# خبش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خبش

خ ش ب
خشب ، خبش ، شخب
استعمل من وجوهه : خشب ، خبش ، شخب .
خشب : قال الله جلّ وعزّ في صفة المنافقين :
) كأنهم خشب مسندة ( [ المنافقون : 4 ] ،
وقرىء ) ( خُشْبٌ ) ( _ بإسكان الشين _ مثل
بَدَنة وبُدْنٍ ، ومن قال ، ) خشب ( فهو
بمنزلة ثمرَةٍ وثُمُرٍ وتُجْمَع خشبَةٌ على خَشَبٍ ،
مثل شجرَةٍ وشجَر .
أراد _ والله أعلم _ أنَّ المنافقين في ترك
التفهُّم والاستبصار ووَعْي ما يسمعون من
الوَحْي بمنزلة الخُشُب .
وَفي الحديث : ) ( أنَّ جبريل قال : يا محمدُ :
إِنْ شِئْتَ جَمَعْتُ عليهم الأَخشَبَيْن فقال :
دَعْنِي أُنْذِرْ قَوْمِي ) ( .
وفي حديث آخر : _ في ذكر مكّةَ _ :
) ( لا تَزُولُ حَتَّى يَزُولَ أَخْشَبَاهَا ) ( .
قال شمِر : الأَخشَبُ من الجبال : الخَشِنُ
الغليظ .
ويقال : هو الّذي لا يُرْتَقَى فيه .
وأرضٌ خشْبَاءُ _ وهي التي كَأَنَّ حِجارَتَها
منثورةٌ متدانِيَةٌ .
وقال رُؤْبَةُ :
بِكُلِّ خشْبَاءَ وَكُلِّ سَفْحِ
وقال أَبُو النَّجْمِ :
إِذَا عَلَوْنَ الأَخشَبَ المَنْطُوحَا
يريد : كأَنَّه نُطِحَ .
قال : والخَشْبُ : الغليظ الْخَشِنُ من كل
شيء ، ورجل خشِبٌ : عَارِي العظم ، بادِي
العصب .
والجَبْهةُ الْخَشْبَاءُ : الكريهة ، وهي الْخَشِبَةُ
أيضاً ، ورجل أَخْشَبُ الجبهة وأنشد :
إِمَّا تَرَيْني كَالْوَبِيل الأَعْصلِ
أَخشَبَ مَهْزُولاً وإِنْ لَمْ أُهْزَلِ
وفي حديث عُمَرَ : ) ( اخشَوْشِنُوا
واخشَوْشِبُوا ، وَتَمَعْدَدُوا ) ( .
يقال : اخشَوْشَبَ الرجل _ إذا صار صُلْباً
خشناً .
قال شمِر : وقال الْعِتْرِيفيُّ : الْخُشْبَانُ :
الجبال الخُشْنُ ، التي ليست بضِخَامٍ
ولا صِغَارٍ .
قال : والخَشِبُ من الإبل : الْجافي السَّمِجُ
الشَّاسِىءُ الْخُلُقِ .
ابن السكيت _ عن أبي عمرو _ :
الخشيبُ : السيفُ الْخَشِنُ الذي قد بُرِدَ
ولم يُصْقَل .
قال : والْخَشِيبُ : الصَّقِيلُ .
وقال الأصمعي : سَيْفٌ خَشِيبٌ ، وهو عند
الناس : الصَّقِيلُ ، وإنما أَصلهُ بُرِدَ قبل أَن
يليَّن .
ويقول الرجل للنَّبَّال : أَفَرَغْتَ من سهمي ؟
فيقول : خَشَبْتُهُ _ أي : قد بَرَيْتُه الْبَرْي
الأَوَّلَ ، ولم أسَوِّه ، فإذا فَرَغَ قال : قد
خلَّقْتُه _ أي : قد لَيَّنتُه _ من الصَّفَاةِ الْخَلْقَاءِ
وهي المَلْسَاءُ .
ويقال : سيفٌ مشقوق الْخَشِيبَة .
يقول : عُرِّض حِينَ طُبعَ .
وقال ابنُ مِرْدَاسٍ :
جَمَعْتُ إليْهِ نَثْرَتي وَنَجِيبَتِي
وَرُمْحِي وَمَشقُوقَ الْخَشِيبَة صَارمَا
قال : ويقال : فلان يَخشِبُ الشِّعْرَ _ أي :
يُمِرُّه كما يَجيئُه ، لا يتَنَوَّق فيه والخَشَبَةُ :
البَرْدَةُ الأُولَى _ قبلَ الصِّقَال وأنشد :
وَقُتْرَةٍ مِنْ أَثلِ ما تَخشَّبَا
أي : مما أخذه خشَباً ، لا يَتنوَّقُ فيه :
يأخذُه من هَهُنا وههنا .
أبو عبيد : الخَشيبُ : السَّيْفُ الذي لم
يُحكَمْ عَمَلُه .
قال : والْخَشِيبُ : الصَّقِيل .
وقال أبو الوليد : قلتُ لصَيْقَلٍ : هل فرغتَ
من سَيْفي ؟ قال : نعم _ إلا أنّي لم
أَخْشِبْهُ ، والْخَشْبُ أن يضع عليه سِنَاناً
عريضاً أَمْلسَ فيدلُكَهُ به . فإن كان فيه
شُقُوقٌ ، أو شَعَث أو حَدَبٌ _ ذهب .
وقال الليث : الخَشْبُ : الشَّحْذ وسيفٌ
خشِيبٌ مَخشُوبٌ _ أي : شَحِيذٌ ،
والأَخَاشِبُ : جبال الصَّمَّانِ ، ليس قربَها
جبال ، ولا آكام .
وخشِبْتُ النَّبْلَ خشْباً _ إذا بَرَيْتَها البَرْي
الأوَّلَ ، ولم تفرُغ منه .
وهو يَخْشِبُ الكلامَ والعملَ _ إذا لم
يُحْكِمْهُ ولم يجوِّدْه .
أبو عبيد : الْمَخْشُوبُ : المخلوط في نسبه ،
وقال الأَعْشَى :
. . . لا مُقْرِفٍ وَلا مَخْشُوبِ
والمُقْرِفُ : الذي دَانَى الهُجْنة من قِبَلِ
أَبيه .
خبش : قال الليث : خُبَاشَاتُ العيش :
ما يُتناول من طعام ونحوِه .
تقول : يُخْبَشُ من ههنا وههنا .
وقال اللِّحْياني _ في باب الخاء والهاء _ :
إنَّ المجلس ليَجْمَعُ خُبَاشَاتٍ من الناس
وهُبَاشَاتِ _ إذا كانوا من قبائل شَتَّى .
قلت : ويقال : هو يَحْبِشُ _ بالحاء _
ويَهْبِشُ . وهي الْحُبَاشَاتُ والْهُبَاشَاتُ .
وقد رأيت غلاماً أَسْوَدَ في البادية كان
يسمَّى خَنْبَشاً ، وهو فَنْعَلٌ من الْخَبْشِ .
شخب : قال الليث : الشُخْبُ : ما امتدَّ من
اللَّبَنِ _ حين يُحلَبُ _ متصلاً بين الإناءِ
والطُّبْي .
ويقال : شَخَبْتُ اللبنَ شَخْباً ، وقد شَخَبَتْ
أوداجُه دَماً .
ومِنْ أمثالهم _ في الذي يُصيب مرَّة
ويخطىءُ أخرى _ : ) ( شُخْبٌ في الإِنَاءِ
وشُخْبٌ في الأَرْضِ ) ( .
ويقال : انْشَخَبَ عِرْقُهُ دَماً _ إذا سال .

### Türkçe

خ ش ب
**خشب** , **خبش** , **شخب**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خشب** , **خبش** , **شخب**.

**خشب**: Allah جلّ وعزّ münafıkların sıfatı hakkında dedi ki:
( sanki onlar dayandırılmış **خشب** gibidirler ) [ المنافقون: 4 ] ,
ve ( **خُشْبٌ** ) diye de okunmuştur ( şin’in sükûnuyla ) , tıpkı
**بَدَنة** ve **بُدْنٍ** gibi; ve kim ( **خشب** ) derse o,
**ثمرَةٍ** ve **ثُمُرٍ** menzilesindedir; ve **خشبَةٌ** , **خَشَبٍ** üzerine cem‘ olunur,
tıpkı **شجرَةٍ** ve **شجَر** gibi.
Murad etti _ Allah daha iyi bilir _ ki münafıklar,
anlamayı ve basireti terk etmeleri ve vahiyden işittiklerini
kavramaları bakımından **الخُشُب** menzilesindedir.

Ve hadiste: ( Cebrâil’in dediği: ey Muhammed:
istersen üzerlerine iki **الأَخشَبَيْن**’i toplarım; dedi ki:
beni bırak, kavmimi uyarayım ) ( .

Ve başka bir hadiste _ Mekke’nin zikrinde _:
( yok olmaz, ta ki onun iki **أَخْشَبَاهَا**’sı yok oluncaya kadar ) ( .

Şemir dedi: dağlardan **الأَخشَب**: sert,
kalın olandır.
Ve denilir: o, içinde yukarı çıkılmayan şeydir.
Ve **خشْبَاءُ** bir yer _ o, taşları sanki
dağınık, birbirine yakın olan yerdir.

Rü’be dedi:
BİKULLİ **خشْبَاءَ** وَكُلِّ سَفْحِ

Ebû’n-Necm dedi:
İZÂ عَلَوْنَ **الأَخشَبَ** الْمَنْطُوحَا

İster: sanki o, boynuzlanmış gibidir.
Dedi: ve **الخَشْبُ**: her şeyden kalın sert olandır; ve **خشِبٌ** bir adam: kemikten çıplak, siniri belirgin olandır.
Ve **الْخَشْبَاءُ** alın: çirkin olandır; ve o, **الْخَشِبَةُ**’dir
ayrıca; ve alnı **أَخْشَبُ** olan bir adam; ve şu beyit okundu:
إِمَّا تَرَيْني كَالْوَبِيل الأَعْصلِ
أَخشَبَ مَهْزُولاً وإِنْ لَمْ أُهْزَلِ

Ömer’in hadisinde: ( **اخشَوْشِنُوا**
ve **اخشَوْشِبُوا** , ve **وَتَمَعْدَدُوا** ) ( .
Denilir: adam **اخشَوْشَبَ** _ sert,
pürtüklü olunca.

Şemir dedi: ve el-İtrîfî dedi: **الْخُشْبَانُ**:
ne büyük ne küçük olan
sert dağlardır.
Dedi: ve develerden **الخَشِبُ**: kaba, çirkin, huysuz tabiatlı olandır.

İbnü’s-Sikkît _ Ebû Amr’dan _:
**الخشيبُ**: törpülenmiş
ve parlatılmamış sert kılıçtır.
Dedi: ve **الْخَشِيبُ**: parlak olandır.

Asma‘î dedi: **سَيْفٌ خَشِيبٌ**; ve o, insanların yanında: parlak olandır; ancak onun aslı, yumuşatılmadan önce törpülenmiş olmasıdır.
Ve adam okçuya der: okumu bitirdin mi?
O da der: onu **خَشَبْتُهُ** _ yani: onu ilk yontmayı yonttum, onu düzeltmedim; bitirince der: onu **خلَّقْتُه** _ yani: onu yumuşattım _ **الصَّفَاةِ الْخَلْقَاءِ**’dan, o da pürüzsüz olandır.

Ve denilir: **سيفٌ مشقوق الْخَشِيبَة**.
Der ki: basıldığı vakit enine genişletildi.

İbn Mirdâs dedi:
جَمَعْتُ إليْهِ نَثْرَتي وَنَجِيبَتِي
وَرُمْحِي وَمَشقُوقَ الْخَشِيبَة صَارمَا

Dedi: ve denilir: falan **يَخشِبُ الشِّعْرَ** _ yani: onu geldiği gibi geçirir, onda incelik aramaz; ve **الخَشَبَةُ**: ilk törpülemedir _ parlatmadan önce; ve şu beyit okundu:
وَقُتْرَةٍ مِنْ أَثلِ ما تَخشَّبَا
yani: onu **خشَباً** olarak aldığından, onda incelik aramaz: onu buradan ve buradan alır.

Ebû Ubeyd: **الخَشيبُ**: işi sağlam yapılmamış kılıçtır.
Dedi: ve **الْخَشِيبُ**: parlak olandır.

Ebû’l-Velîd dedi: bir parlatıcıya dedim: kılıcımdan bitirdin mi?
Dedi: evet _ ancak ben onu **أَخْشِبْهُ** etmedim; ve **الْخَشْبُ**: üzerine geniş, pürüzsüz bir **سِنَاناً** koyup onunla ovalamasıdır. Eğer onda
çatlaklar, ya da pürüz, ya da tümsek varsa _ gider.

Leys dedi: **الخَشْبُ**: bilemedir; ve **خشِيبٌ مَخشُوبٌ** bir kılıç _ yani: bilenmiş;
ve **الأَخَاشِبُ**: **الصَّمَّانِ** dağlarıdır; yakınında dağlar yoktur, ne de tepeler.
Ve okları **خشِبْتُ** , **خشْباً** _ onları ilk yontmayı yonttuğun zaman, onu bitirmediğin vakit.
Ve o, sözü ve işi **يَخْشِبُ** _ onu sağlam yapmadığı ve güzelleştirmediği zaman.

Ebû Ubeyd: **الْمَخْشُوبُ**: nesebinde karışık olandır.
A‘şâ dedi:
. . . لا مُقْرِفٍ وَلا **مَخْشُوبِ**
Ve **المُقْرِفُ**: babası tarafından melezliğe yaklaşan kimsedir.

**خبش**: Leys dedi: **خُبَاشَاتُ العيش**:
yemek ve benzerinden yenilen şeylerdir.
Dersin ki: buradan ve buradan **يُخْبَشُ**.

Lihyânî _ **الخاء** ve **الهاء** babında _ dedi:
meclis, insanlardan **خُبَاشَاتٍ** ve **هُبَاشَاتِ** toplar;
onlar türlü kabilelerden oldukları zaman.
Dedim: ve denilir: o, **يَحْبِشُ** _ **بالحاء** _
ve **يَهْبِشُ**. Ve onlar **الْحُبَاشَاتُ** ve **الْهُبَاشَاتُ**’tır.
Ve çölde siyah bir oğlan gördüm, ona **خَنْبَشاً** deniliyordu; ve o, **الْخَبْشِ**’ten **فَنْعَلٌ** veznindedir.

**شخب**: Leys dedi: **الشُخْبُ**: sütten uzayan şeydir _ sağılırken _ kab ile meme arasında bitişik olarak.
Ve denilir: sütü **شَخَبْتُ** , **شَخْباً**; ve onun şah damarları kan olarak **شَخَبَتْ**.
Ve onların darb-ı mesellerinden _ bir defa isabet edip başka bir defa şaşıran kimse hakkında _: ( kapta **شُخْبٌ**
ve yerde **شُخْبٌ** ) ( .
Ve denilir: damarı kan olarak **انْشَخَبَ** _ aktığı zaman.
