# خبز (خ-ب-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hubz ekmek demektir

- Harfler: خ - ب - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خُبْزًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/siga/%D8%AE%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%B2%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Ekmek | 1 | 1 | [12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/ayet/12:36.md) |

## Mücavir kökler — 18 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Yusr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
2. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
3. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
4. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Baş demektir
5. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kepçe, kefe demektir
6. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Tayr” kuş demektir
7. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Üst
8. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haml: İple yüklenen yük demektir
9. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
10. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
11. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
12. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
13. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
14. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alet kaldıraç demektir
15. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
16. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uhur ense demektir
17. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
18. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md), [طحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%86.md), [عجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi el ile yoğurmak, ezmek, sertçe vurup biçimlendirmek ve ateşte pişirerek ekmek haline getirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Emek ve işleme süreçlerinden geçerek insanın temel yaşamsal rızkı ve besin kaynağı haline gelen somut gıda |
| Çekirdek Özet 3 | Ham maddenin işlenerek mamul değere dönüşmesi, rüya sembolizminde hayatın devamlılığı ve fıtri ihtiyaçların temsili |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca hazır bir nesneye indirgeyip arkasındaki yoğurma, dövme ve dönüştürme emeğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Sertçe vurma, gizleme, altüst etme, sarsarak veya döverek biçimini değiştirme hareketi; [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) (yere sertçe vurmak), [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) (posayı cevherden vurup ayırmak), [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) (derinlemesine araştırıp altını üstüne getirmek) ve [خبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84.md) (düzeni sarsmak) köklerinde bu dinamik açıkça görülür. | ز | Çekirdeğin genel sarsma ve ezme hareketine kesme, parçalama ve sınırlandırarak somut bir kütle haline getirme nüansı eklenmiş; unun suyla dövülüp yoğrulması ve pişirilerek somut bir gıda kütlesine dönüştürülmesi anlamı kesinleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesi üzerinden yoğunlaşma; ham maddenin dış etkilerden korunması, iç içe geçirilerek hapsedilmesi ve yoğunlaştırılması (harf imgesi ikiz harf ح üzerinden türetilmiştir). |  |
| ب | Ev, çadır veya iç mekân imgesi; toplanan unsurların bir kapta veya fırın içinde bir araya getirilmesi, muhafaza edilmesi ve mayalanması. |  |
| ز | Kesici alet veya ayırma hareketi; yoğrulan kütlenin kesilerek porsiyonlanması, biçimlendirilmesi ve pişmeye hazır parçalara ayrılması. |  |
| خبز | Ham maddenin bir kap veya çukur içinde yoğun bir vuruşla yoğrulup toparlanması, kesilip şekillendirilerek ateşte pişirilmesi ve temel bir besin kalıbına dönüştürülmesi hareketini gösterir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye elle sertçe vurmak, bastırmak ve ezmektir; devenin ön ayaklarıyla yere veya sa'dân otuna sertçe basarak ezmesi bu kökle ifade edilir. Buradan unun suyla dövülerek yoğrulması ve külde ya da fırında pişirilen ekmek anlamına geçmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde devenin hızlı ve sert adımlarla yeri döverek sürülmesini anlatmak üzere bu kökten fiil kullanılır: لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً / ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi hayatında sıcak kül ve köz içine gömülerek pişirilen ekmeğe خُبْزَةُ مَلَّةٍ denir; devenin otu ayaklarıyla çiğnemesi تَخَبَّزَتِ الإِبِلُ السَّعْدَانَ şeklinde aktarılır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خبز kökü özellikle Güneybatı Sami (Arapça) kolunda gıda hazırlama, yoğurma ve pişirme zanaatını niteleyen özgün bir gelişim çizgisine sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde genel olarak ekmek ve tahıl mamulü için [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) kökünden türeyen kelimeler (İbranice lehem) kullanılırken, Arapça bu kökü et için tahsis etmiş; ekmek için ise hamurun yoğrulması, dövülmesi ve işlenmesi sürecini temsil eden خبز kökünü öne çıkarmıştır. Bununla birlikte klasik Süryanicede pişirmek veya hazırlamak anlam alanıyla temas eden köklerle fonetik paralellikler kurulabilmektedir. Kökün ilksel çekirdeği doğrudan fiziksel olarak elle vurma, bastırma ve şekil verme hareketidir; bu hareket tahılın suyla birleştiğinde yoğrulması fiiliyle semantik bir kesişme yaşayarak Arapçada ekmeğin birincil adına dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Elle sertçe vurma ve ezme fiilinden hamur yoğurma ve ekmek yapma eylemine geçiş | Kökün asıl anlamı dövmek ve ezmektir; hamurun elle bastırılarak yoğrulması ve ateşte pişirilmesi sebebiyle mamul gıdaya bu ad verilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçada ekmek kavramının [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) kökünden ayrılarak zanaat ve yoğurma merkezli bu köke taşınması | İbranicede ekmek için lehem kullanılırken Arapçada bu anlam alanı yoğurma ve ezme kökenli bu kelimeyle karşılanmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denkliğine sahip doğrudan bir kökteş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve ilgili etimoloji sözlükleri.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبز | Anlamlı | Yoğurmak, dövmek, ekmek yapmak | Hamuru elle dövüp yoğurmak ve ateşte pişirerek ekmek haline getirmek; binek hayvanını sert sürmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [خزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8.md) | Anlamlı | Şişmek, kabarmak | Deride veya memede ağrısız biçimde meydana gelen kabarma, etin şişkin ve gevşek olması. | Kur'an'da geçmez; kabarma yönüyle mayalanma fikriyle temas eder. |
| [بخز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B2.md) | Anlamlı | Delmek, oymak, sertçe batırmak | Gözü oymak veya bir nesneye sivri bir şeyle sertçe vurup delik açmak. | Kur'an'da geçmez; sert fiziksel darbe payını taşır. |
| [بزخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%AE.md) | Anlamlı | Çökmek, beli bükülmek | Omurganın içeri doğru çökmesi, sırtın eğrilmesi, devenin ağır yük altında belinin aşağı doğru kıvrılması. | Kur'an'da geçmez; baskı altında şekil değiştirme payı taşır. |
| [زخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%A8.md) | Anlamlı | Şişmanlamak, dolgunlaşmak | Canlının etinin sıkılaşması, vücudunun irileşip dolgun hale gelmesi. | Kur'an'da geçmez; maddesel dolgunluk ve kütle kazanma yönü vardır. |
| زبخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Mühmel kombinasyondur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبز | Merkez | Emekle işlenmiş temel besin maddesi | Hamurun dövülüp yoğrulması ve ateşte pişirilmesiyle elde edilen mamul ekmek. | Yoğurma ve pişirme zanaatının doğrudan ürünüdür. |
| [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Genel beslenme ve tat alma | Besin maddesinin cinsine bakılmaksızın yenmesi, tadılması ve vücuda alınması. | خبز spesifik bir mamul gıdayı ifade ederken [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) genel yeme eylemini ve tadı içerir. |
| [طحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%86.md) | Komşu | Tahılın ezilip un haline getirilmesi | Taneli ürünlerin sürtünme ve ezilme yoluyla ufalanıp toz haline getirilmesi. | [طحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%86.md) ekmek sürecinin ilk aşaması olan un elde etme fiilidir, خبز ise yoğurma ve pişirmeyi kapsar. |
| [عجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86.md) | Komşu | Hamurun suyla karıştırılıp yoğrulması | Unun sıvı ile birleşip yumuşak ve esnek bir kütle haline getirilmesi. | [عجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86.md) yalnızca hamur yapma safhasıyken خبز pişirme ve mamul haline getirme sürecini de içerir. |
| [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) | Zıt | Açlık, besinsizlik ve yoksunluk | Midenin boş kalması, bedenin besin bulamamaktan ötürü zayıf düşmesi ve acıkması hali. | خبز açlığı gideren temel gıda maddesidir; köklerin temsil ettiği durumlar taban tabana zıttır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبز | Ekmek, yoğrulup pişirilen hamur | Hem elle yoğurma fiilini hem de ateşte pişirilerek elde edilen temel gıdayı karşılar. | Kesin |
| Latince | panis | Ekmek, temel rızık | Pişmiş hamur ekmeğini ve mecazen yaşamın asgari besin ihtiyacını karşılar; yoğurma eylemini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | bread | Ekmek, nafaka, geçimlik | Temel tahıl gıdasını karşılar; mecazi olarak geçim ve rızık anlamında kullanılır, ancak kökteki dövme/yoğurma eylemini içermez. | Kesin |
| Almanca | Brot | Ekmek, gıda | Fırınlanmış hamur mamulünü ve mecazen temel geçim vasıtasını ifade eder. | Kesin |
| Fransızca | pain | Ekmek | Fırında pişmiş temel hamur ürününü karşılar; kökün ilk fiziksel vurma/yoğurma eylemini doğrudan taşımaz. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خُبْزًا | Rüyada görülen somut ekmek ve temel gıda | Hz. Yusuf'un zindan arkadaşının rüyasında başı üstünde taşıdığını ve kuşların yediğini gördüğü ekmek; rüya tabiri ve mahkûmiyet bağlamı (Yûsuf [12:36](https://lisan.digital/tr/ayet/12:36.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık nazariyesi | Rızkın tanımı bağlamında insanın tükettiği ekmeğin doğrudan ilahi rızık sayılıp sayılmadığı ve haram rızık tartışmaları. | İnsanın hayatını idame ettiren temel ve somut gıda birimi olarak ele alınır. |
| Fıkıh | Nafaka ve kefaret hükümleri | Aile reisinin temin etmekle yükümlü olduğu asgari gıda standardı, yemin ve zıhar kefaretlerinde verilecek temel yiyecek türleri. | Beldenin yaygın tüketim maddesi olan temel geçimlik ve açlığı gideren asgari ölçü. |
| Tefsir | Kıssa ve rüya tabiri semantiği | Yûsuf suresindeki rüyanın tevilinde baş üstünde taşınan ekmeğin zevale, rızkın kesilmesine ve hayatın sona erişine delalet edişi. | Hayatın, rızkın ve bunların kaybıyla ölümün somut bir simgesi olarak tevil edilmesi. |
| Hadis | Şükür, israf ve ikram adabı | Ekmeğe hürmet edilmesi, nimetin zayi edilmemesi ve misafire ikram edilecek asgari ve temel rızık türü olarak zikredilmesi. | Bereketin, ilahi lütfun ve nankörlük edilmemesi gereken temel nimetin sembolü. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şükür ve nimet bilinci | Temel rızık simgesi | Hayatın devamı için zorunlu olan en yalın ilahi lütfu temsil etme | İnsanın hayatta kalması için en muhtaç olduğu ve kibrini kıran asgari besin modelidir. | Kesin |
| İlmi | Ziraat ve biyokimyasal dönüşüm | Mamul ürün | Doğal ham maddenin emekle işlenip tüketilebilir forma girmesi | Buğdayın öğütülmesi, suyla mayalanması ve ısıyla pişirilmesi süreçlerinin sentetik ürünüdür. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve sosyal istikrar | Taban iaşe güvencesi | Toplumun asgari geçim standardını sağlayarak isyanı ve kaosu önleme | Tarih boyunca ekmek temini yönetimin meşruiyet ve asayişi korumasında kurucu bir işlev görmüştür. | Güçlü |
| İktisadi | Temel tüketim ve fiyat endeksi | Taban mal ve asgari değer | Enflasyon, alım gücü ve piyasa dengesinde baz alınan temel sepet maddesi | Piyasadaki tüm fiyatlama ve ücret belirleme süreçlerinde taban referans nesnesi vazifesi görür. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik faz dönüşümü ve polimerizasyon | Hamur halindeki dağınık ve esnek yapının ısıyla katı, gözenekli ve kararlı bir yapıya geçmesi | Dağınık bileşenlerin mekanik işleme ve enerji transferi ile yapısal olarak geri döndürülemez biçimde kararlı bir forma dönüşmesi. \| Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik taban ihtiyaç ve asgari refah indeksi | Toplumsal yapının ayakta kalabilmesi için gerekli olan en alt biyolojik ve ekonomik eşik | İnsan ihtiyaçlar hiyerarşisinde diğer tüm kültürel ve hukuki üst yapıların üzerine oturduğu taban basamak. \| Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca fırından satın alınan standart bir ticari nesneye indirgeyerek onun hammaddeden ürüne geçişindeki el emeğini ve zanaat boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Rüya sembolizmi içinde ekmek; insanın çalışıp kazandığı rızkı, baş üstünde taşınmasıyla hayatın en korunmasız ve zevale açık temel sermayesini temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette geçen rüya sahnesini sıradan bir yemek tasviri gibi okumak; ekmeğin hayat, rızık ve ölüm eksenindeki derin göstergebilimsel ağırlığını gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanoğlunun en temel, vazgeçilmez ve kadim rızık kaynağını simgeleyen bu kelime, Yûsuf kıssasında rüya tabirinin hakikatle irtibatını kuran yalın bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Yusuf'un zindan hayatını, rüya tevilini ve mahkûmların akıbetlerinin gaybi işaretlerle bildirildiği Yûsuf suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Rüyaların gelişigüzel imgelerden ibaret olmadığını, gündelik hayattaki en somut nesnelerin dahi ilahi hikmet planında insanın kaderine dair birer ayet/işaret olabileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Unun su ile karıştırılıp elle kuvvetle yoğrulması, dövülerek biçimlendirilmesi ve fırında ya da kızgın külde pişirilerek temel gıda maddesi haline getirilmesi.
- Soyut anlam: Ham maddenin emek, kuvvet ve ısıyla dönüştürülerek hayatın devamlılığını sağlayan kararlı ve tüketilebilir bir değere evrilmesi; asgari varoluş ihtiyacı.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve sosyal tabanın çökmemesi için gerekli olan en temel yaşam birimi, rızık sisteminin somut göstergesi ve biyolojik dengenin kurucu unsuru.
- LaTeX modeli: $$E = f(M, W, \Delta Q)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ işlenmemiş doğal ham maddeyi (un ve su), $W$ harcanan mekanik kuvvet ve yoğurma emeğini, $\Delta Q$ fırınlama veya ateşte pişirme yoluyla aktarılan termal enerjiyi, $f$ bu bileşenleri birleştiren dönüştürme fonksiyonunu, $E$ ise sonuçta ortaya çıkan mamul ekmeği ve temel rızkı temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/ayet/12:36.md) — خُبْزًا

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onunla beraber iki kişi daha zindana girdi. Bunlardan biri dedi ki: Ben rüyamda kendimi şarap sıkıyor gördüm. Öbürü de: Ben de başımın üzerinde kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm, dedi. Bize onun yorumunu bildir, çünkü senin gerçekten iyilik edenlerden olduğunu görüyoruz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hubz ekmek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي والباء معهما
خ ز ب، ب ز خ، خ ب ز، ز خ ب مستعملات خزب: الخَزَبُ: ورم أو كهيئته في الجلد من غير ألم، وفي الضرع خَزَبٌ شبه الرهل، خَزِبَ فهو خَزِبٌ.
والخُزْبُ: النوق اليابسة الضروع، الواحدة خَزْباء، وقال:
وفي حياضكَ من جودٍ ومكرمةٍ		ثر الأحاليل لا كمش ولا خُزُبُ
وفي أي: ملأها، وهذا مثل.
والخازِبازِ: ذبابٌ في العشب، ويقال: هو مجرور، وقال:
تفقَّعُ فوقه القلعُ السواري		وجن الخازِبازِ به جنونا
والخازِبازِ: ضربٌ من البقل.
والخازِبازِ: داء يأخذ في اللهازم. قال:
يا خازِبازِ أرسلِ اللهازمـا		إني خشيتُ أن تكون لازما
بزخ: البَزْخ: الجرف بلغة عمان.
والبَزَخَ: تقاعس الظَّهْر عن البطن، ورجل أبزخ وأبزى.
وأما البَزَي فكأن العَجُز خَرَجَت حتى أشرفت على الفَخِذَيْن، والأَبزخ ما به وُصِفَ وربما مشى الإنسان مُتَبازخاً كمسبه العَجوز إذا تَكَلَّفَتْ إقامة صلبها فَتقاعَسَ كاهلُها وانحنى ثبجها.
وتبازَخْتُ عن كذا أي تقاعست عنه. وبَزَخْتُ ظهره بالعصا بَزْخاً إذا ضربت ذلك الموضع.
وبُزاخةُ: موضع، ويوم بُزاخةَ من أيام العرب معروف.
خبز: الخَبْزُ: الضرب باليد، والخَبْزُ: السوق الشديد، قال:
لا تَخْبِزا خَبْزاً ونسا نسا
النَسُّ: السَّوْق اللطيف، ومن رَوَى "بَسّاً" فقد غلط. لأن البَسَّ من البَسيس، وهو دقيق يلت بالسمن أو الزيت ثن يستف.
والخُبْزة: اسم لما يعالج في الملة وهي الطُّلْمُة، يقال: أكلتُ خُبْزَ ملَّةٍ لأن الملّة الخُبْزُ نفسه والرَّماد.
واخْتَبَزَ فلان إذا عالج دقيقاً فَعَجَنهُ ثم خبزه. والخِبازةُ صَنعتُه.
والخَبيزُ: الخُبْزُ المخبوز من أي حب كان. يقال: عندهم طَبيخٌ وخَبيز أي مَرَق مطبوخ وخُبْزٌ مَخبوزٌ.
زخب: الزُّخْزُبُّ: الذي اشتد لحمه وغلظ جسمه من الفصلان وغيرها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**الباء** معهما
خ ز ب، ب ز خ، خ ب ز، ز خ ب مستعملات خزب: **الخَزَبُ**: deride, acısız olarak deride bir şişlik yahut onun gibi bir şey; ve memede **خَزَبٌ** vardır, **الرهل**e benzer; **خَزِبَ**; o hâlde o **خَزِبٌ**dur.
Ve **الخُزْبُ**: memeleri kuru olan dişi develer; teki **خَزْباء**dır. Ve dedi ki:
Ve senin havuzlarında cömertlikten ve keremden		çokça **الأحاليل** vardır; ne **كمش** ne de **خُزُبُ**.
Ve “**أي**”: onu doldurdu; ve bu bir misaldir.
Ve **الخازِبازِ**: ot içinde bir sinek; ve denilir ki: o mecrurdur. Ve dedi ki:
Üstünde direkler olan gemi parçaları kabarır		ve onda **الخازِبازِ** cinnetiyle cinnetlenmiştir.
Ve **الخازِبازِ**: sebzeden bir türdür.
Ve **الخازِبازِ**: **اللهازم**de tutan bir hastalıktır. Dedi ki:
Ey **خازِبازِ**! **اللهازمـا**yı salıver		ben korktum ki o lâzım (yapışık) olsun.

بزخ: **البَزْخ**: Umman lügatinde yar.
Ve **البَزَخَ**: sırtın karından geri kalmasıdır; ve (böyle) bir adam **أبزخ** ve **أبزى**dır.
Ve **البَزَي** ise, sanki kalça çıkmıştır da uylukların üzerine kadar görünmüştür; ve **الأَبزخ** kendisiyle vasfedilen (kimsedir); ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازخاً** yürür; o, belini doğrultmayı zorladığında omzu geri kalır ve sırtının ortası eğilir.
Ve “**تبازَخْتُ** عن كذا” yani ondan geri kaldım. Ve “**بَزَخْتُ** ظهره بالعصا **بَزْخاً**” (şu) yeri vurduğum zaman (denir).
Ve **بُزاخةُ**: bir yerdir; ve Arapların günlerinden **يوم بُزاخةَ** bilinen (meşhur)dur.

خبز: **الخَبْزُ**: elle vurmadır; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sürüştürme. Dedi ki:
**لا تَخْبِزا خَبْزاً ونسا نسا**
**النَسُّ**: yumuşak sürüştürmedir; ve “**بَسّاً**” rivayet eden yanılmıştır. Çünkü **البَسَّ**, **البَسيس**tendir; o ise, iç yağıyla yahut yağ ile yoğrulan, sonra yutulan ince (şey)dir.
Ve **الخُبْزة**: **الملة** içinde işlenen şeye isimdir; o **الطُّلْمُة**dir. Denilir: “**أكلتُ خُبْزَ ملَّةٍ**”; çünkü **الملّة** bizzat **الخُبْزُ**ün kendisi ve küldür.
Ve falan kimse **اخْتَبَزَ** (eder) ise, un işledi; onu yoğurdu; sonra onu pişirdi. Ve **الخِبازةُ** onun sanatıdır.
Ve **الخَبيزُ**: hangi tane olursa olsun pişirilmiş **الخُبْزُ**dür. Denilir: Onlarda **طَبيخٌ** ve **خَبيز** vardır; yani pişirilmiş bir çorba ve pişirilmiş bir ekmek.

زخب: **الزُّخْزُبُّ**: eti sıkılaşan ve bedeni kalınlaşan; sütten kesilmiş yavrulardan ve başkalarından (olan).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخُبْزُ: الذي يؤكل. والخَبْزُ بالفتح المصدرُ. وقد خَبَزْتُ الخُبْزَ وأخْبَزتُه. ويقال أيضاً: أخْبَزْتُ القومَ، إذا أطعمتَهم الخُبْزَ. ورجل خابِزٌ، أي ذو خُبْز. والخَبْزُ: السَوقَ الشديدُ. والخَبْز: ضرب العبير بيده الأرضَ، وهو على التشبيه. والخُبْزَةُ: الطُلْمَةُ، وهي عجين يُوضَع في المَلَّةِ حتَّى ينضج.

##### Türkçe

**الخُبْزُ**: yenilen şey. Ve **الخَبْزُ** (fetha ile) mastardır. Ve “**خَبَزْتُ** **الخُبْزَ** ve **أخْبَزتُه**” denilmiştir. Ve ayrıca denilir: “**أخْبَزْتُ** kavmi”, yani onlara **الخُبْزَ** yedirdiğin zaman. Ve **رجل خابِزٌ**, yani **خُبْز** sahibi. Ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevk. Ve **الخَبْز**: **العبير**’in eliyle yere vurmasıdır; bu, benzetme üzerinedir. Ve **الخُبْزَةُ**: **الطُلْمَةُ**; o, **المَلَّةِ** içine konulan bir hamurdur; olgunlaşıncaya kadar (orada bırakılır).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ب
خزب ، خبز ، زخب ، بزخ ، بخز : مستعملة .
خزب : قال الليث : الْخَزَبُ تهَيُّجٌ في الْجِلْدِ
كهيئة وَرَمٍ من غير أَلَمٍ .
تقول : خَزِبَ جِلْدُه ، وتَخَزَّبَ ضَرْعُها عند
النِّتَاجِ ، وضَرْعُهَا خَزِبٌ _ إذا كان فيه شِبْهُ
الرَّهَلِ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : يقال : خَزِبَتِ
النَّاقَةُ خَزَباً _ إذا وَرِمَ ضَرْعُها .
ابن الأعرابيِّ : الْخَزْباه : النَّاقةُ التي في
رَحِمِهَا ثآلِيلُ تَتَأَذَّى بها .
وقال أبو عمرو : العَرَبُ تُسَمِّي مَعْدِنَ
الذَّهبِ : خُزَيْبَةَ : وأنشد :
فَقَدْ تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ
وأما الخازِبَازِ الّذي جاء في شعر ابْنِ
أَحْمَرَ يَصِفُ الرَّوْضَ :
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ الْخَازِبَازِ بِهِ جُنُونَا
فإن الأصمعي قال : عَنَى ب ) ( الْخَازِبَازِ ) (
الذُّبَابَ حَكَى صَوْتَهُ .
وقال ابن السِّكِّيتِ : قال ابن الأعرابي :
الْخَازِبَازِ نَبْتٌ ، وأنشد :
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَالخَازِبَازِ السَّنمَ الْمَجُودَا
قال ابن السِّكِّيتِ : والْخَازِبَازِ _ في غير
هذا _ : دَاءٌ يأْخُذُ الإبِلَ في حُلوقِها .
والنَّاسَ ، وأنشد :
يَا خَازِبَازِ أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا
وروى أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : خَازِبَازِ : ورمٌ ، وخَازِبَازِ : صوتُ
الذبابِ ، وخَازِبَازِ : كَثْرَةُ النبات ،
وخَازِبَازِ : السِّنَّوْر .
بخز : أبو تُرَابٍ _ عن الأصمعيِّ _ : يقال :
بَخَز عَيْنَه وبَخَسها _ إذا فَقَأَها وبَخَصَها
كذلك .
بزخ : قال الليث : الْبَزْخُ : الجَرْفُ بلُغَة عُمَانَ :
قلت : هذا تصحيف ، والصَّواب : البَرْخ
_ بالرَّاء _ وقد ذكرْتُه في بابه .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
يقال : رجلٌ أَبْزَخُ من قَوْمٍ بُزْخٍ وقد بَزِخَ
بَزَخاً ، وبرْذَوْنٌ أَبْزَخُ _ إذا كان في ظهره
تطامنٌ ، وقد أشرَفَ حارِكهُ ، وأنشد أبو
الهيثم :
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
قال : والْبَزَى : أن يستأخرَ الْعَجُزُ ويستقدِمَ
الصَّدْرُ .
ورَوَى أبو عمرٍ و قولَ الْعَجَّاج : _ وَلَوْ
أَقُولُ : بَزِّخُوا لَبَزَّخُوا قال : بزِّخَوا :
اسْتَخْذُوا .
ورواه غيره : بَرِّخُوا _ بالراء _ والزَّايُ
_ عندي _ أفْصَحُ .
وقال ابن الأعرابي : في صدره بَزَخٌ _ أي :
نُتُوءٌ ، وفي وَرِكِهِ بزَخٌ .
قال أبو عبيد : البَزَخُ في الظهر : أَنْ يطمئنَّ
وسَطُ الظَّهْر . ويخْرُجَ أَسْفَل .
وقال الليث : البزَخُ تقَاعُسُ الظَّهر عن
البَطْن ، وربَّما مَشى الإنسانُ مُتَبازِخاً
كمِشْيَةِ العَجُوز ، إذا تكلَّفتْ إقامةَ صُلْبِهَا ،
فَتَقَاعَسَ كاهِلُها ، وانحَنَى ثَبَجُهَا .
ومن العرب مَنْ يقول : تَبَازَخْتُ عن هذا
الأمر _ أي : تقاعسْتُ عنه .
وإذا ضرَبْتَ ذلك الموضع . قلتَ : بَزَخْتُ
ظهرَهُ بالعصا بَزْخاً .
قال : وأَمَّا البَزَى فكأَنَّ العَجُزَ خرج حتى
أشرف على مؤخَّر الفَخِذَين وبُزَاخَةُ :
موضعٌ ، ويومُ ) ( بُزَاخَةَ ) ( مِنْ أيام العرب :
مَعْروفٌ .
خبز : قال الليث : الخَبْزُ : الضّرْبُ باليد ،
والخَبْزُ : السَّوْقُ الشدِيد .
وقال الراجز :
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
ويُرْوَى :
. . . . وبُسَّابَسَّا
مأخوذٌ من البَسِيسِ ، وهو أن يُلَتَّ الدقيقُ
بالسَّمْن ثم يُسَفَّ .
والنِّسُّ سَوْقٌ لِطِيفٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الخَبْزُ : السَّوْق
الشديدُ والضَّرْب ، والبَسُّ : السير الرَّفيقُ
بَسَسْتُ أَبُسُّ بَسّاً ، وأنشد :
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا
وقال غيرُ أبي زيد : الخَبْزُ _ ههنا _ : خَبْزُ
الخُبْزِ ، والبُسُّ : بَسُّ السَّوِيق ، وهو لَتُّهُ
بالزّيْتِ أو الماء _ فأمر صاحِبَيهِ بِلَتِّ
السَّوِيق ، وتَرْكِ المُقَام على خَبْزِ الخُبْزِ
ومِرَاسِه لأنهم كانوا في سَفَرٍ لا مُعَرَّجَ
لهم ، فَحَثَّ صاحبيه على عُجَالةٍ يتبلّغون
بها ونهاهم عن إطالَةِ المُقَام على عَجْن
الدَّقيق وخَبْزِه .
أبو عبيد : الخُبْزَةُ : هي الطُّلْمَةُ التي تُدْفَنُ
في المَلَّةِ ، والمَلَّةُ : الرَّمَادُ والتراب الذي
أُوقِدَ عليه النَّارُ .
يقال : أطعَمَنا خُبْزَ مَلَّةٍ : ولا يقال : أَطعَمَنا
مَلَّةً .
واخْتَبَزَ فلانٌ _ إذا عالج دَقِيقاً فعَجَنه ثم
خَبزَه في مَلّةٍ أو تَنُّورٍ .
والخَبْزُ : مصدَرُ ) ( خَبَزْتُ ) ( والخبازَةُ : صَنْعَة
الخَبّازِ ، والخَبِيزُ : الخُبْز الْمَخْبُوزُ ، وخبَزْتُ
القومَ أَخْبِزُهم _ إذا أطعمتَهُمُ الْخُبْزَ .
حكاه أبو عبيد عن الكسائي .
والخُبَّازُ بَقْلةٌ معروفةٌ ، عريضةُ الورق لها
ثمرةٌ مستديرةٌ ، ويقال لها : الخُبَّازَى .
وتخبَّزَتِ الإبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً _ إذا خَبَطَتْه
بقوائمها .
زخب : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
قال : الزَّخْبَاءُ : الناقة الصُّلبة على السير .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن الفَرَع
_ وهو أول ولَدٍ يُنْتَجُ من الناقة فيُذْبَخُ ؟
فقال : حَقٌّ ، ولأنْ تَتْرُكَهُ حتى يكونَ ابنَ
لَبُونٍ ، أو ابنَ مَخَاضٍ زُخْزُبّاً : خيرٌ من أن
تَكْفَأَ إناءَك وتُوَلِّهَ ناقتَكَ .
قال أبو عبيد : الزُّخْزُبُّ : هو الذي غلُظ
جسمُه ، واشتدَّ لحمُه .

##### Türkçe

خ ز ب
**خزب** , **خبز** , **زخب** , **بزخ** , **بخز** : kullanımdadır.

**خزب** : Leys dedi: **الْخَزَبُ** deride bir kabarma/azma hâlidir; acısız bir şişlik sûreti gibi.
Dersin ki: Derisi **خَزِبَ** oldu; doğum sırasında memesi **تَخَزَّبَ** oldu; ve memesi **خَزِبٌ**dür — onda **الرَّهَلِ** benzeri bulunduğu zaman.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: denir ki: dişi deve **خَزِبَتِ** **خَزَباً** — memesi şiştiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **الْخَزْباه**: rahminde siğiller bulunan, onlarla eziyet gören dişi deve.

Ebû Amr dedi: Araplar altın madenini **خُزَيْبَةَ** diye adlandırır; ve şu beyiti okudu:
فَقَدْ تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ

İbn Ahmer’in bahçeyi vasfettiği şiirinde gelen **الخازِبَازِ** ise:
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ الْخَازِبَازِ بِهِ جُنُونَا
Asmaî dedi ki: **الْخَازِبَازِ** ile sineği kastetti; onun sesini taklit etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَازِبَازِ** bir bitkidir; ve şu beyiti okudu:
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَالخَازِبَازِ السَّنمَ الْمَجُودَا

İbnü’s-Sikkît dedi: ve **الْخَازِبَازِ** — bunun dışında — develeri boğazlarında tutan bir hastalıktır; ve insanları da; ve şu beyiti okudu:
يَا خَازِبَازِ أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti; dedi ki: **خَازِبَازِ**: bir şişlik; ve **خَازِبَازِ**: sineğin sesi; ve **خَازِبَازِ**: bitkinin çokluğu; ve **خَازِبَازِ**: kedi.

**بخز** : Ebû Turâb — Asmaî’den —: denir ki: gözünü **بَخَز** etti ve onu **بَخَس** etti — onu patlattığı ve onu **بَخَص** ettiği zaman; aynı şekilde.

**بزخ** : Leys dedi: **الْبَزْخُ**: Umân lehçesinde yarma/yarıntı (uçurum, oyuk).
Dedim ki: bu bir tashîftir; doğrusu **البَرْخ**tur — **الرَّاء** ile — ve onu kendi bâbında zikrettim.

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti: denir ki: bir adam, **قَوْمٍ بُزْخٍ**den daha **أَبْزَخُ**tur; ve **بَزِخَ بَزَخاً** olmuştur; ve bir bardo(n) **أَبْزَخُ**tur — sırtında bir çöküklük bulunduğu ve sağrısı yükseldiği zaman; ve Ebû’l-Heysem şu beyiti okudu:
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
Dedi ki: **الْبَزَى**: sağrının geri kalması ve göğsün öne gelmesidir.

Ebû Amr rivayet etti ve A‘câc’ın sözünü: — “Eğer dersem: **بَزِّخُوا** elbette **لَبَزَّخُوا**.” Dedi ki: **بزِّخَوا**: **اسْتَخْذُوا** (kalçalarını/sağrılarını geri bıraktılar).

Başkası onu **بَرِّخُوا** — **بالراء** ile — diye rivayet etti; ve **الزَّايُ** — benim yanımda — daha fasîhtir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: göğsünde **بَزَخٌ** vardır — yani: bir çıkıntı; ve kalçasında **بزَخٌ** vardır.

Ebû Ubeyd dedi: sırtta **البَزَخُ**: sırtın ortasının çökmesi ve alt tarafın dışarı çıkmasıdır.

Leys dedi: **البزَخُ** sırtın karından geri kalmasıdır; ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازِخاً** yürür; belini doğrultmayı zorladığı zaman; böylece omuz başı geri kalır ve sırtının ortası eğilir.

Araplardan kimi der ki: bu işten **تَبَازَخْتُ** — yani: ondan geri kaldım.

O yeri vurduğun zaman dersin ki: değnekle sırtını **بَزَخْتُ**; **بَزْخاً**.

Dedi ki: **البَزَى** ise sanki sağrı çıkmış da uylukların arkasına kadar yükselmiş gibidir. Ve **بُزَاخَةُ**: bir yerdir; ve Arap günlerinden **بُزَاخَةَ** günü: bilinen (meşhur)dur.

**خبز** : Leys dedi: **الخَبْزُ**: elle vurmadır; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir.
Ve recez söyleyen dedi ki:
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
Ve şöyle rivayet edilir:
. . . . وبُسَّابَسَّا
**البَسِيسِ**ten alınmıştır; o, unun sadeyağ ile yoğrulması, sonra da yutulmasıdır.
Ve **النِّسُّ** latif (hafif) bir sevktir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الخَبْزُ**: şiddetli sevk ve vuruştur; ve **البَسُّ**: yumuşak yürüyüştür; **بَسَسْتُ أَبُسُّ بَسّاً**; ve şu beyiti okudu:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا

Ebû Zeyd’den başkası dedi: **الخَبْزُ** — burada — ekmek pişirme **خَبْزُ الخُبْزِ**dür; ve **البُسُّ**: kavutun **بَسُّ**udur; o da onu zeytinyağıyla veya suyla yoğurmaktır — böylece iki arkadaşına kavutu yoğurmalarını, ekmek pişirmeye ve onun yoğrulup ovalanmasına dair ikamet etmeyi terk etmelerini emretti; çünkü onlar, kendileri için konaklama olmayan bir seferde idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti ve onları un yoğurma ve onu pişirme üzerinde ikameti uzatmaktan men etti.

Ebû Ubeyd: **الخُبْزَةُ**: **المَلَّةِ** içine gömülen **الطُّلْمَةُ**dir; ve **المَلَّةُ**: üzerinde ateş yakılmış kül ve topraktır.
Denir ki: bize **خُبْزَ مَلَّةٍ** yedirdi; ve “bize **مَلَّةً** yedirdi” denmez.

Falan **اخْتَبَزَ** etti — unla uğraşıp onu yoğurdu, sonra onu **مَلّةٍ**de veya tandırda pişirdiği zaman.

Ve **الخَبْزُ**: **خَبَزْتُ**’un masdarıdır; ve **الخبازَةُ**: fırıncının sanatı; ve **الخَبِيزُ**: pişirilmiş ekmek **الخُبْز الْمَخْبُوزُ**; ve kavmi **خبَزْتُ** onlara **أَخْبِزُهم** — onlara ekmek yedirdiğim zaman.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den nakletti.

Ve **الخُبَّازُ** bilinen bir ottur; geniş yapraklıdır, yuvarlak bir meyvesi vardır; ve ona **الخُبَّازَى** denir.

Ve develer otu **تخبَّزَتِ**; **تَخَبُّزاً** — onu ayaklarıyla çiğneyip dövdükleri zaman.

**زخب** : Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: dedi: **الزَّخْبَاءُ**: yürüyüşte sert/sağlam dişi deve.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki, **الفَرَع** hakkında soruldu — o, dişi deveden doğan ilk yavrudur; kesilir? — buyurdu ki: haktır; ve onu, **ابنَ لَبُونٍ** veya **ابنَ مَخَاضٍ** **زُخْزُبّاً** oluncaya kadar bırakman, kabını ters çevirip deveni çevirmenden daha hayırlıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **الزُّخْزُبُّ**: bedeni kalınlaşmış ve eti sertleşmiş olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
  (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
  ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
  (خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
(خبج)  الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو!
  (خبر)  الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ.
  فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر.
  ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور.
  و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  والخَبير: الوَبَر. قال الراجز:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب.
  ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني  (خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])  ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
  (خبس)  الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])  (خبش)  الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء.
  (خبص)  الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه.
  (خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])  فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
  (خبع)  الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ.
  (خبق)  الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس.
  (خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])  أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
  ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن)  الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه.
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
--------------------------------------------------------
([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها".
([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط.
([3]) في الأصل: "أو أقل".
([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل.
([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر".
([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر).
([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر".
([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490).
([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل.
([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري".
([11]) البيت في اللسان (نوط).
([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم.
([13]) البيت في اللسان (خبق).
([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان:
أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة".
([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل).
([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت.
([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا".
ـ

##### Türkçe

(خاء ile باء ve ikisini üçleyenler bâbı)
  (**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir huşûya delâlet eder: denir ki: **أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً**; huşû ettiğinde. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**. Azîz zikri şöyle dedi: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]; ve onun aslı **الخَبْت**’tendir; o, içinde bitki olmayan çöldür.
  Ve bundan hadîs: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". Görmüyor musun, onu **جَميشاً** diye adlandırdı; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış.
  (**خبث**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; **الطّيّب**’in zıddına delâlet eder. Denir ki **خبيثٌ**; yani **بطيِّب** değildir. Ve **أخْبَثَ**; sahipleri **خُبثاء** olduğunda. Ve bundan, **الخبيث المُخْبِث**’ten istiâze. Şu hâlde **الخبيث** kendi nefsinde olandır; **المُخْبِث** ise sahipleri ve yardımcıları **خُبَثاء** olan kimsedir.
(**خبج**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الجيم** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda sahih bir söz hesap etmiyorum. Denir ki **خَبَجَ**; **حَصَمَ**([2]) ettiğinde. Ve bazen derler: **خَبَجَه** **بالعصا**; yani onu dövdü. Ve derler ki **الخَبَاجاءَ** aygırlardan: çokça çiftleşen; ve bu, zikrettiğimiz gibidir; ancak Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’den hadîs sahih olursa ki o dedi: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". Şayet bu sahihse, sahih olan onun عليه الصلاة والسلام söylediğidir; babalarımız ve annelerimiz ona feda olsun, o!
  (**خبر**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi ilimdir; ikincisi yumuşaklık, gevşeklik ve bolluğa delâlet eder.
  Birincisi **الخُبْر**: şey hakkında ilim. Dersin: falan kimse hakkında bende **خِبْرَةٌ** ve **خُبْرٌ** vardır. Ve Allah Teâlâ **الخَبير**’dir; yani her şeyi bilendir. Ve Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  İkinci asıl: **الخَبْراء**; o, yumuşak arazidir. **عَبيدٌ** bir atı vasfederek dedi:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  Ve **الخَبِير**: çiftçidir; ve bu ondandır; çünkü o toprağı ıslah eder, onu yumuşatır ve onu yumuşatır. Ve bu bâbın tamamı bunun üzere cereyan eder; zira onlar derler: **الخبير** çiftçidir; çünkü o toprağı **يخابر** eder; yani onu **يؤاكِرُها** eder. Amma nehiy olunan **المخابرة** ise, onun yarısı [veya] üçte biri yahut bundan daha azı([3]) yahut daha çoğu ile yapılan ortak ekimdir. Ve ona **الخِبْرُ** da denir. Ve bir kavim dedi: **المخابَرة** **خَيْبر** isminin türevidir.
  Ve zikrettiğimiz **الغُزْر**’den, onların bol sütlü deveye **خَبْرٌ** demeleridir. Kezâ büyük su tulumu **خَبْرٌ**’dür; cem‘i **خُبور**.
  Ve zikrettiğimiz **اللِّين**’den, onların **الزَّبَدَ**([4])’e **خبِيراً** adını vermeleridir. Ve **الخَبير**: yumuşak bitkidir. Ve hadîste: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  Ve **الخَبير**: yündür. **الراجز** dedi:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  Ve denir: **مكانٌ خَبِرٌ**; ılık, ağaç ve suyu çok olduğunda([7]). Ve **خَبِرَت** toprak. Ve o, bâbın kıyasıdır.
  Ve asıldan şâz olanlardan **الخُبْرَةُ**: o, kavmin satın alıp kestikleri ve etini paylaştıkları koyundur. Dedi:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني
  (**خبز**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; şeyin elle çırpılmasına delâlet eder. **تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ**; onu elleriyle çırptıklarında. Ve bundan **خَبَزَ** fırıncı **الخُبْز**’ü yaptı. Dedi:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
  Ve denir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.
  (**خبس**)  **الخاء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi zorla ve galebe ile almaya delâlet eder. Denir: **تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ**: onu aldım. Ve o şey **خُبَاسَة**’dir. Ve **الخُباسة**: ganimettir; denir: **اختبَس** şeyi: onu galebe ile aldı. Ve **أسدٌ خَبُوس**. Dedi:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])
  (**خبش**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir. Ve bazen derler: **خَبَش** şeyi: onu topladı. Ve bu bir şey değildir.
  (**خبص**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الصاد** bir öncekine yakındır. Derler: **خَبَص** şeyi: onu karıştırdı.
  (**خبط**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; basma ve vurmağa delâlet eder. Denir: **خَبَط** deve eliyle yere: onu vurdu. Ve denir: **خَبَطَ** yaprağı ağaçtan; bu, onu düşsün diye vurduğunda. Ve bunun üzerine hamledilir; böylece deliliğe benzeyen bir hastalığa **الخُبَاط** denir; sanki insan **يتخبَّط** eder. Allah Teâlâ dedi: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. Ve yemekten veya başkasından kalan şeye **خِبْطة** denir. Ve **الخِبْطة**: az sudur; çünkü o çalkalanır da engellenmez. Amma onların " **اختبط** falan [falana]" demeleri, ona iyiliğini talep ederek geldiğinde; bunun aslı, ona gece yürüyen yahut yürüyen kimsenin mutlaka yeri **يختبط** etmesidir; sonra söz kısaltıldı da, fayda talep ederek gelene **مُخْتَبِط** denildi. Ve denir ki **الخِبْطة**: yerde geniş yağmur birikintisidir. Bizim yanımızda bununla adlandırıldı; çünkü o yeri **تَخْبِط** eder, onu vurur. Ve bazı kimseler **الشَّيباني**’den rivayet etti: **الخابط** uyuyandır; ve ondan şu beyti inşâd ettiler:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  Şayet bu sahihse, uyuyan bedenini yere vurur; sanki onunla onu döver. Ve caizdir ki **الشُّجاع الخابطُ** ancak bununla adlandırılmış olsun; çünkü o **يُخْبَط** edilir; gelip geçenler onu **تَخبِطه** eder; nitekim söyleyen dedi:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
  Amma **الخِباط** uylukta bir damgadır([12]); bununla adlandırıldı; çünkü uyluk onunla **تُخبَطُ** edilir.
  (**خبع**)  **الخاء** ve **الباء** ve **العين** asıl değildir; çünkü ondaki **العين** hemzeden bedeldir. Denir: **خَبَأْتُ** şeyi ve **خبَعْتُه**. Ve denir: **خَبَع** adam yerde: orada ikamet etti. Ve bazen derler: **خبَعَ** çocuk **خُبوعاً**; bu, ağlamadan sesi kısıldığında. Şayet sahihse, o bâbdandır; sanki ağlaması gizlenmiş gibi.
  (**خبق**)  **الخاء** ve **الباء** ve **القاف** yükselmeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الخِبِقَّى**: yürüyüşü yüksek olanın bir cinsidir. Dedi:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  Ve bâbdan **الخِبَقُّ** ve **الخِبِقُّ**: uzun adam; ve keza at.
  (**خبل**)  **الخاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; uzuvların bozulmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخَبَل**: deliliktir. Denir: cin onu **اختبله** etti. Ve cinli **خابل**’dir; cem‘i **خُبَّل**. Ve **الخَبَل**: uzuvların bozulmasıdır. Ve denir: eli **خُبِلت**; kesilip bozulduğunda. **أوس** dedi:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
  yani pazusu bozulmuş. Ve denir: falan, ehli üzerine **خَبَالٌ**’dır; yani onlara bir eziyettir, onlardan hiçbir şeyi gidermez. Ve hadîste gelen **طِينة الخَبَال**([15]); denir ki o, cehennem ehlinin irinidir.
  Ve bâbdan şâz olanlardan **الإخبال**: denir ki, adam develerini iki yarım yapar; her yıl yarısı doğurur; tıpkı ziraatte toprakla yapıldığı gibi. Ve denir: **الإخبال** adamı **يُخْبِل** etmesidir; bu da ona bineceği bir deve yahut onunla gazâ edeceği bir at ödünç vermesidir. Ve bunun hakkında **زهير**’in sözü inşâd olunur:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])
(**خبن**)  **الخاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; kabzetmeye ve eksiltmeye delâlet eder. Denir: **خَبَنْت** şeyi; onu kabzettiğinde. Ve **خَبَنْت** elbiseyi; eteklerini kaldırıp, onu diktikten ve kıvırdıktan sonra büzülsün diye. Ve **الخُبْنَةُ**: adamın **ثِبَان**’ıdır([17]); bununla adlandırıldı; çünkü onda şey **يُخبَن** edilir. Dersin: onu **خُبْنَتِه**’ne kaldırdı. Ve hadîste: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ خُبْنَةً([18])". Ve denir ki **الخُبْنَ** su tulumundan, **المِسْمَع**’dan aşağı olan şeydir. Amma onların " **خَبَنْت** adamı" demeleri, " **غبَنْته**" gibi; ibdâlden olması caizdir; ve caizdir ki, onu aldattığında hakkından onun aleyhine **اختبَنَ** etmiş olmandandır.
(**خبأ**)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, şeyin örtülmesine delâlet eder. Bundan: **خبأْت** şeyi **أخبَؤه** **خَبْأً**. Ve **الخُبَأَةُ**: gizlenen cariye. Ve bâbdan **الخِباء**; dersin: **أخبَيْتُ** **إخباءً** ve **خَبَّيْتُ** ve **تخبَّيْت**; bunların hepsi, bir **خِباء** edindiğinde.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخبز معروف قال الله تعالى: ﴿أحمل فوق رأسي خبزا﴾ [يوسف/36]، والخبزة: ما يجعل في الملة، والخبز: اتخاذه، واختبرت: إذا أمرت بخبزه، والخبازة صنعته، واستعير الخبز للسوق الشديد، لتشبيه هيئة السائق بالخابز.

##### Türkçe

- **الخبز** bilinen (şey)dir. Allah Teâlâ dedi: ﴿أحمل فوق رأسي **خبزا**﴾ [Yusuf/36]. **والخبزة**: **الملة** içinde yapılan şey. **والخبز**: onu edinme (yapma). **واختبرت**: onu pişirmesini emrettiğin zaman. **والخبازة**: onu yapmasıdır. **واستعير الخبز** şiddetli sevk (sürme) için; sevk edenin heyetinin **الخابز**e benzetilmesinden dolayı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب ز
خبزت القوم وتمرتهم‏:‏ أطعمتهم الخبز والتمر وأطعمني خبزة وخبزة ملة أي طلمة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خبطني برحله وخبزني وتخبطني وتخبّزني‏.‏
والخلة خبز الإبل والحمض فاكهتها‏.‏

##### Türkçe

خ ب ز
**خبزت** kavmi ve **تمرتهم**: Onlara ekmek ve hurma yedirdim; ve bana bir **خبزة** yedirdi; ve **خبزة ملة** yani bir **طلمة**.
Mecazdan: Beni eyerinin ön kısmıyla vurdu ve beni **خبزني**; ve beni **تخبطني** ve beni **تخبّزني**.
Ve **الخلة** develerin ekmeğidir; ve **الحمض** onların meyvesidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُبْزَةُ: الطُّلْمَةُ، وهي عجين يوضع في المَلَّةِ حتى يَنْضَجَ، والمَلَّة: الرَّماد والتراب الذي أُوقد فيه النار. والخُبْزُ: الذي يؤكل. والخَبْزُ، بالفتح: المصدر، خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزاً واخْتَبَزَه: عمله. والخَبَّاز: الذي مِهْنَتُه ذلك، وحِرْفَته الخِبازَة. والاخْتِباز: اتخاذ الخُبْز؛ حكاه سيبويه. التهذيب: اخْتَبز فلانٌ إِذا عالج دقيقاً يعجنه ثم خَبَزَه في مَلَّة أَو تَنُّور. وخَبَزَ القومَ يَخْبِزُهم خَبْزاً: أَطعمهم الخُبْزَ. ورجل خابِز أَي ذو خُبْز مثل تامِر ولابن. ويقال: أَخذنا خُبْزَ مَلَّةٍ، ولا يقال أَكلنا مَلَّةً. وقول بعض العرب: أَتيت بني فلان فَخَبَزوا وحاسُوا وأَقَطُوا أَي أَطعموني كلَّ ذلك؛ حكاها اللحياني غيرَ مُعَدَّياتٍ أَي لم يقل خَبَزُوني وحاسُوني وأَقَطُوني. والخَبِيز: الخُبْز المخبوز من أَيّ حَبٍّ كان. والخُبْزة: الثَّريدة الضَّخمة، وقيل: هي اللحم. والخَبْزُ: الضرب باليدين، وقيل: هو الضرب باليد، وقيل: هو الضرب. والخَبْزُ: السَّوْق الشديد، خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزاً؛ قال:
لا تَخْبِزا خَبْزاً ونُسَّا نَسَّا،
ولا تُطِيلا بمُناخٍ حَبْسا
يأْمره بالرِّفق. والنَّسُّ: السير اللين، وقال بعضهم: إِنما يخاطِبُ لِصَّيْنِ، ورواه: وبُسَّا بَسّا، من البَسِيسِ؛ يقول: لا تقعدوا للخَبْز ولكن اتخذا البَسِيسة. وقال أَبو زيد: الخَبْزُ السوق الشديد، والبَسُّ: السير الرفيق، وأَنشد هذا الرجز: وبُسَّا بَسَّا. وقال أَبو زيد أَيضاً: البَسُّ بَسُّ السويق، وهو لَتُّهُ بالزيت أَو بالماء، فأَمر صاحِبَيْه بِلَتّ السويق وترك المُقام على خَبْز الخُبْز ومِراسه لأَنهم كانوا في سفر لا مُعَرَّج لهم، فحث صاحبيه على عُجالَةٍ يَتَبَلَّغُون بها ونهاهما عن إِطالة المُقام على عجن الدقيق وخَبْزِه.
والخَبْزُ: ضَرْب البعير بيديه الأَرض، وهو على التشبيه؛ وقيل: سمي الخَبْزُ به لضَرْبهم إِياه بأَيديهم، وليس بقويّ.
والخُبازى والخُبَّازُ: نبت بَقْلة معروفة عريضة الورق لها ثمرة مستديرة، واحدته خُبَّازة؛ قال حميد:
وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى
ذُراوَةً، تَنْسُجُه الهُوجُ الدُّرُجْ
وانْخَبَزَ المكان: انخفض واطمأَنَّ. وتَخَبَّزَت الإِبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً إِذا خبطته بقوائمها.
والخَبيزاتُ: خَبْزَواتٌ بِصَلْعاءِ ماوِيَّةَ، وهو ماء لِبَلْعَنبر؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ليست من اللاَّئي تَلَهَّى بالطُّنُبْ،
ولا الخَبِيزات مع الشَّاءِ المُغِبّْ
قال: وإِنما سُمِّين خَبيزات لأَنهن انْخَبَزْنَ في الأَرض أَي انخفضن واطْمَأْنَنَّ فيها.

##### Türkçe

**الخُبْزَةُ**: **الطُّلْمَةُ**; ve o, **المَلَّةِ** içine konulan bir hamurdur, ta ki olgunlaşsın; ve **المَلَّة**: içinde ateş yakılmış olan kül ve topraktır. Ve **الخُبْزُ**: yenilen şeydir. Ve **الخَبْزُ**, fetha ile: mastardır; **خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزاً** ve **اخْتَبَزَه**: onu yaptı. Ve **الخَبَّاز**: mesleği o olan kimsedir; ve zanaatı **الخِبازَة**dır. Ve **الاخْتِباز**: **الخُبْز** edinme; onu Sîbeveyh nakletti. **التهذيب**: **اخْتَبز** falan kimse, eğer bir unu işleyip onu yoğurur, sonra onu bir **مَلَّة**de yahut bir **تَنُّور**da pişirirse. Ve **خَبَزَ القومَ يَخْبِزُهم خَبْزاً**: onlara **الخُبْزَ** yedirdi. Ve **رجل خابِز** yani **تامِر** ve **لابن** gibi, **خُبْز** sahibi. Ve denilir: **أَخذنا خُبْزَ مَلَّةٍ**, ve denilmez: **أَكلنا مَلَّةً**. Ve bazı Arapların sözü: **أَتيت بني فلان فَخَبَزوا وحاسُوا وأَقَطُوا** yani bana bunların hepsini yedirdiler; onu Lihyânî, geçişli kılmaksızın nakletti; yani **خَبَزُوني** ve **حاسُوني** ve **أَقَطُوني** demedi. Ve **الخَبِيز**: hangi tane olursa olsun, pişirilmiş **الخُبْز**. Ve **الخُبْزة**: iri **الثَّريدة**; ve denildi: o ettir. Ve **الخَبْزُ**: iki elle vuruştur; ve denildi: o, elle vuruştur; ve denildi: o, vuruştur. Ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir; **خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزاً**; dedi ki:

لا تَخْبِزا خَبْزاً ونُسَّا نَسَّا،
ولا تُطِيلا بمُناخٍ حَبْسا

Ona yumuşaklığı emreder. Ve **النَّسُّ**: yumuşak yürüyüştür. Ve bazısı dedi ki: ancak iki hırsıza hitap ediyor; ve onu şöyle rivayet etti: **وبُسَّا بَسّا**, **البَسِيسِ**ten; der ki: **الخَبْز** için oturmayın, fakat **البَسِيسة** edinin. Ve Ebû Zeyd dedi: **الخَبْزُ** şiddetli sevktir; ve **البَسُّ**: yumuşak yürüyüştür; ve bu recezi okudu: **وبُسَّا بَسَّا**. Ve Ebû Zeyd ayrıca dedi: **البَسُّ** **السويق**in **بَسُّ**udur; ve o, onu zeytinyağıyla yahut suyla yoğurmaktır; böylece iki arkadaşına **السويق**i yoğurmayı ve **الخُبْز**ün **خَبْز**ı ve onun yoğrulması üzerine ikameti terk etmeyi emretti; çünkü onlar bir yolculukta idiler, onlar için bir sapma yoktu; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleciliğe teşvik etti ve onları unun yoğrulması ve onun pişirilmesi üzerine ikameti uzatmaktan men etti.

Ve **الخَبْزُ**: devenin iki eliyle yere vurmasıdır; ve o, benzetme üzerinedir; ve denildi: onu, onu elleriyle vurmaları sebebiyle **الخَبْزُ** diye adlandırıldı; ve güçlü değildir.

Ve **الخُبازى** ve **الخُبَّازُ**: yaprağı geniş, meyvesi yuvarlak, bilinen bir ot bitkisidir; onun teki **خُبَّازة**dır; Humeyd dedi:

وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى
ذُراوَةً، تَنْسُجُه الهُوجُ الدُّرُجْ

Ve **انْخَبَزَ المكان**: alçaldı ve çöktü. Ve **تَخَبَّزَت الإِبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً**: eğer onu ayaklarıyla çiğnerse.

Ve **الخَبيزاتُ**: **خَبْزَواتٌ** **بِصَلْعاءِ ماوِيَّةَ**dedir; ve o, **بَلْعَنبر** için bir sudur; onu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve okudu:

ليست من اللاَّئي تَلَهَّى بالطُّنُبْ،
ولا الخَبِيزات مع الشَّاءِ المُغِبّْ

Dedi ki: ancak onlar **خَبيزات** diye adlandırıldılar; çünkü onlar yerde **انْخَبَزْنَ** ettiler, yani onda alçaldılar ve onda çöktüler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب ز * * الخُبْزُ * معروف والخبز بالفتح المصدر وقد * خَبَز * الخبز و * اخْتَبَزَهُ * و * خَبَزَ * القوم أطعمهم الخبز وبابهما ضرب ورجل * خَابِزٌ * ذو خبز كلابن وتامر و * الخُبّازُ * بوزن القفاز و * الخُبَّازَى * مشدد مقصور نبت معروف

##### Türkçe

* خ ب ز * * **الخُبْزُ** * bilinen (şey)dir; **الخبز** fetha ile mastardır. Ve muhakkak **خَبَز** ekmeği; ve **اخْتَبَزَهُ**; ve **خَبَزَ** kavmi: onlara ekmek yedirdi. Ve ikisinin bâbı **ضرب**’dır. Ve **خَابِزٌ** adam: ekmek sahibi; tıpkı **لابن** ve **تامر** gibi. Ve **الخُبّازُ** **القفاز** veznindedir. Ve **الخُبَّازَى**: şeddeli, maksûr; bilinen bir bitkidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخبز، بالضم: م معروف. وبالفتح: ضرب البعير بيده، وفي بعض الأصول: بيديه - الأرض، وهو على التشبيه، وقيل: سمي الخبز به لضربهم إياه بأيديهم، وليس بقوي. الخبز أيضا: السوق الشديد، وقد خبزها يخبزها خبزا، قال الشاعر:
  لا تخبزا خبزا ونسا نسا                      ولا تطيلا بمناخ حبسا يأمره بالرفق. والنس: السير اللين. وقال بعضهم: إنما يخاطب لصين. ورواه: وبسا بسا، من البسيس، يقول: لا تقعدا للخبز ولكن اتخذا البسيسة. وقال أبو زيد: الخبز: السوق الشديد. والبس: السير الرفيق، وأنشد هذا الرجز وبسا بسا. وقال أبو زيد أيضا: البس: بس السويق وهو لته بالزيت أو بالماء، فأمر صاحبيه بلت السويق وترك المقام على خبز الخبز ومراسه. لأنهم كانوا في سفر لا معرج لهم، فحث صاحبيه على عجالة يتبلغون بها، ونهاهما عن إطالة المقام على عجن الدقيق وخبزه. الخبز: الضرب، وقيل: الضرب باليدين، وقيل: باليد. الخبز: مصدر خبز الخبز يخبزه، من حد ضرب، إذا صنعه وكذلك اختبزه، وكذلك خبزه يخبزه خبزا، إذا أطعمه الخبز. وفي الأساس: وخبزت القوم وتمرتهم: أطعمتهم الخبز والتمر، وحكى اللحياني قول بعض العرب: أتيت بني فلان فخبزوا وحاسوا وأقطوا، أي أطعموني كل ذلك، حكاها غير معديات، أي لم يقل: خبزوني وحاسوني وأقطوني. الخبز، بالتحريك: الرهل، نقله الصاغاني. الخبز: المكان المنخفض المطمئن من الأرض. والخبازى، بالتشديد ومضموم الأول ويخفف، لغة فيه، قال ابن دريد: إذا خففت الباء ألحقت الياء وإذا ثقلت الباء حذفت الياء فقلت الخباز، كرمان، والخبازة، بزيادة الهاء، والخبيز، كقبيط: نبت م معروف؛ وهي بقلة عريضة الورق، لها ثمرة مستديرة، قال حميد:
  وعاد خباز يسقيه الـنـدى                      ذراوة تنسجه الهوج الدرج

  وفي المنهاج: هو نوع من الملوخية، وقيل: الملوخية هو البستاني. والخبازى هو البري، وقيل: إن البقلة اليهودية أحد أصناف الخبازى، ومنه نوع يدور مع الشمس. ورجل خبزون، محركة غير منصرف، إذا كان منتفخ الوجه، وهي بهاء، غير منصرف أيضا، نقله الصاغاني. ورجل خابز: ذو خبز، مثل تامر ولابن، حكاه اللحياني. والخبازة، بالكسر: حرفة الخباز الذي مهنته ذلك. وأبو بكر محمد بن الحسن بن علي الخبازي الطبري مقرئ خراسان، حدث عن أبي محمد المخلدي وعنه أبو الأسعد القشيري. والخبزة، بالضم: الطلمة، وهي عجين يوضع في الملة حتى ينضج والملة: الرماد والتراب الذي أوقد فيه النار. خبزة، بلا لام: جبل مطل على ينبع، قرية علي رضي الله عنه. وسلام، كسحاب، ابن أبي خبزة عن ثابت البناني. أبو بكر محمد بن الحسن بن يزيد بن أبي خبزة الرقي الخبزي، عن هلال بن أبي العلاء، وعنه ابن جميع في معجمه. وأحمد بن عبد الرحيم بن أبي خبزة الكوفي التميمي الأسدي الخبزي، شيخ لابن عقدة: محدثون، والثاني متأخر لقيه أبو الفتح بن مسرور، وذكره السمعاني في الأنساب. وأم خبز، بضم الخاء: ة، بالطائف. والخبزة كعنبة: ة، بها أيضا. والخبيز، كأمير: الخبز المخبوز من أي حب كان. الخبيز أيضا: الثريد، نقله الصاغاني. وانخبز المكان: انخفض واطمأن. والخبيزات: ع، وهي خبزاوات بصلعاء ماوية، وهو ماء لبني العنبر، حكاه ابن الأعرابي وأنشد:
  ولا الخبيزات مع الشاء المغب قال: وإنما سمين خبيزات لأنهن انخبزن في الأرض، أي انخفضن. وفي المثل: كل أداة الخبز عندي غيره. يقال: استضاف قوم رجلا فلما قعدوا ألقى نطعا ووضع عليه رحى فسوى قطبها وأطبقها، فأعجب القوم حضور آلته ثم أخذ هادي الرحى فجعل يديرها. فقالوا له: ما تصنع? فقال، أي المثل المذكور. واختبز الخبز: خبزه لنفسه، حكاه سيبويه، ولم يقل: لنفسه. وفي التهذيب: اختبز فلان، إذا عالج دقيقا يعجنه ثم خبزه في ملة أو تنور. ومما يستدرك عليه: الخبزة بالضم: الثريدة الضخمة. وقيل: هي اللحم. ويقال: أخذنا خبز ملة، ولا يقال: أكلنا ملة. وتخبزت الإبل السعدان، أي خبطته بقوائمها. من المجاز: خبطني برجله، وخبزني، وتخبطني، وتخبزني. والخلة خبز الإبل. والخبزة، كفرحة: هضبة في ديار بني عبد الله بن كلاب. وأبو بكر محمد بن عبد الله بن أحمد، عرف بابن الخبازة، شارح كتاب الشهاب، توفي سنة 530 وأبو الحسن محمد بن عبد الله بن محمد بن هلال، عرف بابن الخبازة، ويلقب بالجنيد البغدادي، سمع ابن رزقويه، وعنه أبو القاسم السمرقندي، توفي سنة 449 وأبو نصر محمد بن عبد الباقي بن الويل الخباز الأديب الشاعر، سمع منه أبو العز بن كادش. وابن الخباز: تلميذ النووي، مشهور. وابن الخبازة: مقرئ مصر، متأخر، أدركه بعض شيوخنا.

##### Türkçe

**الخبز**، ötre ile: bilinen bir isim. Fetḥa ile: devenin eliyle vurmasıdır; bazı asıllarda: iki eliyle - yere; bu, benzetme üzerinedir. Ve denildi ki: **الخبز** ona, onların onu elleriyle vurmalarından dolayı adlandırıldı; güçlü değildir. **الخبز** ayrıca: şiddetli sürüştür; “onu sürüştürdü, onu sürüştürür, sürüştürme” (diye gelir). Şair dedi ki:
  “Şiddetli sürüştürmeyin bir sürüştürme ve yumuşak yürüyüş yürüyüşü                      ve bir konak yerinde bir hapsi uzatmayın”
Ona yumuşaklığı emrediyor. Ve **النس**: yumuşak yürüyüştür. Bazıları dedi ki: ancak iki hırsıza hitap ediyor. Ve şöyle rivayet etti: “Ve yavaş yavaş”, **البسيس**’ten; diyor ki: **الخبز** için oturmayın, fakat **البسيسة** edinin. Ebû Zeyd dedi: **الخبز**: şiddetli sürüştürmedir. Ve **البس**: yumuşak yürüyüştür. Ve bu recezi “ve yavaş yavaş” diye inşad etti. Ebû Zeyd ayrıca dedi: **البس**: **السويق**’i **بس** etmektir; o, onu yağ ile veya su ile yoğurmandır. Böylece iki arkadaşına **السويق**’i yoğurmayı ve **الخبز**’in **الخبز**’i ve onun yoğrulması üzerinde ikameti terk etmeyi emretti. Çünkü onlar, kendileri için bir sapma olmayan bir yolculukta idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti; ve onları, unun yoğrulması ve onun pişirilmesi üzerinde ikameti uzatmaktan nehyetti. **الخبز**: vuruştur; ve denildi ki: iki elle vuruştur; ve denildi ki: elle (vuruştur). **الخبز**: **خبز الخبز يخبزه**’nin masdarıdır; **ضرب** haddinden, onu yaptığı zaman; ve aynı şekilde **اختبزه**; ve aynı şekilde **خبزه يخبزه خبزا**: ona ekmek yedirdiği zaman. Ve **الأساس**’ta: “**خبزت القوم وتمرتهم**: onlara ekmek ve hurma yedirdim.” Ve el-Lihyânî bazı Arapların sözünü nakletti: “Falan oğullarına geldim de **خبزوا** ve **حاسوا** ve **أقطوا**”; yani bana bunların hepsini yedirdiler; onu “gayr-ı ma‘diyyât” olarak nakletti; yani “**خبزوني** ve **حاسوني** ve **أقطوني**” demedi. **الخبز**، hareke ile: gevşekliktir; es-Sâğânî onu nakletti. **الخبز**: yerin alçak, sakin çukur yeridir. Ve **الخبازى**، şeddeli ve ilkinin ötrelisiyle; ve hafifletilir; onda bir lugattır. İbn Düreyd dedi: **الباء**’yı hafifletirsen **الياء**’yı ilhak ettin; **الباء**’yı ağırlaştırırsan **الياء**’yı hazfettin de **الخباز** dedin; **كرمان** gibi. Ve **الخبازة**، **الهاء**’nın ziyadesiyle. Ve **الخبيز**، **قبيط** gibi: bilinen bir bitkidir; o, yaprağı geniş bir ottur; onun yuvarlak bir meyvesi vardır. Humeyd dedi ki:
  “Ve bir **خباز** döndü; ona çiy su veriyor                      onu, hızlı yürüyenler dokuyor”

  Ve **المنهاج**’da: o, **الملوخية**’den bir türdür. Ve denildi ki: **الملوخية** bahçıvan olandır. Ve **الخبازى** yabani olandır. Ve denildi ki: Yahudi otu, **الخبازى**’nın türlerinden bir türdür; ondan, güneşle birlikte dönen bir tür vardır. Ve bir adam **خبزون**; harekeli, gayr-ı munsarif: yüzü şişkin olduğu zaman; ve o, **بهاء** üzeredir; gayr-ı munsarif de; es-Sâğânî onu nakletti. Ve bir adam **خابز**: ekmek sahibi; **تامر** ve **لابن** gibi; el-Lihyânî onu hikâye etti. Ve **الخبازة**، kesra ile: mesleği o olan fırıncının zanaatıdır. Ve Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Ali **الخبازي** et-Taberî, Horasan kurrâsı: Ebû Muhammed el-Muhalledî’den hadis rivayet etti; ondan da Ebû’l-Es‘ad el-Kuşeyrî (rivayet etti). Ve **الخبزة**، ötre ile: **الطلمة**’dır; o, **الملة** içine konulan bir hamurdur, ta ki olgunlaşsın; ve **الملة**: içinde ateş yakılmış kül ve topraktır. **خبزة**، lamsız: Yenbu‘a bakan bir dağdır; Ali (radıyallahu anh)’ın bir köyü. Ve Selâm, **سحاب** gibi, İbn Ebî **خبزة**’den, Sâbit el-Bünânî’den. Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Yezîd b. Ebî **خبزة** er-Rakkî **الخبزي**: Hilâl b. Ebî’l-‘Alâ’dan; ondan da İbn Cemî‘, **معجمه**’sinde (rivayet etti). Ve Ahmed b. ‘Abdi’r-Rahîm b. Ebî **خبزة** el-Kûfî et-Temîmî el-Esedî **الخبزي**: İbn ‘Ukde’ye şeyh; (bunlar) muhaddislerdir. Ve ikincisi müteahhirdir; Ebû’l-Feth b. Mesrûr ona ulaştı; ve es-Sem‘ânî onu **الأنساب**’da zikretti. Ve **أم خبز**، **الخاء**’nın ötrelisiyle: Tâif’te bir yer. Ve **الخبزة** **عنبة** gibi: orada da bir yer. Ve **الخبيز**، **أمير** gibi: hangi tane olursa olsun pişirilmiş ekmektir. **الخبيز** ayrıca: **الثريد**’dir; es-Sâğânî onu nakletti. Ve **انخبز** yer: alçaldı ve sakinleşti. Ve **الخبيزات**: cem‘dir; o, **خبزاوات**’tır; **بصلعاء ماوية**’de; o, Benî’l-‘Anber’e ait bir sudur; İbnü’l-A‘râbî onu hikâye etti ve inşad etti:
  “Ve ne de **الخبيزات** koyunlarla birlikte (olan) **المغب**”
Dedi ki: ancak onlara **خبيزات** denildi; çünkü onlar yerde **انخبزن** oldular; yani alçaldılar. Ve meselde: “Bende **الخبز** aleti bütünüyle vardır, ondan başkası (hariç).” Denilir ki: Bir topluluk bir adamı misafir etti; oturduklarında bir deri attı ve onun üzerine bir değirmen taşı koydu; onun milini düzeltti ve onu kapattı. Topluluk, aletinin hazır oluşuna hayran kaldı. Sonra değirmenin kılavuzunu aldı da onu döndürmeye başladı. Ona dediler: “Ne yapıyorsun?” Dedi ki: yani zikredilen mesel. Ve **اختبز الخبز**: onu kendisi için pişirdi; Sîbeveyh onu hikâye etti; ve “kendisi için” demedi. Ve **التهذيب**’de: “Falan **اختبز** etti”: bir unu işledi; onu yoğurdu; sonra onu **ملة** içinde veya tandırda pişirdiği zaman. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخبزة** ötre ile: büyük **الثريدة**. Ve denildi ki: o, ettir. Ve denilir: “**خبز ملة** aldık”; “**ملة** yedik” denilmez. Ve “Develer **السعدان**’ı **تخبزت** etti”; yani onu ayaklarıyla çiğnedi. Mecazdandır: “Beni ayağıyla çarptı” ve “beni **خبز** etti” ve “beni **تخبط** etti” ve “beni **تخبز** etti.” Ve **الخلة**: develerin **خبز**’idir. Ve **الخبزة**، **فرحة** gibi: Benî ‘Abdillâh b. Kilâb diyarında bir tepedir. Ve Ebû Bekir Muhammed b. ‘Abdillâh b. Ahmed, İbn **الخبازة** diye bilindi: **كتاب الشهاب**’ın şârihi; 530 yılında vefat etti. Ve Ebû’l-Hasen Muhammed b. ‘Abdillâh b. Muhammed b. Hilâl, İbn **الخبازة** diye bilindi; ve **الجنيد البغدادي** lakabıyla anılır: İbn Rızkûye’yi dinledi; ondan da Ebû’l-Kâsım es-Semerkandî (rivayet etti); 449 yılında vefat etti. Ve Ebû Nasr Muhammed b. ‘Abdi’l-Bâkî b. el-Veyl **الخباز**: edip, şair; ondan Ebû’l-‘İzz b. Kâdeş dinledi. Ve İbn **الخباز**: en-Nevevî’nin öğrencisi; meşhurdur. Ve İbn **الخبازة**: Mısır kurrâsı; müteahhir; ona şeyhlerimizden bazıları yetişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبَزَ خُبْزًا
1 خَبَزَ خُبْزًا خبز خبزا , (S, K,) aor. خَبِزَ , (K,) inf. n. خَبْزٌ, (S, K,) He made [or kneaded and baked] خُبْز [or bread]; (K, TA;) as also ↓ اختبزهُ: (Sb, S, TA:) or the ↓ the latter signifies he made [or kneaded and baked] it for himself: (K:) or ↓ اختبز signifies he kneaded flour, and made dough of it, and then baked it in a مَلَّة [see خُبْزَةٌ below] or in an oven: (T, TA:) [and ↓ يُخْتَبَزُ signifies it is made into bread: see S and K voce فَثٌّ.] ― -b2- خَبَزَ القَوْمَ, (S, A,) aor. خَبِزَ , (TA,) inf. n. خَبْزٌ, (A, K,) He fed the people, or company of men, with خُبْز [or bread]: (S, A, K: *) like as تَمَرَهُمْ signifies “ he fed them with تَمْر: ” (A:) but Lh quotes the saying of certain of the Arabs, أَتَيْتُ بَنِى فُلَانٍ فَخَبَزُوا وَحَاسُوا وَأَقَطُوا, meaning [I came to the sons of such a one, and] they fed me with خُبْز and حَيْس and أَقِط: he does not say خَبَزُونِى وَحَاسُونِى وَأَقَطُونِى. (TA.) -A2- خَبَزَهُ, aor. خَبِزَ , (TK,) inf. n. خَبْزٌ, (K,) (assumed tropical:) He beat him, or it: (K, * TK:) accord. to some, with the hand: or with the two hands: (TA:) and some say that خُبْز [or bread] is thus called because they beat it with their hands: but this assertion is not valid: (TA:) and you say also, خَبَطَنِى بِرِجْلِهِ, and خَبَزَنِى, (tropical:) [He beat me with his foot,] and تَخَبَّطَنِى and ↓ تَخَبَّزَنِى. (A, TA.) And خَبَزَ البَعِيرُ, (TK,) inf. n. خَبْزٌ, (S, K,) (tropical:) The camel beat the ground with his fore foot, (S, * K, * TA,) or, as in some lexicons, with his fore feet. (TA.) And ↓ تخبّزت الاـِبِلُ السَّعْدَانَ (assumed tropical:) The camels beat the [herbage called] سعَدان with their legs. (TA.)

5 تَخَبَّزَ see 1, latter part, in two places.

8 اـِخْتَبَزَ see 1, first sentence, in four places.

خُبْزٌ
خُبْزٌ خبز a word of well-known meaning; (K;) [Bread;] that which is eaten. (S.) It is said in a prov., كُلُّ أَدَاةِ الخُبْزِ عِنْدِى غَيْرُهُ [All the apparatus of bread is in my possession except it, namely, the bread itself]: the origin of which was this: a company of men demanded hospitality of a certain man; and when they sat down, he threw down a [piece of leather such as is called] نِطْع, and put upon it a mill-stone, and adjusted its pivot, and covered it [with the upper stone]: and the presence of his apparatus made the company to wonder: then he took the handle of the mill, (هَادِى الرَّحَى,) and began to turn it: whereupon they said to him, What dost thou? and he answered in the words of this proverb. (K.) ― -b2- [Hence,] الخُلَّةُ خُبْزُ الاـِبِلِ (tropical:) [Sweet herbage is the bread of camels: and الحَمْضُ فَاكِهَتُهَا, or اَحْمُهَا, sour herbage is their fruit, or flesh-meat]. (A, TA.)

خُبْزَةٌ
خُبْزَةٌ خبز خبزه خبزة i. q. طُلْمَةٌ; (S, A, K;) meaning Dough put in a مَلَّة, until it is thoroughly baked, (S, TA,) i. e., in ashes, and earth, in which fire is kindled; (TA;) a cake of bread, (MA, KL,) [or lump of dough,] baked in ashes (KL) [or in any way]; i. q. قُرْصٌ and قُرْصَةٌ. (K in art. قرص.) ― -b2- Also A large ثَرِيدَة [or mess of crumbled or broken bread moistened with broth]: or, as some say, flesh-meat. (TA.) [See also خَبِيزٌ.]

خَبِيزٌ
خَبِيزٌ خبيز Bread made [or kneaded and baked], (K, TA,) of whatever grain it be. (TA.) ― -b2- Also i. q. ثَرِيد [Bread crumbled or broken, and moistened with broth]. (Sgh, K.) [See also خُبْزَةٌ.] ― -b3- Also a vulgar term for خَبِيصَةٌ. (Esh-Shereeshee, in Har p. 21.)

خِبَازَةٌ
خِبَازَةٌ خباز خبازه خبازة The trade, or occupation, of the خَبَّاز. (K.)

خُبَازَى
خُبَازَى خباز خبازى خبازي خبازيي : see خُبَّازٌ.

خَبَّازٌ
خَبَّازٌ خباز A maker of bread; one whose office it is to make bread: (TA:) a baker; syn. فُرْنِىٌّ. (Msb in art. فرن.)

خُبَّازٌ
خُبَّازٌ خباز (IDrd, S, K) and ↓ خُبَّازَةٌ, (K,) [or the former is a coll. gen. n., and the latter the n. un.,] and ↓ خُبَازَى (IDrd, S, K) [which last is the most common form] and ↓ خُبَّازَى, (K,) or when with teshdeed the ى is elided, (IDrd,) and ↓ خُبَّيْزٌ, (K,) [Malva, or mallow;] a certain plant, well known, (S, K, TA,) of the leguminous kind, having broad leaves and a round fruit; [whence perhaps its name;] accord. to the Minhلj, a species of the مَلُوخِيَّةٌ [corchorus olitorious, or Jew's mallow]: or, as some say, the ملوخيّة is the garden-kind, and the خبازى is the wild kind: some also say that the بَقْلَة يَهُودِيَّة [sonchus, or sow-thistle,] is one of the species of خبازى; and there is a kind thereof that turns with the sun. (TA.)

خُبَّيُزٌ
خُبَّيُزٌ خبيز : see the next preceding paragraph.

خُبَّازَةٌ
خُبَّازَةٌ خباز خبازه خبازة : see the next preceding paragraph.

خُبَّازَى
خُبَّازَى خباز خبازى خبازي خبازيي : see the next preceding paragraph.

خَابِزٌ
خَابِزٌ خابز A man possessing خُبْز [or bread]: (S, K:) like تَامِرٌ [possessing dates] and لَابِنٌ [possessing milk]. (S.)

مَخْبَزٌ
مَخْبَزٌ مخبز An oven; syn. فُرْنٌ. (M and K in art. فرن.)

مَخْبَزَةٌ
مَخْبَزَةٌ مخبز مخبزه مخبزة A place where bread is made: pl. مَخَابِزُ. (Meyd, in Golius.)

##### Türkçe

خَبَزَ خُبْزًا
1 **خَبَزَ خُبْزًا** خبز خبزا , (S, K,) muzâri‘ı **خَبِزَ** , (K,) mastarı **خَبْزٌ**, (S, K,) O, **خُبْز** [yahut ekmek] yaptı [yahut yoğurup pişirdi]; (K, TA;) ve yine ↓ **اختبزهُ**: (Sb, S, TA:) yahut ↓ bunun ikincisi, onu kendisi için yaptı [yahut yoğurup pişirdi] demektir: (K:) yahut ↓ **اختبز** un yoğurdu ve ondan hamur yaptı, sonra onu bir **مَلَّة**’de [aşağıda **خُبْزَةٌ**’ye bak] yahut bir fırında pişirdi demektir: (T, TA:) [ve ↓ **يُخْتَبَزُ** “ekmek yapılır” demektir: S ve K’da **فَثٌّ** maddesine bak.] ― -b2- **خَبَزَ القَوْمَ**, (S, A,) muzâri‘ı **خَبِزَ** , (TA,) mastarı **خَبْزٌ**, (A, K,) O, kavmi yahut erkekler topluluğunu **خُبْز** [yahut ekmek] ile doyurdu: (S, A, K: *) tıpkı **تَمَرَهُمْ**’ün “onları **تَمْر** ile doyurdu” demesi gibi: (A:) fakat Lh, Araplardan bazılarının sözünü nakleder: **أَتَيْتُ بَنِى فُلَانٍ فَخَبَزُوا وَحَاسُوا وَأَقَطُوا**, manası [ben falanın oğullarına geldim de] bana **خُبْز** ve **حَيْس** ve **أَقِط** ile ikram ettiler: **خَبَزُونِى وَحَاسُونِى وَأَقَطُونِى** demez. (TA.) -A2- **خَبَزَهُ**, muzâri‘ı **خَبِزَ** , (TK,) mastarı **خَبْزٌ**, (K,) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu dövdü: (K, * TK:) bazılarına göre, elle: yahut iki elle: (TA:) ve bazıları der ki **خُبْز** [yahut ekmek] böyle adlandırılmıştır; çünkü onu elleriyle döverler: fakat bu iddia geçerli değildir: (TA:) ve yine şöyle dersin: **خَبَطَنِى بِرِجْلِهِ**, ve **خَبَزَنِى**, (mecaz:) [beni ayağıyla dövdü,] ve **تَخَبَّطَنِى** ve ↓ **تَخَبَّزَنِى**. (A, TA.) Ve **خَبَزَ البَعِيرُ**, (TK,) mastarı **خَبْزٌ**, (S, K,) (mecaz:) deve, ön ayağıyla yere vurdu, (S, * K, * TA,) yahut bazı sözlüklerde olduğu üzere, ön ayaklarıyla. (TA.) Ve ↓ **تخبّزت الاـِبِلُ السَّعْدَانَ** (mecaz olduğu varsayılarak:) develer, **سعَدان** denilen [otu] bacaklarıyla dövdüler. (TA.)

5 **تَخَبَّزَ**: 1’e bak, son kısmı, iki yerde.

8 **اـِخْتَبَزَ**: 1’e bak, ilk cümle, dört yerde.

**خُبْزٌ**
**خُبْزٌ** خبز: iyi bilinen manalı bir kelime; (K;) [Ekmek;] yenilen şey. (S.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **كُلُّ أَدَاةِ الخُبْزِ عِنْدِى غَيْرُهُ** [Ekmek aletlerinin hepsi bendedir, ondan başka; yani ekmeğin kendisi]: bunun aslı şudur: bir erkekler topluluğu, bir adamdan misafirperverlik istedi; ve oturduklarında, o bir **نِطْع** denilen [deri parçası] attı, üzerine bir değirmen taşı koydu, milini ayarladı, ve onu [üst taşla] örttü: ve aletlerinin mevcudiyeti topluluğu hayrete düşürdü: sonra değirmenin kolunu, (**هَادِى الرَّحَى**, ) aldı ve onu çevirmeye başladı: bunun üzerine ona dediler ki, ne yapıyorsun? o da bu darb-ı meselin sözleriyle cevap verdi. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الخُلَّةُ خُبْزُ الاـِبِلِ** (mecaz:) [tatlı ot, develerin ekmeğidir: ve **الحَمْضُ فَاكِهَتُهَا**, yahut **اَحْمُهَا**, ekşi ot onların meyvesidir, yahut et yemeğidir]. (A, TA.)

**خُبْزَةٌ**
**خُبْزَةٌ** خبز خبزه خبزة: **طُلْمَةٌ** ile aynı manadadır; (S, A, K;) manası: bir **مَلَّة**’ye konulan hamur; tamamen pişinceye kadar, (S, TA,) yani ateş yakılan kül ve toprak içinde; (TA;) bir ekmek çöreği, (MA, KL,) [yahut bir hamur parçası,] kül içinde pişirilmiş (KL) [yahut herhangi bir şekilde]; **قُرْصٌ** ve **قُرْصَةٌ** ile aynı manadadır. (K, **قرص** maddesinde.) ― -b2- Yine: büyük bir **ثَرِيدَة** [yahut et suyuyla ıslatılmış ufalanmış yahut kırılmış ekmek yemeği]: yahut bazılarına göre, et yemeği. (TA.) [Yine **خَبِيزٌ**’e bak.]

**خَبِيزٌ**
**خَبِيزٌ** خبيز: hangi tahıldan olursa olsun, yapılmış [yahut yoğurulup pişirilmiş] ekmek. (K, TA.) ― -b2- Yine **ثَرِيد** ile aynı manadadır [et suyuyla ıslatılmış ufalanmış yahut kırılmış ekmek]. (Sgh, K.) [Yine **خُبْزَةٌ**’ye bak.] ― -b3- Yine **خَبِيصَةٌ** için avamî bir terimdir. (Eş-Şereyşî, Har’da s. 21.)

**خِبَازَةٌ**
**خِبَازَةٌ** خباز خبازه خبازة: **خَبَّاز**’ın sanatı yahut mesleği. (K.)

**خُبَازَى**
**خُبَازَى** خباز خبازى خبازي خبازيي : **خُبَّازٌ**’a bak.

**خَبَّازٌ**
**خَبَّازٌ** خباز: ekmek yapan; görevi ekmek yapmak olan kimse: (TA:) fırıncı; müradifi **فُرْنِىٌّ**. (Msb, **فرن** maddesinde.)

**خُبَّازٌ**
**خُبَّازٌ** خباز (IDrd, S, K) ve ↓ **خُبَّازَةٌ**, (K,) [yahut birincisi cem‘î cins isimdir ve ikincisi tekil isimdir,] ve ↓ **خُبَازَى** (IDrd, S, K) [ki bu sonuncusu en yaygın şekildir] ve ↓ **خُبَّازَى**, (K,) yahut şedde ile olunca **ى** hazfedilir, (IDrd,) ve ↓ **خُبَّيْزٌ**, (K,) [Malva, yahut ebegümeci;] baklagiller cinsinden, geniş yapraklı ve yuvarlak meyveli, iyi bilinen bir bitki; (S, K, TA,) [belki adı buradan gelir;] Minhâc’a göre **مَلُوخِيَّةٌ**’nin bir türü [corchorus olitorious, yahut Yahudi ebegümeci]: yahut bazılarına göre, **ملوخيّة** bahçe türüdür, **خبازى** ise yabani türdür: bazıları da der ki **بَقْلَة يَهُودِيَّة** [sonchus, yahut eşek marulu,] **خبازى** türlerinden biridir; ve onun bir türü vardır ki güneşle birlikte döner. (TA.)

**خُبَّيُزٌ**
**خُبَّيُزٌ** خبيز : bir önceki paragrafa bak.

**خُبَّازَةٌ**
**خُبَّازَةٌ** خباز خبازه خبازة : bir önceki paragrafa bak.

**خُبَّازَى**
**خُبَّازَى** خباز خبازى خبازي خبازيي : bir önceki paragrafa bak.

**خَابِزٌ**
**خَابِزٌ** خابز: **خُبْز** [yahut ekmek] sahibi bir adam: (S, K:) tıpkı **تَامِرٌ** [hurma sahibi] ve **لَابِنٌ** [süt sahibi] gibi. (S.)

**مَخْبَزٌ**
**مَخْبَزٌ** مخبز: bir fırın; müradifi **فُرْنٌ**. (M ve K, **فرن** maddesinde.)

**مَخْبَزَةٌ**
**مَخْبَزَةٌ** مخبز مخبزه مخبزة: ekmeğin yapıldığı yer: çoğulu **مَخَابِزُ**. (Meyd, Golius’ta.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَبَزَ
خَبَزَ I ( n. ac. خَبْز 1 ),
a.  Made, baked bread.

b.  Fed on bread.

اِخْتَبَزَ
اِخْتَبَزَ VIII ,
a.  see I (a) .

خُبْز
خُبْز 3 ,
a.  Bread.

خُبْزَة
خُبْزَة 3t ,
a.  Loaf, cake of bread.

مَخْبَز
مَخْبَز 17 ,
a.  Oven.

مَخْبَزَة
مَخْبَزَة 17t , ( pl. مَخَاْبِزُ 44 ),
a.  Baker's shop, bakery.

خِبَاْزَة
خِبَاْزَة 23t ,
a.  Bread-making.

b.  Business of a baker.

خُبَاْزَى
خُبَاْزَى 24ya ,
a.  Mallow; sea-gull.

خَبِيْز
خَبِيْز 25 ,
a.  Baked bread.

خَبَّاْز
خَبَّاْز 28 ,
a.  Baker.

خُبَّاْزَة
خُبَّاْزَة 29t ,
a.  see 24ya .

##### Türkçe

**خَبَزَ**
**خَبَزَ** I ( n. ac. **خَبْز** 1 ),
a. Ekmek yaptı, pişirdi.

b. Ekmekle besledi.

**اِخْتَبَزَ**
**اِخْتَبَزَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**خُبْز**
**خُبْز** 3 ,
a. Ekmek.

**خُبْزَة**
**خُبْزَة** 3t ,
a. Ekmek somunu, ekmek keki.

**مَخْبَز**
**مَخْبَز** 17 ,
a. Fırın.

**مَخْبَزَة**
**مَخْبَزَة** 17t , ( pl. **مَخَاْبِزُ** 44 ),
a. Fırıncı dükkânı, fırın.

**خِبَاْزَة**
**خِبَاْزَة** 23t ,
a. Ekmek yapma.

b. Fırıncının işi.

**خُبَاْزَى**
**خُبَاْزَى** 24ya ,
a. Ebegümeci; deniz martısı.

**خَبِيْز**
**خَبِيْز** 25 ,
a. Pişmiş ekmek.

**خَبَّاْز**
**خَبَّاْز** 28 ,
a. Fırıncı.

**خُبَّاْزَة**
**خُبَّاْزَة** 29t ,
a. 24ya’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خبز
خَبَزَ - يَخْبِزُ - خُبْز
خَبَزَ - يَخْبِزُ + كائن + طعاماً أوخبزاً: ضربه بيديه فعجنه ثم أنضجه في التنور
خُبْز: على وزن "فـُعـْل": اسم فعل بمعنى مفعول من " خَبَزَ - يَخْبِزُ ": ما يخبز: الطعام المعروف المصنوع بدقيق القمح ومشوي في التنور أو الفرن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أثر النار المغير لبناء وتكوين الكائن، والترتيب بحسب درجة التغير"، وهي:
رَمَدَ - يَرْمِدُ (رَمَدَ - يَرْمُدُ)، حَرَقَ - يَحْرُقُ (حَرَقَ - يَحْرِقُ)، شَوَى - يَشْوِيْ، حَنَذ َ - يَحْنِذُ، خَبَزَ - يَخْبِزُ، سَلَقَ - يَسْلِقُ
خبز
	﴿ودخل معه السجن فتيان قال أحدهما إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا تأكل الطير منه نبئنا بتأويله إنا نراك من المحسنين(36)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [خبز] خ ب ز: الخُبْزُ معروف والخبز بالفتح المصدر وقد خَبَز الخبز و اخْتَبَزَهُ و خَبَزَ القوم أطعمهم الخبز وبابهما ضرب ورجل خَابِزٌ ذو خبز كلابن وتامر و الخُبّازُ بوزن القفاز و الخُبَّازَى مشدد مقصور نبت معروف
معجم الفرائد القرآنية:
خ  ب  ز
"خُبْزاً " في قوله تعالى :" وَقَالَ الآخَرُ إِنـِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مـِنَ الْمُحْسِنِينَ "  (36) يوسف .
الخَبْزُ: ضرب الشيء باليد، والخُبْزُ اسم لما يُصنع من الدقيق المعجون المنضج بالنار .
الراغب
خبز
- الخبز معروف قال الله تعالى: }أحمل فوق رأسي خبزا{ [يوسف/36]، والخبزة: ما يجعل في الملة، والخبز: اتخاذه، واختبرت: إذا أمرت بخبزه، والخبازة صنعته، واستعير الخبز للسوق الشديد، لتشبيه هيئة السائق بالخابز.
ملخص اللسان
1.      الخُبْزَةُ: الطُّلْمَةُ، وهي عجين يوضع في المَلَّةِ حتى  يَنْضَجَ، والمَلَّة: الرَّماد والتراب الذي أُوقد فيه النار.
2.     والخُبْزُ: الذي  يؤكل. والخَبْزُ، بالفتح: المصدر، خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزاً واخْتَبَزَه:  عمله. والخَبَّاز: الذي مِهْنَتُه ذلك
3.     والخَبْزُ: الضرب باليدين، وقيل: هو الضرب باليد، وقيل:  هو الضرب.
4.     والخَبْزُ: السَّوْق الشديد، خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزاً؛
5.      سمي  الخَبْزُ به لضَرْبهم إِياه بأَيديهم،
لسان العرب
● - خبز: الخُبْزَةُ: الطُّلْمَةُ، وهي عجين يوضع في المَلَّةِ حتى  يَنْضَجَ، والمَلَّة: الرَّماد والتراب الذي أُوقد فيه النار. والخُبْزُ: الذي  يؤكل. والخَبْزُ، بالفتح: المصدر، خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزاً واخْتَبَزَه:  عمله. والخَبَّاز: الذي مِهْنَتُه ذلك، وحِرْفَته الخِبازَة. والاخْتِباز:  اتخاذ الخُبْز؛ حكاه سيبويه. التهذيب: اخْتَبز فلانٌ إِذا عالج دقيقاً  يعجنه ثم خَبَزَه في مَلَّة أَو تَنُّور. وخَبَزَ القومَ يَخْبِزُهم  خَبْزاً: أَطعمهم الخُبْزَ. ورجل خابِز أَي ذو خُبْز مثل تامِر ولابن. ويقال:  أَخذنا خُبْزَ مَلَّةٍ، ولا يقال أَكلنا مَلَّةً. وقول بعض العرب: أَتيت  بني فلان فَخَبَزوا وحاسُوا وأَقَطُوا أَي أَطعموني كلَّ ذلك؛ حكاها  اللحياني غيرَ مُعَدَّياتٍ أَي لم يقل خَبَزُوني وحاسُوني وأَقَطُوني.  والخَبِيز: الخُبْز المخبوز من أَيّ حَبٍّ كان. والخُبْزة: الثَّريدة الضَّخمة،  وقيل: هي اللحم. والخَبْزُ: الضرب باليدين، وقيل: هو الضرب باليد، وقيل:  هو الضرب. والخَبْزُ: السَّوْق الشديد، خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزاً؛  قال:  لا تَخْبِزا خَبْزاً ونُسَّا نَسَّا،  ولا تُطِيلا بمُناخٍ حَبْسا  يأْمره بالرِّفق. والنَّسُّ: السير اللين، وقال بعضهم: إِنما يخاطِبُ  لِصَّيْنِ، ورواه: وبُسَّا بَسّا، من البَسِيسِ؛ يقول: لا تقعدوا للخَبْز  ولكن اتخذا البَسِيسة. وقال أَبو زيد: الخَبْزُ السوق الشديد، والبَسُّ:  السير الرفيق، وأَنشد هذا الرجز: وبُسَّا بَسَّا. وقال أَبو زيد أَيضاً:  البَسُّ بَسُّ السويق، وهو لَتُّهُ بالزيت أَو بالماء، فأَمر صاحِبَيْه  بِلَتّ السويق وترك المُقام على خَبْز الخُبْز ومِراسه لأَنهم كانوا في سفر  لا مُعَرَّج لهم، فحث صاحبيه على عُجالَةٍ يَتَبَلَّغُون بها ونهاهما عن  إِطالة المُقام على عجن الدقيق وخَبْزِه.  والخَبْزُ: ضَرْب البعير بيديه الأَرض، وهو على التشبيه؛ وقيل: سمي  الخَبْزُ به لضَرْبهم إِياه بأَيديهم، وليس بقويّ.  والخُبازى والخُبَّازُ: نبت بَقْلة معروفة عريضة الورق لها ثمرة  مستديرة، واحدته خُبَّازة؛ قال حميد:  وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى  ذُراوَةً، تَنْسُجُه الهُوجُ الدُّرُجْ  وانْخَبَزَ المكان: انخفض واطمأَنَّ. وتَخَبَّزَت الإِبلُ العُشْبَ  تَخَبُّزاً إِذا خبطته بقوائمها.  والخَبيزاتُ: خَبْزَواتٌ بِصَلْعاءِ ماوِيَّةَ، وهو ماء لِبَلْعَنبر؛  حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  ليست من اللاَّئي تَلَهَّى بالطُّنُبْ،  ولا الخَبِيزات مع الشَّاءِ المُغِبّْ  قال: وإِنما سُمِّين خَبيزات لأَنهن انْخَبَزْنَ في الأَرض أَي انخفضن  واطْمَأْنَنَّ فيها.
مقاييس اللغة:
(خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
القاموس المحيط:
الخُبْزُ م، وبالفتح ضَرْبُ البعيرِ بيَدِهِ الأرضَ، والسَّوْقُ الشديدُ، والضَّرْبُ، ومَصْدَرُ خَبَزَ الخُبْزَ يَخْبِزُهُ إذا صَنَعَه، وكذا إذا أطْعَمَهُ الخُبْزَ، وبالتحريك الرَّهَلُ، والمكانُ المُنْخَفِضُ المُطْمَئِنُّ من الأرضِ. والخُبَّازَى، ويُخَفَّفُ، والخُبَّازُ والخُبَّازَةُ والخُبَّيْزُ نَبْتٌ م. ورجُلٌ خَبَزُونُ، محرَّكةً، غيرُ مُنْصَرِفٍ مُنْتَفِخُ الوجهِ، وهي بهاءٍ. ورجُلٌ خَابِزٌ ذُو خُبْزٍ. والخِبَازَةُ حِرْفَةُ الخَبَّازِ. وأبو بكرٍ محمدُ بنُ الحسنِ الخَبَّازيُّ مُقْرِىءُ خُراسانَ. والخُبْزَةُ الطُّلْمَةُ، وبِلا لامٍ جَبَلٌ مُطِلٌّ على يَنْبُعَ. وسَلاَمُ بنُ أبي خُبْزَةَ، ومحمدُ بنُ الحسنِ بنِ أبي خُبْزَةَ، وأحمدُ بنُ عبدِ الرحيمِ بنِ أبي خُبْزَةَ محدِّثونَ. وأُمُّ خُبزٍ، بضم الخاءِ ة بالطَّائِف. وكعِنَبَةٍ ة بها. والخَبيزُ الخُبْزُ المَخْبُوزُ، والثَّريدُ. وانْخَبَزَ انْخَفَضَ. والخَبيزاتُ ع. وفي المَثَلِ كُلُّ أداةِ الخُبْز عندي غيرَهُ اسْتَضافَ قومٌ رجُلاً، فلما قَعَدُوا، ألْقَى نِطْعاً، ووَضَعَ عليه رَحًى، فَسَوَّى قُطْبَها، وأطْبَقَهَا، فأعجبَ القومَ حُضورُ آلَتِهِ، ثم أخَذَ هادِيَ الرَّحَى، فَجَعَلَ يُدِيرُها، فقالوا له ما تَصْنَعُ؟ فقال. واخْتَبَزَ الخُبْزَ خَبَزَهُ لِنَفْسِه.
تاج العروس:
خبز
الخُبْز بالضمّ : م معروف . وبالفَتْح : ضَرْب البعيرِ بيده وفي بعض الأصول : بيَدَيْه - الأرضَ وهو على التشبيه وقيل : سُمِّي الخُبْزُ به لضَرْبِهم إيّاه بأيْديهم وليس بقويّ . الخَبْزُ أيضاً : السَّوْقُ الشديد وقد خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزَاً قال الشاعر :
لا تَخْبِزا خَبْزَاً ونُسّا نَسَّا ... ولا تُطيلا بمُناخٍ حَبْسَا يأْمُرُه بالرِّفقِ . والنَّسُّ : السَّيْرُ اللَّيِّن . وقال بَعْضُهم : إنّما يُخاطِبُ لِصَّيْن . ورواه : وبُسّا بَسّا من البَسيس يقول : لا تَقْعُدا للخَبْز ولكن اتّخذا البَسيسة . وقال أبو زَيْد : الخَبْزُ : السَّوْقُ الشديد . والبَسُّ : السَّيْرُ الرَّفيق وأنشد هذا الرَّجز وبُسّا بَسّا . وقال أبو زَيْد أيضاً : البَسُّ : بَسُّ السَّويق وهو لَتُّه بالزّيت أو بالماء فأمر صاحبَيْه بلَتِّ السَّويق وتَرْك المُقامِ على خَبْزِ الخُبْزِ ومِراسِه . لأنّهم كانوا في سَفَرٍ لا مُعرَّجَ لهم فحَثَّ صاحبَيْه على عُجالَةٍ يَتَبلَّغون بها ونَهاهُما عن إطالةِ المُقامِ على عَجْنِ الدَّقيقِ وخَبْزِه . الخَبْزُ : الضَّرْبُ وقيل : الضَّرْبُ باليدَيْن وقيل : باليد . الخَبْز : مَصْدَرُ خَبَزَ الخُبْزَ يَخْبِزه من حدِّ ضَرَبَ إذا صَنَعَه وكذلك اخْتَبَزَه وكذلك خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزَاً إذا أَطْعَمه الخُبْز . وفي الأساس : وخَبَزْتُ القومَ وتَمَرْتُهم : أَطْعَمْتُهم الخُبْزَ والتّمر وحكى اللِّحيانيّ قَوْلَ بَعْضَ العرب : أَتَيْتُ بني فلانٍ فَخَبَزوا وحاسُوا وأَقَطوا أي أَطْعَموني كلَّ ذلك حكاها غير مُعَديات أي لم يقل : خَبَزوني وحاسُوني وأَقَطوني . الخَبَز بالتحريك : الرَّهلُ نقله الصَّاغانِيّ . الخَبَزُ : المكانُ المُنخَفِض المُطمَئِنّ من الأرض . والخُبَّازَى بالتشديد ومَضْموم الأوّل ويُخفَّف لغةٌ فيه قال ابنُ دُرَيْد : إذا خَفَّفت الباءَ أَلْحَقْت الياء وإذا ثَقّلْت الباءَ حَذَفْتَ الياءَ فقُلتَ الخُبّاز كرُمَّان والخُبَّازة بزيادة الهاءِ والخُبَّيْز كقُبَّيْط : نَبْتٌ م معروف ؛ وهي بَقْلَةٌ عريضة الورَق لها ثَمَرَةٌ مُستَديرَةٌ قال حُمَيْد :
وعاد خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى ... ذُراوَةً تَنْسُجُه الهُوجُ الدُّرُجْ
وفي المِنهاج : هو نَوْع من المُلوخِيّة وقيل : المُلوخِيّة هو البُسْتانيّ . والخُبَّازَى هو البَرّيّ وقيل : إن البَقلةَ اليَهوديّةَ أحدُ أَصْنَافِ الخُبَّازى ومنه نوع يَدورُ مع الشَّمس . ورجلٌ خَبَزون مُحرّكة غَيْر منْصَرِف إذا كان مُنتَفِخَ الوجه وهي بهاءٍ غَيْرُ مُنْصرف أيضاً نَقَلَه الصَّاغانِيّ . ورجلٌ خابِزٌ : ذو خُبْزٍ مثل تامِرٍ ولابنٍ حكاه اللِّحيانيّ . والخِبازَة بالكسر : حِرْفَةُ الخَبَّاز الذي مِهنَتُه ذلك . وأبو بكرٍ مُحَمَّد بن الحسن بن عليّ الخَبَّازيّ الطّبريّ مُقرِئُ خُراسان حدَّث عن أبي مُحَمَّد المُخْلديّ وعنه أبو الأسعد القُشَيْريّ . والخُبْزَة بالضمّ : الطُّلْمة وهي عَجينٌ يُوضَع في المَلَّة حتى يَنْضَج والمَلَّة : الرَّمادُ والترابُ الذي أُوقِدَ فيه النار . خُبْزَة بلا لامٍ : جبلٌ مُطِلٌّ على يَنْبُعَ قرية عليّ رضي الله عنه . وسَلام كسَحاب ابن أبي خُبْزَةَ عن ثابتٍ البُنانيّ . أبو بكر مُحَمَّد بن الحسن بن يَزيد بن أبي خُبْزَةَ الرّقّيّ الخُبْزيّ عن هلال بن أبي العلاء وعنه ابنُ جميع في مُعجمه . وأحمد بن عبد الرحيم بن أبي خُبْزَة الكُوفيّ التَّميميّ الأسَديّ الخُبْزيّ شيخٌ لابنِ عُقدَة : مُحدِّثون والثاني مُتأَخِّر لَقِيَه أبو الفتح بن مَسْرُورٍ وذكره السَّمعانيُّ في الأَنْساب . وأمّ خُبْزٍ بضمِّ الخاءِ : ة بالطائف . والخِبَزَة كعِنَبَة : ة بها أيضاً . والخَبيزُ كأَمير : الخُبْزُ المَخْبوز من أيِّ حَبٍّ كان . الخَبيزُ أيضاً : الثَّريدُ نقله الصَّاغانِيّ . وانْخَبَزَ المكان : انْخفضَ واطْمأَنَّ . والخَبيزاتُ : ع وهي خَبْزَاوات بصَلْعاءِ ماويّة وهو ماءٌ لبني العَنبِر حكاه ابْن الأَعْرابِيّ وأنشد :
" ولا الخَبيزاتُ مع الشاءِ المُغِبّْ قال : وإنّما سُمّين خَبيزاتٍ لأنهنّ انْخَبَزْنَ في الأرض أي انْخَفضْنَ . وفي المثَل : كلّ أداةِ الخُبْزِ عندي غيرَه . يقال : استضافَ قومٌ رجلاً فلمّا قَعدوا ألقى نِطْعاً وَوَضَع عليه رحىً فسوَّى قُطبَها وأَطبَقَها فَأَعْجب القومَ حُضورُ آلتِه ثمّ أخذ هادِيَ الرَّحى فجعل يُديرُها . فقالوا له : ما تَصْنَع ؟ فقال أي المثَلَ المَذكور . واخْتَبزَ الخُبْزَ : خَبَزَه لنفْسِه حكاه سيبويه ولم يقل : لنفْسِه . وفي التهذيب : اخْتَبزَ فلانٌ إذا عالجَ دَقيقاً يَعْجِنه ثمّ خَبَزَه في مَلّةٍ أو تَنُّورٍ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الخُبْزَة بالضمّ : الثَّريدةُ الضخمة . وقيل : هي اللحم . ويقال : أخذنا خُبْزَ مَلّةٍ ولا يقال : أَكَلْنا مَلَّةً . وَتَخَبَّزْتُ الإبلُ السَّعْدانَ أي خَبَطَتْه بقوائِمها . منَ المَجاز : خَبَطَني برِجلِه وَخَبَزَني وَتَخَبَّطَني وَتَخَبَّزَني . والخُلَّة خُبْزُ الإبلِ . والخَبِزَة كفَرِحَة : هَضْبَةٌ في ديارِ بني عَبْد الله بن كلاب . وأبو بكرٍ مُحَمَّد بن عَبْد الله بن أحمد عُرِفَ بابنِ الخَبَّازة شارح كتاب الشِّهاب توفِّي سنة 530 وأبو الحسن مُحَمَّد بن عَبْد الله بن مُحَمَّد بن هلال عُرِفَ بابن الخَبّازة ويُلقَّب بالجُنَيْد البغداديّ سَمِعَ ابنَ رَزَقْوَيْه وعنه أبو القاسم السَّمَرْقَنْديّ توفّي سنة 449 وأبو نصر مُحَمَّد بن عبد الباقي بن الويل الخَبّاز الأديب الشاعر سمعَ منه أبو العِزّ بن كادِش . وابن الخَبَّاز : تلميذُ النَّوَويّ مَشْهُور . وابنُ الخَبَّازَة : مُقرئُ مِصر مُتأخِّر أدركه بَعْضُ شُيوخِنا

##### Türkçe

خبز
**خَبَزَ - يَخْبِزُ - خُبْز**
**خَبَزَ - يَخْبِزُ** + bir varlık + bir yiyeceği yahut ekmeği: onu elleriyle dövdü; böylece yoğurdu; sonra tandırda pişirdi.
**خُبْز**: “فـُعـْل” vezni üzere: **خَبَزَ - يَخْبِزُ**’den, mef‘ûl mânasında fiil ismi: pişirilen şey; tandırda yahut fırında pişirilmiş, buğday unundan yapılmış bilinen yiyecek.
Ve lafız, “ateşin eserinin varlığın yapısını ve oluşumunu değiştirmesi, ve değişme derecesine göre tertip” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَمَدَ - يَرْمِدُ** (**رَمَدَ - يَرْمُدُ**), **حَرَقَ - يَحْرُقُ** (**حَرَقَ - يَحْرِقُ**), **شَوَى - يَشْوِيْ**, **حَنَذ َ - يَحْنِذُ**, **خَبَزَ - يَخْبِزُ**, **سَلَقَ - يَسْلِقُ**

خبز
	﴿Ve onunla birlikte zindana iki delikanlı girdi. İkisinden biri dedi ki: “Ben kendimi şarap sıkarken görüyorum.” Diğeri dedi ki: “Ben kendimi başımın üstünde ekmek taşırken görüyorum; kuşlar ondan yiyor.” Bize onun te’vilini haber ver; şüphesiz biz seni iyilik yapanlardan görüyoruz (36).﴾ Yusuf

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**خبز**] خ ب ز: **الخُبْزُ** bilinen (şey)dir; fetha ile **الخبز** masdardır. Ve **خَبَز** ekmeği; ve **اخْتَبَزَهُ**; ve **خَبَزَ** kavmi: onlara ekmek yedirdi. İkisinin bâbı **ضرب**’dır. Ve **رجل خَابِزٌ**: ekmek sahibi; tıpkı **لابن** ve **تامر** gibi. Ve **الخُبّازُ** “القفاز” vezninde; ve **الخُبَّازَى** şeddeli, maksûr: bilinen bir bitki.

Mu‘cemü’l-Ferâid el-Kur’âniyye:
خ  ب  ز
“**خُبْزاً**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَقَالَ الآخَرُ إِنـِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مـِنَ الْمُحْسِنِينَ**” (36) Yusuf.
**الخَبْزُ**: şeyi elle dövmektir; **الخُبْزُ** ise, ateşle pişirilmiş yoğrulmuş undan yapılan şeye isimdir.

er-Râgıb
خبز
- **الخبز** bilinen (şey)dir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**أحمل فوق رأسي خبزا**﴾ [Yusuf/36]. Ve **الخبزة**: **المَلَّة** içinde yapılan şeydir. Ve **الخبز**: onu edinmektir. Ve **اختبرت**: onu pişirmesini emrettiğin zaman. Ve **الخبازة**: onu yapmasıdır. Ve şiddetli sevk için **الخبز** ödünç alınmıştır; sürücünün hâlinin ekmek pişirene benzetilmesi sebebiyle.

Lisân’ın özeti
1. **الخُبْزَةُ**: **الطُّلْمَةُ**; o, **المَلَّة** içine konulan bir hamurdur; ta ki pişsin. Ve **المَلَّة**: içinde ateş yakılmış kül ve topraktır.
2. Ve **الخُبْزُ**: yenilen (şey)dir. Ve fetha ile **الخَبْزُ**: masdardır. **خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزاً** ve **اخْتَبَزَه**: onu yaptı. Ve **الخَبَّاز**: mesleği bu olan kimsedir.
3. Ve **الخَبْزُ**: iki elle vurmaktır; ve denildi ki: elle vurmaktır; ve denildi ki: vurmaktır.
4. Ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir; **خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزاً**;
5. Ona, onu elleriyle dövmeleri sebebiyle **الخَبْزُ** adı verilmiştir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **خبز**: **الخُبْزَةُ**: **الطُّلْمَةُ**; o, **المَلَّة** içine konulan bir hamurdur; ta ki pişsin. Ve **المَلَّة**: içinde ateş yakılmış kül ve topraktır. Ve **الخُبْزُ**: yenilen (şey)dir. Ve fetha ile **الخَبْزُ**: masdardır. **خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزاً** ve **اخْتَبَزَه**: onu yaptı. Ve **الخَبَّاز**: mesleği bu olan kimsedir; ve zanaatı **الخِبازَة**’dır. Ve **الاخْتِباز**: **الخُبْز** edinmektir; bunu Sîbeveyh nakletti. **التهذيب**: **اخْتَبز** falan kimse, bir unu işleyip yoğurduktan sonra onu **مَلَّة** yahut **تَنُّور** içinde pişirdiği zaman. Ve **خَبَزَ** kavmi **يَخْبِزُهم خَبْزاً**: onlara **الخُبْز** yedirdi. Ve **رجل خابِز** yani **ذو خُبْز**; tıpkı **تامِر** ve **لابن** gibi. Ve denilir: **أَخذنا خُبْزَ مَلَّةٍ**; **أَكلنا مَلَّةً** denilmez. Ve bazı Arapların sözü: **أَتيت بني فلان فَخَبَزوا وحاسُوا وأَقَطُوا** yani bana bunların hepsini yedirdiler; bunu Lihyânî, geçişsizler olarak nakletti; yani **خَبَزُوني** ve **حاسُوني** ve **أَقَطُوني** demedi. Ve **الخَبِيز**: hangi tane olursa olsun pişirilmiş ekmektir. Ve **الخُبْزة**: iri **الثَّريدة**; ve denildi ki: ettir. Ve **الخَبْزُ**: iki elle vurmaktır; ve denildi ki: elle vurmaktır; ve denildi ki: vurmaktır. Ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir; **خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزاً**; dedi ki:
  لا تَخْبِزا خَبْزاً ونُسَّا نَسَّا،
  ولا تُطِيلا بمُناخٍ حَبْسا
Ona yumuşaklığı emrediyor. Ve **النَّسُّ**: yumuşak yürüyüştür. Ve bazıları dedi ki: ancak iki hırsıza hitap ediyor. Ve şu rivayet edildi: **وبُسَّا بَسّا**; **البَسِيس**’ten; der ki: **الخَبْز** için oturmayın; fakat **البَسِيسة** edinin. Ve Ebû Zeyd dedi ki: **الخَبْزُ** şiddetli sevktir; ve **البَسُّ** yumuşak yürüyüştür. Ve bu recezi inşad etti: **وبُسَّا بَسَّا**. Ebû Zeyd ayrıca dedi ki: **البَسُّ**: **السويق**’in **بَسُّ**’udur; o da onu yağla yahut suyla yoğurmaktır. Böylece iki arkadaşına **السويق**’i yoğurmalarını ve **الخُبْز**’ün **خَبْز**’i ve onun yoğrulması üzerinde ikameti terk etmelerini emretti; çünkü onlar, kendileri için sapma olmayan bir yolculukta idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti ve onları unun yoğrulması ve onun pişirilmesi üzerinde ikameti uzatmaktan men etti. Ve **الخَبْزُ**: devenin iki eliyle yere vurmasıdır; bu, benzetme üzeredir. Ve denildi ki: ona, onu elleriyle dövmeleri sebebiyle **الخَبْزُ** adı verilmiştir; ve bu güçlü değildir. Ve **الخُبازى** ve **الخُبَّازُ**: bilinen bir bakla bitkisidir; geniş yapraklıdır; yuvarlak bir meyvesi vardır; tekili **خُبَّازة**’dır. Humeyd dedi ki:
  وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى
  ذُراوَةً، تَنْسُجُه الهُوجُ الدُّرُجْ
Ve **انْخَبَزَ** yer: alçaldı ve çöktü. Ve **تَخَبَّزَت الإِبلُ** otu **تَخَبُّزاً**: ayaklarıyla onu çırptıkları zaman. Ve **الخَبيزاتُ**: **خَبْزَواتٌ**; **بِصَلْعاءِ ماوِيَّةَ**’de; o, Bel‘anber’in bir suyudur; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve inşad etti:
  ليست من اللاَّئي تَلَهَّى بالطُّنُبْ،
  ولا الخَبِيزات مع الشَّاءِ المُغِبّْ
Dedi ki: ancak onlara **خَبيزات** adı verildi; çünkü onlar yerde **انْخَبَزْنَ** ettiler; yani alçaldılar ve onda çöktüler.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**خبز**) **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; şeyin elle çırpılmasına delâlet eder. **تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ**: onu elleriyle çırptıkları zaman. Ve bundan: **خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز**. Dedi ki:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
Ve denilir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الخُبْزُ** (müzekker): ve fetha ile, devenin eliyle yere vurması; ve şiddetli sevk; ve vurma; ve **خَبَزَ الخُبْزَ يَخْبِزُهُ**’ün masdarı: onu yaptığı zaman; ve yine, ona ekmek yedirdiği zaman. Ve hareke ile **الخَبَزُ**: gevşeklik. Ve yerin alçak, çökük yeri. Ve **الخُبَّازَى**, ve hafifletilir; ve **الخُبَّازُ** ve **الخُبَّازَةُ** ve **الخُبَّيْزُ**: bir bitkidir (müzekker). Ve **رجلٌ خَبَزُونُ** (harekeli), gayr-i munsarif: yüzü şişkin (kimse); ve o, **هاء** iledir. Ve **رجلٌ خَابِزٌ**: ekmek sahibi. Ve **الخِبَازَةُ**: **الخَبَّاز**’ın zanaatıdır. Ve Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen **الخَبَّازيُّ**: Horasan’ın kıraat âlimi. Ve **الخُبْزَةُ**: **الطُّلْمَةُ**; ve **لام**sız olarak: Yenbu‘ üzerine bakan bir dağ. Ve Selâm b. Ebî **خُبْزَةَ**, ve Muhammed b. el-Hasen b. Ebî **خُبْزَةَ**, ve Ahmed b. Abdürrahîm b. Ebî **خُبْزَةَ**: muhaddislerdir. Ve **أُمُّ خُبزٍ** (خاء’nın zammıyla): Tâif’te bir yer (müennes). Ve **الخِبَزَة** (عِنَبَة gibi): orada da bir yer (müennes). Ve **الخَبيزُ**: pişirilmiş ekmek; ve **الثَّريد**. Ve **انْخَبَزَ**: alçaldı. Ve **الخَبيزاتُ**: çoğul. Ve meselde: **كُلُّ أداةِ الخُبْز عندي غيرَهُ**. Bir kavim bir adamı misafir etti; oturduklarında bir deri serdi ve üzerine bir değirmen taşı koydu; onun milini düzeltti ve onu kapattı; böylece kavme, aletinin hazır oluşu hoş geldi; sonra değirmenin kılavuzunu aldı da onu döndürmeye başladı. Ona dediler: “Ne yapıyorsun?” O dedi (yani): zikredilen mesel. Ve **اخْتَبَزَ الخُبْزَ**: onu kendisi için pişirdi.

Tâcü’l-‘Arûs:
خبز
Zamm ile **الخُبْز**: bilinen (şey)dir. Ve fetha ile: devenin eliyle—bazı asıllarda: iki eliyle—yere vurması; bu, benzetme üzeredir. Ve denildi ki: ona, onu elleriyle dövmeleri sebebiyle **الخُبْز** adı verildi; ve bu güçlü değildir. **الخَبْزُ** ayrıca: şiddetli sevktir; ve **خَبَزَها يَخْبِزُها خَبْزَاً**. Şair dedi ki:
لا تَخْبِزا خَبْزَاً ونُسّا نَسَّا ... ولا تُطيلا بمُناخٍ حَبْسَا
Ona yumuşaklığı emrediyor. Ve **النَّسُّ**: yumuşak yürüyüştür. Ve bazıları dedi ki: ancak iki hırsıza hitap ediyor. Ve şu rivayet edildi: **وبُسّا بَسّا**; **البَسيس**’ten; der ki: **الخَبْز** için oturmayın; fakat **البَسيسة** edinin. Ve Ebû Zeyd dedi ki: **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir; ve **البَسُّ**: yumuşak yürüyüştür. Ve bu recezi inşad etti: **وبُسّا بَسّا**. Ebû Zeyd ayrıca dedi ki: **البَسُّ**: **السَّويق**’in **بَسُّ**’udur; o da onu yağla yahut suyla yoğurmaktır. Böylece iki arkadaşına **السَّويق**’i yoğurmalarını ve **الخُبْز**’ün **خَبْز**’i ve onun yoğrulması üzerinde ikameti terk etmelerini emretti; çünkü onlar, kendileri için sapma olmayan bir yolculukta idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti ve onları unun yoğrulması ve onun pişirilmesi üzerinde ikameti uzatmaktan men etti. **الخَبْزُ**: vurmaktır; ve denildi ki: iki elle vurmaktır; ve denildi ki: elle (vurmaktır). **الخَبْز**: **خَبَزَ الخُبْزَ يَخْبِزه**’ün masdarıdır; **ضَرَبَ** haddi üzere: onu yaptığı zaman; ve yine **اخْتَبَزَه**; ve yine **خَبَزَه يَخْبِزه خَبْزَاً**: ona **الخُبْز** yedirdiği zaman. Ve **الأساس**’ta: **وخَبَزْتُ القومَ وتَمَرْتُهم**: onlara ekmek ve hurma yedirdim. Ve Lihyânî, bazı Arapların sözünü nakletti: **أَتَيْتُ بني فلانٍ فَخَبَزوا وحاسُوا وأَقَطوا** yani bana bunların hepsini yedirdiler; bunu geçişsizler olarak nakletti; yani **خَبَزوني** ve **حاسُوني** ve **أَقَطوني** demedi. Hareke ile **الخَبَز**: gevşeklik; bunu Sâgânî nakletti. **الخَبَزُ**: yerin alçak, çökük yeri. Ve şeddeli, ilkinin zammıyla **الخُبَّازَى**; ve hafifletilir; onda bir lehçedir. İbn Düreyd dedi ki: **الباء**’yı hafiflettiğin zaman **الياء**’yı ilhak edersin; **الباء**’yı ağırlaştırdığın zaman **الياء**’yı düşürürsün; böylece **الخُبّاز** dersin, **رُمَّان** gibi; ve **الخُبَّازة**: **الهاء** ziyadesiyle; ve **الخُبَّيْز** **قُبَّيْط** gibi: bilinen bir bitkidir; o, geniş yapraklı bir bakladır; yuvarlak bir meyvesi vardır. Humeyd dedi ki:
وعاد خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى ... ذُراوَةً تَنْسُجُه الهُوجُ الدُّرُجْ
Ve **المِنهاج**’da: o, **المُلوخِيّة**’den bir türdür; ve denildi ki: **المُلوخِيّة** bostanî olandır; **الخُبَّازَى** ise kırî olandır. Ve denildi ki: yahudi baklası, **الخُبَّازى**’nın türlerinden biridir; ve ondan bir tür vardır ki güneşle birlikte döner. Ve **رجلٌ خَبَزون** (harekeli), gayr-i munsarif: yüzü şişkin olduğu zaman; ve o, **هاء** iledir; o da gayr-i munsariftir; bunu Sâgânî nakletti. Ve **رجلٌ خابِزٌ**: **ذو خُبْز**; tıpkı **تامِرٍ** ve **لابنٍ** gibi; bunu Lihyânî nakletti. Ve kesra ile **الخِبازَة**: mesleği bu olan **الخَبَّاز**’ın zanaatıdır. Ve Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Ali **الخَبَّازيّ** et-Taberî: Horasan’ın kıraat âlimi; Ebû Muhammed **المُخْلديّ**’den rivayet etti; ondan da Ebû’l-Es‘ad **القُشَيْريّ** rivayet etti. Ve zamm ile **الخُبْزَة**: **الطُّلْمة**; o, **المَلَّة** içine konulan bir hamurdur; ta ki pişsin. Ve **المَلَّة**: içinde ateş yakılmış kül ve topraktır. **خُبْزَة** **لام**sız: Yenbu‘ üzerine bakan bir dağ; Ali (Allah ondan razı olsun)’un köyü. Ve Selâm, **سَحاب** gibi: İbn Ebî **خُبْزَةَ**, Sâbit el-Bünânî’den. Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Yezîd b. Ebî **خُبْزَةَ** er-Rakkî **الخُبْزيّ**: Hilâl b. Ebî’l-‘Alâ’dan; ondan da İbn Cemî‘, Mu‘cem’inde. Ve Ahmed b. Abdürrahîm b. Ebî **خُبْزَةَ** el-Kûfî et-Temîmî el-Esedî **الخُبْزيّ**: İbn ‘Ukde’nin şeyhidir: muhaddislerdir; ikincisi müteahhirdir; Ebû’l-Feth b. Mesrûr ona yetişti ve Sem‘ânî onu **الأَنْساب**’da zikretti. Ve **أمّ خُبْزٍ** (خاء’nın zammıyla): Tâif’te bir yer (müennes). Ve **الخِبَزَة** (عِنَبَة gibi): orada da bir yer (müennes). Ve **الخَبيزُ** (أَمير gibi): hangi tane olursa olsun pişirilmiş ekmektir. **الخَبيزُ** ayrıca: **الثَّريد**; bunu Sâgânî nakletti. Ve **انْخَبَزَ** yer: alçaldı ve çöktü. Ve **الخَبيزاتُ**: çoğuldur; o, **خَبْزَاوات**’tır; **بصَلْعاءِ ماويّة**’de; o, Benî’l-‘Anber’in bir suyudur; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve inşad etti:
" ولا الخَبيزاتُ مع الشاءِ المُغِبّْ
Dedi ki: ancak onlara **خَبيزات** adı verildi; çünkü onlar yerde **انْخَبَزْنَ** ettiler; yani alçaldılar. Ve meselde: **كلّ أداةِ الخُبْزِ عندي غيرَه**. Denilir: bir kavim bir adamı misafir etti; oturduklarında bir deri serdi ve üzerine bir değirmen taşı koydu; onun milini düzeltti ve onu kapattı; böylece kavme, aletinin hazır oluşu hoş geldi; sonra değirmenin kılavuzunu aldı da onu döndürmeye başladı. Ona dediler: “Ne yapıyorsun?” O dedi: yani zikredilen meseli. Ve **اخْتَبزَ الخُبْزَ**: onu kendisi için pişirdi; bunu Sîbeveyh nakletti; “kendisi için” demedi. Ve **التهذيب**’te: **اخْتَبزَ** falan kimse, bir unu işleyip yoğurduktan sonra onu **مَلّة** yahut **تَنُّور** içinde pişirdiği zaman. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: zamm ile **الخُبْزَة**: iri **الثَّريدة**. Ve denildi ki: ettir. Ve denilir: **أخذنا خُبْزَ مَلّةٍ**; **أَكَلْنا مَلَّةً** denilmez. Ve **تَخَبَّزْتُ الإبلُ السَّعْدانَ**: yani onu ayaklarıyla çırptı. Mecazdandır: **خَبَطَني برِجلِه وَخَبَزَني وَتَخَبَّطَني وَتَخَبَّزَني**. Ve **الخُلَّة**: develerin **خُبْز**’üdür. Ve **الخَبِزَة** (فَرِحَة gibi): Benî Abdillah b. Kilâb diyarında bir tepedir. Ve Ebû Bekir Muhammed b. Abdillah b. Ahmed, **ابنِ الخَبَّازة** diye bilindi; **كتاب الشِّهاب**’ın şârihidir; 530 yılında vefat etti. Ve Ebû’l-Hasen Muhammed b. Abdillah b. Muhammed b. Hilâl, **ابن الخَبّازة** diye bilindi; ve **الجُنَيْد البغداديّ** lakabıyla anılır; İbn Rezakveyh’i dinledi; ondan da Ebû’l-Kâsım es-Semerkandî (rivayet etti); 449 yılında vefat etti. Ve Ebû Nasr Muhammed b. Abdülbâkî b. el-Veyl **الخَبّاز**: edip şair; ondan Ebû’l-‘İzz b. Kâdiş dinledi. Ve **ابن الخَبَّاز**: Nevevî’nin öğrencisi; meşhurdur. Ve **ابنُ الخَبَّازَة**: Mısır’ın müteahhir bir kıraat âlimi; şeyhlerimizden bazıları ona yetişti.
