# خبز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خبز

الخبز، بالضم: م معروف. وبالفتح: ضرب البعير بيده، وفي بعض الأصول: بيديه - الأرض، وهو على التشبيه، وقيل: سمي الخبز به لضربهم إياه بأيديهم، وليس بقوي. الخبز أيضا: السوق الشديد، وقد خبزها يخبزها خبزا، قال الشاعر:
  لا تخبزا خبزا ونسا نسا                      ولا تطيلا بمناخ حبسا يأمره بالرفق. والنس: السير اللين. وقال بعضهم: إنما يخاطب لصين. ورواه: وبسا بسا، من البسيس، يقول: لا تقعدا للخبز ولكن اتخذا البسيسة. وقال أبو زيد: الخبز: السوق الشديد. والبس: السير الرفيق، وأنشد هذا الرجز وبسا بسا. وقال أبو زيد أيضا: البس: بس السويق وهو لته بالزيت أو بالماء، فأمر صاحبيه بلت السويق وترك المقام على خبز الخبز ومراسه. لأنهم كانوا في سفر لا معرج لهم، فحث صاحبيه على عجالة يتبلغون بها، ونهاهما عن إطالة المقام على عجن الدقيق وخبزه. الخبز: الضرب، وقيل: الضرب باليدين، وقيل: باليد. الخبز: مصدر خبز الخبز يخبزه، من حد ضرب، إذا صنعه وكذلك اختبزه، وكذلك خبزه يخبزه خبزا، إذا أطعمه الخبز. وفي الأساس: وخبزت القوم وتمرتهم: أطعمتهم الخبز والتمر، وحكى اللحياني قول بعض العرب: أتيت بني فلان فخبزوا وحاسوا وأقطوا، أي أطعموني كل ذلك، حكاها غير معديات، أي لم يقل: خبزوني وحاسوني وأقطوني. الخبز، بالتحريك: الرهل، نقله الصاغاني. الخبز: المكان المنخفض المطمئن من الأرض. والخبازى، بالتشديد ومضموم الأول ويخفف، لغة فيه، قال ابن دريد: إذا خففت الباء ألحقت الياء وإذا ثقلت الباء حذفت الياء فقلت الخباز، كرمان، والخبازة، بزيادة الهاء، والخبيز، كقبيط: نبت م معروف؛ وهي بقلة عريضة الورق، لها ثمرة مستديرة، قال حميد:
  وعاد خباز يسقيه الـنـدى                      ذراوة تنسجه الهوج الدرج

  وفي المنهاج: هو نوع من الملوخية، وقيل: الملوخية هو البستاني. والخبازى هو البري، وقيل: إن البقلة اليهودية أحد أصناف الخبازى، ومنه نوع يدور مع الشمس. ورجل خبزون، محركة غير منصرف، إذا كان منتفخ الوجه، وهي بهاء، غير منصرف أيضا، نقله الصاغاني. ورجل خابز: ذو خبز، مثل تامر ولابن، حكاه اللحياني. والخبازة، بالكسر: حرفة الخباز الذي مهنته ذلك. وأبو بكر محمد بن الحسن بن علي الخبازي الطبري مقرئ خراسان، حدث عن أبي محمد المخلدي وعنه أبو الأسعد القشيري. والخبزة، بالضم: الطلمة، وهي عجين يوضع في الملة حتى ينضج والملة: الرماد والتراب الذي أوقد فيه النار. خبزة، بلا لام: جبل مطل على ينبع، قرية علي رضي الله عنه. وسلام، كسحاب، ابن أبي خبزة عن ثابت البناني. أبو بكر محمد بن الحسن بن يزيد بن أبي خبزة الرقي الخبزي، عن هلال بن أبي العلاء، وعنه ابن جميع في معجمه. وأحمد بن عبد الرحيم بن أبي خبزة الكوفي التميمي الأسدي الخبزي، شيخ لابن عقدة: محدثون، والثاني متأخر لقيه أبو الفتح بن مسرور، وذكره السمعاني في الأنساب. وأم خبز، بضم الخاء: ة، بالطائف. والخبزة كعنبة: ة، بها أيضا. والخبيز، كأمير: الخبز المخبوز من أي حب كان. الخبيز أيضا: الثريد، نقله الصاغاني. وانخبز المكان: انخفض واطمأن. والخبيزات: ع، وهي خبزاوات بصلعاء ماوية، وهو ماء لبني العنبر، حكاه ابن الأعرابي وأنشد:
  ولا الخبيزات مع الشاء المغب قال: وإنما سمين خبيزات لأنهن انخبزن في الأرض، أي انخفضن. وفي المثل: كل أداة الخبز عندي غيره. يقال: استضاف قوم رجلا فلما قعدوا ألقى نطعا ووضع عليه رحى فسوى قطبها وأطبقها، فأعجب القوم حضور آلته ثم أخذ هادي الرحى فجعل يديرها. فقالوا له: ما تصنع? فقال، أي المثل المذكور. واختبز الخبز: خبزه لنفسه، حكاه سيبويه، ولم يقل: لنفسه. وفي التهذيب: اختبز فلان، إذا عالج دقيقا يعجنه ثم خبزه في ملة أو تنور. ومما يستدرك عليه: الخبزة بالضم: الثريدة الضخمة. وقيل: هي اللحم. ويقال: أخذنا خبز ملة، ولا يقال: أكلنا ملة. وتخبزت الإبل السعدان، أي خبطته بقوائمها. من المجاز: خبطني برجله، وخبزني، وتخبطني، وتخبزني. والخلة خبز الإبل. والخبزة، كفرحة: هضبة في ديار بني عبد الله بن كلاب. وأبو بكر محمد بن عبد الله بن أحمد، عرف بابن الخبازة، شارح كتاب الشهاب، توفي سنة 530 وأبو الحسن محمد بن عبد الله بن محمد بن هلال، عرف بابن الخبازة، ويلقب بالجنيد البغدادي، سمع ابن رزقويه، وعنه أبو القاسم السمرقندي، توفي سنة 449 وأبو نصر محمد بن عبد الباقي بن الويل الخباز الأديب الشاعر، سمع منه أبو العز بن كادش. وابن الخباز: تلميذ النووي، مشهور. وابن الخبازة: مقرئ مصر، متأخر، أدركه بعض شيوخنا.

### Türkçe

**الخبز**، ötre ile: bilinen bir isim. Fetḥa ile: devenin eliyle vurmasıdır; bazı asıllarda: iki eliyle - yere; bu, benzetme üzerinedir. Ve denildi ki: **الخبز** ona, onların onu elleriyle vurmalarından dolayı adlandırıldı; güçlü değildir. **الخبز** ayrıca: şiddetli sürüştür; “onu sürüştürdü, onu sürüştürür, sürüştürme” (diye gelir). Şair dedi ki:
  “Şiddetli sürüştürmeyin bir sürüştürme ve yumuşak yürüyüş yürüyüşü                      ve bir konak yerinde bir hapsi uzatmayın”
Ona yumuşaklığı emrediyor. Ve **النس**: yumuşak yürüyüştür. Bazıları dedi ki: ancak iki hırsıza hitap ediyor. Ve şöyle rivayet etti: “Ve yavaş yavaş”, **البسيس**’ten; diyor ki: **الخبز** için oturmayın, fakat **البسيسة** edinin. Ebû Zeyd dedi: **الخبز**: şiddetli sürüştürmedir. Ve **البس**: yumuşak yürüyüştür. Ve bu recezi “ve yavaş yavaş” diye inşad etti. Ebû Zeyd ayrıca dedi: **البس**: **السويق**’i **بس** etmektir; o, onu yağ ile veya su ile yoğurmandır. Böylece iki arkadaşına **السويق**’i yoğurmayı ve **الخبز**’in **الخبز**’i ve onun yoğrulması üzerinde ikameti terk etmeyi emretti. Çünkü onlar, kendileri için bir sapma olmayan bir yolculukta idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti; ve onları, unun yoğrulması ve onun pişirilmesi üzerinde ikameti uzatmaktan nehyetti. **الخبز**: vuruştur; ve denildi ki: iki elle vuruştur; ve denildi ki: elle (vuruştur). **الخبز**: **خبز الخبز يخبزه**’nin masdarıdır; **ضرب** haddinden, onu yaptığı zaman; ve aynı şekilde **اختبزه**; ve aynı şekilde **خبزه يخبزه خبزا**: ona ekmek yedirdiği zaman. Ve **الأساس**’ta: “**خبزت القوم وتمرتهم**: onlara ekmek ve hurma yedirdim.” Ve el-Lihyânî bazı Arapların sözünü nakletti: “Falan oğullarına geldim de **خبزوا** ve **حاسوا** ve **أقطوا**”; yani bana bunların hepsini yedirdiler; onu “gayr-ı ma‘diyyât” olarak nakletti; yani “**خبزوني** ve **حاسوني** ve **أقطوني**” demedi. **الخبز**، hareke ile: gevşekliktir; es-Sâğânî onu nakletti. **الخبز**: yerin alçak, sakin çukur yeridir. Ve **الخبازى**، şeddeli ve ilkinin ötrelisiyle; ve hafifletilir; onda bir lugattır. İbn Düreyd dedi: **الباء**’yı hafifletirsen **الياء**’yı ilhak ettin; **الباء**’yı ağırlaştırırsan **الياء**’yı hazfettin de **الخباز** dedin; **كرمان** gibi. Ve **الخبازة**، **الهاء**’nın ziyadesiyle. Ve **الخبيز**، **قبيط** gibi: bilinen bir bitkidir; o, yaprağı geniş bir ottur; onun yuvarlak bir meyvesi vardır. Humeyd dedi ki:
  “Ve bir **خباز** döndü; ona çiy su veriyor                      onu, hızlı yürüyenler dokuyor”

  Ve **المنهاج**’da: o, **الملوخية**’den bir türdür. Ve denildi ki: **الملوخية** bahçıvan olandır. Ve **الخبازى** yabani olandır. Ve denildi ki: Yahudi otu, **الخبازى**’nın türlerinden bir türdür; ondan, güneşle birlikte dönen bir tür vardır. Ve bir adam **خبزون**; harekeli, gayr-ı munsarif: yüzü şişkin olduğu zaman; ve o, **بهاء** üzeredir; gayr-ı munsarif de; es-Sâğânî onu nakletti. Ve bir adam **خابز**: ekmek sahibi; **تامر** ve **لابن** gibi; el-Lihyânî onu hikâye etti. Ve **الخبازة**، kesra ile: mesleği o olan fırıncının zanaatıdır. Ve Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Ali **الخبازي** et-Taberî, Horasan kurrâsı: Ebû Muhammed el-Muhalledî’den hadis rivayet etti; ondan da Ebû’l-Es‘ad el-Kuşeyrî (rivayet etti). Ve **الخبزة**، ötre ile: **الطلمة**’dır; o, **الملة** içine konulan bir hamurdur, ta ki olgunlaşsın; ve **الملة**: içinde ateş yakılmış kül ve topraktır. **خبزة**، lamsız: Yenbu‘a bakan bir dağdır; Ali (radıyallahu anh)’ın bir köyü. Ve Selâm, **سحاب** gibi, İbn Ebî **خبزة**’den, Sâbit el-Bünânî’den. Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Yezîd b. Ebî **خبزة** er-Rakkî **الخبزي**: Hilâl b. Ebî’l-‘Alâ’dan; ondan da İbn Cemî‘, **معجمه**’sinde (rivayet etti). Ve Ahmed b. ‘Abdi’r-Rahîm b. Ebî **خبزة** el-Kûfî et-Temîmî el-Esedî **الخبزي**: İbn ‘Ukde’ye şeyh; (bunlar) muhaddislerdir. Ve ikincisi müteahhirdir; Ebû’l-Feth b. Mesrûr ona ulaştı; ve es-Sem‘ânî onu **الأنساب**’da zikretti. Ve **أم خبز**، **الخاء**’nın ötrelisiyle: Tâif’te bir yer. Ve **الخبزة** **عنبة** gibi: orada da bir yer. Ve **الخبيز**، **أمير** gibi: hangi tane olursa olsun pişirilmiş ekmektir. **الخبيز** ayrıca: **الثريد**’dir; es-Sâğânî onu nakletti. Ve **انخبز** yer: alçaldı ve sakinleşti. Ve **الخبيزات**: cem‘dir; o, **خبزاوات**’tır; **بصلعاء ماوية**’de; o, Benî’l-‘Anber’e ait bir sudur; İbnü’l-A‘râbî onu hikâye etti ve inşad etti:
  “Ve ne de **الخبيزات** koyunlarla birlikte (olan) **المغب**”
Dedi ki: ancak onlara **خبيزات** denildi; çünkü onlar yerde **انخبزن** oldular; yani alçaldılar. Ve meselde: “Bende **الخبز** aleti bütünüyle vardır, ondan başkası (hariç).” Denilir ki: Bir topluluk bir adamı misafir etti; oturduklarında bir deri attı ve onun üzerine bir değirmen taşı koydu; onun milini düzeltti ve onu kapattı. Topluluk, aletinin hazır oluşuna hayran kaldı. Sonra değirmenin kılavuzunu aldı da onu döndürmeye başladı. Ona dediler: “Ne yapıyorsun?” Dedi ki: yani zikredilen mesel. Ve **اختبز الخبز**: onu kendisi için pişirdi; Sîbeveyh onu hikâye etti; ve “kendisi için” demedi. Ve **التهذيب**’de: “Falan **اختبز** etti”: bir unu işledi; onu yoğurdu; sonra onu **ملة** içinde veya tandırda pişirdiği zaman. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخبزة** ötre ile: büyük **الثريدة**. Ve denildi ki: o, ettir. Ve denilir: “**خبز ملة** aldık”; “**ملة** yedik” denilmez. Ve “Develer **السعدان**’ı **تخبزت** etti”; yani onu ayaklarıyla çiğnedi. Mecazdandır: “Beni ayağıyla çarptı” ve “beni **خبز** etti” ve “beni **تخبط** etti” ve “beni **تخبز** etti.” Ve **الخلة**: develerin **خبز**’idir. Ve **الخبزة**، **فرحة** gibi: Benî ‘Abdillâh b. Kilâb diyarında bir tepedir. Ve Ebû Bekir Muhammed b. ‘Abdillâh b. Ahmed, İbn **الخبازة** diye bilindi: **كتاب الشهاب**’ın şârihi; 530 yılında vefat etti. Ve Ebû’l-Hasen Muhammed b. ‘Abdillâh b. Muhammed b. Hilâl, İbn **الخبازة** diye bilindi; ve **الجنيد البغدادي** lakabıyla anılır: İbn Rızkûye’yi dinledi; ondan da Ebû’l-Kâsım es-Semerkandî (rivayet etti); 449 yılında vefat etti. Ve Ebû Nasr Muhammed b. ‘Abdi’l-Bâkî b. el-Veyl **الخباز**: edip, şair; ondan Ebû’l-‘İzz b. Kâdeş dinledi. Ve İbn **الخباز**: en-Nevevî’nin öğrencisi; meşhurdur. Ve İbn **الخبازة**: Mısır kurrâsı; müteahhir; ona şeyhlerimizden bazıları yetişti.
