# خبس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خبس

خ س ب
خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة .
خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ
وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ
خَوابِسُ .
أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ
ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته
وغنِمته .
ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ .
سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من
قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من
اللُّؤلؤ شيءٌ .
قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
كانت ذاتَ جوهرٍ أوَ لمْ تكن .
وقال الشاعر :
ويَوْمُ السِّخَابِ مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حَضَّ النِّساءَ
عَلَى الصَّدقةِ ، فَجَعَلَتِ المرأةُ تُلْقِي القُرْطَ
والسِّخَابَ ) ( . يعني القِلادةَ والسَّخَبُ : لُغة
في الصخَب .
وفي الحديث _ في ذكر المنافقين _ :
) ( خُشُبٌ باللّيْلِ سُخُبٌ بالنَّهارِ ) ( .
سبخ : قال الليث : أَرضٌ سبِخَةٌ ، وهي ذات
المِلْح والنَّزِّ .
ويقال : انتهينا إلى سَبَخَةٍ : يعني الموضعَ ،
والنَّعتُ : أرضٌ سَبِخَةٌ ، وأَسْبَخَتِ الأرضُ
وسَبِخَت .
وقال الفرّاء : هي السَّبخَةُ والصَّبَخَةُ .
ويقال : حَفَر بئراً فَأَسْبَخَ _ إذا انتَهى إلى
سَبَخَةٍ ذَكَرَ ذلك أبو عبيد .
ويقال : قد عَلَتِ الماء سَبَخَةٌ شديدة كأنها
الطُّحْلُبُ من طول التَّرْك .
وقال ابنُ السكِّيت : يقال : هذه
سَبِيخَةٌ مِن
قُطْنٍ ، وعَمِيتةٌ من صُوفٍ ، وفَلِيلَةٌ من
شَعَرٍ .
والسَّبِيخَةُ قطعةُ قُطْنَةٍ تُعَرَّضُ ليوضعَ عليها
دواءٌ وتوضَعَ فوق جُرْحٍ ، وجمعُها سبَائخُ .
وقال الشاعر :
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ : القُطن ، والطُّوطُ : قطن البَرْدِي ،
والبَيْلَمُ : قُطنُ القصَب ، والقُنْفُعَةُ : القُنْفُذَةُ ،
والأليلُ : التَّوجُّع ، والوَحِيحُ : ضَرْبٌ من
الْوَحْوَحَةِ .
وفي الحديث : أَنَّ سَارِقاً سَرق مِن بيْتِ
عائشةَ شيئاً فدَعَتْ عليه ، فَقال لها
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( لاَ تُسَبِّخي عنهُ بِدُعائِكِ ) ( .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : يقول :
لا تُخَفِّفِي عنه بدعائك عليه .
قال : وهذا كما قال _ في حديث آخر :
) ( مَنْ دَعَا عَلَى مَن ظَلمه فقد انتَصر ) ( .
وكذلك كلُّ مَن خُفِّف عنه شيءٌ فقد سُبِّخَ
عنه .
ويقال : اللهم سَبِّخْ عنه الحُمَّى _ أي سُلَّها
وخفِّفها .
قال أبو عبيد : ولهذا قيل لِقِطَع القطنِ _ إذا
نُدِفَ _ : سَبَائخُ .
ومنه قول الأخطَل _ يَذكر الكِلاَبَ _ :
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ
وقال أبو زيد : يقال : سَبَّخَ الله عنا
الأذَى ، يعني كَشَفَه وخفَّفَه .
ويقال لرِيش الطائر _ الذي يَسْقُط _ :
سَبيخٌ ، لأنه يَنْسُلُ فيَسقط عنه .
وقال ابن الأعرابيّ : سمعتُ أَعرابيّاً يقول :
) ( الحمد لله على تسبيخ العروق ، وإساغة
الرِّيق ) ( أراد سكون العُروق من ضَرَبَانِ الدَّم
فيها .
وقول الله جلّ وعزّ : ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ المُزّمل : 7 ] وقُرىءَ : ) ( سَبْخاً ) (
بالخاء .
قال الفراء : هو من تَسْبِيخ القطن ، وهو
تَوْسِعَتُه وتَنْفيشُه .
يقال : سَبِّخِي قُطْنَكِ _ أي : نَفِّشِيه
ووَسِّعِيه .
وقال ابن الأعرابيّ : من قرأ ) ( سَبْحاً ) (
فمعناه : اضطراباً ومعاشاً ، ومَن قرأ
) ( سَبْخاً ) ( أراد راحةً وتخفيفاً للأبدان . .
والنومَ .
وقال الزَّجَّاجُ : السَّبْحُ والسبْخُ قريبان من
السَّواءِ .
أبو عبيد _ عن الأمويِّ _ : التسبِيخُ النَّوم
الشديد ، وقد سبّختُ _ إذا نِمْتُ .
ابن شميل : السَّبخَةُ : الأرضُ المالحة .
بخس : أبو عبيد : من أمثالهم في الرجل
_ تحسبه مُغَفَّلاً . وهو ذُو نَكْراءَ _ : تَحْسَبُها
حَمْقاءَ وهي باخِسٌ .
قال أبو العباس : باخِسٌ : بمعنى ظالم
) ولا تبخسوا الناس ( [ الأعراف : 85 ]
لا تظلموهم .
ابن السِّكِّيت : يقال : بَخَصْتُ عينَه
_ بالصَّاد _ ، ولا تَقُل : بَخَسْتُهَا ، إنَّما
البَخْسُ نَقْصُ الحقِّ ، تقول : بَخَسْتُ حَقَّه .
ويقال للبيع _ إذا كان قَصْداً _ : لا بَخْسَ
ولا شُطُوطَ .
وقال الليث : البَخْسُ فَقْءُ العَين بالأصبُعِ
وغيرها ، والْبَخْسُ من الظلم تَبْخَسُ أخاك
حقَّه فتَنْقُصُه ، كما يَبْخَسُ الكَيَّالُ مِكْيَالَه
فَيَنْقُصُهُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وشروه بثمن بخس ( [ يُوسُف : 20 ] _ أيْ : ناقِصٍ . . دُونَ
ثَمنه .
وقال غيرُه : الْبَخْسُ : الخَسيسُ الذي بُخِسَ
به البائعُ .
وقَوْلُه _ جلّ وعزّ _ : ( فلا يخاف بخسا (
[ الجنّ : 13 ] أي : لا يُنْقَصُ من ثوابِ
عَمَلِهِ .
غيرُه : إنه لشديد الأبَاخِس ، وهي اللَّحْمُ
العَصِبُ .
وقيل : الأَبَاخِسُ : ما بين الأصابع
وأصولها .
وقال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا
أبو عبيد _ عن الأُموِيِّ _ : بَخَّسَ المُخ
تَبْخِيساً _ إذا دَخل في السُّلاَمَى والعَينِ
فَذَهَب ، وهو آخر ما يَبْقَى .
والْبَخْسِيُّ _ من الزَّرْعِ _ ما لم يُسْقَ بِماءٍ
عِدٍّ ، إنَّما أَسْقاه ماءُ السَّماءِ .

### Türkçe

خ س ب
**خبس** , **سخب** , **سبخ** , **بخس** : kullanımdadır.

**خبس** : Leys dedi: **أَسَدٌ خبَّاسٌ** ve **خابِسٌ**
ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابِسٌ**; ve **خَبْسُه** onun almasıdır; ve aslanlar
**خَوابِسُ**.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الخُبَاسةُ**
senin bir şeyden **تَخَبَّسْتَ**’indir; yani: onu aldın
ve ganimet edindin.
Ve ondan denilir: **رجلٌ خَبَّاسٌ**.

**سخب** : Leys dedi: **السِّخابُ** karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan
bir gerdanlıktır... onda
inciden hiçbir şey yoktur.
Dedim: **السِّخابُ** — Araplar katında — her gerdanlıktır;
cevherli olsun yahut olmasın.
Şair dedi:
“Ve **يَوْمُ السِّخَابِ** Rabbimizin acayiplerindendir,
şu var ki o, kötülük beldesinden beni kurtardı.”

Ve hadiste: “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) kadınları
sadakaya teşvik etti; kadın da küpeyi
ve **السِّخَابَ**’ı atar oldu.” Yani gerdanlığı; ve **السَّخَبُ**:
**الصخَب**’da bir lugattır.

Ve hadiste — münafıkların zikrinde —:
“Geceleyin **خُشُبٌ**; gündüzün **سُخُبٌ**.”

**سبخ** : Leys dedi: **أَرضٌ سبِخَةٌ**; o,
tuz ve sızıntı sahibi olandır.
Ve denilir: **انتهينا إلى سَبَخَةٍ**; yani yeri;
ve sıfat: **أرضٌ سَبِخَةٌ**; ve yer **أَسْبَخَتِ**
ve **سَبِخَت**.
Ferrâ dedi: o, **السَّبخَةُ** ve **الصَّبَخَةُ**’dır.
Ve denilir: bir kuyu kazdı da **فَأَسْبَخَ**; yani
**سَبَخَةٍ**’ye varınca; bunu Ebû Ubeyd zikretti.
Ve denilir: suyun üzerine şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükseldi; sanki o
uzun terk edişten dolayı yosundur.

İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: bu, pamuktan bir
**سَبِيخَةٌ**’dir; ve yünden bir **عَمِيتةٌ**; ve kıldan bir **فَلِيلَةٌ**.
Ve **السَّبِيخَةُ**: üzerine ilaç konulsun diye yayılıp
bir yaranın üstüne konulan bir pamuk parçasıdır; çoğulu **سبَائخُ**’tır.

Şair dedi:
“**سَبَائِخُ** bürs, tût ve beylemden;
ve içinde **أَلِيلُ**’ü ve **حِيحِها** olan bir **قُنْفُعةٌ**.”

**البُرْسُ**: pamuktur; ve **الطُّوطُ**: hasır kamışı pamuğudur;
ve **البَيْلَمُ**: kamış pamuğudur; ve **القُنْفُعَةُ**: kirpidir;
ve **الأليلُ**: sızlanmadır; ve **الوَحِيحُ**:
**الْوَحْوَحَةِ**’den bir türdür.

Ve hadiste: bir hırsızın Âişe’nin evinden bir şey çaldığı, onun da ona beddua ettiği;
Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona dedi ki: “Ona bedduanla
**لاَ تُسَبِّخي عنهُ**.”
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: der ki: ona bedduanla
hafifletme.
Dedi: bu, başka bir hadiste dediği gibidir:
“Kim kendisine zulmedene beddua ederse, intikam almış olur.”
Ve böylece kendisinden bir şey hafifletilen herkes, ondan
**سُبِّخَ** olunmuştur.
Ve denilir: Allah’ım, ondan hummayı **سَبِّخْ**; yani onu söküp çıkar
ve hafiflet.
Ebû Ubeyd dedi: bunun için, pamuk parçalarına — didiklenince —
**سَبَائخُ** denildi.
Ve ondan Ahtal’ın sözü — köpekleri zikreder —:
“Onları saldılar; toprağı savururlar; tıpkı
yayların didiği pamuk **سبائِخَ**’ini savurduğu gibi.”

Ebû Zeyd dedi: denilir: Allah bizden eziyeti **سَبَّخَ**; yani onu açtı
ve hafifletti.
Ve kuşun tüyüne — düşen(ine) — **سَبيخٌ** denilir; çünkü o, sıyrılıp
ondan düşer.
İbnü’l-A‘râbî dedi: bir bedevînin şöyle dediğini işittim:
“Hamd, damarların **تسبيخ**’i ve
tükürüğün yutulabilir kılınması üzerinedir.”
Damarların içindeki kanın çarpmasından dolayı damarların sükûnunu kastetti.

Ve Allah’ın — aziz ve celil — sözü: “Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبحا** vardır” [Müzzemmil: 7];
ve **سَبْخاً** diye de okunmuştur;
**بالخاء**.
Ferrâ dedi: o, pamuğun **تَسْبِيخ**’indendir; o da
onu genişletmek ve kabartmaktır.
Denilir: pamuğunu **سَبِّخِي**; yani onu kabart
ve genişlet.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **سَبْحاً** okuyan kimseye göre manası: çalkantı ve geçimdir;
**سَبْخاً** okuyan kimse ise bedenler için rahatlık ve hafifletme...
ve uykuyu kastetmiştir.
Zeccâc dedi: **السَّبْحُ** ve **السبْخُ** eşitliğe yakın iki şeydir.

Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: **التسبِيخُ** şiddetli uykudur; ve **سبّختُ**; yani uyudum.
İbn Şümeyl: **السَّبخَةُ**: tuzlu arazidir.

**بخس** : Ebû Ubeyd: adam hakkında darb-ı mesellerindendir — onu gafil sanırsın; hâlbuki o, bir **ذُو نَكْراءَ**’dır —: “Onu
ahmak sanırsın; hâlbuki o **باخِسٌ**’tir.”
Ebû’l-Abbâs dedi: **باخِسٌ**: zalim manasındadır:
“**ولا تبخسوا الناس**” [A‘râf: 85];
onlara zulmetmeyin.

İbnü’s-Sikkît: denilir: gözünü **بَخَصْتُ** — **بالصَّاد** —; “**بَخَسْتُهَا**” deme; ancak **البَخْسُ** hakkı eksiltmektir; dersin ki: hakkını **بَخَسْتُ**.
Ve satış için — kasıtlı (ölçülü) olunca —: **لا بَخْسَ**
ve **لا شُطُوطَ** denilir.

Leys dedi: **البَخْسُ** parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır; ve zulümden olan **الْبَخْسُ**: kardeşinin
hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin; tıpkı ölçücünün ölçeğini
**يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
Ve Allah — aziz ve celil — dedi: “**وشروه بثمن بخس**” [Yûsuf: 20]; yani: eksik...
kıymetinin altında.
Başkası dedi: **الْبَخْسُ**: satıcının onunla haksızlığa uğratıldığı
değersiz (şey)dir.
Ve O’nun — aziz ve celil — sözü: “**فلا يخاف بخسا**” [Cin: 13]; yani: amelinin sevabından
eksiltilmez.

Başkası: o, şiddetli **الأبَاخِس** sahibidir; o da sinirli ettir.
Ve denildi: **الأَبَاخِسُ**: parmaklar ile
kökleri arasındakidir.

Kümeyt dedi:
“Nizâr’ı topladın; hâlbuki onun şubeleri dağınıktı;
tıpkı bir avucun, kendisine **الأَباخِسَا**’yı toplaması gibi.”

Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: ilik **بَخَّسَ** olur, **تَبْخِيساً**; yani parmak boğumuna ve göze
girerse de gider; ve o, kalanların en sonuncusudur.
Ve **الْبَخْسِيُّ** — ekinden —: bol suyla sulanmamış olandır; onu ancak göğün suyu sulamıştır.
