ على المُبَالَغَةِ " أَو مَخْبَثَانُ مَعْرِفَةٌ " كما عَرفْتَ قالَ بعضُهُم : لا يُسْتَعْمَلُ إِلاّ " خَاصّةً في النِّدَاءِ " . " وقد أَخْبَثَ " الرَّجُلُ : صارَ ذا خُبْث . واتَّخَذَ أَعواناً خُبْثَاءَ فهو خَبِيثٌ مُخْبِثٌ . يقال للذَّكَرِ : " يا خُبَثُ كلُكَعٍ أَي يا خَبِيثُ " . يقال " للمرأَة : يا خَبِيثَةُ ويا خَبَاثِ كقَطَامِ " معدولٌ من الخُبْثِ . ورُوِىَ عن الحَسَنِ أَنّه قال - يخاطِب الدُّنْيَا - : " خَبَاثِ . قَدْ مَضَضْنَا عيدَانَكِ فوَجَدْنا عَاقِبَتَهُ مُرّاً " وقول المصنّف " يا خَبِيثَةُ " هكذا في النّسخ التي عِنْدَنَا كُلِّهَا ولم أَجِدْه في ديوانٍ وإِنما ذَكَرُوا خُبَثَ وخَبَاثِ نعم أَوردَ في اللّسَان حديثَ الحَجّاجِ أَنه قالَ لأَنَسِ : يا خِبْثَة بكسر فسكون يريد يا خَبِيث ثم قَالَ : ويقال للأَخْلاقِ الخَبِيثَةِ : يا خِبْثَةُ فهذا صَحِيحٌ لَكِنّه يُخَالِفُه قولُه : وللمَرْأَةِ إِلا أَنْ يكُونا في الإِطْلاقِ سواءً كمَخْبَثَان وعلى كُلِّ حالٍ فيَنْبَغِي النَّظَرُ فيه وقد أَغْفَلَه شيْخُنا على عادَتِه في كثيرٍ من الأَلفاظِ المُبْهَمَة . في الحَدِيث : " لا يُصَلِّى الرَّجُلُ وهو يُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ " " الأَخْبَثَانِ " عَنَي بهما " البَوْل والغَائِط " كذا في الصّحاح وفي الأَساس : الرَّجِيعُ والبَوْلُ . " أَو البَخَر والسَّهَر " وبه فسّر الصّاغَانّي قولَهُم : نَزَلَ بهِ الأَخْبَثانِ . " أَو السَّهَر والضَّجَر " . وعن الفرّاءِ : الأَخْبَثَانِ : القَىْءُ والسُّلاَحُ وهكذا وجَدْتُ كلَّ ذلك قد وَرَدَ . من المجاز : " الخُبْثُ بالضَّمّ : الزِّنا " . قد " خَبُثَ بهان ككَرُمَ " أَي فَجَرَ وفي الحديث : " إِذا كَثُرَ الخُبْثُ كَانَ كَذا وكَذَا " أَرادَ الفِسْقَ والفُجُورَ ومنه حديثُ سَعْدِ بنِ عُبَادَةَ " أَنّه أُتِىَ النَّبِيُّ صلّى الله عليه وسلّم بِرَجُلٍ مُخْدَجٍ سَقِيمٍ وُجِدَ مَعَ أَمَةٍ يَخْبُثُ بِهَا " أَي يَزْنِى . " والخَابثَةُ : الخَبَاثَةُ " . " والخِبْثَةُ بالكَسْرِ : في " عُهْدَةِ " الرَّقيقِ " وهو قولُهُم : لا داءَ ولا خِبْثَةَ ولا غَائِلَةَ . فالدَّاءُ : ما دُلِّسَ بهِ من عَيْبٍ مَخْفٍىٍّ أَو عِلَّةٍ " باطِنَة " لا تُرَى والخِبْثَةُ " أَنْ لا يَكُونَ طِيَبَةً " بكسر الطّاءِ وفتحِ التحتيّة المخفّفة " أَي " لأَنّه " سُبِى من قَوْمٍ لا يَحِلُّ اسْتِرْقَاقُهُم " لعهدٍ تَقَدَّمَ لهم أَو حُرِّيّةٍ في الأَصلِ ثَبَتَتْ لهم والغَائِلَةُ : أَن يسْتَحِقَّهُ مُسْتَحِقٌّ بِمِلْكٍ صَحّ له فيجبُ على بائِعه رَدُّ الثمنِ إِلى
المُشْتَرِي . وكُلُّ مَنْ أَهلَكَ شيئاً فقد غَالَه واغْتَالَهُ فكأَنّ استِحْقَاقَ المَالِكِ " إِيّاه " صارَ سَبباً لهلاكِ الثَّمَنِ الذي أَدّاه المُشْتَرِي إِلى البائِعِ . " والخِبِّيثُ كَسِكِّيتٍ " : الرَّجُلُ " الكَثِيرُ الخُبْثِ " وهذا هو المَعْرُوفُ من صِيَغِ المُبَالَغَةِ غير أَنّه عبّر في اللّسَانِ بالخَبِيثِ من غير زيادةِ الكَثْرِة وقال " ج خِبِّيثُونَ " . " والخِبِّيثَي " بكسر وتشديد الموحّدة : اسمُ " الخُبْث " من أَخْبَثَ إِذا كان أَهْلُه خُبَثَاءَ . يقال : وقَعَ فلانٌ في " وَادِي تُخُبَّثَ " بضم الأَول والثّاني وتشديد الموحدة المكسورة والمفتوحة معاً ممنوعاً عن الكسائيّ أَي الباطل " كوادِي تُخُيِّبَ " بالموحّدة وليس بتَصْحِيف له كما نَبَّه عليه الصاغانيّ . في حديث أَنس " : أَنّ النَّبِيَّ صلّى الله عليه وسلَّم كان إِذا أَرادَ الخَلاَءَ قال : أَعُوذُ باللهِ من الخُبْثِ والخَبَائِثِ " وَرَوَاه الزُّهْرِيّ بسنَدِه عن زيدِ بنِ أَرْقَمَ . قال : قال رسول الله صلى الله عَلَيْهِ وسلَّم : " إِنّ هذه الحُشُوشَ مُحْتَضَرَةٌ فإِذا دَخَلَ أَحدُكُم فَلْيَقُلْ : اللّهُمَّ إِنّي " أَعوذُ بِكَ من الخُبْثِ والخَبَائِثِ " قال أَبو منصور : أَرادَ بقولِه : مُحْتَضَرَة أَي تَحْضُرُهَا الشَّيَاطِينُ ذُكُورُهَا وإِناثُها والحُشُوشُ : مواضِعُ الغَائِطِ وقال أَبو بكر : الخُبْثُ : الكُفْرُ والخَبائِثُ : الشَّيَاطِينُ . وفي حديث آخَرَ : " اللّهُمَّ إِنّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الرِّجْسِ النَّجِسِ الخَبِيثِ المُخْبِثِ " قال أَبو عُبَيْد : الخَبِيثُ : ذُو الخُبْثِ في نَفْسِهِ قال : والمُخْبِثُ : الذي أَصْحَابُه وأَعْوَانُه خُبَثَاءُ وهو مثلُ قَوْلهم : فلانٌ ضَعِيفٌ مُضْعِفٌ قَوِيٌّ مُقْوٍ فالقَوِىّ في بَدَنِه والمُقَوِى : الذي تَكُون دَابَّتُهُ قَوِيَّةً يُرِيدُ : هو الذي يُعَلِّمُهُم الخُبْثَ ويُوقِعُهم فيهِ . وفي حديثِ قَتْلَى بَدْرٍ : " فأُلْقُوا في قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ " أَي فاسِدٍ مُفْسِدٍ لِمَا يَقَعُ فيهِ . قال : وأَمّا قولُه في الحَدِيثٍ " من الخُبْثِ والخَبَائِثِ " فإِنَّهُ أَرادَ بالخُبْثِ الشَّرَّ وبالخَبَائِثِ الشَّيَاطِينَ . قال أَبو عُبَيْد : وأُخْبِرْتُ عن أَبي الهَيْثَم أَنّه كان يَرْوِيه " من الخُبُث " بضمّ الباءِ " وهو جمع الخَبيث " وهو الشّيطانُ الذَّكَرُ ويَجْعَلُ الخَبَائِثَ جَمْعاً للخَبِيثِ من الشّيَاطِينِ قال أَبو منصور : وهذا عندي أَشْبَهُ بالصَّوابِ . وقال ابن الأَثير - في تفسير الحديث - : الخُبُثُ بضم الباءِ : جَمْعُ الخَبِيثِ والخَبَائِثُ : جمعُ الخَبِيثَة " أَي من ذُكورِ الشَّيَاطِينِ وإِناثِها وقيل : هو الخُبْثُ بسكون الباءِ وهو خِلافُ طَيٍّبِ الفِعْلِ من فُجُورٍ وغيرِهِ والخَبَائِثُ يُرِيدُ بها الأَفْعالَ المَذْمُومَةَ والخِصَالَ الرَّدِيئةَ وقال الخَطَّابِيّ : تسكين باءِ الخُبثِ من غَلَطَ المُحَدِّثين وردَّه النَّوَوِيّ في شرْحِ مُسْلِم . وفي المِصْباحِ : أَعُوذ بِكَ من الخُبُثِ والخَبَائِثِ بضم الباءِ والإِسْكَانُ جائزٌ على لغَةِ تَميم قيل : من ذُكْرانِ الشّيَاطِينِ وإِناثِهِم وقيل : من الكُفْرِ والمَعَاصِي . قوله عزّ وجلّ : " وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةِ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ " " الشجرةُ الخَبِيثَةُ " قيل : إِنَّها " الحَنْظَلُ أَوٌ " إِنها " الكُشُوث " وهي عُرُوقٌ صُفْر تَلْصَق بالشَّجَرِ . " والمَخْبَثَةُ : المَفْسَدَة " جَمَعُه مَخابِثُ . قال عَنترةُ : ُشْتَرِي . وكُلُّ مَنْ أَهلَكَ شيئاً فقد غَالَه واغْتَالَهُ فكأَنّ استِحْقَاقَ المَالِكِ " إِيّاه " صارَ سَبباً لهلاكِ الثَّمَنِ الذي أَدّاه المُشْتَرِي إِلى البائِعِ . " والخِبِّيثُ كَسِكِّيتٍ " : الرَّجُلُ " الكَثِيرُ الخُبْثِ " وهذا هو المَعْرُوفُ من صِيَغِ المُبَالَغَةِ غير أَنّه عبّر في اللّسَانِ بالخَبِيثِ من غير زيادةِ الكَثْرِة وقال " ج خِبِّيثُونَ " . " والخِبِّيثَي " بكسر وتشديد الموحّدة : اسمُ " الخُبْث " من أَخْبَثَ إِذا كان أَهْلُه خُبَثَاءَ . يقال : وقَعَ فلانٌ في " وَادِي تُخُبَّثَ " بضم الأَول والثّاني وتشديد الموحدة المكسورة والمفتوحة معاً ممنوعاً عن الكسائيّ أَي الباطل " كوادِي تُخُيِّبَ " بالموحّدة وليس بتَصْحِيف له كما نَبَّه عليه الصاغانيّ . في حديث أَنس " : أَنّ النَّبِيَّ صلّى الله عليه وسلَّم كان إِذا أَرادَ الخَلاَءَ قال : أَعُوذُ باللهِ من الخُبْثِ والخَبَائِثِ " وَرَوَاه الزُّهْرِيّ بسنَدِه عن زيدِ بنِ أَرْقَمَ . قال : قال رسول الله صلى الله عَلَيْهِ وسلَّم : " إِنّ هذه الحُشُوشَ مُحْتَضَرَةٌ فإِذا دَخَلَ أَحدُكُم فَلْيَقُلْ : اللّهُمَّ إِنّي " أَعوذُ بِكَ من الخُبْثِ والخَبَائِثِ " قال أَبو منصور : أَرادَ بقولِه : مُحْتَضَرَة أَي تَحْضُرُهَا الشَّيَاطِينُ ذُكُورُهَا وإِناثُها والحُشُوشُ : مواضِعُ الغَائِطِ وقال أَبو بكر : الخُبْثُ : الكُفْرُ والخَبائِثُ : الشَّيَاطِينُ . وفي حديث آخَرَ : " اللّهُمَّ إِنّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الرِّجْسِ النَّجِسِ الخَبِيثِ المُخْبِثِ " قال أَبو عُبَيْد : الخَبِيثُ : ذُو الخُبْثِ في نَفْسِهِ قال : والمُخْبِثُ : الذي أَصْحَابُه وأَعْوَانُه خُبَثَاءُ وهو مثلُ قَوْلهم : فلانٌ ضَعِيفٌ مُضْعِفٌ قَوِيٌّ مُقْوٍ فالقَوِىّ في بَدَنِه والمُقَوِى : الذي تَكُون دَابَّتُهُ قَوِيَّةً يُرِيدُ : هو الذي يُعَلِّمُهُم الخُبْثَ ويُوقِعُهم فيهِ . وفي حديثِ قَتْلَى بَدْرٍ : " فأُلْقُوا في قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ " أَي فاسِدٍ مُفْسِدٍ لِمَا يَقَعُ فيهِ . قال : وأَمّا قولُه في الحَدِيثٍ " من الخُبْثِ والخَبَائِثِ " فإِنَّهُ أَرادَ بالخُبْثِ الشَّرَّ وبالخَبَائِثِ الشَّيَاطِينَ . قال أَبو عُبَيْد : وأُخْبِرْتُ عن أَبي الهَيْثَم أَنّه كان يَرْوِيه " من الخُبُث " بضمّ الباءِ " وهو جمع الخَبيث " وهو الشّيطانُ الذَّكَرُ ويَجْعَلُ الخَبَائِثَ جَمْعاً للخَبِيثِ من الشّيَاطِينِ قال أَبو منصور : وهذا عندي أَشْبَهُ بالصَّوابِ . وقال ابن الأَثير - في تفسير الحديث - : الخُبُثُ بضم الباءِ : جَمْعُ الخَبِيثِ والخَبَائِثُ : جمعُ الخَبِيثَة " أَي من ذُكورِ الشَّيَاطِينِ وإِناثِها وقيل : هو الخُبْثُ بسكون الباءِ وهو خِلافُ طَيٍّبِ الفِعْلِ من فُجُورٍ وغيرِهِ والخَبَائِثُ يُرِيدُ بها الأَفْعالَ المَذْمُومَةَ والخِصَالَ الرَّدِيئةَ وقال الخَطَّابِيّ : تسكين باءِ الخُبثِ من غَلَطَ المُحَدِّثين وردَّه النَّوَوِيّ في شرْحِ مُسْلِم . وفي المِصْباحِ : أَعُوذ بِكَ من الخُبُثِ والخَبَائِثِ بضم الباءِ والإِسْكَانُ جائزٌ على لغَةِ تَميم قيل : من ذُكْرانِ الشّيَاطِينِ وإِناثِهِم وقيل : من الكُفْرِ والمَعَاصِي . قوله عزّ وجلّ : " وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةِ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ " " الشجرةُ الخَبِيثَةُ " قيل : إِنَّها " الحَنْظَلُ أَوٌ " إِنها " الكُشُوث " وهي عُرُوقٌ صُفْر تَلْصَق بالشَّجَرِ . " والمَخْبَثَةُ : المَفْسَدَة " جَمَعُه مَخابِثُ . قال عَنترةُ :
نُبِّئْتُ عَمْراً غيْرَ شاكِرِ نِعْمةٍ ... والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِمِ أَي مَفْسدَةٌ
ومما يستدرك عليه : المُخْبِثُ : الذي يُعَلِّمُ الناسَ الخُبْثَ وأَجاز بعضُهم أَن يُقَال للذي يَنْسُبُ النّاسَ إِلى الخُبْثِ : مُخْبِثٌ . قال الكُمَيْتُ :
" فطَائِفَةٌ قد أَكْفَرُونِي بِحُبِّكُمْ
أَي نَسَبُوني إِلى الكُفْر . وتَخَابَثَ : أَظْهَرَ الخُبْثَ . وأُخْبَثَهُ غيرُه : عَلَّمَهُ الخُبْثَ وأَفْسَدَهُ . وهو يَتَخَبَّثُ ويَتَخابَثُ . وهو من الأَخَابِثِ : جمْع الأَخْبَثِ يقال : هم أَخَابِثِ النّاسِ . والخَبِيثُ : نَعْتُ كلِّ شَيْءٍ فاسِد . يقال هو خَبِيثُ الطَّعْمِ خَبِيثُ اللَّوْنِ خَبِيثُ الفِعْلِ . والحَرَامُ السُّحْتُ يُسَمَّى خَبِيثاً مثل : الزِّنا والمالِ الحَرامِ والدَّمِ وما أَشْبَهَها مما حَرّمه اللهُ تَعَالى . يقال في الشَّيْءِ الكَرِيهِ الطَّعْمِ والرّائِحَةِ : خَبِيثٌ مثل : الثُّومِ والبَصَلِ والكُرَّاثِ ؛ ولذلك قال سيِّدُنا رسولُ الله صلّى الله عليه وسلّم : " من أَكَلَ من هذِه الشَّجَرَةِ الخَبِيثَةِ فلا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا " . والخَبَائِثُ : ما كَانَت العَرَبُ تَستَقْذِرُه ولا تَأْكُلُه مثل : الأَفَاعِي والعَقَارِبِ والبِرَصَة والخَنَافِسِ والوِرْلانِ والفَأْرِ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ : أَصْلُ الخُبْثِ في كَلامَ العَرَبِ : المَكْرُوهُ فإِن كانَ من الكلامِ فهو الشَّتْمُ وإِن كانَ من المِلَلِ فهو الكُفْرُ وإِن كَانَ من الطَّعَامِ فهو الحَرَامُ وإِن كان من الشَّرَابِ فهو الضَّارّ ومنه قيل - لما يُرْمَى من مَنْفِىِّ الحَدِيدِ - : الخَبَثُ ومنه الحديث " : إِنَّ الحُمَّى تَنْفِى الذُّنُوبَ كما يَنْفِى الكِيرُ الخَبَثَ " . وخَبَثُ الحَدِيدِ والفِضّة مُحَرّكةً : ما نَفَاه الكِيرُ إِذا أُذِيبَا وهو ما لا خَيْرَ فيهِ ويُكْنَى به عن ذِي البَطْنِ . وفي الحديث : " نَهَى عن كُلِّ دواءٍ خَبِيثٍ " قال ابنُ الأَثِيرِ : هو من جِهَتَيْنِ : إِحْدَاهُمَا : النَّجاسَةُ وهو الحَرَامُ كالخَمْرِ والأَرْواثِ والأَبْوالِ كُلّها نَجِسَةٌ خَبِيثَة وتَناوُلُها حرامٌ إِلا ما خَصَّتْه السُّنَّة من أَبوالِ الإِبِلِ عند بعضهم وروثُ ما يُؤكَلُ لحمُه عند آخَرِين والجهة الأُخْرَى : من طَرِيقِ الطَّعْمِ والمَذَاقِ قال : ولا يُنْكَرُ أَن يكون كَرِهَ ذلك لما فيه من المَشَقَّةِ على الطِّبَاع وكَرَاهِيَةِ النُّفُوسِ لها ومنه قوله عليه الصّلاةُ والسّلام : " من أَكَلَ " من هذه " الشَّجَرَةِ الخَبِيثَةِ لا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا " يريدُ الثُّومَ والبَصَلَ والكُرّاتَ وخُبْثُها من جِهَةِ كَرَاهَةِ طَعْمِها ورائِحَتِها ؛ لأَنّها طاهرةٌ . وفي الحديث : " مَهْرُ البَغِيِّ خَبيثٌ وثَمَنُ الكَلْبِ خَبِيثٌ وكَسْبُ الحَجَّامِ خَبِيثٌ " قال الخَطّابِيّ : قد يَجْمَع الكلامُ بينَ القَرائِنِ في اللَّفْظِ ويُفْرَقُ بينَهَا في المَعْنَى ويُعْرَفُ ذلك من الأَغْرَاضِ والمَقَاصِدِ فأَمّا مَهْرُ البَغِيِّ وثَمَنُ الكَلْبِ فيريد بالخَبِيثِ فيهما الحَرامَ ؛ لأَنّ الكلبَ نَجِسٌ والزّنا حرامٌ وبذْلُ العِوَضِ عليهِ وأَخْذُه حرامٌ وأَما كَسْبُ الحَجّامِ فيُريدُ بالخَبِيثِ فيهِ الكَرَاهِيَةَ ؛ لأَنّ الحِجَامَةَ مُبَاحَةٌ وقد يكون الكَلامُ في الفَصْلِ الواحِدِ بَعْضُه على الوُجُوبِ وبعْضُه على النَّدْبِ وبعضُه على الحَقِيقَةِ وبعضُه على المَجَازِ ويُفْرَقُ بينها بدَلائِلِ الأُصُولِ واعتبارِ معانِيها . وفي الحديث " إِذا بَلَغَ الماءُ قُلَّتَيْنِ لم يَحْمِلْ خَبَثاً " الخَبَثُ بفتحتين : النَّجَسُ . ومن المجاز - في حَدِيثِ هِرَقْل - : " فَأَصْبَحَ يَوْماً وهو خَبِيثُ النَّفْسِ " أَي ثَقِيلُها كَرِيهُ الحَالِ . ومن المجَاز أَيضاً في الحَدِيث : " لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُم خَبُثَتْ نَفْسِي أَي ثَقُلَتْ وغَثَتْ كأَنَّه كَرِهَ اسمَ الخُبْثِ . وطَعَامٌ مَخْبَثَةٌ : تَخْبُثُ عنه النَّفْسُ وقيل : هو الّذِي من غَيْرِ حِلِّه . ومن المجاز : هذا مما يُخْبِثُ النَّفْسَ . وليْسَ الإِبْرِيزُ كالخَبَثِ " أَي ليس الجيّد كالرَّدىءِ " . وخَبُثَتْ رائِحَتُه وخَبُثَ طَعْمُه . وكلامٌ خَبِيثٌ . وهي أَخْبَثُ اللُّغَتَيْنِ يراد الرَّداءَةُ والفَسادُ . وأَنا اسْتَخْبَثْتُ هذه اللُّغَةَ . وكُلُّ ذلك من المَجَازِ كذا في الأَساس . ومن المجاز أَيضاً يقال : وُلِد فلانٌ لِخِبْثَةٍ أَي وُلِدَ لغَيْرِ رِشْدَةٍ كذا في اللسان . وأَبُو الطَّيّبِ الخَبِيثُ بنُ رَبِيعَةَ بنِ عَبْسِ بنِ شحارة بَطْن من العَرَبِ يقالُ لِوَلَدِه الخُبَثاءُ وهم
سَكَنَةُ الوادِيَيْنِ باليَمن ومن ولده الخَبِيثُ ابن محق بن لبيدَة بن عبيْدة بن الخَبِيثُ ذَكرهم النَّاشِرِيُّ نَسّابَةُ اليَمَنِ . وقال الفَرّاءُ : تقولُ العربُ : لعنَ اللهُ أَخْبَثِى وأَخْبَثَكَ أَي الأَخْبَثَ منّا نقلَه الصّاغَانيّ . والأَخَابِثُ : كأَنّه جَمْعُ أَخْبَث كانَتْ بَنُو عَكِّ بن عدنان قد ارْتَدَّتْ بعدَ وفاةِ النّبِيّ صلّى الله عليه وسلّم بالأَعْلابِ من أَرْضِهِمْ بين الطَّائِفِ والسّاحِلِ فخَرَجَ إِليهم الطَّاهِرُ بنُ أَبي هَالَةَ بأَمْرِ الصِّدِّيق رضي الله عنه فواقَعَهم بالأَعْلابِ فقَتَلَهُم شَرَّ قِتْلة فسُمِّيَتْ تلك الجِمَاعُ من عَكّ ومن تَأَشَّبَ إِليهَا : الأَخَابِثَ إِلى اليَوْم وسُمِّيت تلك الطّرِيقُ إِلى اليوم طرِيقَ الأَخَابِثِ وفيه يقولُ الطَّاهِرُ بن أَبي هَالَةَ : الوادِيَيْنِ باليَمن ومن ولده الخَبِيثُ ابن محق بن لبيدَة بن عبيْدة بن الخَبِيثُ ذَكرهم النَّاشِرِيُّ نَسّابَةُ اليَمَنِ . وقال الفَرّاءُ : تقولُ العربُ : لعنَ اللهُ أَخْبَثِى وأَخْبَثَكَ أَي الأَخْبَثَ منّا نقلَه الصّاغَانيّ . والأَخَابِثُ : كأَنّه جَمْعُ أَخْبَث كانَتْ بَنُو عَكِّ بن عدنان قد ارْتَدَّتْ بعدَ وفاةِ النّبِيّ صلّى الله عليه وسلّم بالأَعْلابِ من أَرْضِهِمْ بين الطَّائِفِ والسّاحِلِ فخَرَجَ إِليهم الطَّاهِرُ بنُ أَبي هَالَةَ بأَمْرِ الصِّدِّيق رضي الله عنه فواقَعَهم بالأَعْلابِ فقَتَلَهُم شَرَّ قِتْلة فسُمِّيَتْ تلك الجِمَاعُ من عَكّ ومن تَأَشَّبَ إِليهَا : الأَخَابِثَ إِلى اليَوْم وسُمِّيت تلك الطّرِيقُ إِلى اليوم طرِيقَ الأَخَابِثِ وفيه يقولُ الطَّاهِرُ بن أَبي هَالَةَ :
فلم تَرَ عَيْنِي مثلَ جَمْعٍ رَأَيْتُه ... بِجَنْبِ مَجَازٍ في جُموعِ الأَخَابِثِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
