# خبث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خبث

الخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ؛ وقوله: أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ
قال ابن سيده: إِنما أَراد إِلى زَرْع الخَبِيثِ، فأَبدل الثاء ياء، ثم أَدعم، والجمعُ: خُبَثاء، وخِبَاثٌ، وخَبَثَة، عن كراع؛ قال: وليس في الكلام فَعيل يجمع على فَعَلَة غيره؛ قال: وعندي أَنهم توهموا فيه فاعلاً، ولذلك كَسَّروه على فَعَلة. وحَكى أَبو زيد في جمعه: خُبُوثٌ، وهو نادر أَيضاً، والأُنثى: خَبِيثةٌ. وفي التنزيل العزيز: ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائِثَ. وخَبُثَ الرجلُ خُبْثاً، فهو خَبيثٌ أَي خَبٌّ رَدِيءٌ. الليث: خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خَباثَةً وخُبْثاً، فهو خَبيثٌ، وبه خُبْثٌ وخَباثَةٌ؛ وأَخْبَثَ، فهو مُخْبِثٌ إِذا صار ذا خُبْثٍ وشَرٍّ. والمُخْبِثُ: الذي يُعَلِّمُ الناسَ الخُبْثَ. وأَجاز بعضُهم أَن يقال للذي يَنْسُبُ الناسَ إِلى الخُبْثِ: مُخْبِثٌ؛ قال الكُمَيْتُ: فطائفةٌ قد أَكْفَرُوني بِحُبِّكُمْ،
وطائِفَةُ قالوا: مُسِيءٌ ومُذْنِبُ
أَي نَسَبُوني إِلى الكُفْر. وفي حديث أُنس: أَنَّ النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا أَراد الخَلاءَ، قال: أَعُوذُ بالله من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ ورواه الأَزهري بسنده عن زيد بن أَرْقَمَ قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِنَّ هذه الحُشُوشَ مُحْتَضَرَة، فإِذا دَخَلَ أَحدُكم فلْيَقُلْ: اللهم إِني أَعوذ بك من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ قال أَبو منصور: أَراد بقوله مُحْتَضَرة أَي يَحْتَضِرُها الشياطينُ، ذُكورُها وإِناثُها. والحُشُوشُ: مواضعُ الغائط. وقال أَبو بكر: الخُبْثُ الكُفْرُ؛ والخَبائِثُ: الشياطين. وفي حديث آخر: اللهم إِني أَعوذ بك من الرِّجْسِ النَّجِسِ الخَبيثِ المُخْبِثِ؛ قال أَبو عبيد: الخَبِيثُ ذو الخُبْثِ في نَفْسه؛ قال: والمُخْبِثُ الذي أَصحابُه وأَعوانه خُبَثاء، وهو مثل قولهم: فلانٌ ضَعِيف مُضْعِفٌ، وقَوِيٌّ مُقْوٍ، فالقويُّ في بدنه، والمُقْوِي الذي تكون دابتُه قَويَّةً؛ يريد: هو الذي يعلمهم الخُبْثَ، ويُوقعهم فيه. وفي حديث قَتْلَى بَدْرٍ: فأُلْقُوا في قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ، أَي فاسدٍ مُفْسِدٍ لما يَقَع فيه؛ قال: وأَما قوله في الحديث: من الخُبْثِ والخَبائِثِ؛ فإِنه أَراد بالخُبْثِ الشَّرَّ، وبالخَبائِثِ الشياطين؛ قال أَبو عبيد: وأُخْبِرْتُ عن أَبي الهيثم أَنه كان يَرْويه من الخُبُث، بضم الباء، وهو جمعُ الخَبيث، وهو الشيطان الذَّكر، ويَجْعَلُ الخَبائِثَ جمعاً للخَبيثة مِن الشياطين. قال أَبو منصور: وهذا عندي أَشْبَهُ بالصواب. ابن الأَثير في تفسير الحديث: الخُبُثُ، بضم الباء: جمع الخَبِيثِ، والخَبائثُ: جمع الخَبيثة؛ يُريد ذكورَ الشياطين وإِناثَهم؛ وقيل: هو الخُبْثُ، بسكون الباء، وهو خلافُ طَيِّبِ الفِعْل من فُجُور وغيره، والخَبائِثُ، يُريد بها الأَفعالَ المذمومة والخِصالَ الرَّديئةَ.
وأَخْبَثَ الرجلُ أَي اتَّخَذَ أَصحاباً خُبَثاء، فهو خَبِيثٌ مُخْبِثٌ، ومَخْبَثانٌ؛ يقال: يا مَخْبَثانُ وقوله عز وجل: الخَبيثاتُ للخَبيثينَ، والخَبيثُونَ للخَبيثاتِ؛ قال الزجَّاج: معناه الكلماتُ الخَبيثاتُ للخَبيثينَ من الرجالِ والنساءِ؛ والرجالُ الخبيثونَ للكلماتِ الخَبيثاتِ؛ أَي لا يَتَكَلَّم بالخَبيثاتِ إِلاَّ الخَبيثُ من الرجالِ والنساء؛ وقيل: المعنى الكلماتُ الخبيثاتُ إِنما تَلْصَقُ بالخَبيثِ من الرجالِ والنساء، فأَما الطاهرونَ والطاهراتُ، فلا يَلْصَقُ بهم السَّبُّ؛ وقيل: الخبيثاتُ من النساءِ للخَبيثين من الرجالِ، وكذلك الطَّيِّباتُ للطَّيِّبينَ. وقد خَبُثَ خُبْثاً وخَباثَةً وخَبَاثِيَةً: صار خَبِيثاً. أَخْبَثَ: صار ذا خُبْثٍ. وأَخْبَثَ: إِذا كان أَصحابه وأَهلُه خُبَثاء، ولهذا قالوا: خَبِيثٌ مُخْبِثٌ، والاسم: الخِبِّيثى. وتَخابَثَ: أَظْهَر الخُبْثَ؛ وأَخْبَثَه غيره: عَلَّمه الخُبْثَ وأَفْسَده.
ويقال في النداء: يا خُبَثُ كما يقال يا لُكَعُ تُريدُ: يا خَبِيثُ. وسَبْيٌ خِبْثَةٌ: خَبِيثٌ، وهو سَبْيُ من كان له عهدٌ من أَهل الكفر، لا يجوز سَبْيُه، ولا مِلْكُ عبدٍ ولا أَمةٍ منه.
وفي الحديث: أَنه كَتَب للعَدَّاء بن خالد أَنه اشترى منه عبداً أَو أَمة، لا دَاءَ ولا خِبْثةَ ولا غائلةَ. أَراد بالخِبْثة: الحرام، كما عَبَّرَ عن الحلال بالطَّيِّب، والخِبْثَةُ نوعٌ من أَنواع الخَبيثِ؛ أَراد أَنه عبدٌ رقيقٌ، لا أَنه من قوم لا يَحِلُّ سَبْيُهم كمن أُعْطِيَ عَهْداً وأَماناً، وهو حُرٌ في الأَصل. وفي حديث الحجاج أَنه قال لأَنس: يا خِبْثة؛ يُريد: يا خَبِيثُ ويقال الأَخلاق الخَبيثة: يا خِبْثَةُ. ويُكتَبُ في عُهْدةِ الرقيق: لا داءَ، ولا خِبْثَةَ، ولا غائِلَةَ؛ فالداءُ: ما دُلِّسَ فيه من عَيْبٍ يَخْفى أَو علةٍ باطِنةٍ لا تُرَى، والخِبْثَةُ: أَن لا يكون طِيَبَةً، لأَِنه سُبِيَ من قوم لا يَحِلُّ اسْترقاقُهم، لعهدٍ تَقَدَّم لهم، أَو حُرِّيَّة في الأَصل ثَبَتَتْ لهم، والغائلةُ: أَن يَسْتَحِقَّه مُسْتَحِقٌّ بِمِلْكٍ صَحَّ له، فيجب على بائعه ردُّ الثمَن إِلى المشتري. وكلُّ من أَهْلك شيئاً قد غالَه واغـتاله، فكأَن استحقاقَ المالكِ إِياه، صار سبباً لهلاك الثمَن الذي أَدَّاه المشتري إِلى البائع.ومَخْبَثَان: اسم معرفة، والأُنْثَى: مَخْبَثَانةٌ. وفي حديث سعيد: كَذَبَ مَخْبَثَانٌ، هو الخَبيثُ؛ ويقال للرجل والمرأَة جميعاً، وكأَنه يدلُّ على المبالغة؛ وقال بعضهم: لا يُسْتَعْمَلُ مَخْبَثانٌ إِلاَّ في النداء خاصة.
ويقال للذكر: يا خُبَثُ وللأُنْثَى: يا خَباثِ مثل يا لَكَاعِ، بني على الكسر، وهذا مُطَّرِدٌ عند سيبويه. وروي عن الحسن أَنه قال يُخاطِبُ الدنيا: خَباثِ كلَّ عِيدانِكِ مَضَِضْنا، فوَجَدْنا عاقبتَهُ مُرًّا يعني الدنيا. وخَباثِ بوزن قَطامِ: مَعْدُولٌ من الخُبْثِ، وحرف النداء محذوف، أَي يا خَباثِ. والمَضُّ: مثلُ المَصّ؛ يريد: إِنَّا جَرَّبْناكِ وخَبَرْناكِ، فوَجَدْنا عاقِبَتَكِ مُرَّةً. والأَخابِثُ: جمعُ الأَخْبَثِ؛ يقال: هم أَخابِثُ الناس.
ويقال للرجل والمرأَة: يا مَخْبَثانُ، بغير هاءٍ للأُنْثَى. والخِبِّيثُ: الخَبِيثُ، والجمع خِبِّيثُونَ.
والخابِثُ: الرَّديُّ من كل شيء فاسدٍ.
يقال: هو خَبِيثُ الطَّعْم، وخَبِيثُ اللَّوْنِ، وخَبِيثُ الفِعْل. والحَرامُ البَحْتُ يسمى: خَبِيثاً، مثل الزنا، والمال الحرام، والدم، وما أَشْبهها مما حَرَّمه الله تعالى، يقال في الشيء الكريه الطَعْمِ والرائحة: خَبيثٌ، مثل الثُّوم والبَصَلِ والكَرّاثِ؛ ولذلك قال سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: من أَكل من هذه الشجرة الخَبيثة، فلا يَقْرَبَنَّ مسجدَنا. وقال الله تعالى في نعت النبيّ، صلى الله عليه وسلم: يُحِلُّ لهم الطَّيِّبات ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائثَ؛ فالطَّيِّباتُ: ما كانت العربُ تَسْتَطِيبُه من المآكل في الجاهلية، مما لم ينزل فيه تحريم، مثل الأَزْواج الثمانية، ولُحوم الوحْش من الظِّباء وغيرها، ومثل الجراد والوَبْر والأَرْنبِ واليَرْبُوع والضَّبِّ؛ والخَبائثُ: ما كانت تَسْتَقْذِرُه ولا تأْكله، مثل الأَفاعي والعَقاربِ والبَِرَصةِ والخَنافِسِ والوُرْلانِ والفَأْر، فأَحَلَّ الله، تعالى وتقدّس، ما كانوا يَسْتَطِيبون أَكلَه، وحَرَّم ما كانوا يَسْتَخْبثونه، إِلاّ ما نَصَّ على تحريمه في الكتاب، من مثل الميتة والجم ولحم الخنزير وما أُهِلَّ لغير الله به عند الذبْحِ، أَو بَيَّنَ تَحْريمه على لسان سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، مِثْلُ نَهْيِه عن لُحُوم الحُمُر الأَهلية، وأَكْلِ كلِّ ذي نابٍ من السِّباع، وكلّ ذي مِخْلبٍ من الطَّير. ودَلَّت الأَلف واللام اللتان دخلتا للتعريف في الطَّيِّبات والخَبائث، على أَن المراد بها أَشياءُ معهودةٌ عند المخاطَبين بها، وهذا قول محمد بن ادريس الشافعي، رضي الله عنه. وقولُه عز وجل: ومثلُ كَلِمةٍ خَبيثةٍ كشجرةٍ خَبيثةٍ؛ قيل: إِنها الحَنْظَلُ؛ وقيل: إنها الكَشُوثُ.
ابن الأَعرابي: أَصلُ الخُبْثِ في كلام العرب: المكروه؛ فإِن كان من الكلام، فهو الشَّتْم، وإن كان من المِلَل، فهو الكُفْر، وإِن كان من الطعام، فهو الحرام، وإِن كان من الشَّراب، فهو الضَّارُّ؛ ومنه قيل لما يُرْمَى من مَنْفِيِّ الحديد: الخَبَث؛ ومنه الحديث: إِن الحُمَّى تَنْفِي الذُّنوب، كما يَنْفِي الكِيرُ الخَبَث. وخَبَثُ الحديدِ والفضَّة، بفتح الخاء والباء: ما نَفاه الكِيرُ إِذا أُذِيبا، وهو لا خَيْرَ فيه، ويُكْنى به عن ذي البَطْنِ.
وفي الحديث: نَهَى عن كلِّ دواءٍ خَبيث؛ قال ابن الأَثير: هو من جهتين: إِحداهما النجاسة، وهو الحرام كالخمر والأَرواث والأَبوال، كلها نجسة خبيثة، وتناوُلها حرام، إِلاَّ ما خصته السُّنَّة من أَبوال الإِبل، عند بعضهم، ورَوْثِ ما يؤكل لحمه عند آخرين؛ والجهةُ الأُخْرى من طَريق الطَّعْم والمَذاق؛ قال: ولا ينكر أَن يكون كره ذلك لما فيه من المشقة على الطباع، وكراهية النفوس لها؛ ومنه الحديث: من أَكل من هذه الشجرة الخبيثة لا يَقْرَبَنَّ مسجدَنا؛ يُريد الثُّوم والبصل والكَرّاثَ، وخُبْثُها من جهة كراهة طعمها ورائحتها، لأَنها طاهرة، وليس أَكلها من الأَعذار المذكورة في الانقطاع عن المساجد، وإِنما أَمَرَهم بالاعتزال عقوبةً ونكالاً، لأَنه كان يتأَذى بريحها وفي الحديث: مَهْرُ البَغِيِّ خَبِيثٌ، وثمنُ الكلب خبيثٌ، وكَسْبُ الحجَّامِ خبيثٌ. قال الخطابي: قد يَجْمَع الكلامُ بين القَرائن في اللفظ ويُفْرَقُ بينها في المعنى، ويُعْرَفُ ذلك من الأَغراض والمقاصد؛ فأَما مَهْرُ البَغِيِّ وثمنُ الكلب، فيريد بالخَبيث فيهما الحرامَ، لأَن الكلب نَجِسٌ، والزنا حرام، وبَذْلُ العِوَضِ عليه وأَخذُه حرامٌ؛ وأَما كسبُ الحجَّام، فيريد بالخَبيث فيه الكراهيةَ، لأَن الحجامة مباحة، وقد يكون الكلامُ في الفصل الواحد، بعضُه على الوجوب، وبعضُه على النَّدْبِ، وبعضُه على الحقيقة، وبعضه على المجاز، ويُفْرَقُ بينهما بدلائل الأُصول، واعتبار معانيها.
والأَخْبَثانِ: الرجيع والبول، وهما أَيضاً السَّهَرُ والضَّجَرُ، ويقال: نَزَل به الأَخْبَثانِ أَي البَخَر والسَّهَرُ. وفي الحديث: لا يُصَلِّي الرجلُ، وهو يُدافعُ الأَخْبَثَيْنِ؛ عَنى بهما الغائط والبولَ. الفراء: الأَخْبَثانِ القَيءُ والسُّلاح؛ وفي الصحاح: البولُ والغائط. وفي الحديث: إِذا بَلَغَ الماءُ قُلَّتَيْنِ لم يَحْمِل خَبَثاً. الخَبَثُ، بفتحتين: النَّجَسُ. وفي حديث هِرَقْلَ: فأَصْبحَ يوماً وهو خَبِيثُ النَّفْسِ أَي ثَقِيلُها كرِيهُ الحال؛ ومنه الحديث: لا يَقُولَنَّ أَحَدُكم: خَبُثَتْ نَفْسي أَي ثَقُلَتْ وغَثَتْ، كأَنَّه كَرِهَ اسمَ الخُبْثِ.
وطعام مَخْبَثَةٌ: تَخْبُثُ عنه النَّفْسُ؛ وقيل: هو الذي من غير حلّه؛ وقولُ عَنْترة:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرِ نِعْمةٍ،
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لنَفْسِ المُنْعِم
أَي مَفْسدة.
والخِبْثة: الزِّنْية؛ وهو ابن خِبْثة، لابن الزِّنْية، يقال: وُلِدَ فلانٌ لخِبْثةٍ أَي وُلِدَ لغير رِشْدةٍ. وفي الحديث؛ إِذا كَثُر الخُبْثُ كان كذا وكذا؛ أَراد الفِسْقَ والفُجور؛ ومنه حديث سعدِ بن عُبادة: أَنه أُتِيَّ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، برَجُلٍ مُخْدَجٍ سَقِيمٍ، وُجِدَ مع أَمَةٍ يَخْبُثُ بها أَي يَزْني.

### Türkçe

**الخَبِيثُ**: rızıktan, evlâttan ve insanlardan **الطَّيِّبِ**’in zıddı; ve onun sözü:
أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ
İbn Sîde dedi: ancak **الخَبِيثِ** ekinine (göndermeyi) kastetti; sonra **الثاء**’yı **ياء**’ya بدل etti, sonra idğam etti; cem‘i: **خُبَثاء**, **خِبَاثٌ**, ve **خَبَثَة**, Kurâ‘dan (rivayetle); dedi: ve الكلام’da onun dışında **فَعيل**’in **فَعَلَة** üzerine cem‘ edileni yoktur; dedi: ve benim yanımda, onda **فاعلاً**’ı vehmettiler, bu yüzden onu **فَعَلة** üzerine kırdılar. Ebû Zeyd onun cem‘inde **خُبُوثٌ**’u hikâye etti; o da nadirdir ayrıca; müennesi: **خَبِيثةٌ**. Aziz tenzilde: **الخَبائِثَ**’i onlara haram kılar. Ve adam **خَبُثَ** **خُبْثاً**; o hâlde o **خَبيثٌ**’tir, yani **خَبٌّ** kötü, düşük.

Leys: şey **خَبُثَ**; **يَخْبُثُ** **خَباثَةً** ve **خُبْثاً**; o hâlde o **خَبيثٌ**’tir; onda **خُبْثٌ** ve **خَباثَةٌ** vardır; ve **أَخْبَثَ**, o hâlde o **مُخْبِثٌ**’tir, **خُبْثٍ** ve şer sahibi olunca. Ve **المُخْبِثُ**: insanlara **الخُبْثَ** öğreten kimsedir. Bazıları, insanları **الخُبْثِ**’e nisbet eden kimseye **مُخْبِثٌ** denilmesini câiz gördü; Kümeyt dedi:
فطائفةٌ قد أَكْفَرُوني بِحُبِّكُمْ،
وطائِفَةُ قالوا: مُسِيءٌ ومُذْنِبُ
yani beni küfre nisbet ettiler. Enes hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, helâya gitmek istediğinde derdi: **أَعُوذُ بالله من الخُبْثِ والخَبائِثِ**; Ezherî onu senediyle Zeyd b. Erkâm’dan rivayet etti, dedi: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Şu **الحُشُوشَ** **مُحْتَضَرَة**’dır; sizden biri girince desin: **اللهم إِني أَعوذ بك من الخُبْثِ والخَبائِثِ**”; Ebû Mansûr dedi: **مُحْتَضَرة** sözüyle kastetti, yani şeytanlar onu hazırlar, erkekleri ve dişileri. Ve **الحُشُوشُ**: dışkı yerleridir. Ebû Bekir dedi: **الخُبْثُ** küfürdür; **الخَبائِثُ**: şeytanlardır. Başka bir hadîste: **اللهم إِني أَعوذ بك من الرِّجْسِ النَّجِسِ الخَبيثِ المُخْبِثِ**; Ebû Ubeyd dedi: **الخَبِيثُ** kendi nefsinde **الخُبْثِ** sahibi olandır; dedi: ve **المُخْبِثُ** o kimsedir ki onun ashabı ve yardımcıları **خُبَثاء**’dır; ve o, onların “falanca **ضَعِيف مُضْعِفٌ** ve **قَوِيٌّ مُقْوٍ**” sözü gibidir; güçlü, bedeninde (güçlü)dür; **المُقْوِي** ise biniti güçlü olandır; ister: o, onlara **الخُبْثَ** öğretir ve onları ona düşürür. Bedir ölüleri hadîsinde: “Onlar **قَلِيبٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ** içine atıldılar”; yani içine düşeni bozan, fesadlı, ifsad edici. Dedi: hadîste “**من الخُبْثِ والخَبائِثِ**” sözüne gelince; o, **الخُبْثِ** ile şerri, **الخَبائِثِ** ile şeytanları kastetti; Ebû Ubeyd dedi: ve bana Ebû Heysem’den haber verildi ki onu **الخُبُث**’tan, bâ’yı zamme ile, rivayet ederdi; o, **الخَبيث**’in cem‘idir; o, erkek şeytandır; ve **الخَبائِثَ**’i şeytanlardan **الخَبيثة**’nin cem‘i yapar. Ebû Mansûr dedi: bu, benim yanımda, doğruya daha benzer.

İbnü’l-Esîr hadîsin tefsirinde: **الخُبُثُ**, bâ’yı zamme ile: **الخَبِيثِ**’in cem‘idir; **الخَبائثُ**: **الخَبيثة**’nin cem‘idir; şeytanların erkeklerini ve dişilerini ister; ve denildi: o, bâ’sı sâkin **الخُبْثُ**’tur; o, fücûr ve başkası gibi fiilin **طَيِّبِ**’inin hilâfıdır; ve **الخَبائِثُ**, onunla zemmedilmiş fiilleri ve düşük huyları ister.

Ve adam **أَخْبَثَ**; yani **خُبَثاء** ashab edindi; o hâlde o **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ** ve **مَخْبَثانٌ**’dır; denir: **يا مَخْبَثانُ**. Ve azze ve celle’nin sözü: **الخَبيثاتُ للخَبيثينَ، والخَبيثُونَ للخَبيثاتِ**; Zeccâc dedi: mânâsı, erkeklerden ve kadınlardan **الخَبيثينَ** için **الكلماتُ الخَبيثاتُ**’tır; ve **الخبيثونَ** erkekler, **الكلماتِ الخَبيثاتِ** içindir; yani erkeklerden ve kadınlardan **الخَبيثُ**’ten başkası **الخَبيثاتِ** ile konuşmaz; ve denildi: mânâ, **الكلماتُ الخبيثاتُ** ancak erkeklerden ve kadınlardan **الخَبيثِ**’e yapışır; ama **الطاهرونَ** ve **الطاهراتُ**’a sövme yapışmaz; ve denildi: kadınlardan **الخبيثاتُ**, erkeklerden **الخَبيثين** içindir; ve كذلك **الطَّيِّباتُ للطَّيِّبينَ**. Ve **خَبُثَ** **خُبْثاً** ve **خَباثَةً** ve **خَبَاثِيَةً**: **خَبِيثاً** oldu. **أَخْبَثَ**: **خُبْثٍ** sahibi oldu. Ve **أَخْبَثَ**: ashabı ve ehli **خُبَثاء** olunca; bunun için dediler: **خَبِيثٌ مُخْبِثٌ**; ve isim: **الخِبِّيثى**. Ve **تَخابَثَ**: **الخُبْثَ**’ü izhar etti; ve başkası onu **أَخْبَثَه**: ona **الخُبْثَ** öğretti ve onu ifsad etti.

Nidâda denir: **يا خُبَثُ**; nasıl denirse **يا لُكَعُ**; muradın: **يا خَبِيثُ**.

Ve **سَبْيٌ خِبْثَةٌ**: **خَبِيثٌ**; ve o, küfür ehlinden kendisi için ahid olanın esir edilmesidir; onun esir edilmesi câiz değildir, ondan bir köle veya câriye mülkü de (câiz değildir).

Hadîste: o, Addâ’ b. Hâlid’e yazdı ki ondan bir köle veya câriye satın aldı: **لا دَاءَ ولا خِبْثةَ ولا غائلةَ**. **الخِبْثة** ile haramı kastetti; nasıl ki helâli **الطَّيِّب** ile ifade etti; ve **الخِبْثَةُ** **الخَبيثِ**’in türlerinden bir türdür; kastetti: o, köle bir rıkktır; yoksa ahid ve emân verilmiş kimse gibi esir edilmesi helâl olmayan bir kavimdendir (demek) değildir; ve o, aslında hürdür. Haccâc hadîsinde: Enes’e dedi: **يا خِبْثة**; ister: **يا خَبِيثُ**; ve denir: **الأَخلاق الخَبيثة**: **يا خِبْثَةُ**. Ve rıkkin ahd-nâmesinde yazılır: **لا داءَ، ولا خِبْثَةَ، ولا غائِلَةَ**; **الداءُ**: onda gizlenmiş ayıptan yahut görülmeyen bâtınî hastalıktan gizlenen şeydir; **الخِبْثَةُ**: **طِيَبَةً** olmamasıdır; çünkü o, kendileri için geçmiş bir ahid sebebiyle yahut aslî bir hürriyet kendileri için sabit olduğu için, esir edilmesi helâl olmayan bir kavimden esir edilmiştir; ve **الغائلةُ**: bir müstehak, kendisi için sahih olmuş bir mülkle ona hak kazanmasıdır; böylece satıcısına, bedeli müşteriye geri vermek vacip olur. Ve her kim bir şeyi helâk ettiyse, onu **غالَه** ve **اغـتاله**; sanki mâlikin ona istihkakı, müşterinin satıcıya ödediği bedelin helâkine sebep oldu.

Ve **مَخْبَثَان**: özel isimdir; müennesi: **مَخْبَثَانةٌ**. Saîd hadîsinde: **كَذَبَ مَخْبَثَانٌ**; o, **الخَبيثُ**’tir; erkeğe ve kadına birlikte denir; ve sanki mübalağaya delâlet eder; bazıları dedi: **مَخْبَثانٌ** ancak nidâda özellikle استعمال olunur.

Ve erkeğe denir: **يا خُبَثُ**; müennese: **يا خَباثِ**; مثل **يا لَكَاعِ**; kesre üzerine bina edildi; ve bu, Sîbeveyh’e göre muttariddir. Hasan’dan rivayet olundu ki dünyaya hitap ederek dedi: **خَباثِ** كلَّ عِيدانِكِ مَضَِضْنا، فوَجَدْنا عاقبتَهُ مُرًّا
yani dünya. Ve **خَباثِ** (vezni **قَطامِ**): **الخُبْثِ**’ten ma‘dûldür; ve nidâ harfi hazfedilmiştir; yani **يا خَباثِ**. Ve **المَضُّ**: **المَصّ** gibidir; ister: seni denedik ve seni tecrübe ettik; sonra âkıbetini acı bulduk. Ve **الأَخابِثُ**: **الأَخْبَثِ**’in cem‘idir; denir: onlar insanların **أَخابِثُ**’idir.

Ve erkeğe ve kadına denir: **يا مَخْبَثانُ**; müennese için هاء olmaksızın.

Ve **الخِبِّيثُ**: **الخَبِيثُ**; cem‘i **خِبِّيثُونَ**.

Ve **الخابِثُ**: her fâsid şeyden düşük olan.

Denir: o **خَبِيثُ الطَّعْم** ve **خَبِيثُ اللَّوْنِ** ve **خَبِيثُ الفِعْل**’dir.

Ve sırf haram, **خَبِيثاً** diye adlandırılır; zina gibi, haram mal gibi, kan gibi ve Allah Teâlâ’nın haram kıldığı bunlara benzer şeyler. Kötü tatlı ve kokulu şey hakkında denir: **خَبيثٌ**; sarımsak, soğan ve pırasa gibi; bunun için efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Kim bu **الشجرة الخَبيثة**’den yerse, mescidimize yaklaşmasın.” Ve Allah Teâlâ, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, vasfında dedi: **يُحِلُّ لهم الطَّيِّبات ويُحَرِّمُ عليهم الخَبائثَ**; **الطَّيِّباتُ**: câhiliyede Arapların yiyeceklerden hoş bulduğu, hakkında tahrim inmeyen şeylerdir; **الأَزْواج الثمانية** gibi; ve ceylan ve başkası gibi vahşî hayvan etleri gibi; ve çekirge, **الوَبْر**, tavşan, **اليَرْبُوع**, **الضَّبِّ** gibi; ve **الخَبائثُ**: onların iğrendiği ve yemediği şeylerdir; yılanlar, akrepler, **البَِرَصةِ**, **الخَنافِسِ**, **الوُرْلانِ**, fare gibi; böylece Allah, yüce ve mukaddes, onların yemesini hoş bulduklarını helâl kıldı, onların **يَسْتَخْبثونه** saydıklarını haram kıldı; ancak kitapta tahrimine nass gelen, meyte, kan ve domuz eti ve kesimde Allah’tan başkası adına boğazlanan gibi; yahut efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, diliyle tahrimini beyan ettiği; evcil eşek etlerinden nehyetmesi gibi; ve yırtıcılardan her azı dişli olanı ve kuşlardan her pençeli olanı yeme gibi. Ve **الطَّيِّبات** ve **الخَبائث**’te ta‘rîf için giren iki **الأَلف واللام** delâlet etti ki murad, muhataplar yanında ma‘lûm olan şeylerdir; bu, Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî’nin, Allah ondan razı olsun, sözüdür. Ve azze ve celle’nin sözü: **ومثلُ كَلِمةٍ خَبيثةٍ كشجرةٍ خَبيثةٍ**; denildi: o **الحَنْظَلُ**’dır; ve denildi: o **الكَشُوثُ**’tur.

İbnü’l-A‘râbî: Arapların كلام’ında **الخُبْثِ**’in aslı: mekruhtur; eğer sözden ise, o **الشَّتْم**’dir; eğer dinlerden ise, o **الكُفْر**’dür; eğer yemekten ise, o haramdır; eğer içecekten ise, o zararlı olandır; bundan dolayı, sürgünlenmiş demirden atılana **الخَبَث** denildi; ve ondan hadîs: “Şüphesiz humma günahları sürer; nasıl ki körük **الخَبَث**’i sürer.” Ve demirin ve gümüşün **خَبَثُ**’u, hâ ve bâ’yı fetha ile: eritildiklerinde körüğün sürdüğü şeydir; onda hayır yoktur; ve onunla karın sahibi hakkında kinaye yapılır.

Hadîste: her **دواءٍ خَبيث**’ten nehyetti; İbnü’l-Esîr dedi: o iki yöndendir: birincisi necasettir; ve o, şarap, dışkılar ve idrarlar gibi haramdır; hepsi necis, **خبيثة**’dir; onları تناول etmek haramdır; ancak sünnetin tahsis ettiği, bazılarına göre deve idrarları ve başkalarına göre eti yenilenin dışkısı müstesna; ikinci yön, tat ve lezzet yolundandır; dedi: tabiatlara meşakkat ve nefislerin onu kerih görmesi sebebiyle bunu kerih görmüş olması inkâr olunmaz; ve ondan hadîs: “Kim bu **الشجرة الخبيثة**’den yerse mescidimize yaklaşmasın”; sarımsak, soğan ve pırasayı ister; ve onun **خُبْثُ**’u, tadının ve kokusunun kerihliği yönündendir; çünkü o temizdir; ve onu yemek, mescitlerden kesilmede zikredilen özürlerden değildir; ancak onlara uzak durmayı ceza ve ibret olarak emretti; çünkü onun kokusundan eziyet görürdü. Ve hadîste: “**مَهْرُ البَغِيِّ خَبِيثٌ**; ve köpeğin bedeli **خبيثٌ**; ve hacamatçının kazancı **خبيثٌ**.” Hattâbî dedi: söz, lafızda karineleri bir araya getirir de mânâda araları ayrılır; bu, أغراض ve مقاصد’den bilinir; **مَهْرُ البَغِيِّ** ve köpeğin bedeline gelince, onlarda **الخَبيث** ile haramı ister; çünkü köpek necistir ve zina haramdır; onun üzerine bedel بذل etmek ve onu almak haramdır; hacamatçının kazancına gelince, onda **الخَبيث** ile kerâheti ister; çünkü hacamat mubahtır. Ve söz, tek fasıl içinde olur: bir kısmı vücûb üzere, bir kısmı nedb üzere, bir kısmı hakikat üzere, bir kısmı mecaz üzere; ve araları usûl delilleriyle ve mânâlarını اعتبار ile ayrılır.

Ve **الأَخْبَثانِ**: dışkı ve idrar; ve onlar ayrıca uykusuzluk ve sıkıntıdır; ve denir: ona **الأَخْبَثانِ** indi; yani ağız kokusu ve uykusuzluk. Hadîste: “Kişi, **الأَخْبَثَيْنِ**’i defederken namaz kılmaz”; onunla dışkı ve idrarı kastetti. Ferrâ: **الأَخْبَثانِ** kusmuk ve **السُّلاح**’tır; **الصحاح**’ta: idrar ve dışkıdır. Hadîste: “Su **قُلَّتَيْنِ**’e ulaşınca **خَبَثاً** taşımaz.” **الخَبَثُ**, iki fetha ile: necis. Hırakl hadîsinde: “Bir gün sabahladı, o **خَبِيثُ النَّفْسِ** idi”; yani nefsi ağır, hâli kerih. Ve ondan hadîs: “Sizden biri demesin: **خَبُثَتْ نَفْسي**”; yani ağırlaştı ve bulandı; sanki **الخُبْثِ** ismini kerih gördü.

Ve **طعام مَخْبَثَةٌ**: nefis ondan **تَخْبُثُ**; ve denildi: o, helâlinden olmayan şeydir; ve Antara’nın sözü:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرِ نِعْمةٍ،
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لنَفْسِ المُنْعِم
yani bir ifsaddır.

Ve **الخِبْثة**: zinâlık; ve o, **ابن خِبْثة**’dir; **ابن الزِّنْية** için; denir: falanca **لخِبْثةٍ** doğdu; yani **لغير رِشْدةٍ** doğdu. Hadîste: “**إِذا كَثُر الخُبْثُ** oldu, şöyle şöyle oldu”; fıskı ve fücûru kastetti; ve ondan Sa‘d b. Ubâde hadîsi: Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sakat, hasta bir adam getirildi; bir câriye ile birlikte bulundu, onunla **يَخْبُثُ**; yani zina eder.
