# خبط (خ-ب-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Habet ağaçtan yere dökülmüş yaprak demektir

- Harfler: خ - ب - ط
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَتَخَبَّطُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B7%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | يَتَفَعَّلُهُ | Onu felç eder | 1 | 1 | [2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/ayet/2:275.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (34 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Boynun üst tarafıdır
2. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
3. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
4. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
5. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
6. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
7. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Nihayet, son demektir
8. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ona dokundu
9. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
10. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
11. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
12. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
13. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
14. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
15. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
16. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
17. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
18. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
19. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
21. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81.md), [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md), [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere veya nesneye hedefsiz, düzensiz, sertçe ve peş peşe vurup çiğnemek, ağacın yapraklarını sopayla çırparak dökmek |
| Çekirdek Özet 2 | İradenin, aklın ve dengenin yitimiyle ortaya çıkan sarsıntılı, düzensiz, hedefsiz ve çarpık devinim |
| Çekirdek Özet 3 | Denge, nizam ve istikametin bozularak kontrolsüz sarsıntı ve savrulma haline düşülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel cin çarpması veya biyolojik bir sayıklama sanıp faiz ve haksız kazanç sisteminin birey ve toplum bilincinde ürettiği yapısal savrulma ve denge yitimini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Saklama, aldatma, gizli hareket, zemini sarsma ve bozulma; [خبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3.md) (gizlemek), [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md) (alçak ve düz araziye inmek, boyun eğmek), [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) (bozulmak, murdar olmak), [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) (derinlemesine bilmek, sınamak), [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) (hamuru yoğurup ezmek), [خبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84.md) (aklın karışıp bozulması) köklerinde görüldüğü üzere dengenin sarsılması veya zeminin işlenip bozulması | ط | ط harfinin getirdiği sert baskı, yüzeye çarpma ve kaplama etkisiyle, gizli ya da hafif bir bozulma eylemi fiziksel olarak sertçe yere vurma, rastgele çiğneme, darbeyle dövme ve sarsıcı bir çırpınışa dönüştürülmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar arkasındaki boşluk, yarık ve perde (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşma) | Bir perdelenme, aklî veya maddî sınırın zayıflaması ve korunaksız hale gelme |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin, gövde | Bireyin içsel yapısı, beden veya zihnin kapalı dengesi |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, sert bir baskıyla çevreleme | Dışarıdan gelen kuşatıcı, baskılayıcı ve şiddetli bir darbe dalgası |
| خبط | Korunaklı iç yapının sert ve kuşatıcı darbelerle sarsılıp dengesini yitirmesi | İç bütünlüğü ve dengesi olan bir varlığın hedefsiz, ardışık ve sert darbelerle çiğnenerek kontrolsüz savrulması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin ön ayaklarını yere sert ve ölçüsüzce vurması (ضرب البعير الأرض بيده); devenin yemesi için ağaç yapraklarının sopayla vurularak dökülmesi (خبط الورق) ve ayaklar altında çiğnenen çamur veya havuz |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında devenin yürüyüşteki sert ve güçlü ayak vuruşlarını şu şekilde tasvir etmiştir: تَخْبِطُ الأَرْضَ بِصُمٍّ وُقُحٍ / وصِلابٍ كالملاطِيسِ سُمُرْ |
| Erken Arapça kullanım | Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın meşhur beytinde kaderin ve ölümün körü körüne, hedefsizce isabet etmesini anlatan deyimleşmiş kullanımı: رَأَيْتُ المَنَايَا خَبْطَ عَشْوَاءَ مَنْ تُصِبْ / تُمِتْهُ وَمَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ; ayrıca rüzgârın ve selin önüne geleni çiğnemesi ile delilik benzeri sarsıntı için kullanılan الخُبَاط terimi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Şerhu Dîvâni Tarafe, Şerhu Dîvâni Züheyr.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, sert bir nesneyle vurmak, dövmek, çiğnemek ve düzensiz sarsıntı meydana getirmek çekirdeğiyle temsil edilir. Arapçadaki خبط biçimi, hedefsizce yere vurma, geceleyin yolunu bilmeden körü körüne yürüme (خَبْطُ عَشْوَاءَ) ve yaprak dökmek için sopayla vurma gibi bedevî hayatın en somut fiziksel eylemlerini muhafaza etmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında kök, doğrudan aynı konsonant dizilimiyle değil; fonetik varyantlar ve semantik paralellikler düzeyinde, çırpmak, dövmek ve ezmek manasındaki köklerle örtüşür (Aramice/Süryanice ḥḇaṭ / ܚܒܛ: yere çarpmak, yere çalmak, dövmek; İbranice ḥāḇaṭ / חָבַט: sopayla döverek başak veya zeytin dökmek, vurup ezmek). Bu paralellik, kökün ilksel Sami katmanında tarımsal veya göçebe eylem olarak ağaçtaki meyveyi ya da yaprağı sopayla vurup düşürme ve zemine sertçe çarpma somut hareketine dayandığını açıkça doğrulamaktadır. Arapçada bu hareket, hem fiziksel vuruşa hem de zihinsel dengesizlik ve savrulma haline (الخُبَاط) genişletilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خبط fiilinden türeyen isimler; الخَبْط (sopayla düşürülen yaprak), الخَبْطَة (kör vuruş, hafif yağmur), الخُبَاط (delilik nöbeti, sarsıntı) | Sert ve rastgele bir vuruşla nesnenin düzenini bozma somut eyleminden, zihnin ya da yürüyüşün kontrolsüzleşmesi soyut anlamına geçiş yapmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָבַט (ḥāḇaṭ), Süryanice ܚܒܛ (ḥḇaṭ) | Ağaçtan sopayla döverek ürün düşürmek, yere vurmak, yere çarpmak anlamındaki ortak Sami fiil köküyle fonetik ve semantik tam örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çırpma ve dövme kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبط | Anlamlı | Vurmak, çiğnemek, hedefsizce çarpmak | Hedefe bakmaksızın rastgele darbe indirmek, sopayla yaprak çırpmak, zihinsel sarsıntı | İncelenen hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) | Anlamlı | Söz söylemek, talep etmek, büyük iş | Topluluğa hitap etmek veya evlilik talebinde bulunmak; önemli ve kayda değer mesele (خَطْب) | Kur'an'da geçer; darbenin fizikselden sözel ve akdî bir yönelime dönüşmesi |
| بخط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [بطخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AE.md) | Anlamlı | Yarmak, genişletmek, yere sermek | Yere yıkıp sermek veya karpuz gibi bir nesneyi yarmak; البِطِّيخ (karpuz) bu kökle ilişkilendirilir | Klasik sözlüklerde müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
| طخب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılır; Kur'an'da geçmez |
| [طبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE.md) | Anlamlı | Pişirmek, olgunlaştırmak | Ateşle veya sıcaklıkla yiyeceği olgun ve yenir hale getirmek, terbiye etmek | Kur'an'da geçmez; sertliğin ısıyla yumuşatılması |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبط | Merkez | Düzensiz ve sert vuruş | Hedef gözetmeksizin, peş peşe ve kontrolsüz bir savrulmayla sertçe çiğneyip çarpmak | Fiziksel çiğnemeden aklî ve iradî sarsıntıya uzanan kör devinim |
| [عسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81.md) | Komşu | Yolsuz ve haksız gitmek | Yoldan saparak rehbersizce ve zorbaca ilerlemek; şiddet ve zulümle hükmetmek | [عسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81.md) bilinçli bir zorbalığı ve yolsuz yürümeyi; خبط ise kontrolsüz bir savrulma ve hedefsiz çırpınışı öne çıkarır |
| [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) | Komşu | Ayakla basmak, çiğnemek | Bir zemine ayak basmak, düzlemek veya ezmek | [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) bilinçli ve düzenli basmayı da içerirken خبط daima körü körüne ve hedefsiz bir vuruşu ifade eder |
| [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Vurmak, hareket etmek | Bir nesneye temas eden her türlü darbe veya eylem | [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) genel ve amaçlı vuruşları da kapsar; خبط ise düzeni ve dengesi bozulmuş darbeleri anlatır |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Zıt | İstikamet, ölçü, denge | Amaca doğrudan yönelmek, ifrat ve tefritten uzak, dengeli ve bilinçli adımlarla yürümek | خبط kökünün tam karşıtı olarak bilinçli, hedefe kilitli ve dengeli hareketi temsil eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبط | Vurmak, çiğnemek, hedefsizce sarsılmak | Körü körüne ayak vurmak, savrulmak, delilik nöbetindeki gibi kontrolsüzce çırpınmak | Kesin |
| Latince | titubare, impingere | Tökezlemek, yalpalamak, hedefsizce çarpmak | Ayakların kontrolsüzce birbirine dolanmasını ve körü körüne bir engele çarpmayı karşılar; yaprak dövme somutluğunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to blunder, to flounder, to thrash about | Körlemesine bocalamak, çırpınmak, kontrolsüzce savrulmak | Zihinsel veya fiziksel kontrolü yitirip düzensizce hareket etmeyi iyi verir; deve ayağının sert darbesi nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | um sich schlagen, taumeln | Etrafına rastgele vurmak, sendelemek, yalpalamak | Dengesini kaybeden birinin sağa sola savrularak darbe indirmesini ifade eder; devenin çiğnemesi boyutunu doğrudan içermez | Güçlü |
| Fransızca | tituber, battre la campagne | Bocalamak, sendelemek, hedefsizce çırpınmak | Bilincin bulanmasıyla ortaya çıkan sarsakça yürüyüşü ve tutarsızlığı karşılar; fiziksel darbe şiddetini tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَتَخَبَّطُهُ (Tefâ‘ul kalıbında fiil) | Şeytânî bir dokunuşla dengesini, aklını ve hareket kontrolünü bütünüyle yitirip sarsıntı ve nöbet halinde sağa sola savrulmak | Riba yiyenlerin kıyamet günü diriliş ve bilinç durumunu tasvir eden iktisadî ve ahlakî bağlam; Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın insan üzerindeki tasarrufu ve cin çarpması meselesi | Şeytanın insanı bizzat fiziksel olarak sarsıp delirtip delirtemeyeceği; Mutezile bunun vesvese ve vehim yoluyla olduğunu savunurken Ehl-i Sünnet hakiki bir fiziksel ve ruhsal sarsıntı tesirini kabul etmiştir | Varlığın ontolojik dengesini yitirip zihinsel sarsıntı ve cinnet krizine girmesi |
| Fıkıh | Hukukî ehliyet ve akıl sağlığı taksimi | Akıl hastalığının (cünûn) geçici nöbetler halinde gelen türü (الخُبَاط) fıkıhta ehliyeti geçici olarak düşüren veya askıya alan bir arıza olarak incelenmiştir | İradî kontrolün ve bilinçli tasarruf kabiliyetinin geçici olarak devreden çıkması |
| Tefsir | Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md) ayetindeki teşbihin mahiyeti | Faizcinin diriliş tasvirinin maddî bir delilik nöbeti mi yoksa hırs, doyumsuzluk ve batıl iktisat anlayışının zihinde ürettiği manevî ve ahlakî bir cinnet hali mi olduğu tartışılmıştır | Faiz hırsıyla mefluç hale gelmiş, dengesini kaybetmiş hedefsiz bir çırpınış |
| Hadis | Şeytandan ve ölüm anındaki sarsıntılardan istiaze | Resûlullah'ın dualarında geçen "اللهم إني أعوذ بك أن يتخبطني الشيطان عند الموت" rivayeti üzerinden ölüm anında şeytanın zihni çelip inancı sarsması | Son nefeste iradenin ve istikametin zedelenerek akidevî bir savrulmaya uğraması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve hidayet ekseninden kopuş | Akidevi savrulma ve hedefsiz bocalamak | İstikameti yitirmek | Vahyin çizdiği istikametten sapan zihnin her türlü batıl akım ve vesvese karşısında nöbet geçirircesine hedefsiz çırpınması | Kesin |
| İlmi | Metodolojik tutarsızlık ve epistemik kriz | Delilsiz ve rasgele yargıda bulunmak | Hükümde kör vuruş yapmak | Bilimsel ve mantıksal bir metoda dayanmadan, kör devenin gece yürüyüşü gibi gelişi güzel çıkarımlarla teorik karmaşaya düşmek | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin keyfileşmesi ve meşruiyet kaybı | Keyfî baskı ve kamu düzeninin savrulması | Toplumsal dengeyi ezmek | Yöneticinin kanun ve adaleti bırakıp tebaasını hedefsiz şiddetle ezmesi (السلطان الخبوط) ve anarşik savrulmalara yol açması | Güçlü |
| İktisadi | Faiz ve spekülatif piyasa çılgınlığı | Piyasa histerisi ve kriz çırpınışı | Reel üretim zeminini tahrip etmek | Emeğe ve reel değere dayanmayan faizci sermayenin, kriz dönemlerinde piyasayı körlemesine vurup aktörleri felce uğratması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kaotik salınım ve stokastik bozulma (Brownian motion / Kaos dinamikleri) | Bir parçacığın veya sistemin dış bir şok etkisiyle kararlı yörüngesinden çıkarak deterministik olmayan, kestirilemez, hedefsiz ve sürekli yön değiştiren rastlantısal çarpmalarla devinmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panik atak, nörotik ajitasyon ve piyasa histerisi | Bireyin yoğun anksiyete ve travma anında motor ve bilişsel kontrolünü kaybedip kontrolsüz tepkiler vermesi; iktisatta spekülatif balon patlamalarında yatırımcıların panikle hedefsiz işlemler yapması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | خبط kökünü yalnızca folklorik ve mitolojik bir cin çarpması, sara nöbeti veya biyolojik bir delilik krizine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu kavramı Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md)'te faiz sistemi üzerinden kurar; bu da kökün sadece bireysel bir sinir krizi değil, fıtrata ve adalete aykırı bir sistemin zihinlerde, ahlakta ve toplumsal yapıda ürettiği kolektif hezeyan, panik ve denge yitimi olduğunu gösterir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki uyarının faizle, iktisadî düzenle ve insanın varoluşsal denge kaybıyla olan derin irtibatı koparılır; mesele salt tıbbî veya okült bir cin musallatı tartışmasına hapsedilerek iktisadî ve ahlakî eleştiri gücü etkisizleştirilir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet, kazanç ve adalet sistemine aykırı düşen faiz mekanizmasını, insanın psiko-sosyal dengesini felce uğratan ve onu bir hezeyan nöbetine sokan sarsıcı bir kör devinim olarak resmettiğini kavramak için merkezîdir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Faiz yasaklarının nihai çerçevesini çizen Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md)-281 ayet grubunda ve şeytanın insan idrakine yönelik saptırıcı ve sarsıcı müdahalelerini tasvir eden istiaze bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Faizin salt teknik bir kâr ve faiz oranı meselesi olmayıp, insan fıtratını altüst eden, onu hedefsiz, kör, doyumsuz ve yıkıcı bir çırpınışa (tahabbüt) mahkûm eden yapısal bir bilinç sapması olduğunu göstererek sığ ekonomik bakışı düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin ön ayaklarıyla yeri hedefsizce çiğnemesi, ağaçtaki yaprakların sopayla vurularak dökülmesi ve yere sert darbeler indirilmesi.
- Soyut anlam: Zihnin, iradenin ve istikametin kaybedilmesiyle ortaya çıkan denetimsiz sarsıntı, körlemesine savrulma ve hezeyan hali.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç tutarlılığını ve eksenini kaybetmesi sonucu, dışsal veya yıkıcı dürtülerin etkisiyle hedefsiz, kaotik ve yıkıcı salınımlar üretmesi durumu.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \mathbf{T}(S_t) + \xi_t, \quad \text{burada} \quad \|\xi_t\| \gg \|\mathbf{T}(S_t)\| \implies \lim_{t \to \infty} \nabla P(S_t) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$ sistemin $t$ anındaki durumunu ve bilinç/istikamet vektörünü, $\mathbf{T}$ dengeli ve amaçlı iç yönelim fonksiyonunu temsil eder. $\xi_t$ ise dışsal bir şokun, kontrolsüz dürtünün veya şeytânî müdahalenin sisteme vurduğu sert ve rastgele darbe vektörüdür. Bu rastlantısal ve şiddetli darbenin büyüklüğü sistemin amaçlı yönelimini aştığında ($\|\xi_t\| \gg \|\mathbf{T}(S_t)\|$), sistemin hedef potansiyel gradyanı ($\nabla P$) sıfırlanır ya da tanımsız hale gelir ($\emptyset$). Böylece sistem dengeli rotasını kaybederek hedefsiz bir savrulma ve çırpınış içine girer.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/ayet/2:275.md) — يَتَخَبَّطُهُ

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Faiz yiyenler ancak, şeytan çarpan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: Zaten alış-veriş faiz gibidir, demelerinden dolayıdır. Halbuki Allah, alış-verişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbından bir öğüt gelir de faizcilikten vazgeçerse, geçmiş olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm Allah’a aittir. Kim de dönerse, onlar cehennem yaranıdırlar, orada temelli kalacaklardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Habet ağaçtan yere dökülmüş yaprak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء والباء معهما
خ ط ب، خ ب ط، ط ب خ، ب ط خ مستعملات خطب: الخَطْب: سَبَبُ الأمر.
وفلانٌ يخطُبُ امرأة ويختطبها خِطْبةً، ولو قيل خِطِّيبَي جازَ، والخِطِّيبَى مرخمة الياء على بناء خليفى، الياء مرخمة، اسم امرأة، قال:
لِخِطِّيَبى التي غدرتْ وخانَتْ		وهنَّ ذواتُ غائلةٍ دُهـينـا
والخِطاب: مراجعة الكلام.
والخُطبة: مصدر الخطيب.
وكان الرجل في الجاهلية إذا أراد الخِطبة قام في النادي فقال: خِطْبٌ، ومن أراده قال: نكح.
وجمع الخطيب خُطَباء، وجمع الخاطِب خُطّاب.
والأَخْطَبُ: طائر، وهو الشقراق.
والأَخْطَبُ: لون إلى الكُدْرة مُشْرَب حمرةً في صُفرة كلون الحنظلة الخطباء قبل أن تيبس، وكلون بعض حمر الوحش، والجميع: خُطبانُ، وقال علقمة بن عبدة:
يظلُّ في الحنظل الخُطْبانُ يَنْقُفُه
ويقال: بل الواحدة خُطبانة كقولك كتفان كتفانة، ويرويان بالكسر.
وقد خَطِبَ لون خَطَباً، قال ذو الرمة:
قود سماحيج في ألوانها خَطَبُ
والخِطْب: المرأة، وهو الزوج، والمَخطَبةُ الخِطبة، إن شئت في النكاح، وإن شئت في الموعظة.
خبط: الخَبْطُ: خَبْطُ وَرَقِ العِضاهِ، وهو أن تضربَ بالعَصا حتى يتناثرَ ثم تُعْلَفُه الإبل، وخَبَطْتُ له خَبْطاً.
والخَبَطُ: الهش، وهو اسم مثل النفض والنسل، وهو ما خَبَطْتَه أي كَسْرتَه.
والخِبْطةُ: شيء من ماء ولبن قليل، والرَّفْضُ مثله.
وخَبْطةٌ من مَسٍّ، والشيطان يخْبِط الإنسان إذا مسه بأذى وأجنه وخبله.
والخَبْط: شدة الوطء بأيدي الدواب.
وتَخَبَّطْتُ الشيء: توطأتْهُ.
والخَبْطُة كالزكمة في قبل الشتاء، وقد خُبِطَ فهو مَخبُوط.
ويقال للذي فيه وُعوثة في لُبْسِه وعَمَلِه: يا خُباطة.
والخَبيط: حوض خَبَطَتْه الإبل حتى هدمته، وجمعه خُبُط، ويقال: بل سمي لأن طينه خُبِطَ بالأرجل عند بنائه، قال:
ونُؤْيٍ كأعضادِ الخَبيطِ المُهَدَّمِ
والخَبيط: لبن رائب أو مخيض، يصب الحليب من اللبن ثم تضربه حتى يختلط، قال:
أو قبضة من حازر خَبيطِ
تصبه في العقب ذي التخليط
والإختِباطُ: طلب المعروف، واختَبَطْتُ فلانا معروفَه فَخَبَطني، قال:
وفي كل حي قد خَبَطْتُ بنعمة		وحق لشأسٍ من نداك ذنوبُ
وقال لبيد:
لِبَيْكِ على النُّعمان شربٌ وقَيْنَةٌ		ومُخْتَبطاتٌ كالسعالي أرامل
ويقال: بل هو الطالب بلا وسيلةٍ ولا معرفة، والأول أجود.
والخِباط: سمة في الفخذ طويلة عرضاً وهي لبني سعد.
وخَبوطٌ: يخبط بيديه أي يضرب.
طبخ: الطَّبْخ: إنضاج اللحم والمَرَق، والطَّبيخ كالدير إلا أن القدير فيه توابلُ، والطبيخ دونه.
والطُّباخة: ما تأخذ مما تحتاج إليه مما يُطْبَخْ نحو البقم تأخذ طُباختَه للصِّبْغِ وتطرَحُ سائره.
والمطبَخُ: بيت الطَبّاخ.
وأَطْبَخْناه: عالَجْناه.
وقول العجاج:
تالله لولا أن تحُشَّ الطُبَّخْ
يعني بالطُّبَّخ: الملائكة الموكلين بعذاب أهل النار.
وطَبائِخُ الحَرِّ: سمائمُه في الهواجرِ، الواحدة طبيخة، قال الطرماح:
طَبائِخُ شمس حرهن سفوع
أي شديد محرق للجلد.
والطَّبيخ: ضرب من المُنَصَّف.
والطِبِّيخ: لغة في البطِيِّخ، حجازية.
وامرأة طَباخِيَةٌ شابة مكتنزة، قال الأعشى:
عبهرةُ الخلْقِ طَباخِيَّةٌ		تَزينُه بالخُلُقِ الطّاهِرِ
وشاب مُطَبَّخ: أملأ ما يكون شابا وأرواه.
والمُطَبِّخ: من أولاد الضباب حتى يكاد يلحق بأبيه.
وطَبَّخَ الغلام تطبيخاًأي ترعرع وعمل.
ويقال: ليس به طِباخ أي لا قوة ولا سمن.
وطابخةُ بن إلياس بن مضر.
بطخ: المَبْطَخة: مجتنى البِطِّيخ ومنبته.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **الباء** bunlarla birlikte

**خ ط ب**، **خ ب ط**، **ط ب خ**، **ب ط خ** kullanımdadır. **خطب**: **الخَطْب**: işin sebebi.

Ve falan bir kadına talip olur, ona **خِطْبةً** ile talip olur; eğer **خِطِّيبَي** denilse caiz olur; ve **الخِطِّيبَى** “**خليفى**” vezni üzere **الياء**’sı terhîm edilmiş (kısaltılmış)tır; **الياء** terhîm edilmiştir; bir kadının adıdır. Dedi ki:
لِخِطِّيَبى التي غدرتْ وخانَتْ		وهنَّ ذواتُ غائلةٍ دُهـينـا

Ve **الخِطاب**: sözün karşılıklı olarak geri dönmesi (mukabeleli konuşma).

Ve **الخُطبة**: **الخطيب**’in mastarıdır.

Ve adam cahiliye devrinde **الخِطبة**yi istediği zaman mecliste ayağa kalkar ve derdi ki: **خِطْبٌ**; onu isteyen kimse de derdi ki: **نكح**.

Ve **الخطيب**’in çoğulu **خُطَباء**’dır; **الخاطِب**’in çoğulu **خُطّاب**’dır.

Ve **الأَخْطَبُ**: bir kuştur; o, **الشقراق**’tır.

Ve **الأَخْطَبُ**: bulanıklığa meyleden, sarılık içinde kızıllıkla karışık bir renktir; kurumasından önce **الحنظلة**’nin **الخطباء**’sının rengi gibi; ve yaban eşeklerinin bazı kızıllarının rengi gibi; hepsi: **خُطبانُ**. Ve **علقمة بن عبدة** dedi ki:
يظلُّ في الحنظل الخُطْبانُ يَنْقُفُه

Ve denilir ki: bilakis tekili **خُطبانة**’dır; senin “**كتفان** **كتفانة**” demen gibi; ikisi de kesre ile rivayet olunur.

Ve renk **خَطِبَ** oldu, **خَطَباً** (olarak). **ذو الرمة** dedi ki:
قود سماحيج في ألوانها خَطَبُ

Ve **الخِطْب**: kadındır; ve o, kocadır. Ve **المَخطَبةُ**: **الخِطبة**’dir; istersen nikâhta, istersen öğütte.

**خبط**: **الخَبْطُ**: **العِضاهِ** yaprağını **خَبْطُ** etmektir; o da, değnekle vurmandır; ta ki saçılıp dökülsün; sonra onu develer yem olarak yer. Ve ona **خَبْطاً** **خَبَطْتُ**.

Ve **الخَبَطُ**: kırma; o, **النفض** ve **النسل** gibi bir isimdir; o, senin **خَبَطْتَه** (yani) onu kırdığındır.

Ve **الخِبْطةُ**: az bir su ve az bir süt karışımıdır; **الرَّفْضُ** da onun gibidir.

Ve **خَبْطةٌ**: bir dokunmadan (meydana gelen). Ve şeytan, ona eziyetle dokunduğunda, onu cinnetlendirdiğinde ve aklını bozduğunda insanı **يخْبِط** eder.

Ve **الخَبْط**: binek hayvanlarının ayaklarıyla şiddetli basmasıdır.

Ve **تَخَبَّطْتُ** şeyi: onu çiğnedim.

Ve **الخَبْطُة**: kıştan önceki nezle gibidir; ve **خُبِطَ** olmuştur; o hâlde o **مَخبُوط**tur.

Ve giyinmesinde ve işinde zorluk bulunan kimseye denilir: ey **خُباطة**.

Ve **الخَبيط**: develerin onu **خَبَطَتْ**i (çiğneyip dövdüğü) bir havuzdur; ta ki onu yıkmıştır; onun çoğulu **خُبُط**tur. Ve denilir ki: bilakis, yapımı sırasında çamuru ayaklarla **خُبِطَ** edildiği için böyle adlandırılmıştır. Dedi ki:
ونُؤْيٍ كأعضادِ الخَبيطِ المُهَدَّمِ

Ve **الخَبيط**: ekşimiş süt yahut yayık ayranıdır; süt, sütten sağılır; sonra onu döversin, ta ki karışsın. Dedi ki:
أو قبضة من حازر خَبيطِ
تصبه في العقب ذي التخليط

Ve **الإختِباطُ**: iyilik istemektir. Ve falanın iyiliğini **اختَبَطْتُ**, o da beni **فَخَبَطني** (geri çevirdi). Dedi ki:
وفي كل حي قد خَبَطْتُ بنعمة		وحق لشأسٍ من نداك ذنوبُ

Ve **لبيد** dedi ki:
لِبَيْكِ على النُّعمان شربٌ وقَيْنَةٌ		ومُخْتَبطاتٌ كالسعالي أرامل

Ve denilir ki: bilakis o, vasıtasız ve bilgisiz talep edendir; birincisi daha iyidir.

Ve **الخِباط**: uylukta enlemesine uzun bir damgadır; o, **لبني سعد**’ındır.

Ve **خَبوطٌ**: elleriyle **يخبط** eder; yani vurur.

**طبخ**: **الطَّبْخ**: et ve et suyunu pişirmektir. Ve **الطَّبيخ** **الدير** gibidir; ancak **القدير**’de baharatlar vardır; **الطبيخ** ondan aşağıdır.

Ve **الطُّباخة**: pişirilen şeylerden ihtiyaç duyduğun şeyden aldığındır; **البقم** gibi; boyama için onun **طُباختَه**sini alırsın ve geri kalanını atarsın.

Ve **المطبَخُ**: **الطَبّاخ**’ın evidir.

Ve onu **أَطْبَخْناه**: onu tedavi ettik (işledik).

Ve **العجاج**’ın sözü:
تالله لولا أن تحُشَّ الطُبَّخْ

**الطُّبَّخ** ile kasteder: cehennem ehlinin azabıyla görevlendirilmiş melekler.

Ve **طَبائِخُ الحَرِّ**: öğle sıcağındaki yakıcı sıcak rüzgârlarıdır; tekili **طبيخة**’dir. **الطرماح** dedi ki:
طَبائِخُ شمس حرهن سفوع

Yani deriyi yakan şiddetli (sıcak).

Ve **الطَّبيخ**: **المُنَصَّف**’ten bir türdür.

Ve **الطِبِّيخ**: **البطِيِّخ** hakkında bir dildir; Hicazcadır.

Ve **امرأة طَباخِيَةٌ**: genç, dolgun bir kadındır. **الأعشى** dedi ki:
عبهرةُ الخلْقِ طَباخِيَّةٌ		تَزينُه بالخُلُقِ الطّاهِرِ

Ve **شاب مُطَبَّخ**: gencin olabileceği en dolu ve en suya kanmış olanıdır.

Ve **المُطَبِّخ**: kertenkele yavrularından, neredeyse babasına yetişecek olana kadar olanıdır.

Ve oğlanı **طَبَّخَ** etti, **تطبيخاً**; yani serpildi ve iş yaptı.

Ve denilir ki: onda **طِباخ** yoktur; yani ne kuvvet ne de yağ (şişmanlık) vardır.

Ve **طابخةُ بن إلياس بن مضر**.

**بطخ**: **المَبْطَخة**: **البِطِّيخ**’in toplandığı yer ve yetiştiği yerdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَبَطَ البعيرُ الأرضَ بيده خَبْطاً: ضربها. ومنه قيل: خَبْطَ عَشْواءَ، وهي الناقة التي في بَصَرَها ضعفٌ، تَخْبِطُ إذا مشتْ، لا تتوقَّى شيئاً. وخَبَطَ الرجل، إذا طرَحَ نفسَه حيث كان لينامَ. وخَبَطْتُ الشجرَ خَبْطاً، إذا ضربتَها بالعصا ليسقطَ ورقُها. واخْتَبَطَني فلانٌ، إذا جاءك يطلب معروفَك من غير آصِرَةٍ. وخَبَطْتُ الرجلَ، إذا أنعمتَ عليه من غير معرفةٍ بينكما. قال علقمة بن عبدة:
وفي كُلِّ حَيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمَةٍ		فَحُقَّ لِشَأْسٍ من نَداكَ ذَنـوبُ
 شأسٌ: اسمُ أخي عَلقمة. وقولهم: ما أدري أيُّ خابِطِ ليلٍ هو? أيْ أيُّ الناسِ هو. والخُباطُ بالضم، كالجنونِ وليس به. تقول منه تَخَبَّطَهُ الشيطانُ، أي أفسَدَهُ. والخِباطُ، بالكسر: سِمَةٌ في الفخذ طويلةٌ عرضاً. تقول منه خَبَطَ بعيرَه خَبْطاً. والخِبْطَةُ، بالكسر: القليلُ من اللبن. وقال أبو زيد: الخِبْطُ من الماء: الرَفَضُ، وهو ما بين الثُلُثِ إلى النصف من السقاءِ، والحوضِ، والغديرِ، والإناء. قال: وفي القِرْبَةِ خِبْطَةٌ من ماءٍ، وهو مثل الجُرْعَةِ ونحوها. ولم يَعْرِف له فعلاً. ويقال أيضاً: كان ذلك بعد خِبْطَةٍ من الليل، أي بعد صدرٍ منه. والخِبْطَةُ أيضاً: القطعة من البيوت والناس، والجمعُ خِبْطٌ.

##### Türkçe

**خَبَطَ** deve yeri eliyle **خَبْطاً**: ona vurdu. Ondandır ki denildi: **خَبْطَ عَشْواءَ**; o, görmesinde zayıflık bulunan dişi devedir; yürüdüğü zaman **تَخْبِطُ**, hiçbir şeyi sakınmaz. Ve **خَبَطَ** adam, ne zaman ki uyumak için bulunduğu yerde kendini atar. Ve **خَبَطْتُ** ağacı **خَبْطاً**, ne zaman ki sopayla ona vurursun da yaprağı düşsün. Ve **اخْتَبَطَني** falan kimse, ne zaman ki sana gelir de aranızda bir bağ olmaksızın iyiliğini ister. Ve **خَبَطْتُ** adamı, ne zaman ki aranızda bir tanışıklık olmaksızın ona ihsanda bulunursun. Alkame b. Abde dedi:
وفي كُلِّ حَيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمَةٍ		فَحُقَّ لِشَأْسٍ من نَداكَ ذَنـوبُ
**شأسٌ**: Alkame’nin kardeşinin adıdır. Ve onların sözü: “Bilmiyorum, o hangi **خابِطِ ليلٍ**’dir?” yani: o hangi insanlardandır? Ve **الخُباطُ** (ötre ile), delilik gibidir, hâlbuki onda değildir. Ondan dersin: **تَخَبَّطَهُ الشيطانُ**, yani onu bozdu. Ve **الخِباطُ** (esre ile): uylukta enlemesine uzun bir damgadır. Ondan dersin: **خَبَطَ** devesini **خَبْطاً**. Ve **الخِبْطَةُ** (esre ile): sütün azı. Ebû Zeyd dedi: sudan **الخِبْطُ**: **الرَفَضُ**’dur; o, kırbada, havuzda, gölcükte ve kapta üçte bir ile yarım arasındaki miktardır. Dedi: Kırbada sudan bir **خِبْطَةٌ** vardır; o, **الجُرْعَةِ** ve benzerleri gibidir. Ve onun için bir fiil tanımadı. Ve ayrıca denilir: Bu, geceden bir **خِبْطَةٍ**’den sonra idi; yani onun baş kısmından sonra. Ve **الخِبْطَةُ** ayrıca: evlerden ve insanlardan bir parçadır; çoğulu **خِبْطٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ط ب
خطب ، خبط ، طبخ ، بطخ : مستعملة :
خطب : قال الليث : الْخَطْبُ سببُ الأمْرِ .
تقولُ : ما خَطْبُكَ ؟ أي : ما أَمْرُكَ ؟
وتقولُ : هذا خَطْبٌ جَلِيلٌ وخَطْبٌ يسيرٌ . .
وجمعه خُطُوب .
والخُطْبَةُ مَصْدَرُ الخطيب .
وهو يخْطُب المرأةَ ، ويَختَطِبُها . . خِطْبَةً
وخِطِّيبَى .
وقال الفراء _ في قول الله جلّ وعزّ : ( من خطبة النساء ( [ البَقَرَةَ : 235 ] : الخِطْبَةُ مَصْدَرٌ
بمنزلة الخَطْب _ وهو بمنزلةِ قولك : إنّهُ
لَحَسَنُ القِعْدَةِ والْجِلْسة .
قال : والخُطْبَةُ مِثل الرِّسالة التي لها أوَّلٌ
وآخر .
قال : وسمعتُ بعض العرب يقول : اللهم
ارفع عنَّا هذه الضُّغْطَةَ . . كأنه ذهب إلى
أَنَّ لها مُدَّةً وغايةً ، أولاً وآخراً ، ولَوْ أراد
مَرَّةً لقال : ضَغْطةً _ ولو أراد الفِعْلَ لقال :
الضِّغْطَةَ ، مِثَلُ المِشْيَة .
قال : وسمعْتُ آخَرَ يقول : اللهم غَلَبَنِي
فلانٌ على قُطْعةٍ من أَرْض _ يريدُ أرضاً
مَفروزَةً .
قلت : والذي قال الليث . . أَنَّ الخُطْبَةَ
مَصْدَرُ الخطِيب : لا يَجوز إلاَّ على وَجْهٍ
واحدٍ ، وهو أنَّ الْخُطْبَةَ : اسمٌ للكلام
الذي يَتكلم به الخطيب ، فيوضعُ موضعَ
المصدَرِ . والعرب تقول : فلان خِطْبُ
فلانةٍ _ إذا كان يَخْطُبُها .
وكَانت امراةٌ من العرب _ يقال لها : أُمُّ
خَارِجَةَ _ يُضْرَبُ بها المثَل . . فيقال :
) ( أسرَعُ منْ نِكَاحِ أُمِّ خَارِجَةَ ) ( وكَان
الخَاطبُ يقوم على بابِ خبائها فيقول :
خِطْبٌ فتقول : نِكْحٌ
وقال الليث : الخِطِّيبَى : اسم امرأة _ وأنشد
قولَ عَدِيِّ بن زَيْدٍ :
لِخِطِّيبَى التي غَدَرَتْ وخَانَتْ
وهُنَّ ذَوَاتُ غَائِلَةٍ لُحِينا
قلتُ : وهذا خطأٌ مَحْضٌ ، وَ ) ( خِطِّيبَى ) ( في
البيتِ مصدَرٌ كَالْخِطْبة .
هكذا قال أبو عبيد .
والْمَعْنَى : لِخِطْبَةِ زَبَّاءَ ، وهي امرأةٌ كَانت
مَلِكَةً خطبها جَذِيمةُ الأبْرَشُ ، فغرّرَتْ به
وأجابتْه ، فلمَّا دخل بلادها قَتَلَتْهُ .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : اخْتَطَبَ القومُ
فلاناً _ إذا دَعَوْهُ إلى تزوُّج صاحبتهم .
وقال أبو زيد _ في ) ( النوادِرِ ) ( : إذا دعا أهل
المرأة الرَّجلَ إليها ليخطبَها فقد اختَطَبوا
اخْتِطَاباً .
قال : وإذا أرادوا تَنْفِيقَ أَيِّمِهم كذَبوا على
رَجلٍ فقالوا : قد خطبها فَرَدَدْنَاهُ فإذا رَدَّ
عنه قومُه قالوا : كذَبتُمْ ، لقد اخْتَطَبْتُمُوه ،
فما خَطَبَ إليكم .
وقال الليث : الخِطَابُ : مُراجعةُ الكلام ،
وجمعُ الخطيبِ خُطَبَاءُ ، وجمع الْخَاطِبِ
خُطَّابُ .
وقال بعض المفسرين في قول الله
جلّ وعزّ : ( وفصل الخطاب ( [ ص : 20 ] :
هو أن يَحْكُمَ بالْبَيِّنة ، أو اليمين .
وقيل : معناه أن يفصِلَ بين الحقِّ والباطل ،
ويميِّزَ بين الحُكْمِ وضِدِّه .
وقيل : ) ( فَصْلُ الخِطَابِ ) ( : ) ( أما بعدُ ) ( ودَاوُدُ
_ عليه السلام _ أولُ من قال : ) ( أَمَّا بَعْدُ ) ( .
وقيل : ) ( فَصْلُ الخِطَابِ ) ( : الفِقهُ في
القضاء .
وقال أبو العباس : معنى ) ( أَمّا بَعْدُ ) ( أما بَعدَ
ما مضى منَ الكلام فهو كذا وكذا .
ابن السكيت ( عن أبي زيد _ : أَخْطَبكَ
الصَّيْدُ فَارْمِه _ أي : أمكنَكَ ، فهو مُخْطِبٌ .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : إذا صارَ
لِلْحَنْظَلِ خُطُوطٌ فهو الخُطْبَانُ _ وقد
أَخْطَبَ الْحَنْظَلُ .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الأخْطَبُ :
الأخضَرُ يخَالِطُهُ سوَادٌ .
قال : وقيل لِلصُّرَدِ : ) ( أَخْطَبُ ) ( لأنَّ فيه
سَوَاداً وبَياضاً .
ويقال لِلْيَدِ عند نُضُوِّ سَوَادِها من الحِنَّاءِ :
خَطْبَاءُ .
ويقال ذلك في الشَّعَر أيضاً .
وقال الليث : الأخْطَبُ : لوْنٌ يَضْرِبُ إلى
كُدْرَةٍ أُشْرِبَتْ حُمْرَةً في صُفْرَةٍ ، كلوْنِ
الْحَنْظَلةِ الخَطْبَاء قبل أن تَيبَسَ ، وكلَوْن
بعض حُمُر الوَحْش .
أبو عبيدٍ : من حُمُرِ الوَحْش : الخَطْبَاءُ
وهي الأتَانُ التي لها خطٌّ أسود على مَتْنها
والذكَرُ أَخْطَبُ .
خبط : الليث : بفُلان خَبْطَةٌ من مَسٍّ .
قال : ويقال للرَّجل الذي فيه رُعُونَةٌ في
لُبْسِه وعمله : يا خُبَاطَةُ .
ورُوي عن مَكْحُولٍ : أنه مرَّ برجُلٍ نائم بعد
العَصْر فدَفَعَه برجله وقال : لقد عُوفِيتَ ،
لقد دُفِعَ عنك ، إنها ساعةُ مَخْرَجِهم ، وفِيهَا
يَنْتَشِرُونَ ، وَفِيهَا تَكُون الْخَبْتَةُ .
قال شَمِرٌ : كان مَكْحولٌ في لسانه لُكنَة ،
وإنما أراد الخَبْطَة .
يقال : تَخَبّطَهُ الشيطان _ إذا مَسَّه بخَبْل أو
جُنون .
وأصلُ الخَبْطِ ضربُ البعير الشيء بخُفِّ
يدِه ، كما قال طَرَفَةُ :
تَخْبِطُ الأرْضَ بصُمٍّ وُقُحٍ
وَصِلاَبٍ كالمَلاَطِيسٍ سُمُرْ
أَرَادَ أنها تضرِبها بأخفافها إذا سارَتْ .
وخَبَطْتُ الشّجَرَةَ بالعصا : ضَرَبتُها بها
والمِخْبَطَة : العصا .
قال كُثَيِّر :
إِذَا خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا حَالَ دُونَهَا
بمِخْبَطةٍ يا حُسْنَ مَنْ أَنْتَ ضَارِبُ
يعني زوجَها . . أنه يخبطُها .
وقال ابن شميل : الخَبطةُ : الزّكامُ وقدْ
خُبِط الرجل فهو مَخْبُوطٌ .
وقال الليث : الخَبْطَة _ كالزَّكْمَةِ _ تصيبُ
في قُبل الشِّتاءِ ، يقال : خُبِطَ فلان فهو
مَخْبُوط .
وقال أبو زيد : خَبَطْتُ الرجلَ . . أَخْبِطُهُ
خَبْطاً _ إذا وصَلتُه .
وقال أبو مالك : الاختِبَاطُ طَلبُ المعروف
والكسْب .
تقول : اختَبَطْتُ فلاناً ، واختَبَطْتُ معروفه
فَخَبَطَني بخير وأنشد :
وفي كلِّ حَيٍّ قدْ خَبَطتَ بنَعْمَةٍ
فحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ ندَاكَ ذَنُوبُ
وقال غيره : المختبطُ : الذي يسألك بلا
وسيلة ، ولا معرفة .
وقال لَبِيدٌ :
لِيَبْكِ عَلَى النُّعْمَانِ شَرْبٌ وقَيْنَةٌ
ومُختَبِطَاتٌ كالسَّعَالِي أَرَامِلُ
ويقال : خَبَطَهُ _ أيضاً _ إذا سَأَله .
ومنه قول زهيرٍ :
يَوْماً وَلاَ خَابِطاً مِنْ مَالِهِ وَرَقَا
وقال الليثُ : الْخَبْطُ خَبْطُ وَرَقِ الْعضَاهِ من
الطَّلْحِ ونحوهِ ، يُخْبَطُ _ أي : يُضرَبُ
بالعصا فيتناثرُ ، ثمَّ يُعلَفُ الإبلَ .
يقال : خَبَطْتُ له خَبِيطاً .
قال : والْخَبْطُ الْهشُّ . . والْخَبَطُ اسمٌ مثلُ
النَّفَض ، وهو ما خبطَتْهُ الدَّوَابُّ _ أي :
كَسَرَتْهُ .
والْخَبْطُ : شدَّةُ الْوَطْءِ بأَيدِي الدَّواب .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الذي يتخبطه الشيطان من المس ( [ البَقَرَة : 275 ] .
أي : يتوطَّؤُهُ فيصْرَعُه ، والْمَسُّ : الجنُونُ .
وقال زُهيْرٌ :
رَأَيْتُ الْمَنَايَا خَبْطَ عَشْوَاءَ مَنْ تُصِبْ
تُمِتْهُ وَمَنْ تخْطِىءْ يُعَمَّرْ فيَهْرَمِ
يقول : رأيتها تَخْبِطُ الْخَلْقَ خَبْطَ العشْوَاء
من الإبل ، وهي التي لا تُبصِرُ ، فهي تَخْبِطُ
الكُلَّ ، لا تُبْقي على أحدٍ ، فمِمَّنْ خَبَطَتْهُ
المنَايا : مَنْ تُميتُه ، ومنهم مَنْ تُعِلُّهُ فَيبْرَأُ ،
والهرَمُ غايتُهُ ، ثم الموتُ .
أبو عبيد : الْخُبْطَةُ : الجُرْعَة من الماء تَبْقَى
في قِرْبَةٍ ، أو مَزادَةٍ أو حَوْض ، ولا فِعْلَ
لها .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هي الْخِبْطَةُ
والخَبْطَةُ والْخُبْطَةُ . . والْحِقْلَةُ ، والْحَقْلَةُ ،
والْحُقْلَةُ _ والْفَرْشَةُ ، والفراشةُ _ والسَّحْبَةُ
والسَّحْبَانُ .
وقال أبو الرَّبيع الكِلابيُّ : كان ذلك بعدَ
خِبْطَةٍ من الليل وخِدْفَةٍ ، وخِدْمَة _ أي :
قِطْعَةٍ .
وقال الليث : الْخَبِيطُ حوضٌ قد خَبَطَتْهُ
الإبل حتَّى هَدَمَتْهُ ، سمي خَبِيطاً ، لأنَّه
خُبِطَ طينُه بالأرْجُل عند بنائِه .
وقال الشاعر :
وَنُؤْيٌ كَأَعْضَادِ الْخَبِيطِ الْمُهَدَّمِ
قال : والْخَبيطُ لبنٌ رائبٌ ، أو مَخِيضٌ
يُصَبُّ عليه حليبٌ من لبنٍ ثم يُضرَبُ حتى
يَخْتَلِطَ ، وأنشد :
أَوْ قُبْضَةٍ مِنْ حَازِرٍ خَبِيطِ
قال : والْخِبَاطُ سِمَةٌ _ في الفَخِذِ _ طويلةٌ
عَرْضاً ، وهي لبني سعدٍ .
أبو مالك : الْخِبْطةُ : القطعةُ من كلِّ شيء ،
و ) ( الحوْضُ ) ( الصغير يقال له : خَبِيطٌ
وأنشد :
إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْوَاءُ والضُّرُوطُ
يُصْبحْ لَهَا فِي حَوْضِهَا خَبِيط
والْخَبِيط والْخَبُوطُ _ من الخيل _ : الذي
يَخْبِطُ بيديه .
وقال شجاعٌ : يقال : تَخبَّطَنِي برجْلِه
وتَخبَّرَني . . وخَبَطَنِي ، وخبزنِي ، والْخَبْطَةُ
ضربةُ الفحلِ النَّاقةَ .
وقال ذو الرُّمَّةِ يصف جَمَلاً :
خَرُوجٌ من الْخَرْقِ الْبَعيدِ نِيَاطُهُ
وفي الشَّوْلِ يَرْضَى خَبْطَةَ الطَّرْقِ نَاجِلُهْ
طبخ : قال الليث : الطِّبِيخُ كالقَدِير ، إلاَّ أَنَّ
الْقَدِيرَ فيه توابلُ ، والطَّبِيخُ دون ذلكَ .
والطَّبْخُ : إنضاجُ اللحم والمرَق .
والطُّبَاخةُ : ما تأخذُ ممَّا تحتاجُ إليه ممَّا
يُطْبَخُ : نحو الْبَقَّمِ تأخذُ طُبَاخَتَهُ للصِّبْغ
وتطرَحُ سائره .
والْمطْبَخُ بيتُ الطّبَّاخِ .
وأما قول الْعَجَّاجِ :
تالله لَوْلاَ أَنْ تحُشَّ الطُّبّخُ
بيَ الْجَحيم حينَ لا مُسْتَصْرِخُ
فإِنَّه عَنَى بالطُّبَّخِ : الملائِكةَ الموكّلينَ
بعذابِ الكُفَّارِ .
وطَبَائخُ الحرِّ : سمائِمُه في الْهَوَاجر . .
الواحدة طَبِيخةٌ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
طَبَائخُ شمْسٍ حَرُّهُنَّ سَفُوعُ
والطَّبِيخُ ضربٌ من الأشربة .
والطِّبِّيخ _ بلغة أهل الحجاز _ : هو
الْبِطِّيخُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ يقال للصبيِّ _
إذا وُلِدَ _ : رَضيعٌ ، وطفلٌ ، ثم فَطِيمٌ ثمَّ
دَارِجٌ ، ثم جَفْرٌ ، ثم يافعٌ ، ثمَّ شَدَخٌ ثمَّ
مُطَبِّخٌ ، ثم كَوْكَبٌ .
أبو عبيد - عن أبي زيد - : يقالُ لفَرْخ
الضّبِّ - حين يَخْرُجُ من بيضه - : حِسْلٌ ثمَّ
غَيْدَاقٌ ، ثمَّ مَطَبَّخٌ ، ثم يكون ضَبّاً مُدْرِكاً .
ونحوَ ذلك قال الليث في الغُلام _ إذا
امتلأ شبَاباً .
قال : ويقال : جاريةٌ طُبَاخيَّة : شابَّةٌ
مُكْتَنِزَةٌ ، وأنشد :
عَبْهَرةُ الْخَلْقِ طُبَاخِيَّةٌ
تَزِينُهُ بِالْخُلُقِ الطَّاهِرِ
ويقال : ليس به طُبَاخٌ _ أي : ليس به قوَةٌ .
وقال غيرُه : امرأةٌ طُبَاخِيَّةٌ : عَاقِلَةٌ مَلِيحةٌ .
وفي كلامه طُبَاخ _ إذا كان مُحْكماً .
وطَابِخَةُ بن إِلْياسَ بنِ مُضرَ طَبخَ قِدْراً
فسمِّي : طَابخةَ .
وتميمُ بن مرِّ ، ومُزَينةُ ، وضَبَّةُ : بنو أُدِّ بْنِ
طَابخَة ، من خِنْدِفَ .
ابن السكِّيت : يقال : قد انطَبَخَ اللحْمُ وقد
اطَّبَخَ القومُ ، وقد يكونُ الاطِّبَاخُ اشتِوَاءً أَوِ
اقْتداراً .
ويقال : أتَقْتَدِرُون ، أم تَشْتَوُون ؟
ويقال : خُبزَةٌ جيدةُ الطَّبْخ ، وآجرَّةٌ جيِّدةُ
الطَّبْخ ، وهذا مُطَّبَخُ القوم ومُشْتَوَاهم .
ويقال : اطَّبِخُوا لنا قُرْصاً .
بطخ : الْبِطِّيخُ ، والطِّبِّيخُ : لُغتان .
وقال بعض اللُّغويين : المَطْخُ والْبَطخ :
اللَّعْقُ .

##### Türkçe

خ ط ب
**خطب** ، **خبط** ، **طبخ** ، **بطخ** : kullanımdadır:
**خطب** : **قال الليث : الْخَطْبُ سببُ الأمْرِ**.
Dersin ki: **ما خَطْبُكَ ؟** yani: senin işin nedir?
Ve dersin ki: bu büyük bir iş ve küçük bir iş. .
Çoğulu **خُطُوب**’dur.
**والخُطْبَةُ** hatibin mastarıdır.
Ve o kadına talip olur, ve ona talip olur. . **خِطْبَةً**
ve **خِطِّيبَى**.
Ve Ferrâ dedi _ Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: **( من خطبة النساء ( [ البَقَرَةَ : 235 ]** : **الخِطْبَةُ** bir mastardır,
**الخَطْب** menzilesinde _ ve o, senin “şüphesiz o, oturuşu ve oturması güzeldir” sözün menzilesindedir.
Dedi: **والخُطْبَةُ** başı ve sonu olan risale gibidir.
Dedi: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: Allah’ım, bizden bu sıkıştırmayı kaldır. . sanki onun bir müddeti ve bir gayesi, bir başı ve bir sonu olduğuna gitmiş gibidir; eğer bir defa istemiş olsaydı: **ضَغْطةً** derdi _ eğer fiili istemiş olsaydı: **الضِّغْطَةَ** derdi; **المِشْيَة** gibi.
Dedi: Bir başkasının şöyle dediğini işittim: Allah’ım, falan kimse beni bir parça yer üzerinde yendi _ ayrılmış bir yer kasteder.
Dedim: Leys’in söylediği. . **أَنَّ الخُطْبَةَ مَصْدَرُ الخطِيب**: ancak tek bir vecih üzere caiz olur; o da şudur: **الْخُطْبَةَ** hatibin konuştuğu sözün ismidir; böylece mastarın yerine konur. Ve Araplar der ki: falan, falan kadının **خِطْبُ**’udur _ ona talip oluyorsa.
Ve Araplardan bir kadın vardı _ ona **أُمُّ خَارِجَةَ** denirdi _ onunla mesel vurulur. . şöyle denir:
) ( **أسرَعُ منْ نِكَاحِ أُمِّ خَارِجَةَ** ) (
Ve talip, çadırının kapısında durur da: **خِطْبٌ** derdi; o da: **نِكْحٌ** derdi.
Leys dedi: **الخِطِّيبَى** bir kadının adıdır _ ve Adî b. Zeyd’in sözünü şahit getirdi:
لِخِطِّيبَى التي غَدَرَتْ وخَانَتْ
وهُنَّ ذَوَاتُ غَائِلَةٍ لُحِينا
Dedim: Bu sırf bir hatadır; ve ) ( **خِطِّيبَى** ) ( beyitte **الْخِطْبة** gibi bir mastardır.
Böyle dedi Ebû Ubeyd.
Ve mana: Zebbâ’nın **خِطْبَة**’sinedir; o, bir kadındı, kraliçeydi; Cezîme el-Ebraş ona talip oldu; o da onu aldattı ve ona cevap verdi; onun ülkesine girince onu öldürdü.
Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : Kavim falanı **اخْتَطَبَ** etti _ yani onu, arkadaşlarıyla evlenmeye çağırdılar.
Ebû Zeyd dedi _ ) ( **النوادِرِ** ) (’de: Kadının ehli erkeği ona çağırır da ona talip olsun diye; işte **اختَطَبوا اخْتِطَاباً** etmiş olurlar.
Dedi: Dul(ayim)lerini pazarlamak istediklerinde bir erkeğe yalan söylerler; “ona talip oldu da biz onu geri çevirdik” derler; kavmi onu geri çevirince derler ki: “yalan söylediniz; siz onu **اخْتَطَبْتُمُوه** ettiniz; o size talip olmadı.”
Leys dedi: **الخِطَابُ** sözün karşılıklı konuşulmasıdır.
Ve **الخطيب**’in çoğulu **خُطَبَاءُ**’dur; **الْخَاطِب**’in çoğulu **خُطَّابُ**’dur.
Ve müfessirlerden bazıları Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: **( وفصل الخطاب ( [ ص : 20 ]** : o, delille yahut yeminle hükmetmesidir.
Ve denildi: manası, hak ile batıl arasında ayırması ve hüküm ile zıddı arasında temyiz etmesidir.
Ve denildi: ) ( **فَصْلُ الخِطَابِ** ) ( : ) ( **أما بعدُ** ) (; ve Dâvûd _ aleyhisselâm _ ) ( **أَمَّا بَعْدُ** ) ( diyen ilk kimsedir.
Ve denildi: ) ( **فَصْلُ الخِطَابِ** ) ( : kazada fıkıhtır.
Ebû’l-Abbâs dedi: ) ( **أَمّا بَعْدُ** ) (’un manası: sözden geçen şeyden sonra, işte şöyledir şöyledir.
İbnü’s-Sikkît (Ebû Zeyd’den) _ : **أَخْطَبكَ الصَّيْدُ فَارْمِه** _ yani: sana mümkün oldu; o halde o **مُخْطِبٌ**’dir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الْحَنْظَلِ** için çizgiler olunca o **الخُطْبَانُ**’dır _ ve **أَخْطَبَ الْحَنْظَلُ**.
Amr _ babasından _ dedi: **الأخْطَبُ**: içine siyahlık karışan yeşildir.
Dedi: Ve **الصُّرَدِ**’e ) ( **أَخْطَبُ** ) ( denildi; çünkü onda siyahlık ve beyazlık vardır.
Ve ele, kınadan siyahlığı soyulup gittiğinde: **خَطْبَاءُ** denir.
Bu, saçta da söylenir.
Leys dedi: **الأخْطَبُ**: sarılık içinde kızıllık içirilmiş, bulanıklığa vuran bir renktir; kurumadan önce **الْحَنْظَلةِ الخَطْبَاء**’ın rengi gibi; ve vahşi eşeklerin bazılarının kızıllarının rengi gibi.
Ebû Ubeyd: Vahşi eşeklerin kızıllarından: **الخَطْبَاءُ**; o, sırtında siyah bir çizgi olan dişi eşektir; erkeği **أَخْطَبُ**’tır.

**خبط** : Leys: falanda dokunmadan bir **خَبْطَةٌ** vardır.
Dedi: Ve giyimi ve işi içinde serkeşlik bulunan erkeğe: ey **خُبَاطَةُ** denir.
Mekhûl’den rivayet edildi: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti; ayağıyla onu itti ve dedi: “Gerçekten afiyete kavuşturuldun; gerçekten senden uzaklaştırıldı; o, onların çıkış saatidir; onda yayılırlar; ve onda **الْخَبْتَةُ** olur.”
Şemir dedi: Mekhûl’ün dilinde pelteklik vardı; aslında **الخَبْطَة**’yı kastetti.
Denir: şeytan onu **تَخَبّطَهُ** _ eğer onu bir bozukluk yahut delilikle dokunmuşsa.
Ve **الخَبْط**’ın aslı, devenin bir şeyi elinin toynağıyla vurmasıdır; Tarfâ’nın dediği gibi:
تَخْبِطُ الأرْضَ بصُمٍّ وُقُحٍ
وَصِلاَبٍ كالمَلاَطِيسٍ سُمُرْ
Onunla, yürüdüğünde yeri toynaklarıyla vurduğunu kastetti.
Ve ağacı sopayla **خَبَطْتُ**: onunla onu vurdum.
Ve **المِخْبَطَة**: sopadır.
Kuseyyir dedi:
إِذَا خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا حَالَ دُونَهَا
بمِخْبَطةٍ يا حُسْنَ مَنْ أَنْتَ ضَارِبُ
Yani kocasını. . onu dövdüğünü.
İbn Şümeyl dedi: **الخَبطةُ**: nezledir; adam nezle oldu; o halde o **مَخْبُوطٌ**’tur.
Leys dedi: **الخَبْطَة** _ **الزَّكْمَة** gibi _ kışın başında isabet eder; denir: falan **خُبِطَ** oldu; o halde o **مَخْبُوط**’tur.
Ebû Zeyd dedi: Adamı **خَبَطْتُ**. . onu **أَخْبِطُهُ خَبْطاً** _ eğer ona ulaştırdıysam.
Ebû Mâlik dedi: **الاختِبَاطُ** iyilik ve kazanç talebidir.
Dersin ki: falanı **اختَبَطْتُ**, ve onun iyiliğini **اختَبَطْتُ**; o da beni hayırla **فَخَبَطَني** etti; ve şu beyti şahit getirdi:
وفي كلِّ حَيٍّ قدْ خَبَطتَ بنَعْمَةٍ
فحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ ندَاكَ ذَنُوبُ
Başkası dedi: **المختبطُ**: senden, vesilesiz ve tanışıklık olmaksızın isteyen kimsedir.
Lebîd dedi:
لِيَبْكِ عَلَى النُّعْمَانِ شَرْبٌ وقَيْنَةٌ
ومُختَبِطَاتٌ كالسَّعَالِي أَرَامِلُ
Ve denir: onu **خَبَطَهُ** _ ayrıca _ eğer ondan istemişse.
Bundan, Züheyr’in sözü:
يَوْماً وَلاَ خَابِطاً مِنْ مَالِهِ وَرَقَا
Leys dedi: **الْخَبْطُ**; **الطَّلْح** ve benzerinden **الْعضَاهِ** yaprağının çırpılmasıdır; **يُخْبَطُ** _ yani: sopayla vurulur da dökülür; sonra develere yedirilir.
Denir: onun için **خَبِيطاً** çırptım.
Dedi: **والْخَبْطُ** yumuşak kırmadır. . **والْخَبَطُ** **النَّفَض** gibi bir isimdir; o, bineklerin çırptığı şeydir _ yani: kırdığı.
Ve **الْخَبْطُ**: bineklerin elleriyle şiddetli basmasıdır.
Allah (azze ve celle) dedi: **( الذي يتخبطه الشيطان من المس ( [ البَقَرَة : 275 ]**.
Yani: onu çiğner de yere serer; ve **الْمَسُّ**: deliliktir.
Züheyr dedi:
رَأَيْتُ الْمَنَايَا خَبْطَ عَشْوَاءَ مَنْ تُصِبْ
تُمِتْهُ وَمَنْ تخْطِىءْ يُعَمَّرْ فيَهْرَمِ
Der ki: onu, görmeyen develerin **العشْوَاء**’ın çırpması gibi mahlûku çırpar gördüm; o, görmez; böylece hepsini çırpar; kimseyi bırakmaz; ölümlerin çırptıklarından: öldürdüğü kimse vardır; ve onlardan, onu illetlendirip sonra iyileştirdiği kimse vardır; ve ihtiyarlık onun nihayetidir; sonra ölüm.
Ebû Ubeyd: **الْخُبْطَةُ**: bir kırbada yahut bir meşkte yahut bir havuzda kalan sudan bir yudumdur; onun fiili yoktur.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : o, **الْخِبْطَةُ** ve **الخَبْطَةُ** ve **الْخُبْطَةُ**’dır. . ve **الْحِقْلَةُ** ve **الْحَقْلَةُ** ve **الْحُقْلَةُ** _ ve **الْفَرْشَةُ** ve **الفراشةُ** _ ve **السَّحْبَةُ** ve **السَّحْبَانُ**.
Ebû’r-Rabî‘ el-Kilâbî dedi: Bu, geceden bir **خِبْطَةٍ** ve bir **خِدْفَةٍ** ve bir **خِدْمَة**’den sonra idi _ yani: bir parça.
Leys dedi: **الْخَبِيطُ**; develerin onu çırpıp yıkıncaya kadar çırptığı bir havuzdur; ona **خَبِيطاً** adı verildi; çünkü onun çamuru, yapımı sırasında ayaklarla çırpıldı.
Şair dedi:
وَنُؤْيٌ كَأَعْضَادِ الْخَبِيطِ الْمُهَدَّمِ
Dedi: Ve **الْخَبيطُ**; ekşimiş süt yahut yayık ayranıdır; üzerine süt dökülür, sonra karışıncaya kadar çırpılır; ve şu beyti şahit getirdi:
أَوْ قُبْضَةٍ مِنْ حَازِرٍ خَبِيطِ
Dedi: Ve **الْخِبَاطُ**; (uylukta) enine uzun bir damgadır; o, Benî Sa‘d’ındır.
Ebû Mâlik: **الْخِبْطةُ**: her şeyden bir parçadır; ve ) ( **الحوْضُ** ) ( küçük olana **خَبِيطٌ** denir; ve şu beyti şahit getirdi:
إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْوَاءُ والضُّرُوطُ
يُصْبحْ لَهَا فِي حَوْضِهَا خَبِيط
Ve **الْخَبِيط** ve **الْخَبُوطُ** _ atlardan _ elleriyle çırpan kimsedir.
Şücâ‘ dedi: denir: beni ayağıyla **تَخبَّطَنِي** etti ve beni **تَخبَّرَني** etti. . ve beni **خَبَطَنِي** etti, ve beni **خبزنِي** etti; ve **الْخَبْطَةُ**: aygırın dişi deveye vurmasıdır.
Zü’r-Rumme bir deveyi vasfederek dedi:
خَرُوجٌ من الْخَرْقِ الْبَعيدِ نِيَاطُهُ
وفي الشَّوْلِ يَرْضَى خَبْطَةَ الطَّرْقِ نَاجِلُهْ

**طبخ** : Leys dedi: **الطِّبِيخُ** **القَدِير** gibidir; ancak **الْقَدِيرَ**’de baharatlar vardır; **الطَّبِيخُ** ise bunun altındadır.
Ve **الطَّبْخُ**: et ve suyu pişirmektir.
Ve **الطُّبَاخةُ**: pişirilen şeylerden ihtiyaç duyduğun şeyden aldığındır: mesela **الْبَقَّمِ**’den boyaya **طُبَاخَتَهُ**’ni alırsın ve geri kalanını atarsın.
Ve **الْمطْبَخُ**: aşçının evidir.
Ama A‘câc’ın sözü:
تالله لَوْلاَ أَنْ تحُشَّ الطُّبّخُ
بيَ الْجَحيم حينَ لا مُسْتَصْرِخُ
Şüphesiz o, **الطُّبَّخِ** ile: kâfirlerin azabıyla görevlendirilmiş melekleri kastetti.
Ve sıcağın **طَبَائخُ**’u: öğle sıcağındaki yakıcı sıcaklarıdır. . bir tanesi **طَبِيخةٌ**’dır.
Tırimmâh dedi:
طَبَائخُ شمْسٍ حَرُّهُنَّ سَفُوعُ
Ve **الطَّبِيخُ** içeceklerden bir türdür.
Ve **الطِّبِّيخ** _ Hicaz ehlinin dilinde _ **الْبِطِّيخُ**’tur.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : çocuğa _ doğduğunda _ **رَضيعٌ** denir, ve **طفلٌ**, sonra **فَطِيمٌ**, sonra **دَارِجٌ**, sonra **جَفْرٌ**, sonra **يافعٌ**, sonra **شَدَخٌ**, sonra **مُطَبِّخٌ**, sonra **كَوْكَبٌ**.
Ebû Ubeyd - Ebû Zeyd’den - : kertenkele yavrusuna - yumurtasından çıktığında - **حِسْلٌ** denir, sonra **غَيْدَاقٌ**, sonra **مَطَبَّخٌ**, sonra erişkin bir **ضَبّاً** olur.
Buna benzerini Leys, oğlan hakkında _ gençlikçe dolduğunda _ söyledi.
Dedi: Ve denir: **جاريةٌ طُبَاخيَّة**: genç, dolgun. Ve şu beyti şahit getirdi:
عَبْهَرةُ الْخَلْقِ طُبَاخِيَّةٌ
تَزِينُهُ بِالْخُلُقِ الطَّاهِرِ
Ve denir: onda **طُبَاخٌ** yoktur _ yani: onda kuvvet yoktur.
Başkası dedi: **امرأةٌ طُبَاخِيَّةٌ**: akıllı, güzel.
Ve sözünde **طُبَاخ** vardır _ eğer sağlam ise.
Ve **طَابِخَةُ** b. İlyâs b. Mudar bir tencere pişirdi; bu yüzden **طَابخةَ** diye adlandırıldı.
Ve Temîm b. Murr, Muzeyne ve Dabba: **طَابخَة** b. Udd b. **طَابخَة**’nin oğullarıdır; Hındif’tendir.
İbnü’s-Sikkît: denir: et **انطَبَخَ** oldu; ve kavim **اطَّبَخَ** etti; ve **الاطِّبَاخُ** bazen kızartma yahut tencere yemeği olabilir.
Ve denir: tencere yemeği mi yapıyorsunuz, yoksa kızartıyor musunuz?
Ve denir: iyi pişmiş bir ekmek; iyi pişmiş bir tuğla; ve bu, kavmin **مُطَّبَخُ**’u ve onların kızartmasıdır.
Ve denir: bize bir çörek **اطَّبِخُوا**.

**بطخ** : **الْبِطِّيخُ** ve **الطِّبِّيخُ**: iki lehçedir.
Ve lugatçılardan bazıları dedi: **المَطْخُ** ve **الْبَطخ**: yalamadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
  (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
  ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
  (خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
(خبج)  الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو!
  (خبر)  الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ.
  فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر.
  ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور.
  و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  والخَبير: الوَبَر. قال الراجز:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب.
  ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني  (خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])  ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
  (خبس)  الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])  (خبش)  الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء.
  (خبص)  الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه.
  (خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])  فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
  (خبع)  الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ.
  (خبق)  الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس.
  (خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])  أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
  ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن)  الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه.
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
--------------------------------------------------------
([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها".
([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط.
([3]) في الأصل: "أو أقل".
([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل.
([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر".
([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر).
([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر".
([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490).
([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل.
([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري".
([11]) البيت في اللسان (نوط).
([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم.
([13]) البيت في اللسان (خبق).
([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان:
أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة".
([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل).
([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت.
([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا".
ـ

##### Türkçe

(خاء ile باء ve ikisini üçleyen(ler) babı)
  (خبت) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir huşûa delâlet eder: **أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً** denir; huşû ettiğinde. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**. Azîz zikri şöyle dedi: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]; bunun aslı **الخَبْت**’tendir; o da içinde bitki olmayan çöldür.
  Ve bundan hadistir: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". Görmüyor musun, onu **جَميشاً** diye adlandırdı; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraşlanmış.
  (خبث)  **الخاء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; **الطّيّب**’in zıddına delâlet eder. **خبيثٌ** denir; yani **بطيِّب** değildir. Ve **أخْبَثَ**; sahipleri **خُبثاء** olduğunda. Ve bundan, **الخبيث المُخْبِث**’ten Allah’a sığınmadır. Şu hâlde **الخبيث** kendi nefsinde (kötü) olandır; **المُخْبِث** ise sahipleri ve yardımcıları **خُبَثاء** olan kimsedir.
(خبج)  **الخاء** ve **الباء** ve **الجيم** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda sahih bir söz bulunduğunu sanmıyorum. **خَبَجَ** denir; **حَصَمَ**([2]) ettiğinde. Bazen derler: **خَبَجَه** **بالعصا**; yani onu dövdü. Ve derler ki **الخَبَاجاءَ** aygırlardan: çokça çiftleşen (çokça vuran)dır; bu, zikrettiğimiz gibidir; ancak Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’den şu söz sahih olursa: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". Eğer bu sahihse, doğru olan onun—salât ona olsun—söylediğidir; babalarımız ve annelerimiz ona feda olsun!
  (خبر)  **الخاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi ilimdir; ikincisi bir yumuşaklığa, gevşekliğe ve bolluğa delâlet eder.
  Birincisi: **الخُبْر**; şey hakkında ilimdir. Dersin: falan kimse hakkında bende **خِبْرَةٌ** ve **خُبْرٌ** vardır. Allah Teâlâ **الخَبير**’dir; yani her şeyi bilendir. Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  İkinci asıl: **الخَبْراء**; o yumuşak arazidir. **عَبيدٌ** bir atı vasfederek dedi:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  Ve **الخَبِير**: çiftçidir; bu da bundandır; çünkü o toprağı ıslah eder, onu yumuşatır ve gevşetir. Ve bu babın tamamı bunun üzere cereyan eder; çünkü derler ki: **الخبير** çiftçidir; çünkü o toprağı **يخابر** eder; yani onu **يؤاكِرُ** eder. Ama kendisinden nehiy olunan **المخابرة**; yarı ile, [veya] üçte bir ile yahut bundan daha az([3]) ya da daha çok ile yapılan ortak ekimdir. Ve ona: "**الخِبْرُ**" da denir. Ve bir kavim dedi: **المخابَرة** **خَيْبر** isminin türevidir.
  Ve zikrettiğimiz **الغُزْر**’den, onların bol sütlü deveye **خَبْرٌ** demeleridir. Keza büyük su tulumu **خَبْرٌ**’dür; çoğulu **خُبور**.
  Ve zikrettiğimiz **اللِّين**’den, onların **الزَّبَدَ**([4])’e **خبِيراً** adını vermeleridir. Ve **الخَبير**: yumuşak bitkidir. Hadiste: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  Ve **الخَبير**: yündür (vaber). **الراجز** dedi:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  Ve **مكانٌ خَبِرٌ** denir; sıcak, ağaç ve suyu çok olduğunda([7]). Ve **خَبِرَت** toprak. Bu, babın kıyasıdır.
  Ve asıldan şâz olanlardan: **الخُبْرَةُ**; o, bir topluluğun satın alıp kestiği ve etini paylaştığı koyundur. Dedi:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني
  (خبز)  **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; şeyin elle çırpılmasına delâlet eder. **تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ**; onu elleriyle çırptıklarında. Ve bundan: fırıncı **خَبَزَ** **الخُبْز**’ü. Dedi:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
  Ve denir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.
  (خبس)  **الخاء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi zorla ve galebe ile almaya delâlet eder. **تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ** denir: onu aldım. Ve o şey **خُبَاسَة**’dir. Ve **الخُباسة**: ganimettir; **اختبَس الشَّيءَ** denir: onu galebe ile aldı. Ve **أسدٌ خَبُوس**. Dedi:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])
  (خبش)  **الخاء** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir. Bazen derler: **خَبَش الشّيءَ**: onu topladı. Bu bir şey değildir.
  (خبص)  **الخاء** ve **الباء** ve **الصاد** bir öncekine yakındır. Derler: **خَبَص الشَّيءَ**: onu karıştırdı.
  (خبط)  **الخاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; basmaya ve vurmaya delâlet eder. **خَبَط** deve eliyle yere: onu vurdu. Ve denir: **خَبَطَ** yaprağı ağaçtan; bu, onu düşürmek için vurduğunda olur. Ve bunun üzerine hamledilir; deliliğe benzeyen bir hastalığa **الخُبَاط** denir; sanki insan **يتخبَّط** eder. Allah Teâlâ dedi: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. Ve yemekten yahut başkasından kalan şeye **خِبْطة** denir. Ve **الخِبْطة**: az sudur; çünkü o çalkalanır da (tutulup) engellenmez. Ama onların “falan kimse **اختبط** [falancayı]” sözleri; ona, iyiliğini talep ederek geldiğinde; bunun aslı, ona gece yürüyen yahut yürüyen kimsenin mutlaka yeri **يختبط** etmesidir; sonra söz kısaltıldı da, fayda talep ederek gelene **مُخْتَبِط** denildi. Ve denir ki **الخِبْطة**: yerde genişçe yayılan yağmurdur. Bizim yanımızda bununla adlandırıldı; çünkü o yeri **تَخْبِط** eder, onu vurur. Bazı kimseler **الشَّيباني**’den rivayet etti: **الخابط** uyuyandır; ve ondan şu beyti okudular:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  Eğer bu sahihse, uyuyan bedenini yere vurur; sanki onunla onu döver. Ve caizdir ki **الشُّجاع الخابطُ** ancak, kendisi **يُخْبَط** edildiği için böyle adlandırılmış olsun; gelip geçenler onu **تَخبِطه** eder; nitekim söyleyen dedi:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
  Ama **الخِباط**: uylukta bir damgadır([12]); bununla adlandırıldı; çünkü uyluk onunla **تُخبَطُ** edilir.
  (خبع)  **الخاء** ve **الباء** ve **العين** asıl değildir; çünkü ondaki **العين** hemzeden bedeldir. **خَبَأْتُ** şeyi ve **خبَعْتُه** denir. Ve denir: **خَبَع** adam yerde: orada ikamet etti. Bazen derler: **خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً**; bu, ağlamaktan sesi kısıldığında olur. Eğer sahihse, o babdandır; sanki ağlaması gizlenmiş (**خُبِئَ**) gibidir.
  (خبق)  **الخاء** ve **الباء** ve **القاف** küçük bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. Şu hâlde **الخِبِقَّى**: yürüyüşü yüksek olanın bir cinsidir. Dedi:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  Ve babdandır: **الخِبَقُّ** ve **الخِبِقُّ**; uzun adam; keza at.
  (خبل)  **الخاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; uzuvların bozulmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخَبَل**: deliliktir. **اختبله** cin denir. Ve cinli **خابل**’dir; çoğulu **خُبَّل**. Ve **الخَبَل**: uzuvların bozulmasıdır. Ve denir: eli **خُبِلت**; kesilip bozulduğunda. **أوس** dedi:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
  yani pazusu bozulmuş. Ve denir: falan kimse ailesi üzerine **خَبَالٌ**’dır; yani onlara bir eziyettir, onlardan hiçbir şeyi gidermez. Ve hadiste gelen **طِينة الخَبَال**([15]); denir ki o, cehennem ehlinin irinidir.
  Ve babdan şâz olanlardan: **الإخبال**; denir ki, adamın develerini iki yarım yapmasıdır; her yıl yarısı yavrular; tıpkı ziraatte toprakla yapıldığı gibi. Ve denir: **الإخبال** adamı **يُخْبِل** etmesidir; bu da ona bineceği bir deve yahut onunla gazaya çıkacağı bir at ödünç vermesidir. Bunun hakkında **زهير**’in sözü okunur:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])
(خبن)  **الخاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir küçük asıldır; kabzetmeye ve eksiltmeye delâlet eder. **خَبَنْت** şeyi denir; onu kabzettim (topladım) demektir. Ve **خَبَنْت** elbiseyi; eteklerini kaldırdığında; onu dikip kenarını kıvırdıktan sonra büzülünceye kadar. Ve **الخُبْنَةُ**: adamın **ثِبَان**’ıdır([17]); bununla adlandırıldı; çünkü onda şey **يُخبَن** edilir. Dersin: onu **خُبْنَتِه**’ne kaldırdı. Hadiste: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". Ve denir ki **الخُبْنَ** su tulumundan, **المِسْمَع**’dan aşağı olan kısımdır. Ama onların “adamı **خَبَنْت**” sözleri, “**غبَنْته**” gibi; ibdâlden olabilir; ve olabilir ki, onu aldattığında onun hakkından bir şeyi kendine çekip almış (**اختبَنَ**) olmandandır.
(خبأ)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, şeyin örtülmesine delâlet eder. Bundan: **خبأْت** şeyi, onu **أخبَؤه** **خَبْأً**. Ve **الخُبَأَةُ**: gizlenen cariye. Ve babdandır **الخِباء**; dersin: **أخبَيْتُ** **إخباءً**, ve **خَبَّيْتُ**, ve **تخبَّيْت**, bunların hepsi, bir **خِباءً** edindiğinde.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخبط: الضرب على غير استواء، كخبط البعير الأرض بيده، والرجل الشجر بعصاه، ويقال للمخبوط: خبط (في اللسان: الخبط بالتحريك، فعل بمعنى مفعول، وهو من علف الإبل. انظر: خبط 7/282)، كما يقال للمضروب: ضرب، واستعير لعسف السلطان فقيل: سلطان خبوط، واختباط المعروف: طلبه بعسف تشبيها بخبط الورق، وقوله تعالى: ﴿يتخبطه الشيطان من المس﴾ [البقرة/275]، فيصح أن يكون من خبط الشجر، وأن يكون من الاختباط الذي هو طلب المعروف، يروى عنه صلى الله عليه وسلم: (اللهم إني أعوذ بك أن يتخبطني الشيطان من المس) (الحديث أخرجه أبو داود في الصلاة باب الاستعاذة برقم (1552) ؛ والنسائي 8/282؛ وانظر: جامع الأصول 4/361. وفيهما (عند الموت) بدل (من المس). وأخرجه أحمد في المسند 2/356).

##### Türkçe

- **الخبط**: düzgünlük üzere olmaksızın vurmadır; devenin eliyle yere vurması gibi, adamın da asasıyla ağaca (vurması) gibi. Ve **المخبوط** için: **خبط** denilir (Lisân’da: **الخبط** harekeli olarak; mef‘ûl mânâsında fiildir; ve o, develerin yeminden (bir tür)dür. Bak: **خبط** 7/282); nitekim **المضروب** için: **ضرب** denildiği gibi. Ve sultanın zorbalığı için ödünç alınmış, şöyle denilmiştir: **سلطان خبوط**. Ve **اختباط المعروف**: onu zorbalıkla istemektir; yaprağı vurmağa benzetme olarak. Ve O’nun sözü (yüce): ﴿**يتخبطه الشيطان من المس**﴾ [Bakara/275]; böylece, ağacı vurma olan **خبط الشجر**’den olması da sahih olur; ve o ki iyiliği istemek olan **الاختباط**’tan olması da (sahih olur). Ondan—sallallahu aleyhi ve sellem—rivayet olunur: (Allah’ım, **أن يتخبطني الشيطان من المس**’den Sana sığınırım) (Hadisi Ebû Dâvûd, Salât’ta istiâze bâbında (1552) numara ile; ve Nesâî 8/282; ve bak: Câmi‘u’l-Usûl 4/361. Ve ikisinde (ölüm anında) ( **من المس** ) yerine (vardır). Ve Ahmed onu Müsned’de 2/356’da tahriç etmiştir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب ط
خبط البعير بيده الأرض‏:‏ ضربها ضرباً شديداً وتخبطها‏.‏
وتخبطت الشيء‏:‏ توطأته‏.‏
وخبط الورق وعلف دابته الخبط‏.‏
وحوض خبيط‏:‏ خبطته الإبل فهدمته‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ومستقوس قد ثلم السيل جرده شبيه بأعضـاد الخبيـط المهـدم ومن المجاز‏:‏ خبط القوم بسيفه‏.‏
وبات يخبط الظلماء‏.‏
وما أدري أيّ خابط الليل هو‏.‏
وهو خابط عشوة للجاهل‏.‏
وخبطه الشيطان وتخبطه‏:‏ مسه فخبله وبه خبطة من مس وخباط‏.‏
ورجل مخبوط‏:‏ مزكوم‏.‏
وبه خبطة وخبطت فلاناً واختبطته‏:‏ سألته بغير وسيلة‏.‏
قال زهير‏:‏ وليس مانع ذي قربي ولا رحم يوماً ولا معدماً من خابط ورقاً أي ولا معدماً خابطاً ورقاً فأدخل من لتأكيد النفي‏.‏
وفي كل حي قد خبطت بنعمة فحق لشـأس مـن نـداك دنـوب وتخبطت البلاد واختبطت إذا وقعت فيها الفتن والغارات‏.‏
وماله خابط ولا ناطح أي بعير ولا ثور لمن لا شيء له‏.‏

##### Türkçe

خ ب ط
**خبط** devenin eliyle yeri: onu şiddetli bir vuruşla vurdu ve onu çiğnedi.
Ve **تخبطت** şeyi: onu ayak altına aldın.
Ve **خبط** yaprağı; ve binitinin yemi **الخبط**tur.
Ve **حوض خبيط**: develer onu çiğnedi de onu yıktı.
ذو الرمة dedi:
Ve (şöyle): “Ve kıvrılmış bir (yer) ki sel onun çıplaklığını çentiklemiştir; yıkılmış **الخبيط**in dayanaklarına benzer.”
Ve mecazdan: **خبط** kavmi kılıcıyla.
Ve geceyi **يخبط** karanlıkta geceledi.
Ve bilmiyorum, o gecenin hangi **خابط**ıdır.
Ve o, cahil için **خابط عشوة**dur.
Ve şeytan onu **خبط** etti ve onu **تخبط** etti: ona dokundu da onu sersemletti; ve onda dokunmadan bir **خبطة** ve **خباط** vardır.
Ve **رجل مخبوط**: nezleli.
Ve onda bir **خبطة** vardır; ve falancayı **خبطت** ve onu **اختبطت**: onu bir vesile olmaksızın istedin.
Züheyr dedi:
“Ve ne yakınlık sahibi ne de rahim sahibi olanı bir gün engelleyici değildir; ve ne de yoksulu, **خابط** olarak yaprak(la).” Yani: ve ne de yaprak(la) **خابط** olan yoksulu; sonra olumsuzlamayı pekiştirmek için **من**’i soktu.
“Ve her mahallede bir nimetle **خبطت**; artık senin cömertliğinden bir pay, borçlu için haktır.”
Ve **تخبطت** beldeler ve **اختبطت**: onlarda fitneler ve baskınlar vuku bulduğu zaman.
Ve onun için ne bir **خابط** ne de bir **ناطح** vardır; yani, hiçbir şeyi olmayan kimse için ne deve ne de boğa.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَبَطَه يَخْبِطُه خَبْطاً: ضربه ضرْباً شديداً. وخبَط البعيرُ بيده يَخْبِطُ خبْطاً: ضرب الأَرض بها؛ التهذيب: الخَبْطُ ضرب البعير الشيءَ بخُفِّ يدِه كما قال طرفة:
تَخْبِطُ الأَرضَ بِصُمٍّ وُقُحٍ،
وصِلابٍ كالملاطِيسِ سُمُرْ
( ) روي هذا البيت في قصيدة طرفة على هذه الصورة:
جافلاتٍ، فوقَ عُوج عجُل، * رُكِّبَتْ فيها مَلاطِيسُ
سُمُرْ)
أَراد أَنها تَضْرِبُها بأَخْفافِها إِذا سارَتْ. وفي حديث سعد أَنه قال: لا تَخْبِطُوا خَبْطَ الجمَل ولا تَمُطُّوا بآمِينَ، يقول: إِذا قام قدَّم رِجْلَه يعني من السُّجودِ، نهاه أَن يُقَدِّمَ رِجْلَه عند القيامِ من السجود. والخَبْطُ في الدَّوابِّ: الضرْبُ بالأَيْدِي دون الأَرْجُلِ، وقيل: يكون للبعير باليد والرجل. وكلُّ ما ضرَبه بيده، فقد خبَطه؛ أَنشد سيبويه:
فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ،
دَوامِي الأَبْدِ، يَخْبِطْنَ السَّرِيحا
أَراد الأَيْدي فاضْطُرَّ فحذف. وتَخَبَّطَه: كَخَبَطَه؛ ومنه قيل خَبْطَ عَشْواء، وهي الناقة التي في بَصرها ضَعْفٌ تَخْبِط إِذا مشت لا تتوَقَّى شيئاً؛ قال زهير:
رأَيتُ المَنايا خَبْطَ عَشْواء مَنْ تُصِبْ
تُمِتْه، ومَنْ تُخْطِئُ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ
يقول: رأَيتها تَخْبِطُ الخَلْقَ خَبْطَ العَشْواء من الإِبل، وهي التي لا تُبْصِرُ، فهي تَخْبِطُ الكل لا تُبْقِي على أَحد، فممّن خَبَطَتْه المَنايا من تُمِيتُه، ومنهم من تُعِلُّه فيبرأُ والهَرَمُ غايتُه ثم الموت. وفلان يَخْبِط في عَمْياء إِذا رَكِبَ ما ركب بجَهالةٍ. ورجل أَخْبَطُ يَخْبِطُ برجليه؛ وقوله:
عَنّا ومَدَّ غايَةَ المُنْحَطِّ،
قَصَّرَ ذُو الخَوالِع الأَخْبَطِّ
إِنما أَراد الأَخْبَطَ فاضطر فشدد الطاء وأَجْراها في الوصل مُجْراها في الوقف. وفرس خَبِيطٌ وخَبُوطٌ: يخبِطُ الأَرض برجليه. التهذيب: والخَبُوطُ من الخيل الذي يَخْبِط بيديه. قال شجاع: يقال تَخَبَّطَني برجله وتخبَّزَني وخبَطَني وخبَزَني. والخَبْطُ: الوَطْء الشديد، وقيل: هو من أَيدي الدَّوابّ. والخَبَطُ: ما خَبَطَتْهُ الدوابُّ. والخَبيطُ: الحَوْضُ الذي خَبَطَتْه الإِبل فهدَمَتْه، والجمع خُبُطٌ، وقيل: سمي بذلك لأَن طينه يُخبَطُ بالأَرجل عند بنائه؛ قال الشاعر:
ونُؤْي كَأَعضاد الخَبِيطِ المُهَدَّمِ
وخبَطَ القومَ بسيفه يَخْبِطُهُم خَبْطاً: جلدَهم. وخبَطَ الشجرة بالعَصا يَخْبِطُها خَبْطاً: شدّها ثم ضرَبها بالعصا ونفَض ورَقها منها ليَعْلِفَها الإِبلَ والدوابَّ؛ قال الشاعر:
والصَّقْع من خابِطةٍ وجُرْزِ
قال ابن بري: صواب إِنشاده والصقعِ، بالخفض، لأَن قبله:
بالمَشْرَفيَّات وطَعْنٍ وخْزِ
الوخْزُ: الطعْنُ غير النافذ. والجُرْزُ: عَمودٌ من أَعْمِدةِ الخِباء. وفي التهذيب أَيضاً: الخَبْطُ ضرْبُ ورق الشجر حتى يَنْحاتَّ عنه ثم يَسْتَخْلِف من غير أَن يَضُرّ ذلك بأَصل الشجرة وأَغْصانِها. قال الليث: الخَبَطُ خَبَطُ ورق العِضاهِ من الطَّلْحِ ونحوه يُخْبَطُ يُضْرَبُ بالعصا فيتناثر ثم يُعْلف الإِبل، وهو ما خَبَطَتْه الدوابُّ أَي كسرَتْه. وفي حديث تحريم مكة والمدينة: نَهَى أَن تُخْبَطَ شجرُها؛ هو ضرب الشجر بالعصا ليتناثر ورقها، واسم الورق الساقطِ الخَبَطُ، بالتحريك، فَعَلٌ بمعنى مَفْعول، وهو من عَلَفِ الإِبل. وفي حديث أَبي عبيدة: خرج في سرية إِلى أَرض جُهَينةَ فأَصابهم جوع فأَكلوا الخَبَطَ فسُمُّوا جيشَ الخَبَطِ. والمِخْبَطةُ: القَضِيبُ والعَصا؛ قال كثيِّر:
إِذا خَرَجَتْ مِنْ بيتِها حالَ دُونَها
بِمِخْطةٍ، يا حُسْنَ مَنْ أَنت ضارِبُ
يعني زوجها أَنه يخْبِطُها. وفي الحديث: فضَرَبَتْها ضَرَّتُها بمِخْبَط فأَسْقَطَتْ جَنِيناً؛ المِخْبَطُ، بالكسر: العصا التي يُخبط بها الشجر. وفي حديث عمر: لقد رأَيْتُني بهذا الجبل أَحْتَطِبُ مرة وأَخْتَبِطُ أُخْرى أَي أَضرب الشجر لينتَثِرَ الورقُ منه، وهو الخَبَطُ. وفي الحديث: سُئل هل يَضُرُّ الغَبْطُ؟ قال: لا إلا كما يَضُرُّ العِضاةَ الخَبْطُ؛ الغبْطُ: حسَدٌ خاصٌّ فأَراد، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَن الغَبْطَ لا يضرّ ضَررَ الحَسَدِ، وأَنّ ما يَلْحَقُ الغابِطَ من الضَّررِ الراجع إِلى نُقصان الثواب دونَ الإِحْباط بقدر ما يلحق العِضاهَ من خَبْط ورَقِها الذي هو دون قَطْعِها واسْتئصالها، ولأَنه يعود بعد الخبْط ورقُها، فهو وإِن كان فيه طرَفٌ من الحسَدِ فهو دونه في الإثم. والخَبَطُ: ما انْتَفَضَ من ورقها إِذا خُبِطتْ، وقد اختبط له خبَطاً. والناقةُ تَخْتَبِطُ الشوكَ: تأْكله؛ أَنشد ثعلب:
حُوكَتْ على نِيْرَيْن، إِذ تُحاكُ،
تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ، ولا تُشاكُ
(* قوله: حوكت؛ هكذا ورد على قلب الياء واواً، والقياس حيكت.) أَي لا يُؤذِيها الشوكُ. وحُوكَتْ على نِيْرَيْنِ أَي أَنها شَحِيمةٌ قويّةٌ مُكْتَنِزة، وخبَط الليلَ يَخْبِطُه خَبْطاً: سار فيه على غير هُدىً؛ قال ذو الرمة:
سَرَتْ تخْبِطُ الظَّلْماء من جانِبيْ قَسَا،
وحُبَّ بها من خابِطِ الليلِ زائر
وقولهم ما أَدري أَي خابِطِ الليلِ هو أَو أَيُّ خابِطِ ليلٍ هو أَي أَيُّ الناس هو. وقيل: الخبط كلُّ سْيرٍ على غير هدى. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: خَبّاطُ عَشواتٍ أَي يخبط في الظّلام، وهو الذي يمشي في الليل بلا مِصْباح فيتحير ويَضلّ، فربما تَردّى في بئر، فهو كقولهم يَخْبِط في عَمْياء إِذا ركب أَمراً بجَهالة.
والخُباطُ، بالضم: داء كالجُنون وليس به. وخبَطَه الشيطانُ وتَخَبَّطَه: مسَّه بأَذىً وأَفسَدَه. ويقال: بفلان خَبْطةٌ من مَسٍّ. وفي التنزيل: كالذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ؛ أَي يتوَطَّؤُه فيصْرَعُه، والمَسُّ الجُنون. وفي حديث الدعاء: وأَعوذ بك أَن يَتَخبَّطَني الشيطانُ أَي يَصْرَعَني ويَلْعَبَ بي. والخَبْطُ باليدين: كالرَّمْح بالرّجْلَيْنِ. وخُباطةُ معرفةً: الأَحْمَقُ كما قالوا للبحر خُضارةَ.
وروي عن مكحول: أَنه مر برجل نائم بعد العصر فدفَعَه برجله فقال: لقد عُوفِيتَ، لقد دُفع عنك، إِنها ساعةُ مَخْرَجِهم وفيها يَنْتَشِرُون، ففيها تكون الخَبْتةُ؛ قال شمر: كان مكحول في لسانه لُكْنةٌ وإِنما أَراد الخَبْطةَ من تَخَبَّطَه الشيطانُ إِذا مَسَّه بخَبْلٍ أَو جنُونٍ، وأَصل الخَبْطِ ضرْبُ البعير الشيءَ بخُفِّ يده. أَبو زيد: خَبَطْتُ الرجلَ أَخْبِطُه خَبْطاً إِذا وصلْته. ابن بزرج: قالوا عليه خَبْطةٌ جَمِيلةٌ أَي مَسْحةٌ جميلةٌ في هيئته وسَحْنَتِه. والخَبْطُ: طَلَبُ المعروف، خَبَطَه يَخْبِطُه خبْطاً واخْتَبَطَه. والمُخْتَبِطُ: الذي يَسْأَلُك بلا وسِيلة ولا قَرابةٍ ولا معرفة. وخَبَطَه بخير: أَعطاه من غير معرفة بينهما؛ قال عَلْقَمةُ بن عَبْدةَ:
وفي كلِّ حَيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمةٍ،
فَحُقَّ لشَأْسٍ من نَداكَ ذَنُوبُ
وشَأْسٌ: اسم أَخي عَلْقَمةَ، ويروى: قد خَبَطَّ أَراد خَبَطْتَ فقلب التاء طاء وأَدغم الطاء الأُولى فيها، ولو قال خَبَتَّ يريد خَبَطْتَ لكان أَقْيَسَ اللغتين، لأَن هذه التاء ليست متصلة بما قبلها اتصال تاء افْتَعَلْتَ بمثالِها الذي هي فيه، ولكنه شبه تاء خبطْتَ بتاء افتعل فقَلَبها طاء لوقوع الطاء قبلها كقوله اطَّلَعَ واطَّرَدَ، وعلى هذا قالوا فحَصْطُ برجلي كما قالوا اصْطَبَرَ؛ قال الشاعر:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ من دُونِنا كُفىً،
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها
وقال لبيد:
لِيَبْكِ على النعْمانِ شَرْبٌ وقَيْنةٌ،
ومُحْتَبِطاتٌ كالسَّعالي أَرامِلُ
ويقال: خبَطَه إِذا سأَلَه؛ ومنه قول زهير:
يَوْماً ولا خابِطاً من مالِه وَرِقا
وقال أَبو زيد: خَبَطْتُ فلاناً أَخْبِطُه إِذا وصلْتَه؛ وأَنشد في ترجمة جزح:
وإِنِّي، إِذا ضَنَّ الرَّفُودُ برِفْدِه،
لمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جازِحُ
قال ابن بري: يقال اخْتَبَطَني فلان إِذا جاءَ يَطْلُبُ المَعْروفَ من غير آصِرةٍ؛ ومعنى البيت إِنّي إِذا بَخِل الرَّفُود برفْده فإِني لا أَبْخَلُ بل أَكون مخْتَبِطاً لمن سأَلني وأُعْطِيه من تالِدِ مالي أَي القديم. أَبو مالك: الاخْتِباطُ طلَبُ المعْروفِ والكسب. تقول: اخْتَبَطْت فلاناً واخْتَبَطْتُ مَعْرُوفَه فاختبطني بخير. وفي حديث ابن عامر: قيل له في مرضه الذي مات فيه قد كنت تَقْري الضيفَ وتُعْطِي المُخْتَبِطَ؛ هو طالِبُ الرِّفْدِ من غير سابق معرفة ولا وَسِيلةٍ، شُبّه بِخابطِ الورَقِ أَو خابِطِ الليل. والخِباطُ، بالكسرِ: سمةٌ تكون في الفخذ طويلةٌ عَرْضاً وهي لبني سعد، وقيل: هي التي تكون على الوجه، حكاه سيبويه، وقال ابن الأَعرابي: هي فوق الخَدّ، والجمعُ خُبُطٌ؛ قال وَعْلةُ الجَرْمِيُّ: أَمْ هَلْ صَبَحْتَ بَني الديّانِ مُوضِحةً،
شَنْعاء باقِيةَ التَّلْحِيمِ والخُبُطِ؟
وخَبَطَه خَبْطاً: وسَمه بالخِباطِ؛ قال ابن الرماني في تفسير الخِباط في كتاب سيبويه: إِنه الوَسْمُ في الوجه، والعِلاطُ والعِراضُ في العُنُق، قال: والعِراضُ يكون عَرْضاً والعِلاطُ يكون طُولاً. وخبَطَ الرجلُ خبْطاً: طرح نفسَه حيث كان ونام؛ قال دبّاق الدُّبَيْرِيُّ: قَوْداء تَهْدي قُلُصاً مَمارِطَا،
يَشْدَخْن باللّيلِ الشُّجاعَ الخابِطا
المَمارِطُ: السِّراعُ، واحدتها مِمْرَطةٌ. أَبو عبيد: خبَطَ مثل هَبَغَ إِذا نامَ. والخَبْطةُ: كالزَّكْمةِ تأْخذ قبل الشّتاء، وقد خُبط، فهو مَخْبُوطٌ. والخِبْطةُ: القِطْعةُ من كل شيء. والخِبْطُ والخِبْطةُ والخِبِيطُ: الماء القليلُ يبقى في الحوْضِ؛ قال:
إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْواءُ والضَّروطُ،
يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ
والدَّفْواءُ والضَّرُوطُ: ناقَتانِ. والخِبْطة، بالكسر: اللبَنُ القليل يبقى في السقاء، ولا فعل له. قال أَبو عبيد: الخِبْطةُ الجَرْعةُ من الماء تَبْقَى في قِرْبةٍ أَو مَزادة أَو حَوْضٍ، ولا فعل لها؛ قال ابن الأَعرابي: هي الخِبْطةُ والخَبْطةُ والحِقْلةُ والحَقْلَةُ والفَرْسَة والفَراسة والسُّحْبةُ والسُّحابةُ، كله: بقية الماء في الغدير. والحَوْضُ الصغير يقال له: الخَبِيطُ. ابن السكيت: الخِبْطُ والرَّفَضُ نحو من النصف ويقال له الخَبِيطُ، وكذلك الصَّلْصلةُ. وفي الإِناء خِبْطٌ: وهو نحو النِّصْفِ، ويقال خَبِيطٌ؛ وأَنشد:
يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ
ويقال خَبِيطةٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
هَلْ رامَني أَحَدٌ يُرِيدُ خَبِيطتي،
أَمْ هَلْ تَعَذَّر ساحَتي ومَكاني؟
والخِبْطةُ: ما بقي في الوِعاء من طعام أَو غيره. قال أَبو زيد: الخِبْطُ من الماء الرَّفْضُ، وهو ما بين الثلث إِلى النصف من السقاء والحوض والغدير والإِناء. قال: وفي القِربة خِبْطةٌ من ماء وهو مثل الجرْعة ونحوها. ويقال: كان ذلك بعد خِبْطةٍ من الليل أَي بعد صدْرٍ منه. والخِبْطةُ: القِطْعة من البيوت والناس، تقول منه: أَتَوْنا خِبْطة خِبْطة أَي قِطْعة قطعة، والجمع خِبَطٌ؛ قال:
افْزَعْ لِجُوفٍ قد أَتتك خِبَطا،
مِثل الظَّلام والنهار اخْتَلَطا
قال أَبو الربيع الكلابي: كان ذلك بعد خِبْطةٍ من الليل وحِذْفةٍ وخدمة (* قوله «خدمة» كذا بالأصل، والذي في شرح القاموس: خذمة.) أَي قِطْعة. والخَبِيطُ: لبن رائب أَو مَخِيضٌ يُصَبُّ عليه الحليب من اللبن ثم يضرب حتى يختلط؛ وأَنشد:
أَو قُبْضة من حازٍرٍ خَبِيط
والخِباطُ: الضِّرابُ؛ عن كراع. والخَبْطةُ: ضربة الفحلِ الناقةَ؛ قال ذو الرمة يصف جملاً:
خَرُوجٌ من الخَرْقِ البعيدِ نِياطُه،
وفي الشَّوْلِ يُرْضَى خَبْطةَ الطَّرْقِ ناجِلُهْ .

##### Türkçe

**خَبَطَه** **يَخْبِطُه** **خَبْطاً**: onu şiddetli bir vuruşla vurdu. Ve deve,
eliyle **يَخْبِطُ** **خَبْطاً**: onunla yere vurdu; **التهذيب**: **الخَبْطُ** devenin,
elinin toynağıyla bir şeyi vurmasıdır; nitekim **طرفة**’nin dediği gibi:

Yeri, sağır ve küstahlarla,
ve sertlerle, **الملاطِيس** gibi esmerlerle vurur

( ) Bu beyit, **طرفة**’nin kasidesinde şu surette rivayet edilmiştir:

Sıçrayıp gidenler; eğri, acele develerin üstünde, * içinde **مَلاطِيسُ**
esmerler bindirilmiş

) Maksadı, yürüdüğü zaman onu toynaklarıyla vurmasıdır. Ve **سعد** hadîsinde,
şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Devenin **خَبْط**’ı gibi **تَخْبِطُوا** etmeyin ve
**بآمِينَ** ile uzatmayın”; yani: kalktığı zaman, secdeden (kalkarken) ayağını
öne alır; secdeden kalkışta ayağını öne almasını yasakladı. Ve **الخَبْطُ**
binitlerde: ayaklar değil, ellerle vuruştur; ve denildi ki: deve için el ve
ayakla olur. Ve her neyi eliyle vurduysa, onu **خبَطه** etmiştir; **سيبويه**’nin
şu beyti:

Ben, mızrağımla **يَعْمَلات** içinde uçtum,
ebedî devamlılar; **السَّرِيحا**’yı **يَخْبِطْنَ** ederler

Maksadı ellerdir; zorunlu kaldı da (kelimeyi) hazfetti. Ve **تَخَبَّطَه**:
**كَخَبَطَه**; bundan dolayı **خَبْطَ عَشْواء** denilmiştir; o, görmesinde zayıflık
olan dişi devedir; yürüdüğü zaman **تَخْبِط** eder, hiçbir şeyden sakınmaz; **زهير**
dedi ki:

Ben, ölümleri **خَبْطَ عَشْواء** (gibi) gördüm; kimi vurursa
onu öldürür; kimi ıskalar ise yaşatılır da ihtiyarlatılır

Yani: onu, develerden **العَشْواء**’ın **خَبْط**’ı gibi halkı **تَخْبِط** eder gördüm;
o, görmeyendir; böylece hepsini **تَخْبِط** eder, kimseyi bırakmaz; ölümlerin
**خَبَطَتْه** ettiği kimselerden kimi onu öldürür, kimilerinden de onu hasta eder
de iyileşir; ihtiyarlık onun nihayetidir, sonra ölüm. Ve falan kimse,
cehaletle bindiği şeye bindiği zaman **يَخْبِط في عَمْياء** eder. Ve **أَخْبَطُ**
adam: ayaklarıyla **يَخْبِطُ** eder; ve onun sözü:

Bizden (uzaklaştı) ve inişin son sınırını uzattı,
**ذُو الخَوالِع الأَخْبَطِّ** kısalttı

Ancak **الأَخْبَطَ**’ı kastetti; zorunlu kaldı da **الطاء**’ı şeddeli yaptı ve
vasılda onu vakıftaki yürütümü gibi yürüttü. Ve **خَبِيطٌ** ve **خَبُوطٌ** at:
ayaklarıyla yere **يخبِطُ** eder. **التهذيب**: ve **الخَبُوطُ** atlardan, elleriyle
**يَخْبِط** eden (attır). **شجاع** dedi: “**تَخَبَّطَني** ayağıyla” ve “**تخبَّزَني**” ve
“**خبَطَني**” ve “**خبَزَني**” denir. Ve **الخَبْطُ**: şiddetli çiğneme; ve denildi ki:
o, binitlerin ellerindendir. Ve **الخَبَطُ**: binitlerin **خَبَطَتْه** ettiği şeydir.
Ve **الخَبيطُ**: develerin **خَبَطَتْه** edip yıktığı havuzdur; çoğulu **خُبُطٌ**’tur;
ve denildi ki: yapımında çamuru ayaklarla **يُخبَطُ** edildiği için böyle
adlandırılmıştır; şair dedi ki:

Yıkılmış **الخَبِيط**’in payandaları gibi bir set

Ve **خبَطَ القومَ** kılıcıyla **يَخْبِطُهُم** **خَبْطاً**: onları kırbaçladı. Ve
**خبَطَ الشجرة** sopayla **يَخْبِطُها** **خَبْطاً**: onu çekti, sonra sopayla vurdu ve
yaprağını ondan silkip döktü ki develere ve binitlere yedirsin; şair dedi ki:

Ve **والصَّقْع** bir **خابِطةٍ** ve **جُرْزِ**’dendir

**ابن بري** dedi: onun doğru inşadı “**والصقعِ**”dir, cer ile; çünkü ondan önce:

**بالمَشْرَفيَّات** ve **طَعْنٍ** ve **وخْزِ**

**الوخْزُ**: delip geçmeyen saplamadır. Ve **الجُرْزُ**: çadır direklerinden bir
direktir. Ve **التهذيب**’de ayrıca: **الخَبْطُ** ağacın yaprağını vurup, ondan
dökülünceye kadar (vurmaktır); sonra, ağacın köküne ve dallarına zarar
vermeksizin yeniden çıkar. **الليث** dedi: **الخَبَطُ** **العِضاهِ**’ın, **الطَّلْح**
ve benzerinin yaprağını **خَبَط** etmektir; sopayla vurulur da saçılır, sonra
develere yedirilir; ve o, binitlerin **خَبَطَتْه** ettiği, yani kırdığı şeydir.
Ve Mekke ile Medine’nin haram kılınması hadîsinde: “Onun ağacının
**تُخْبَطَ** edilmesini yasakladı”; o, ağacı sopayla vurup yaprağının saçılmasıdır;
ve düşen yaprağın adı **الخَبَطُ**’tır, harekeli; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعول**
manasında; ve o, develerin yemindendir. Ve **أَبي عبيدة** hadîsinde: **جُهَينة**
toprağına bir seriyyede çıktı; onlara açlık isabet etti de **الخَبَطَ** yediler;
bu yüzden **جيشَ الخَبَطِ** diye adlandırıldılar. Ve **المِخْبَطةُ**: değnek ve
sopa; **كثيِّر** dedi ki:

Evinden çıktığı zaman, onunla arasına engel olur
bir **بِمِخْطةٍ** ile; ey güzellik, sen kimi vuruyorsun?

Yani kocası; onu **يخْبِطُها** eder. Ve hadîste: “Kumaşı (ortak eşi) onu bir
**بمِخْبَط** ile vurdu da bir cenin düşürdü”; **المِخْبَطُ**, kesre ile: ağaçla
**يُخبط** edilen sopadır. Ve **عمر** hadîsinde: “Şu dağda kendimi gördüm; bir kere
odun topluyorum, başka bir kere **أَخْتَبِطُ** ediyorum”; yani ağaç vuruyorum ki
yaprak ondan saçılıp dökülsün; o da **الخَبَطُ**’tır. Ve hadîste: “**الغَبْطُ**
zarar verir mi?” diye soruldu; dedi ki: “Hayır; ancak **العِضاةَ**’ya **الخَبْطُ**
zarar verdiği gibi”; **الغبْطُ**: özel bir hasettir; böylece, sallallahu aleyhi
ve sellem, **الغَبْطَ**’ın, hasedin zararı gibi zarar vermediğini; ve **الغابِطَ**’a
isabet eden, sevabın eksilmesine dönen zararın, iptal etmeksizin, **العِضاهَ**’ya
yaprağının **خَبْط** edilmesinden isabet eden kadar olduğunu kastetti; ki o,
kesip kökünü kazımaktan aşağıdır; ve çünkü **الخَبْط**’tan sonra yaprağı geri
döner; böylece, onda hasetten bir taraf olsa da, günahça onun altındadır. Ve
**الخَبَطُ**: **خُبِطتْ** edildiği zaman yaprağından silkelenip dökülen şeydir; ve
onun için **خبَطاً** **اختبط** etmiştir. Ve dişi deve **تَخْتَبِطُ الشوكَ**:
onu yer; **ثعلب** şu beyti okudu:

İki **نِيْرَيْن** üzerine dokundu, dokunduğu vakit,
**تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ**, ve **تُشاكُ** edilmez

(* Sözü: **حوكت**; asılda böyle, **الياء**’ın **واواً**’ya çevrilmesi üzere
gelmiştir; kıyas **حيكت**’tir.)

Yani diken ona eziyet etmez. Ve **حُوكَتْ على نِيْرَيْنِ**: yani o, yağlı, güçlü,
toplu (bir devedir). Ve **خبَط الليلَ** **يَخْبِطُه** **خَبْطاً**: onda hidayetsiz
yürüdü; **ذو الرمة** dedi ki:

**قَسَا**’nın iki yanından karanlığı **تخْبِطُ** ederek yürüdü,
ve onda, gecenin **خابِطِ**’inden bir ziyaretçi sevilmiştir

Ve onların sözü: “Ben bilmem, o gecenin hangi **خابِطِ**’idir” yahut “hangi
**خابِطِ ليلٍ**’dir”; yani hangi insandır. Ve denildi ki: **الخبط** hidayetsiz her
yürüyüştür. Ve **علي** hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “**خَبّاطُ عَشواتٍ**”;
yani karanlıkta **يخبط** eder; o, gecede lambasız yürüyen kimsedir; şaşırır ve
sapıtır; belki bir kuyuya yuvarlanır; bu, onların “cehaletle bir işe bindiği
zaman **يَخْبِط في عَمْياء** eder” sözleri gibidir.

Ve **الخُباطُ**, damme ile: delilik gibi bir hastalıktır, fakat o değildir. Ve
şeytan onu **خبَطَه** etti ve **تَخَبَّطَه**: ona bir eziyetle dokundu ve onu bozdu.
Ve denilir: falanda, bir dokunuştan **خَبْطةٌ** vardır. Ve tenzilde:
**كالذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ**; yani onu çiğner de yere serer; ve
**المَسُّ** deliliktir. Ve dua hadîsinde: “Sana sığınırım ki şeytan beni
**يَتَخبَّطَني** etsin”; yani beni yere sersin ve benimle oynasın. Ve **الخَبْطُ**
iki elle: iki ayakla mızraklama gibidir. Ve **خُباطةُ معرفةً**: ahmaktır; nitekim
denize **خُضارةَ** dedikleri gibi.

**مكحول**’dan rivayet edildi: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti;
ayağıyla onu itti ve dedi ki: “Gerçekten âfiyet buldun; gerçekten senden
defedildi; o, onların çıkış saatidir; onda yayılırlar; onda **الخَبْتةُ** olur.”
**شمر** dedi: **مكحول**’un dilinde bir pelteklik vardı; ancak o, şeytanın onu
**تَخَبَّطَه** ettiği zaman, bir bozukluk yahut delilikle dokunmasından olan
**الخَبْطةَ**’yı kastetti; ve **الخَبْطِ**’ın aslı, devenin elinin toynağıyla bir şeyi
vurmasıdır. **أَبو زيد**: “Adamı **خَبَطْتُ** **أَخْبِطُه** **خَبْطاً**” derim; ona ulaştığım
zaman. **ابن بزرج**: “Onun üzerinde **خَبْطةٌ جَمِيلةٌ** var” dediler; yani suretinde
ve simasında güzel bir dokunuş. Ve **الخَبْطُ**: iyilik istemektir; onu **خَبَطَه**
eder, **يَخْبِطُه** **خبْطاً** ve **اخْتَبَطَه**. Ve **المُخْتَبِطُ**: senden, arada bir
vesile, akrabalık ve tanışıklık olmaksızın isteyen kimsedir. Ve onu bir
hayırla **خَبَطَه** etti: aralarında tanışıklık olmaksızın ona verdi; **عَلْقَمةُ بن
عَبْدةَ** dedi ki:

Her kabilede, bir nimetle **خَبَطْتَ** ettin,
öyleyse **شَأْسٍ** için, senin cömertliğinden günahlar hak oldu

Ve **شَأْسٌ**: **عَلْقَمة**’nin kardeşinin adıdır; ve “**قد خَبَطَّ**” diye rivayet
edilir; **خَبَطْتَ**’ı kastetti; **التاء**’yı **طاء**’a çevirdi ve ilk **الطاء**’ı ona
idgam etti; eğer “**خَبَتَّ**” deyip **خَبَطْتَ**’ı kastetseydi, iki lugatin daha
kıyaslısı olurdu; çünkü bu **التاء**, **افْتَعَلْتَ**’ın **تاء**’sının, içinde bulunduğu
misaliyle öncekiyle birleşmesi gibi birleşik değildir; fakat **خبطْتَ**’ın
**تاء**’sını **افتعل**’in **تاء**’sına benzetti de, öncesinde **الطاء** bulunduğu için
onu **طاء**’a çevirdi; “**اطَّلَعَ**” ve “**اطَّرَدَ**” sözünde olduğu gibi; bu üzere
“**فحَصْطُ**”u da söylediler; “**اصْطَبَرَ**” dedikleri gibi; şair dedi ki:

Bir **مُخْتَبِطٍ** ki bizden aşağı bir yeterlilik bulmadı,
ve emzikli bir kadın; emzirdiği onu uyutmadı

Ve **لبيد** dedi:

**النعْمان** için ağlasın: içenler ve bir şarkıcı kadın,
ve **مُحْتَبِطاتٌ**; **السَّعالي** gibi dul kadınlar

Ve denilir: onu **خبَطَه** etti; yani ondan istedi; bundan **زهير**’in sözü:

Bir gün; ve malından gümüşü **خابِطاً** (olarak) değil

Ve **أَبو زيد** dedi: “Falanı **خَبَطْتُ** **أَخْبِطُه**” derim; ona ulaştığım zaman; ve
**جزح** tercümesinde şu beyti okudu:

Gerçekten ben, **الرَّفُودُ** kendi ihsanıyla cimrilik edince,
eski maldan **جازِحُ** (olarak) bir **مُخْتَبِطٌ**’um

**ابن بري** dedi: “Falan beni **اخْتَبَطَني** etti” denir; yani bir bağ olmaksızın
iyilik istemeye geldi; ve beytin manası: **الرَّفُود** ihsanıyla cimrilik edince,
ben cimrilik etmem; bilakis benden isteyen için **مخْتَبِطاً** olurum ve ona eski
malımdan veririm; yani kadîm. **أَبو مالك**: **الاخْتِباطُ** iyilik ve kazanç
istemektir. Dersin ki: “Falanı **اخْتَبَطْت**” ve “onun iyiliğini **اخْتَبَطْتُ**”;
o da beni bir hayırla **اختبطني** etti. **ابن عامر** hadîsinde: öldüğü hastalığında
ona denildi ki: “Sen misafire ikram eder ve **المُخْتَبِطَ**’a verirdin”; o,
önceden bir tanışıklık ve vesile olmaksızın ihsan isteyen kimsedir; yaprak
**خابِطِ**’ine yahut gece **خابِطِ**’ine benzetilmiştir. Ve **الخِباطُ**, kesre ile:
uylukta enine uzun olan bir damgadır; o, **بني سعد**’ındır; ve denildi ki: yüzde
olanıdır; **سيبويه** bunu nakletti; ve **ابن الأَعرابي** dedi: o, yanağın üstündedir;
çoğulu **خُبُطٌ**; **وَعْلةُ الجَرْمِيُّ** dedi ki:

Yoksa **بني الديّان**’ı, açıklayıcı bir (darbe) ile sabahladın mı?
çirkin; **التَّلْحِيمِ** ve **الخُبُطِ**’u baki kalan

Ve onu **خَبَطَه** etti **خَبْطاً**: onu **الخِباطِ** ile damgaladı; **ابن الرماني**,
**سيبويه** kitabında **الخِباط**’ın tefsirinde dedi ki: o, yüzdeki damgadır; ve
**العِلاطُ** ve **العِراضُ** boyundadır; dedi ki: **العِراضُ** enine olur, **العِلاطُ**
boyuna olur. Ve adam **خبَطَ** etti **خبْطاً**: nerede ise kendini attı ve uyudu;
**دبّاق الدُّبَيْرِيُّ** dedi ki:

Uzun boyunlu; hızlı develeri sevk eder,
gecede, uyuyup yatan yiğidi ezerler

**المَمارِطُ**: hızlılar; tekili **مِمْرَطةٌ**. **أَبو عبيد**: **خبَطَ**,
**هَبَغَ** gibi, uyuduğu zaman. Ve **الخَبْطةُ**: kıştan önce alan **الزَّكْمةِ** gibidir;
ve **خُبط** edilmiştir; o hâlde o **مَخْبُوطٌ**’tur. Ve **الخِبْطةُ**: her şeyden bir
parçadır. Ve **الخِبْطُ** ve **الخِبْطةُ** ve **الخِبِيطُ**: havuzda kalan az sudur;
şu beyitte:

Eğer **الدَّفْواءُ** ve **الضَّروطُ** selâmette kalırsa,
onlar için havuzlarında bir **خَبِيطُ** sabahlar

Ve **الدَّفْواءُ** ve **الضَّرُوطُ**: iki dişi devedir. Ve **الخِبْطة**, kesre ile:
tulumda kalan az süttür; fiili yoktur. **أَبو عبيد** dedi: **الخِبْطةُ**, kırbada
yahut su tulumunda yahut havuzda kalan su yudumudur; fiili yoktur; **ابن
الأَعرابي** dedi: o, **الخِبْطةُ** ve **الخَبْطةُ** ve **الحِقْلةُ** ve **الحَقْلَةُ** ve
**الفَرْسَة** ve **الفَراسة** ve **السُّحْبةُ** ve **السُّحابةُ**’dır; hepsi: gölcükte
kalan su artığıdır. Ve küçük havuza **الخَبِيطُ** denir. **ابن السكيت**:
**الخِبْطُ** ve **الرَّفَضُ** yarım gibi bir miktardır; ve ona **الخَبِيطُ** denir;
aynı şekilde **الصَّلْصلةُ**. Ve kapta **خِبْطٌ** vardır: o, yarım gibidir; ve
**خَبِيطٌ** denir; ve şu beyit okundu:

Onlar için havuzlarında bir **خَبِيطُ** sabahlar

Ve **خَبِيطةٌ** denir; **ابن الأَعرابي** şu beyti okudu:

Biri bana kastetti mi, **خَبِيطتي**’mi ister?
yoksa avlum ve mekânım mı güçleşti?

Ve **الخِبْطةُ**: kapta yemekten yahut başkasından kalan şeydir. **أَبو زيد** dedi:
**الخِبْطُ** sudan **الرَّفْضُ**’dur; o, kırba ve havuz ve gölcük ve kapta üçte bir ile
yarım arasındaki şeydir. Dedi ki: ve kırbada sudan bir **خِبْطةٌ** vardır; o,
yudum gibidir ve benzeridir. Ve denilir: bu, geceden bir **خِبْطةٍ**’dan sonra
oldu; yani ondan bir başlangıçtan sonra. Ve **الخِبْطةُ**: evlerden ve insanlardan
bir parçadır; ondan dersin ki: “Bize **خِبْطة** **خِبْطة** geldiler”; yani parça parça;
çoğulu **خِبَطٌ**; şu beyitte:

Korkuya düşür: sana **خِبَطا** olarak gelen bir **جُوفٍ**’a,
gece ve gündüz gibi karışmış

**أَبو الربيع الكلابي** dedi: bu, geceden bir **خِبْطةٍ** ve bir **حِذْفةٍ** ve bir
**خدمة**’den sonra oldu (* Sözü “**خدمة**”: asılda böyle; **شرح القاموس**’ta olan:
**خذمة**’dir.) yani bir parça. Ve **الخَبِيطُ**: ekşimiş süt yahut yayık; üzerine
sütten taze süt dökülür, sonra vurulur da karışır; ve şu beyit okundu:

Yahut bir avuç, **حازٍرٍ** **خَبِيط**

Ve **الخِباطُ**: çiftleşmedir; **كراع**’dan. Ve **الخَبْطةُ**: erkeğin dişi deveye
vuruşudur; **ذو الرمة** bir deveyi tasvir ederek dedi ki:

Uzak yarıktan çıkan; sinirleri uzak,
ve **الشَّوْلِ** içinde, onun **خَبْطةَ الطَّرْقِ**’ı, güçlü erkeği razı eder.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب ط * * خَبَطَ * البعير الأرض بيده ضربها ومنه قيل خبط عشواء وهي الناقة التي في بصرها ضعف تخبط إذا مشت لا تتوقى شيئا وخبط الشجرة ضربها بالعصا ليسقط ورقها وبابهما ضرب و * الخُبَاطُ * بالضم كالجنون وليس به تقول منه * تَخَبَّطهُ * الشيطان أي أفسده

##### Türkçe

* خ ب ط * **خَبَطَ**: deve, eliyle yere vurdu; onu dövdü. Bundan dolayı **خبط عشواء** denildi; o, görmesinde zayıflık bulunan dişi devedir; yürüdüğü zaman çarpar; hiçbir şeyden sakınmaz. Ve **خبط الشجرة**: onu sopayla vurdu; yaprağı düşsün diye. İkisinin de babı **ضرب**’dır. Ve **الخُبَاطُ** (ضم ile): delilik gibi; “onda vardır” denilmez. Ondan: **تَخَبَّطهُ** **الشيطان**; yani onu bozdu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خبطه يخبطه: ضربه شديدا، كذا في المحكم، وكذا البعير بيده الأرض خبطا: ضربها، كما في الصحاح، وفي التهذيب: الخبط: ضرب البعير الشيء بخف يده، كما قال طرفة:
  تخبط الأرض بصم وقـح                      وصلاب كالملاطيس سمر أراد أنها تضربها بأخفافها إذا سارت، ومنه حديث سعد:  لا تخبطوا خبط الجمل، ولا تمطوا بآمين  نهى أن يقدم رجله عند القيام من السجود. وقيل: الخبط في الدواب: الضرب بالأيدي دون الأرجل وقيل، يكون للبعير باليد والرجل، وكل ما ضربه بيده فقد خبطه، وأنشد سيبويه:
  فطرت بمنصلي في يعملات                      دوامي الأيد يخبطن السريحا

  وقيل: الخبط: الوطء الشديد، وقيل: هو من أيدي الدواب. قال شيخنا: عبارة الكشاف: الخبط: الضرب على غير استواء. وقال غيره: هو السير على غير جادة أو طريق واضحة، وقيل: أصل الخبط: ضرب متوال على أنحاء مختلفة، ثم تجوز به عن كل ضرب غير محمود، وقيل: أصله ضرب اليد أو الرجل ونحوها. والمصنف جعل الخبط: الضرب الشديد، وليس في شيء مما ذكرنا إلا أن يدخل في الضرب الغير المحمود، فتأمل. قلت: قد تقدم أن الخبط بمعنى الضرب الشديد نقله المصنف عن المحكم، وقال غيره: هو الوطء الشديد، ونقله في اللسان، فحينئذ لا يحتاج إلى التكلف الذي ذهب إليه شيخنا من إدخاله في الضرب الغير المحمود، وما نقله عن الكشاف فإنه مستعار من خبط البعير، وكذا السير على غير جادة. وقوله: ولفظة كذا في قوله: وكذا البعير، زيادة غير محتاج إليها، قلت: بل محتاج إليها، فإنه أشار إلى الضرب الشديد، ومراده من ذلك قولهم: خبط البعير بيده الأرض، إذا ضربها شديدا، كما في الأساس أيضا، وتقدم عن بعضهم أن الخبط هو الوطء الشديد. فلو لم يذكر لفظة كذا، احتاج إلى زيادة قوله: ضربها شديدا، أو كان يفهم منه مطلق الضرب، كما هو في الصحاح، فتأمل. كتخبطه واختبطه. وفي العباب: كل من ضربه بيده فصرعه فقد خبطه وتخبطه. واختبط البعير، أي خبط، قال جساس بن قطيب يصف فحلا:
  خوى قليلا غير ما اختباط
  على مثاني عسب سباط وفي التهذيب: قال شجاع: يقال: تخبطني برجله، وخبطني، بمعنى واحد، وكذلك تخبزني وخبزني. وخبطه يخبطه خبطا: وطئه شديدا كخبط البعير بيده. وخبط القوم بسيفه: جلدهم، وهو مجاز من خبط الشجر، كما في الأساس. وخبط الشجرة بالعصا يخبطها خبطا: شدها ثم ضربها بالعصا ونفض ورقها ليعلفها الإبل والدواب، وفي التهذيب: الخبط: ضرب ورق الشجر حتى ينحات عنه، ثم يستخلف من غير أن يضر ذلك بأصل الشجرة وأغصانها. وقال الليث: الخبط: خبط ورق العضاه من الطلح ونحوه يخبط بالعصا فيتناثر ثم يعلف الإبل. قال ابن الأثير: ومنه حديث عمر:  لقد رأيتني بهذا الجبل أحتطب مرة وأختبط أخرى  . والحديث الآخر:  سئل: هل يضر الغبط? قال: لا إلا كما يضر العضاه الخبط  الغبط: حسد خاص، فأراد صلى الله عليه وسلم أن الغبط لا يضر ضرر الحسد، وأن ما يلحق الغابط من الضرر الراجع إلى نقصان الثواب دون الإحباط بقدر ما يلحق العضاه من خبط ورقها الذي هو دون قطعها واستئصالها، ولأنه يعود بعد الخبط ورقها، فهو وإن كان فيه طرف من الحسد فهو دونه في الإثم. وخبط الليل يخبطه خبطا: سار فيه على غير هدى، وهو مجاز، ويقال: بات يخبط الظلماء، قال ذو الرمة:
  سرت تخبط الظلماء من جانبي قسى                      وحب بها من خابط الـلـيل زائر

  وقيل: الخبط: كل سير على غير هدى، أو على غير جادة. ومن المجاز: خبط الشيطان فلانا، إذا مسه بأذى فأفسده وخبله، كتخبطه. وفي حديث الدعاء:  وأعوذ بك أن يتخبطني الشيطان  أي يصرعني ويلعب بي. ومن المجاز: خبط زيدا، إذا سأله المعروف من غير آصرة، على فاعلة، وهي الرحم والقرابة، كما تقدم، كاختبطه، وهذه عن ابن بري. وقال ابن فارس: الأصل فيه أن الساري إليه أو السائر لا بد من أن يختبط الأرض، ثم اختصر الكلام فقيل للآتي طالبا جدوى: مختبط، فخبطه زيد المسئول بخير: أعطاه. وقال أبو زيد: خبطت الرجل خبطا: وصلته. وشاهد الخبط بمعنى السؤال قول زهير بن أبي سلمى يمدح هرم بن سنان:
  وليس مانع ذي قربى ولا رحم                      يوما ولا معدما من خابط ورقا وأما شاهد الاختباط بمعنى طلب المعروف، فقول الشاعر:
  ومختبط لم يلق من دوننا كفـى                      وذات رضيع لم ينمها رضيعها وقول لبيد:
  ليبك على النعمان شرب وقينة                      ومختبطات كالسعالي أرامل ومن أبيات الشواهد: ليبك يزيد ضارع لخصومة ومختبط مما تطيح الطوائح كل ذلك مستعار من خابط الورق. وخبط فلان: قام، هكذا في النسخ، وهو تصحيف، صوابه: نام، بالنون، فقد قال أبو عبيد: خبط: مثل هبغ، إذا نام. وخبط البعير خبطا، إذا وسمه بالخباط، بالكسر، كما سيأتي قريبا، نقله الجوهري. وخبط فلان: طرح نفسه حيث كان لينام، كذا في الصحاح، وفي اللسان: حيث كان، ونام، وأنشد لدباق الدبيري:
  قوداء تهدي قلصا ممارطا
  يشدخن بالليل الشجاع الخابطا الممارط: السراع، واحدها، ممرطة. وخبط فلان فلانا، إذا أنعم عليه من غير معرفة بينهما، كذا في الصحاح، وهو مجاز، وزاد غيره: ولا وسيلة ولا قرابة. قلت: وهو بعينه: خبطه بخير: أعطاه، وأنشد الجوهري لعلقمة بن عبدة يمدح الحارث بن أبي شمر، ويستعطفه لأخيه شأس:
  وفي كل حي قد خبطت بنعمة                      فحق لشأس من نداك ذنـوب فقال الحارث: نعم وأذنبة، وكان قد أسر شأس بن عبدة يوم عين أباغ، فأطلق شأسا وسبعين أسيرا من بني تميم. قلت: هكذا في نسخ الصحاح: قد خبطت ووجدت في الهامش: والأجود أن يكتب خبط بغير تاء من الكتابة أجود قلت: وكذلك يروى أيضا في اللسان، ولو قال: خبت يريد خبطت لكان أقيس اللغتين؛ لأن هذه التاء ليست متصلة بما قبلها اتصال تاء افتعلت بمثالها الذي هي فيه، ولكنه شبه تاء خبطت بتاء افتعل، كقوله: اطرد، واطلع. قال شيخنا: وأراد بقوله: في كل حي أن النابغة كان كلمه في أسارى بني أسد، وكانوا نيفا وثمانين، فأطلقهم. واستعار الذنوب لنصيبه من الحارث. وفرس خبوط وخبيط: يخبط الأرض برجليه، كما في العين، وفي التهذيب: بيديه. والمخبط كمنبر: العصا يخبط بها الورق، ومنه الحديث:  فضربتها ضرتها بمخبط فأسقطت  والجمع المخابط، وقد ذكره المصنف استطرادا بعد هذا بقليل، وشاهده:
  لم تدر ما سأ للحمير ولـم                      تضرب بكف مخابط السلم

  والخبط، محركة: ورق الشجر ينفض بالمخابط، أي العصي، ثم يجفف ويطحن ويخلط بدقيق أو غيره، ويوخف بالماء فتوجره الإبل، قاله أبو حنيفة، سمي به لأنه يخبط بالعصا حتى ينتثر.
 والخبط: كل ورق مخبوط بالعصا، فعل بمعنى مفعول، كالنفض والهدم، وهو من علف الإبل. والخبط أيضا: ما خبطته الدواب بأرجلها وكسرته. والخبط: ع، لجهينة بالقبلية مما يلي ساحل البحر، على خمسة أيام من المدينة المشرفة على ساكنها أفضل الصلاة وأتم السلام، ومنه سرية الخبط، من سراياه صلى الله عليه وسلم، أميرها أبو عبيدة بن الجراح، رضي الله عنه، وكانت في رجب سنة ثمان من الهجرة، بعثه صلى الله عليه وسلم في ثلاثمائة من المهاجرين والأنصار، منهم: عمر بن الخطاب رضي الله عنه، إلى حي من جهينة بالقبلية، أو لأنهم جاعوا في الطريق حتى أكلوا الخبط، فسموا جيش الخبط، وسرية الخبط. والخبيط، كأمير: الحوض الذي خبطته الإبل فهدمته، وقيل: سمي به لأن طينه يخبط بالأرجل عند بنائه. ج: خبط، بضمتين، قال الشاعر:
  ونؤي كأعضاد الخبيط المهدم قاله الليث، وقال أبو مالك: الخبيط: هو الحوض الصغير. قال: والخبيط: لبن رائب أو مخيض يصب على عليه حليب من لبن، ثم يضرب حتى يختلط، وأنشد:
  أو قبضة من حازر خبيط والخبيط: الماء القليل يبقى في الحوض، مثل الصلصلة، عن ابن السكيت، ويقال: في الإناء خبيط من ماء، وأنشد:
  إن تسلم الدفواء والضروط
  يصبح لها في حوضها خبيط والدفواء والضروط: ناقتان. وكذلك الخبط والخبطة. والخباط، كسحابة: الغبار يرتفع من خبط الأرجل.والخباط، كغراب: داء كالجنون وليس به، نقله الجوهري، ويروى بالحاء، وقد تقدم. والخباط، بالكسر: الضراب، عن كراع. والخباط: سمة في الفخذ، كما نقله الجوهري، والسهيلي في الروض، وهكذا في العين. وقيل: هي التي تكون على الوجه، حكاه سيبويه، وقال ابن الأعرابي: هو فوق الخد، وزاد الجوهري: طويلة عرضا، قال: وهي لبني سعد، وقال ابن الرماني في تفسير الخباط: في كتاب سيبويه: إنه الوسم في الوجه، والعلاط والعراض في العنق. قال: والعراض يكون عرضا، والعلاط يكون طولا، وأنشد الصاغاني للمتنخل:
  معابل غير أرصاف ولكن                      كسين ظهار أسود كالخباط قال: غير أرصاف، أي: ليست بمشدودة بعقب. قلت: ولم أجد هذا البيت في طائية المتنخل التي أولها:
  عرفت بأجدث فنعاف عرق                      علامات كتحبير النـمـاط وهي إحدى وأربعون بيتا. وبما شرحنا لك أن إنكار شيخنا لقوله: والوجه، في غير محله. الجمع: خبط، ككتب: وأنشد ابن الأعرابي لوعلة الجرمي:
  أم هل صبحت بني الديان موضحة                      شنعاء باقية التلحيم والـخـبـط

  والخبطة: الزكمة تصيب في فصل - هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: في قبل - الشتاء، كما هو نص العين، وفي اللسان: كالزكمة تأخذ قبل الشتاء، وقال ابن شميل: الخبطة: الزكام، وقد خبط الرجل كعني فهو مخبوط، وهو مجاز. والخبطة: بقية الماء في الغدير والإناء، ويثلث، وقال ابن الأعرابي: هو الخبطة، والخبطة، والحقلة والحقلة، والفرسة والفراسة، والسحبة والسحابة، كله: بقية الماء في الغدير، ونقل الجوهري عن أبي زيد، وفي القربة خبطة من ماء، وهو مثل الجرعة ونحوها. وقال: ولم يعرف له فعلا. ونقل الأزهري عن أبي عبيد: الخبطة: الجرعة من الماء تبقى في قربة أو مزادة أو حوض، ولا فعل لها. ووجدت في هامش الصحاح - عند قول أبي زيد. الجرعة - قال أبو زكريا: قال الهروي: هكذا بخط الجوهري، وأظنه مثل الجزعة بالزاي وكسر الجيم، وهو القليل من الماء. ج خبط وخبط كعنب وصرد، الثاني جمع الخبطة، بالضم، كالجرعة والجرع. والخبطة، بالكسر، على ما قيده الجوهري، وسياق المصنف يقتضي الفتح، وليس كذلك: القليل من اللبن، كما في الصحاح، وهو قول أبي زيد، زاد غيره: يبقى في السقاء، ولا فعل له. والخبطة أيضا: الطعام يبقى في الإناء، وكذا غير الطعام. وقال ابن بزرج: يقال: عليه خبطة جميلة، أي مسحة جميلة في هيئته وسحنته. والخبطة، بالكسر: الشيء القليل من كل شيء يبقى في الإناء. والخبطة، بالفتح: المطر الواسع في الأرض، وقيل: هو الضعيف القطر. والخبطة، بالكسر: القطعة من البيوت والناس، نقله الجوهري. ويقال: كان ذلك بعد خبطة من الليل، أي بعد صدر منه، نقله الجوهري. وقال أبو الربيع الكلابي: كان ذلك بعد خبطة من الليل وحذفة أي قطعة. والخبطة: اليسير من الكلإ يبقى في الأرض، أو اليسير من اللبن يبقى في السقاء أو هو من الماء: الرفض، وهو ما بين الثلث إلى النصف من السقاء والغدير والإناء، نقله الجوهري عن أبي زيد، ونصه: الخبط من الماء: الرفض، كذا وجد بخط الجوهري. قال المحشون: الصواب: الخبطة. وقال غيره: في الإناء خبط وخبيط، وهو: نحو النصف. ويقال: أتوا خبطة خبطة، أي قطعة قطعة، أو جماعة جماعة، والجمع خبط، كعنب، نقله الجوهري، قال الشاعر:
  افزع لجوف قد أتتك خبطا
  مثل الظلام والنهار اختلطا والخباط، كرمان: ضرب من السمك، أولاد الكنعد، ولو حذف لفظة: ضرب، كان أحسن، فإن ابن عباد قال: الخباط من السمك: أولاد الكنعد الصغار. والأخبط: من يضرب برجليه الأرض، وشدد طاؤه ضرورة في قول الشاعر:
  عنا ومد غاية المنحـط
  قصر ذو الخوالع الأخبط ج خبط، بالضم، كأحمر وحمر. والمخبط، كمحسن: المطرق، عن ابن عباد. وقوله تعالى:  لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس  أي كما يقوم المجنون في حال جنونه إذا صرع فسقط. والمس: الجنون، يقال: بفلان خبطة من المس ويقال: تخبطه الشيطان: توطأه فصرعه. أو يتخبطه، أي يفسده بخبله. ومما يستدرك عليه: فلان يخبط خبط عشواء، قال الجوهري: وهي الناقة التي في بصرها ضعف، تخبط إذا مشت، لا تتوقى شيئا، وهو مجاز، قال زهير:

  رأيت المنايا خبط عشواء من تصبتمته ومن تخطئ يعمر فيهرم يقول: رأيتها تخبط الخلق خبط العشواء من الإبل لا تبقي على أحد، فمن خبطته المنايا منهم من تميته، ومنهم من تعله فيبرأ والهرم غايته، ثم الموت، ومثل ذلك: فلان يخبط في عمياء: إذا ركب ما ركب بجهالة. وفي حديث علي رضي الله عنه:  خباط عشوات  ، أي يخبط في الظلام، وهو الذي يمشي في الليل بلا مصباح، فيتحير ويضل، فربما تردى في بئر. والمخبطة: القضيب والعصا، قال كثير:
  إذا خرجت من بيتها حال دونهـا                      بمخبطة يا حسن من أنت ضارب يعني زوجها يخبطها. ويروى:
  إذا ما رآني بارزا حال دونـهـا                      بمخبطة يا حسن من أنت ضارب واختبط له خبطا، مثل خبط. والناقة يختبط الشوك، أي تأكله، أنشد ثعلب:
  حوكت على نيرين إذ تحاك
  تختبط الشوك ولا تشاك أي لا يؤذيها، وحوكت على نيرين، أي أنها قوية شحمة مكتنزة. ويقال: ما أدري أي خابط الليل هو، أو أي خابط ليل هو، أي أي الناس. نقله الجوهري، وهو مجاز. والخبط باليدين، كالرمح بالرجلين. وخباطة، بالضم، معرفة: الأحمق، كما قالوا للبحر: خضارة. والخبطة، بالفتح: مسة من الجن. وقال أبو مالك: يقال: اختبطت فلانا، واختبطت معروفه فاختبطني بخير، قال ابن بري: وأنشد أبو زيد قول الشاعر:
  وإني إذا ضن الرفود برفـده                      لمختبط من تالد المال جازح أي إذا بخل الرفود برفده فإني لا أبخل، بل أكون مختبطا لمن سألني، وأعطيه من تالد مالي، أي القديم. والمخبط، كمحسن: طالب الرفد من غير سابق معرفة، وهو مجاز، شبه بخابط الورق، أو خابط الليل، ومنه حديث ابن عامر، قيل له في مرضه الذي مات فيه:  قد كنت تقري الضيف وتعطي المخبط  . والخبطة، بالكسر: القطعة من كل شيء. والخبط، بالكسر: الماء القليل في الحوض. والخبيط: الرفض من الماء، وهو نحو من النصف، عن ابن السكيت، كالخبيطة، بالهاء، وأنشد ابن الأعرابي:
  هل رامني أحد يريد خبيطتي                      أم هل تعذر ساحتي ومكاني والخبطة، بالفتح: ضربة الفحل الناقة، قال ذو الرمة يصف جملا:
  خروج من الخرق البعيد نياطهوفي الشول يرضى خبطة الطرق ناجله

  والخابط: الضربان في الرأس. وخبط فلان على الباب: دق. وأبو سليمان الخباط، كشداد: تابعي، عن أبي هريرة، وعنه يزيد بن عياض. وسمية بنت خباط: والدة عمار بن ياسر، مولاة آل مخزوم، وكانت تعذب في الله هي وابنها وزوجها ياسر. وعيسى بن أبي عيسى الخباط: روى عن الشعبي. وأبو خابط الكلبي: له صحبة، واسمه جناب، روى عنه ابنه خابط، نقله الحافظ في التبصير، وأهمله الذهبي وابن فهد. نعم ذكرا في حرف الجيم جنابا الكلبي من مسلمة الفتح، عن أبي عمرو، ولم يذكرا كنيته، فلعله هو. وخباط، كغراب: لقب الفقيه أبي بكر محمد بن محمد الشافعي الدقاق، القائل بمفهوم اللقب، ضبطه الحافظ. وخبط العرق: ضرب. واستخبطه: سأله بغير وسيلة. وخبط فيهم بخير: نفعهم، وهو مجاز. ويقال: ماله خابط ولا ناطح، أي بعير ولا ثور، لمن لا شيء له. وهو مجاز.

##### Türkçe

**خبطه يخبطه**: onu şiddetle vurdu; **المحكم**’de böyledir; ve yine devenin eliyle yere **خبطا**: onu vurdu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **التهذيب**’de: **الخبط**: devenin, elinin toynağıyla bir şeyi vurmasıdır; Tarafa’nın dediği gibi:
  Yeri, kalın ve kaba (ayaklarla) çiğner/vurur;                      ve sertler, esmer **الملاطيس** gibi.
Onun muradı: yürüdüğü zaman onu toynaklarıyla vurmasıdır. Ondan Sa‘d hadisi:  “Devenin **خبط**’ı gibi **تخبطوا** etmeyin; **آمين** ile **تمطوا** etmeyin.”  Secdeden kalkarken ayağını öne getirmeyi yasakladı. Ve denildi: **الخبط** binek hayvanlarında: ayaklar olmaksızın ellerle vurmaktır. Ve denildi: deve için el ve ayakla olur; eliyle vurduğu her şeyi, onu **خبطه** etmiştir. Sîbeveyh’in inşadı:
  **يعملات** içinde **منصلي**m ile uçtum;                      elleri devamlı olanlar **السريحا**’yı **يخبطن** ederler.

Ve denildi: **الخبط**: şiddetli basmadır; ve denildi: o, binek hayvanlarının ellerindendir. Şeyhimiz dedi: **الكشاف**’ın ibaresi: **الخبط**: eşitlik üzere olmaksızın vuruştur. Başkası dedi: o, bir cadde yahut açık bir yol üzere olmaksızın yürüyüştür. Ve denildi: **الخبط**’ın aslı: farklı yönler üzere ardışık bir vuruştur; sonra her övülmeyen vuruş hakkında onunla mecaz yapıldı. Ve denildi: aslı, elin yahut ayağın ve benzerinin vuruşudur. Müellif **الخبط**’ı: şiddetli vuruş yaptı; bizim zikrettiklerimizin hiçbirinde yoktur; ancak övülmeyen vuruşun içine girmesi müstesna; öyleyse düşün. Dedim: **الخبط**’ın şiddetli vuruş manasında olduğu, müellifin onu **المحكم**’den nakletmesiyle daha önce geçti. Başkası dedi: o, şiddetli basmadır; onu **اللسان**’da nakletti. O hâlde, şeyhimizin onu övülmeyen vuruşun içine sokma yoluna gittiği tekellüfe ihtiyaç yoktur; ve **الكشاف**’tan naklettiği şey, devenin **خبط**’ından ödünçtür; ve yine cadde üzere olmaksızın yürüyüş de öyledir. Ve onun sözü: “ve **كذا** lafzı, ‘ve yine deve’ sözünde” ihtiyaç duyulmayan bir ziyadedir. Dedim: bilakis ona ihtiyaç vardır; çünkü şiddetli vuruşa işaret etti; bununla muradı, onların sözüdür: “Deve eliyle yere **خبط** etti”, yani onu şiddetle vurdu; **الأساس**’ta da olduğu gibi. Ve bazılarına göre **الخبط**’ın şiddetli basma olduğu geçti. Eğer **كذا** lafzını zikretmeseydi, “onu şiddetle vurdu” sözünü artırmaya ihtiyaç olurdu; yahut ondan mutlak vuruş anlaşılırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; öyleyse düşün. **كتخبطه** ve **اختبطه** gibi. **العباب**’da: eliyle vurup da onu yere sereni, onu **خبطه** ve **تخبطه** etmiştir. Ve deve **اختبط** etti; yani **خبط** etti. Cessâs b. Kutayb bir aygırı vasfederek dedi:
  Biraz çöktü; **اختباط**tan başka değil.
  Düz **عسب**’lerin ikilileri üzerinde, **سباط**.
**التهذيب**’de: Şücâ‘ dedi: “Beni ayağıyla **تخبطني** etti” denir; ve “beni **خبطني** etti”; bir manadadır; ve yine “beni **تخبزني** etti” ve “beni **خبزني** etti” (de böyledir). Ve **خبطه يخبطه خبطا**: onu şiddetle çiğnedi; devenin eliyle **خبط** etmesi gibi. Ve **خبط القوم بسيفه**: onları kamçıladı/dövdü; bu, **الأساس**’ta olduğu gibi, ağaç **خبط**’ından mecazdır. Ve **خبط الشجرة بالعصا يخبطها خبطا**: onu çekti, sonra sopayla vurdu ve yaprağını silkti ki develer ve binek hayvanları onu yesin. **التهذيب**’de: **الخبط**: ağacın yaprağını vurmak, ta ki ondan dökülsün; sonra, ağacın köküne ve dallarına zarar vermeksizin yeniden çıkar. Leys dedi: **الخبط**: **العضاه**’ın, **الطلح** ve benzerinin yaprağını **خبط** etmektir; sopayla vurulur, dağılır; sonra develere yedirilir. İbnü’l-Esîr dedi: Ondandır Ömer hadisi:  “Beni şu dağda bir kere odun toplarken, bir kere de **أختبط** ederken gördüm.”  Diğer hadis:  “Soruldu: **الغبط** zarar verir mi? Dedi: Hayır; ancak **العضاه**’a **الخبط**’ın zarar verdiği gibi.”  **الغبط**: özel bir hasettir. O hâlde, sallallahu aleyhi ve sellem murad etti ki: **الغبط** hasedin zararı gibi zarar vermez; ve **الغابط**a isabet eden zarar, sevabın eksilmesine dönen, iptal etmeksizin olan zarardır; **العضاه**’a, yaprağının **خبط** edilmesinden isabet eden kadar; ki o, kesip kökünden sökmeden aşağıdır. Ve çünkü **الخبط**’tan sonra yaprağı geri döner. O hâlde, onda hasetten bir taraf olsa da, günahça ondan aşağıdır. Ve **خبط الليل يخبطه خبطا**: onda hidayetsiz yürüdü; bu mecazdır. Ve denir: karanlıkta **يخبط الظلماء** ederek geceledi. Zü’r-Rumme dedi:
  **قسى**’nın iki yanından karanlığı **تخبط** ederek yürüdüm;                      ve onda, gecenin **خابط**’ından bir ziyaretçi sevgiyle (geldi).

Ve denildi: **الخبط**: her hidayetsiz yürüyüş; yahut bir cadde üzere olmaksızın. Mecazdan: şeytan falanı **خبط** etti; eğer ona eziyetle dokundu da onu bozdu ve aklını karıştırdıysa; **كتخبطه** gibi. Dua hadisi içinde:  “Şeytanın beni **يتخبطني** etmesinden Sana sığınırım.”  yani beni yere serer ve benimle oynar. Mecazdan: Zeyd’i **خبط** etti; eğer ondan, bir bağ olmaksızın iyilik istedi ise; **فاعلة** üzere; o da rahim ve akrabalıktır; daha önce geçtiği gibi; **كاختبطه** gibi. Bu, İbn Berrî’dendir. İbn Fâris dedi: aslı şudur: ona giden yahut yürüyen, mutlaka yeri **يختبط** eder; sonra söz kısaltıldı; fayda talep ederek gelene **مختبط** denildi. Böylece, kendisinden istenen Zeyd onu hayırla **خبطه** etti: ona verdi. Ebû Zeyd dedi: **خبطت الرجل خبطا**: ona ulaştım/onu ziyaret ettim. **الخبط**’ın soru manasında şahidi, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın, Hârim b. Sinân’ı medhederken sözüdür:
  Ne yakınlık sahibini ne de rahmi meneder;                      bir gün de, yaprak **خابط**’ından yoksulu (menetmez).
أما **الاختباط**’ın iyilik talebi manasında şahidi ise şairin sözü:
  Ve bir **مختبط** ki, bizden aşağı bir yeterlilik bulmadı;                      ve emzikli bir kadın ki, emziklisi onu uyutmadı.
Ve Lebîd’in sözü:
  Nu‘mân’a ağlasın içki içen ve çalgıcı kadın;                      ve **مختبطات**; **السعالي** gibi dullar.
Şahit beyitlerden: “Yezîd ağlasın; çekişme için yalvaran; ve **مختبط**; **الطوائح**’ın savurduğu şeylerden.” Bütün bunlar, yaprak **خابط**’ından ödünçtür. Ve “Falan **خبط** etti: kalktı” — nüshalarda böyle; o bir tashiftir; doğrusu: “uyudu”dur; **النون** ile. Nitekim Ebû Ubeyd dedi: **خبط**: **هبغ** gibidir; eğer uyuduysa. Ve deve **خبطا** etti; eğer onu **الخباط** ile damgaladıysa; kesre ile; yakında geleceği gibi; Cevherî nakletti. Ve “Falan **خبط** etti”: nerede ise kendini atıp uyumak için (yere) bıraktı; **الصحاح**’ta böyledir. **اللسان**’da: “nerede ise” ve “uyudu”. Debbâk ed-Dübeyrî’nin inşadı:
  Boynu uzun; hızlı **قلص**’ları yol gösterir;
  Geceleyin, **الخابط** yılanı ezerler.
**الممارط**: hızlılar; tekili: **ممرطة**. Ve “Falan falana **خبط** etti”: aralarında tanışıklık olmaksızın ona ihsanda bulundu; **الصحاح**’ta böyledir; bu mecazdır. Başkası artırdı: ne vesile ne de akrabalık (vardır). Dedim: bu, aynen şudur: “onu hayırla **خبطه** etti”: ona verdi. Cevherî, Alkame b. Abede’nin, Hâris b. Ebî Şemr’i medhederken ve kardeşi Şe’s için ondan merhamet dilerken söylediği beyti inşad etti:
  Her kabilede bir nimetle **خبطت** ettim;                      o hâlde Şe’s için, senin cömertliğinden bir kova (pay) haktır.
Hâris dedi: “Evet; ve iki kova.” Şe’s b. Abede’yi **عين أباغ** günü esir etmişti; Şe’s’i ve Benî Temîm’den yetmiş esiri salıverdi. Dedim: **الصحاح** nüshalarında böyle: **خبطت**. Kenarda buldum: “Daha iyisi, **خبط**’ın **تاء**sız yazılmasıdır; yazımca daha iyidir.” Dedim: **اللسان**’da da böyle rivayet olunur. Eğer “**خبت** dedi; **خبطت** murad eder” deseydi, iki lehçenin daha kıyasîsi olurdu; çünkü bu **تاء**, kendinden öncekine, içinde bulunduğu örnekteki **افتعلت**’in **تاء**sı gibi bitişik değildir; fakat **خبطت**’in **تاء**sını **افتعل**’in **تاء**sına benzetti; “**اطرد**” ve “**اطلع**” sözü gibi. Şeyhimiz dedi: “Her kabilede” sözüyle muradı: Nâbiga, Benî Esed esirleri hakkında onunla konuşmuştu; onlar seksen küsurdu; onları salıverdi. Ve **الذنوب**’u, Hâris’ten olan payına ödünç yaptı. Ve **فرس خبوط وخبيط**: ayaklarıyla yeri **يخبط** eder; **العين**’de olduğu gibi. **التهذيب**’de: elleriyle. Ve **المخبط** ( **منبر** gibi): yaprağın onunla **يخبط** edildiği sopadır. Ondandır hadis:  “Onu, kumaşıyla **بمخبط** vuran kumaşı onu düşürdü.”  Çoğulu: **المخابط**. Müellif onu, az sonra bunun ardından istitrad olarak zikretti. Onun şahidi:
  Eşekler için ne olduğunu bilmedi;                      ve **السلم**’in **مخابط**’ını avuçla vurmadı.

Ve **الخبط** — harekeli: ağaç yaprağıdır; **المخابط** ile, yani sopalarla silkelenir; sonra kurutulur, öğütülür, unla yahut başkasıyla karıştırılır; suyla ıslatılır; sonra develere boğazlatılır; Ebû Hanîfe söyledi. Ona bu ad verildi; çünkü sopayla **يخبط** edilir, ta ki dağılsın.
Ve **الخبط**: sopayla **مخبوط** edilmiş her yapraktır; **فعل** manasında **مفعول**; **النفض** ve **الهدم** gibi. Ve o, develerin yemindendir. Ve **الخبط** ayrıca: binek hayvanlarının ayaklarıyla **خبط** edip kırdığı şeydir. Ve **الخبط**: bir yer adıdır; Cüheyne’nin, deniz sahiline bitişik olan **القبلية** tarafında; Medîne-i Münevvere’den — sakin olana en faziletli namaz ve en tam selam üzerine — beş gün mesafededir. Ondandır **سرية الخبط**; onun, sallallahu aleyhi ve sellem’in seriyyelerindendir; emiri Ebû Ubeyde b. Cerrâh’tır; Allah ondan razı olsun. Hicretten sekizinci yılın Receb’inde idi. Sallallahu aleyhi ve sellem onu, muhacir ve ensardan üç yüz kişi içinde gönderdi; onlardan: Ömer b. Hattâb, Allah ondan razı olsun; Cüheyne’den **القبلية** tarafında bir kabileye. Yahut yolda aç kaldıkları için, ta ki **الخبط** yediler; böylece **جيش الخبط** ve **سرية الخبط** diye adlandırıldılar. Ve **الخبيط** ( **أمير** gibi): develerin **خبط** edip yıktığı havuzdur. Ve denildi: onunla adlandırıldı; çünkü çamuru, yapımında ayaklarla **يخبط** edilir. Çoğulu: **خبط**; iki damme ile. Şair dedi:
  Ve yıkılmış **الخبيط**’in kolları gibi bir set.
Leys söyledi. Ebû Mâlik dedi: **الخبيط**: küçük havuzdur. Dedi: ve **الخبيط**: ekşi süt yahut yayık ayranı; üzerine taze süt dökülür; sonra karışıncaya dek vurulur. İnşad etti:
  Yahut **حازر**’den bir avuç **خبيط**.
Ve **الخبيط**: havuzda kalan az sudur; **الصلصلة** gibi; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve denir: kapta sudan bir **خبيط** vardır. İnşad etti:
  Eğer **الدفواء** ve **الضروط** selamet bulursa,
  onların havuzunda bir **خبيط** olur.
**الدفواء** ve **الضروط**: iki dişi devedir. Ve yine **الخبط** ve **الخبطة**. Ve **الخباط** ( **سحابة** gibi): ayakların **خبط**’ından yükselen tozdur. Ve **الخباط** ( **غراب** gibi): delilik gibi bir hastalıktır; fakat o değildir; Cevherî nakletti. **الحاء** ile de rivayet olunur; daha önce geçti. Ve **الخباط** — kesre ile: çiftleşme/koçluk; Kurâ‘dan. Ve **الخباط**: uylukta bir damgadır; Cevherî’nin ve Süheylî’nin **الروض**’da naklettiği gibi; **العين**’de de böyledir. Ve denildi: yüzde olandır; Sîbeveyh hikâye etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, yanağın üstündedir. Cevherî artırdı: enlemesine uzundur. Dedi: o, Benî Sa‘d’ındır. İbnü’r-Rummânî, **الخباط**’ın tefsirinde dedi: Sîbeveyh kitabında: onun yüzdeki damga olduğu; **العلاط** ve **العراض**’ın boyunda olduğu (geçer). Dedi: **العراض** enlemesine olur; **العلاط** boylamasına olur. Sâgânî, Mütenahhil’den inşad etti:
  Bağlarla sıkılmış değil; fakat                      siyah bir **ظهار** giydirildiler; **الخباط** gibi.
Dedi: **غير أرصاف**; yani: ökçe kayışıyla bağlanmış değiller. Dedim: bu beyti, Mütenahhil’in başı şu olan **طائية**’sinde bulmadım:
  **أجدث**’te ve **نعاف عرق**’ta tanıdım                      **النـمـاط**’ın süslemesi gibi işaretler.
O, kırk bir beyittir. Ve sana açıkladığımız üzere, şeyhimizin “yüz” sözüne itirazı yerinde değildir. Çoğul: **خبط**; **كتب** gibi. İbnü’l-A‘râbî, Va‘le el-Cermî’den inşad etti:
  Yoksa Benî’d-Deyyân’a sabahladın mı; açık (yaralı)                      çirkin; dikişi ve **الـخـبـط**’ı kalıcı?

Ve **الخبطة**: “mevsimde isabet eden nezle” — nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu: “kıştan önce”dir; **العين**’in nassı böyledir. **اللسان**’da: “kıştan önce tutan nezle gibi.” İbn Şümeyl dedi: **الخبطة**: nezledir. Adam **خبط** etti; **عني** gibi; o hâlde o **مخبوط**tur; bu mecazdır. Ve **الخبطة**: gölcükte ve kapta suyun kalıntısıdır; üç vecih üzere gelir. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **الخبطة** ve **الخبطة**; ve **الحقلة** ve **الحقلة**; ve **الفرسة** ve **الفراسة**; ve **السحبة** ve **السحابة**: hepsi, gölcükte suyun kalıntısıdır. Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti: kırbada sudan bir **خبطة** vardır; o, yudum ve benzeri gibidir. Ve dedi: onun fiilini bilmedi. Ezherî, Ebû Ubeyd’den nakletti: **الخبطة**: kırbada yahut su tulumunda yahut havuzda kalan bir yudum sudur; onun fiili yoktur. **الصحاح**’ın kenarında — Ebû Zeyd’in “**الجرعة**” sözü yanında — buldum: Ebû Zekeriyyâ dedi: Herevî dedi: Cevherî’nin hattıyla böyledir; ben onu, **الجزعة** gibi zannediyorum; **الزاي** ile ve **الجيم**’in kesresiyle; o, az sudur. Çoğulu: **خبط** ve **خبط**; **عنب** ve **صرد** gibi. İkincisi, **الخبطة**’nın çoğuludur; damme ile; **الجرعة** ve **الجرع** gibi. Ve **الخبطة** — kesre ile — Cevherî’nin kaydettiği üzere; müellifin siyakı fethayı gerektirir; öyle değildir: az süttür; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. Başkası artırdı: kırbada kalır; fiili yoktur. Ve **الخبطة** ayrıca: kapta kalan yemektir; ve yine yemek olmayan (şey) de. İbn Bezrec dedi: “Üzerinde güzel bir **خبطة** var” denir; yani suretinde ve yüz çizgilerinde güzel bir dokunuş. Ve **الخبطة** — kesre ile: kapta kalan her şeyden az şeydir. Ve **الخبطة** — fetha ile: yerde yaygın yağmurdur. Ve denildi: o, zayıf damlalıdır. Ve **الخبطة** — kesre ile: evlerden ve insanlardan bir parçadır; Cevherî nakletti. Ve denir: “Bu, geceden bir **خبطة**’dan sonra oldu”; yani onun baş kısmından sonra; Cevherî nakletti. Ebû’r-Rebî‘ el-Kilâbî dedi: “Bu, geceden bir **خبطة** ve bir **حذفة**’dan sonra oldu”; yani bir parça. Ve **الخبطة**: yerde kalan az ot; yahut kırbada kalan az süt; yahut sudandır: **الرفض**; o, kırbanın, gölcüğün ve kabın üçte biri ile yarısı arasındadır; Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti. Onun nassı: “Sudan **الخبط**: **الرفض**” — Cevherî’nin hattıyla böyle bulundu. Şerh edenler dedi: doğrusu: **الخبطة**. Başkası dedi: kapta **خبط** ve **خبيط** vardır; o: yarı kadar (dır). Ve denir: “**خبطة خبطة** geldiler”; yani parça parça; yahut grup grup. Çoğulu: **خبط**; **عنب** gibi; Cevherî nakletti. Şair dedi:
  Sana **خبطا** gelen bir boşluğa ürk;
  gece ve gündüz gibi karıştı.
Ve **الخباط** ( **رمان** gibi): balıktan bir türdür; **الكنعد**’ın yavruları. Eğer “bir tür” lafzını düşürseydi daha iyi olurdu; çünkü İbn Abbâd dedi: balıktan **الخباط**: **الكنعد**’ın küçük yavrularıdır. Ve **الأخبط**: ayaklarıyla yeri vuran kimsedir. Şairin sözünde zaruret olarak **طاء**’ını şeddeli yaptı:
  Bizden; ve inişin nihayetini uzat;
  **الخوالع** sahibi kısa **الأخبط**.
Çoğulu: **خبط**; damme ile; **أحمر** ve **حمر** gibi. Ve **المخبط** ( **محسن** gibi): **المطرق**; İbn Abbâd’dan. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:  “Onlar, ancak, kendisini şeytanın dokunuştan **يتخبطه** ettiği kimsenin kalktığı gibi kalkarlar.”  yani delinin, deliliği hâlinde, yere serilip düşürüldüğü zaman kalktığı gibi. **المس**: deliliktir. “Falanın üzerinde **خبطة** vardır **من المس**” denir. Ve denir: “Şeytan onu **تخبطه** etti”: onu çiğnedi de yere serdi. Yahut “onu **يتخبطه** eder”: onu, aklını karıştırmasıyla bozar. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Falan, kör deve **خبط**’ı gibi **يخبط** eder.” Cevherî dedi: o, görmesinde zayıflık olan dişi devedir; yürüdüğü zaman **تخبط** eder; hiçbir şeyden sakınmaz; bu mecazdır. Züheyr dedi:

  Ölümleri, kör devenin **خبط**’ı gibi gördüm; kimi vurursa onu öldürür; kimi ıskalarsa yaşar da ihtiyarlayıp çöker.
Diyor ki: onu, develerden kör devenin **خبط**’ı gibi mahlûku **تخبط** eder gördüm; kimini öldürür; kimini hastalandırır da iyileşir; ihtiyarlık onun sonudur; sonra ölüm. Bunun benzeri: “Falan, körlük içinde **يخبط** eder”: eğer cehaletle bindiği şeye binerse. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde:  “**خباط عشوات**”  yani karanlıkta **يخبط** eder; o, geceleyin lambasız yürüyendir; şaşırır ve sapar; belki bir kuyuya yuvarlanır. Ve **المخبطة**: değnek ve sopadır. Kesîr dedi:
  Evinden çıktığında, onun önünde durur                      bir **مخبطة** ile: “Ey Hasan, kimi vuruyorsun?”
Yani kocası onu **يخبط** eder. Şöyle de rivayet olunur:
  Beni açıkta görünce, onun önünde durur                      bir **مخبطة** ile: “Ey Hasan, kimi vuruyorsun?”
Ve onun için **اختبط له خبطا**: **خبط** gibi. Ve dişi deve **يختبط الشوك** eder; yani onu yer. Sa‘leb inşad etti:
  İki **نيرين** üzerinde **حوكت** oldu; o vakit **تحاك** eder;
  Dikeni **تختبط** eder ve **تشاك** olmaz.
Yani ona eziyet etmez. “İki **نيرين** üzerinde **حوكت** oldu” demek: o, güçlü, yağı sıkı ve dolgun (dur). Ve denir: “Ben bilmiyorum, gecenin hangi **خابط**’ı o”; yahut “gecenin hangi **خابط**’ı o”; yani hangi insan. Cevherî nakletti; bu mecazdır. Ve **الخبط** iki elle; mızrak (vurması) iki ayakla gibidir. Ve **خباطة** — damme ile — bir özel isim: ahmaktır; denize “**خضارة**” dedikleri gibi. Ve **الخبطة** — fetha ile: cin dokunuşudur. Ebû Mâlik dedi: “Falanı **اختبطت** ettim; ve onun iyiliğini **اختبطت** ettim; o da beni hayırla **اختبطني** etti” denir. İbn Berrî dedi: Ebû Zeyd, şairin sözünü inşad etti:
  Ve ben, **الرفود** ihsanıyla cimrilik ederse,                      eski maldan bir **مختبط**’a elbette (veririm), uzak (tutmam).
Yani ihsan sahibi ihsanıyla cimrilik ederse, ben cimrilik etmem; bilakis benden isteyen için **مختبط** olurum; ve ona eski malımdan veririm; yani kadim. Ve **المخبط** ( **محسن** gibi): daha önce tanışıklık olmaksızın ihsan talep edendir; bu mecazdır; yaprak **خابط**’ına yahut gece **خابط**’ına benzetildi. Ondandır İbn Âmir hadisi; öldüğü hastalığında ona denildi:  “Sen misafire ikram eder ve **المخبط**’a verirdin.”  Ve **الخبطة** — kesre ile: her şeyden bir parçadır. Ve **الخبط** — kesre ile: havuzda az sudur. Ve **الخبيط**: sudan **الرفض**’tır; o, yarı kadar (dır); İbnü’s-Sikkît’ten; **كالخبيطة**; **الهاء** ile. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Beni, **خبيطتي**’mi isteyen biri mi gözetledi?                      yoksa avlum ve mekânım mı özür diledi?
Ve **الخبطة** — fetha ile: aygırın dişi deveye vuruşudur. Zü’r-Rumme, bir deveyi vasfederek dedi:
  Uzak bir yarıktan çıkan; siniri (kopacak gibi);                      ve **الشول** içinde, **الطرق**’un **ناجله**’sinin **خبطة**’sına razı olur.

Ve **الخابط**: başta iki vuruştur. Ve “Falanca kapıya **خبط** etti”: vurdu (tıklattı). Ve Ebû Süleymân **الخباط** (Şeddâd gibi): tâbiîdir; Ebû Hureyre’den (rivayet eder); ondan da Yezîd b. İyâd (rivayet etmiştir). Ve Sumeyye bint **خباط**: Ammâr b. Yâsir’in annesi; Âl-i Mahzûm’un mevlası; Allah uğrunda o, oğlu ve kocası Yâsir azap görürdü. Ve Îsâ b. Ebî Îsâ **الخباط**: Şa‘bî’den rivayet etti. Ve Ebû **خابط** el-Kelbî: onun sohbeti (sahâbeliği) vardır; adı Cenâb’dır; ondan oğlu **خابط** rivayet etti; Hâfız bunu **التبصير**’de nakletti; Zehebî ve İbn Fehd onu ihmal etti. Evet, **الجيم** harfinde “Cenâb el-Kelbî”yi, fetih Müslümanlarından olarak, Ebû Amr’dan (rivayetle) zikrettiler; künyesini zikretmediler; belki de odur. Ve **خباط** (Gurâb gibi): Şâfiî, dekkâk fakih Ebû Bekir Muhammed b. Muhammed’in lakabıdır; lakab mefhumunu söyleyen; Hâfız onu ضبط etti. Ve “**خبط** etti damar”: vurdu. Ve onu **استخبطه**: onu bir vasıta olmaksızın istedi. Ve “Onların içinde hayırla **خبط** etti”: onlara fayda verdi; bu mecazdır. Ve denir ki: “Onun ne **خابط**ı vardır ne de **ناطح**ı”; yani ne deve ne de öküz; hiçbir şeyi olmayan kimse için. Ve bu mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبَطَ
1 خَبَطَ خبط , aor. خَبِطَ , (Msb, K, TA,) inf. n. خَبْطٌ, (Msb, TA, &c.,) He struck, or beat, (Msb, TA,) anything: (TA:) or he struck, or beat, it, or him, vehemently: (M, K, TA:) or خَبْطٌ signifies a camel's striking, or beating, a thing with his fore foot: (T, TA:) or in the cases of beasts, (دَوَابّ, [generally meaning horses and mules and asses,]) the striking, or beating, with the fore feet; not with the hind feet: and in the case of the camel, with the fore foot and the hind foot: or vehement treading; or of the fore feet of beasts (دوابّ): (TA:) or, accord. to the Keshshلf, the act of striking, or beating, in a way that is not right: or, as some say, the going, or journeying, upon what is not the middle, or main part, of the road, or what is not the main road, or upon a road not open to view: or continuous, or consecutive, striking, or beating, in different ways: and afterwards tropically applied to any (tropical:) beating, or striking, that is not approved: or originally, the striking, or beating, with the fore foot or the hind foot, and the like: (MF, TA:) with the fore feet or legs, it is like رَمْحٌ with the hind feet or legs. (TA.) You say, of a camel, خَبَطَ الأَرْضَ, (Msb,) or خَبَطَ الأَرْضَ بِيَدِهِ, (S, K,) inf. n. as above, (S,) He struck, or beat, the ground with his fore foot: (S, Msb:) or he struck, or beat, vehemently the ground with his fore foot; and ↓ تخبّط and ↓ اختبط signify the same: (K:) it is said in the O that خَبَطَهُ signifies he struck him with his fore foot, or hand, and prostrated him, as also ↓ تخبّطهُ: and ↓ اختبط, said of a camel, is syn. with خَبَطَ: and in the T, that بِرِجْلِهِ ↓ تَخَبَّطَنِى is syn, with خَبَطَنِى. (TA.) Hence the trad., لَا تَخْبِطُوا خَبْطَ الجَمَلِ [lit. Ye shall not beat the ground as the camel does with his fore foot in rising]; meant to forbid a man's putting forward his foot in rising from prostration [in prayer]. (TA.) And خَبَطَهُ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) signifies also He trod him, or it, vehemently, (K, TA,) as the camel does with his fore foot. (TA.) ― -b2- Hence, (S,) فُلَانٌ يَخْبِطُ خَبْطَ عَشْوَآءَ (S, * TA) (tropical:) [Such a one goes at random, in a headstrong and reckless manner,] like the weak-sighted she-camel that beats the ground with her fore feet (تَخْبِطُ) as she goes along, not guarding herself from anything. (S, TA.) It is a prov., applied to him who turns away from a thing as though he were not cognizant of it: or to him who is continually falling into a thing. (Har p. 239.) Zuheyr says,
رَأَيْتُ المَنَايَا خَبْطَ عَشْوَآءَ مَنْ تُصِبْ
تُمِتْهُ وَمَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ
 I saw the fates [treading mankind] like the treading of the weak-sighted she-camel; whom they smote, him they killed: and whom they missed, he was made to continue in life so that he lived to extreme old age. (TA, and EM p. 132.) In like manner you say, فُلَانٌ يَخْبِطُ فِى عَمْيَآءَ (tropical:) Such a one undertakes what he undertakes with ignorance. (TA.) And خَبَطَ أَمْرَهُ عَلَى غَيْرِ بَصيرَةٍ (assumed tropical:) [He prosecuted his affair without mental perception, or without certainty]. (S in art. عشو, q. v.) And يَخْبِطُ فِى الظَّلَامِ (tropical:) He goes in the night without a lamp, and so becomes confounded and perplexed, and unable to see his right course, and errs from the way, and perchance may fall into a well. (TA.) And خَبَطَ اللَّيْلَ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He went, or journeyed, in the night without direction. (K, TA.) And بَاتَ يَخْبِطُ الظَّلْمَآءَ (tropical:) [He passed the night traversing the darkness without direction]. (TA.) خَبْطٌ is said to signify (assumed tropical:) The act of journeying, or going, without direction: or upon what is not the middle, or main part, of the road, or what is not the main road. (TA.) ― -b3- [And hence, perhaps,] خَبَطَهُ (tropical:) He asked of him a benefit, or favour, without any tie of relationship; (K, * TA;) as also ↓ اختبطهُ: (IB, K:) or this is from خَبْطُ وَرَقِ الشَّجَرِ [explained in what follows]: (Har p. 425:) or the latter, [or both,] he came to him seeking his beneficence without any such tie: (S:) or he came to him seeking a gift; because he who does so must beat the ground with his feet: (IF:) and you also say, مَعْرُوفَهُ ↓ اختبط. (Aboo-Mلlik, TA.) [The latter verb is the more common. See also 10.] ― -b4- And (tropical:) He conferred a benefit upon him without there having been any acquaintance between them, (S, K, TA,) and without there being anything to draw them near, and without there being any relationship: (TA:) and خَبَطَهُ بِخَيْرِ signifies the same: (TA:) or he bestowed on him a benefit, (K, TA,) being asked: (TA:) and you say also, بِخَيْرٍ ↓ اختبطهُ: (Aboo-Mلlik, TA:) and خَبَطَ فِيهِمْ بِخَيْرٍ signifies (assumed tropical:) He benefited them. (TA.) 'Alkameh Ibn-'Abadeh says, (S, TA,) praising El-Hلrith Ibn-AbeeShemir, (TA,)
وَفِى كُلِّ حَىٍّ قَدْ خَبَطْتَ بِنِعْمَةٍ
(assumed tropical:) [And upon every tribe thou hast conferred benefit, app. meaning without being related to them]: (S, TA:) but it is said in a marginal note to the S, that خَبَطَّ would be better; and so it is accord. to one relation: in the L, however, it is said that خَبَتَّ would be more agreeable with analogy. (TA.) Accord. to AZ, خَبَطْتُ الرَّجُلَ, inf. n. خَبْطٌ, signifies (assumed tropical:) I held loving communion, commerce, or intercourse, with the man. (TA.) ― -b5- [In respect of the places which I have given to the abovementioned significations of asking and conferring a benefit, I have followed the opinion of IF; but it is said in the TA, and, I think, with greater probability, that they are from what here next follows.] ― -b6- خَبَطَ الوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ, aor. خَبِطَ , (Msb,) inf. n. خَبْطٌ, (Lth, T, Msb,) He made the leaves to fall from the trees: (Msb:) or he beat the leaves of the trees, (Lth, T,) meaning large trees of the kind called طَلْح, [acacia, or mimosa, gummifera,] with a staff, or stick, (Lth,) so that they fell off, or became scattered, (Lth, T,) after which he gave them as food to camels; (Lth;) refrainfrom injuring thereby the trunks and branches of the trees: (T:) and لَهُ خَبَطًا ↓ اختبط signifies the same as خَبَطَ. (TA.) And خَبَطَ الشَّجَرَةَ, (S, K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (S,) He beat the tree with a staff, or stick, in order that its leaves might fall off: (S:) or he bound the tree, and then made its leaves to fall, (K, TA,) by beating it with a staff, or stick, to give them as food to camels and other beasts. (TA.) The leaves are stored up for the camels; and in wintertime are bruised, or broken up, for them, and moistened with water, and given to them as fodder. (Har p. 218.) Mohammad was asked, Does الغَبْط [i. e. “ the wishing for a blessing on the condition that it shall not become transferred from its possessor ”] injure [its author]? and he answered, لَا اـِلَّا كَمَا يَضُرُّ العِضَاهَ الخَبْطُ [No, save as the beating off the leaves injures the trees called 'idلh]; i. e., it only diminishes, without annulling, its author's recompense, like the beating off the leaves of the 'idلh, without cutting them down and extirpating them; for the leaves will grow again. (TA.) [See also art. غبط.] ― -b7- Hence, (A, TA,) خَبَطَ القَوْمَ بِسَيْفِهِ (tropical:) He struck the people with his sword. (A, K, TA.) ― -b8- خَبَطَهُ الشَّيْطَانُ (tropical:) The devil touched him with a hurt, (K, TA,) so as to corrupt him, or disorder him, and render him insane; (TA;) as also ↓ تخبّطهُ: (K, TA:) or the latter, [which is the more common,] the devil corrupted him, or disordered him: (S, Mgh, Msb: *) lit., struck him: (Mgh, Msb:) or prostrated him, and sported with him: or trampled upon him, and prostrated him. (TA.) It is said in the Kur [ii. 276], ↓ لَا يَقُومُونَ اـِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ (tropical:) [They shall not rise save as he riseth whom the devil prostrateth by reason of possession, or insanity]; i. e., as he who is affected by diabolical possession rises, in his state of possession, when he is prostrated, and falls: or it means, whom the devil corrupts, or disorders, by rendering him insane. (K, * TA.) [You say also, of a drug, العَقْلَ ↓ خبّط (assumed tropical:) It disordered the intellect: see the act. part. n., below.] ― -b9- خَبَطَ also signifies (assumed tropical:) He (a man) threw himself down (S, L, K) where he was, (S, L,) to sleep, (S, K,) or and slept. (L.) And (assumed tropical:) He (a man) slept. (A' Obeyd, TA.) In the K, قَامَ is erroneously put for نَامَ. (TA.) ― -b10- خَبَطَ عَلَى البَابِ He knocked upon the door, or at the door. (TA.) ― -b11- خَبَطَ العِرْقُ The vein beat, or pulsated. (TA.)

2 خَبَّطَ see 1, near the end of the paragraph.

تخبّط
5 تخبّط تخبط خبط It was, or became, in a state of commotion, agitation, convulsion, tumult, or disturbance; syn. اِضْطَرَبَ. (Az, TA in art. حبط.) -A2- It is also trans.: see 1; second sentence, in three places; and again, near the end of the paragraph, in two places.

8 اـِخْتَبَطَ see 1, in six places. ― -b2- You say also, النَّاقَةُ تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ (assumed tropical:) The she-camel eats the thorns. (Th, TA.)

استخبطهُ
10 استخبطهُ استخبطه استخبطة (assumed tropical:) He asked of him a means of access, nearness, intimacy, or ingratiation. (TA.)

خَبَطٌ
خَبَطٌ خبط What is beaten by beasts, (K, TA,) with their feet, (TA,) and broken. (K, TA.) ― -b2- Leaves (Msb, K) of any kind (K) that have been made to fall from a tree; (Msb, K;) by its being beaten with a staff, or stick; (K, * TA;) used as food for camels: (TA:) and leaves that have been beaten off with staves, or sticks, then dried, and ground, and mixed with flour or other substance, and beaten with the hand, and moistened in a basin, with water, until they have become viscous, or cohesive, when they are put into the mouths of camels. (AHn, K.) The word is of the measure فَعَلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, like many other instances that have been heard, (Msb,) as نَفَضٌ and هَدَمٌ. (TA.)

خَبْطَةٌ
خَبْطَةٌ خبط خبطه خبطة (tropical:) A touch, or stroke, of diabolical possession, or insanity. (TA.) You say also, بِفُلَانٍ خَبْطَةٌ بِالمَسِّ (tropical:) [In such a one is a touch of diabolical possession, or insanity]. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A single act of a stallion-camel's covering of the female. (TA.)

خُبَاطٌ
خُبَاطٌ خباط A certain malady, (K,) like diabolical possession, or insanity, (S, K,) but not identical therewith: (S, TA:) the word is also related with ح (TA.) [See also حُبَاطٌ.]

فَرَسٌ خَبُوطٌ
فَرَسٌ خَبُوطٌ فرس خبوط and ↓ خَبِيطٌ A horse that strikes, or beats, with his hind feet: (K:) or with his fore feet. (T, TA.)

خَبِيطٌ
خَبِيطٌ خبيط A watering-trough beaten by the feet of the camels, and so demolished: (K:) or a wateringtrough; so called because its clay is beaten with the feet at its construction: (TA:) or a small watering-trough: (Aboo-Mلlik, TA:) pl. خُبُطٌ (K.) ― -b2- See also خَبُوطٌ.

خُبَاطَةٌ
خُبَاطَةٌ خباط خباطه خباطة , determinate, [and imperfectly decl.,] (assumed tropical:) The stupid: like خُضَارَةٌ applied to “ the sea. ” (TA.)

خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ
خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ ذ (tropical:) One who [frequently] goes in the night without a lamp, and so becomes confounded and perplexed, and unable to see his right course, and errs from the way, and perchance may fall into a well: occurring in a trad. of ' Alee. (TA.)

خَابِطٌ
خَابِطٌ خابط Going, or journeying, without direction: or one who beats the ground with his foot, and knows not in what land he is going; either because of the darkness or because he is blind. (Har p. 55.) You say, مَا أَدْرِى أَىُّ خَابِطِ لَيْلٍ هُوَ, (S, TA,) and أَىُّ خَابِطِ اللَّيْلِ, (TA,) (tropical:) I know not what man he is. (S, TA.) ― -b2- مَا لَهُ خَابِطٌ وَلَا نَاطِحٌ, (tropical:) He has not a camel nor a bull; meaning he has not anything. (TA.) ― -b3- خَابِطٌ also signifies A beating, or throbbing, in the head. (TA.)

أَخْبَطُ
أَخْبَطُ ذ That strikes, or beats, (K, TA,) the ground, (TA,) with his feet: (K, TA:) by poetic license written أَخْبَطُّ: (TA:) pl. خُبْطٌ. (K.)

مُخْبِطٌ
مُخْبِطٌ مخبط Still; motionless; like مُخْبِتٌ: (TA in art. خمد:) or i. q. مُطْرِقٌ [silent; not speaking: or lowering his eyes, looking towards the ground]. (JK, K, TA. [In the CK, مُخْبَط and مُطْرَق.]) ― -b2- See also مُخْتَبِطٌ.

مِخْبَطٌ
مِخْبَطٌ مخبط A staff, or stick, with which the leaves of trees are beaten off: (K:) and ↓ مِخْبَطَةٌ, also, signifies a staff, or stick; and a rod, or twig: (TA:) pl. of the former, مَخَابِطُ. (K, TA.)

مِخْبَطَةٌ
مِخْبَطَةٌ مخبط مخبطه مخبطة : see what next precedes.

مُخَبِّطٌ لِلْعَقْلِ
مُخَبِّطٌ لِلْعَقْلِ مخبط للعقل [Disordering the intellect; said of a drug]. (K in art. بنج.)

مُخْتَبِطٌ
مُخْتَبِطٌ مختبط (tropical:) One who asks [a benefit or favour] of another without there being anything to draw him near, and without acquaintance. (JK, TA. * [In the latter, ↓ مُخْبِطٌ, which is doubtless a mistake, is explained in one place as signifying (tropical:) One who seeks a gift without any previous acquaintance.])

##### Türkçe

**خَبَطَ**
1 **خَبَطَ** **خبط** , muzâri‘ı **خَبِطَ** , (Msb, K, TA,) mastar ismi **خَبْطٌ**, (Msb, TA, &c.,) O, herhangi bir şeyi vurdu, ya da dövdü: (TA:) yahut onu, ya da onu (bir kimseyi), şiddetle vurdu, ya da dövdü: (M, K, TA:) yahut **خَبْطٌ**, devenin ön ayağıyla bir şeyi vurması, ya da dövmesi demektir: (T, TA:) yahut hayvanlar ( **دَوَابّ**, [genellikle atlar, katırlar ve eşekler mânâsına gelir]) hakkında, ön ayaklarla vurma, ya da dövme; arka ayaklarla değil: ve deve hakkında, ön ayakla ve arka ayakla: yahut şiddetli çiğneme; yahut hayvanların ( **دوابّ** ) ön ayaklarının (şiddetli) vurması: (TA:) yahut Keşşâf’a göre, doğru olmayan bir tarzda vurma, ya da dövme fiili: yahut bazılarınca, yolun orta, ya da ana kısmı olmayan şey üzerinde, yahut ana yol olmayan şey üzerinde, yahut görünüşe açık olmayan bir yol üzerinde gitme, ya da yolculuk etme: yahut çeşitli tarzlarda sürekli, ya da ardışık vurma, ya da dövme: ve sonra mecazen, hoş görülmeyen her (mecazî:) dövme, ya da vurma için kullanılmıştır: yahut aslında, ön ayakla yahut arka ayakla vurma, ya da dövme ve benzeri: (MF, TA:) ön ayaklar yahut bacaklarla (olanı), arka ayaklar yahut bacaklarla olan **رَمْحٌ** gibidir. (TA.) Deve hakkında, **خَبَطَ الأَرْضَ**, (Msb,) yahut **خَبَطَ الأَرْضَ بِيَدِهِ**, (S, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (S,) O, ön ayağıyla yere vurdu, ya da dövdü: (S, Msb:) yahut ön ayağıyla yere şiddetle vurdu, ya da dövdü; ve ↓ **تخبّط** ve ↓ **اختبط** aynı mânâya gelir: (K:) O’da, **خَبَطَهُ** “onu ön ayağıyla, yahut eliyle vurdu ve onu yere serdi” demektir; bunun gibi ↓ **تخبّطهُ** da: ve ↓ **اختبط**, deve hakkında söylendiğinde, **خَبَطَ** ile eş anlamlıdır: ve T’de, **بِرِجْلِهِ ↓ تَخَبَّطَنِى** ifadesinin **خَبَطَنِى** ile eş anlamlı olduğu (söylenir). (TA.) Buradan hadîs: **لَا تَخْبِطُوا خَبْطَ الجَمَلِ** [lafzen: “Devenin kalkarken ön ayağıyla yaptığı gibi yere vurmayın”]; bununla, secdeden kalkarken bir kimsenin ayağını öne uzatması yasaklanmıştır. (TA.) Ve **خَبَطَهُ**, (K, TA,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) ayrıca “onu, ya da onu (bir şeyi), devenin ön ayağıyla yaptığı gibi, şiddetle çiğnedi” demektir. (TA.) ― -b2- Buradan, (S,) **فُلَانٌ يَخْبِطُ خَبْطَ عَشْوَآءَ** (S, * TA) (mecaz:) [Böyle biri rastgele, inatçı ve pervasız bir tarzda gider,] zayıf görüşlü dişi deve gibi; o, yürürken ön ayaklarıyla yere vurur ( **تَخْبِطُ** ), kendini hiçbir şeyden sakınmaz. (S, TA.) Bu, bir darb-ı meseldir; bir şeyden, sanki onu bilmiyormuş gibi yüz çevirene uygulanır: yahut bir şeye durmadan düşüp duran kimseye. (Har p. 239.) Züheyr der ki,
رَأَيْتُ المَنَايَا خَبْطَ عَشْوَآءَ مَنْ تُصِبْ
تُمِتْهُ وَمَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ
Ben kaderleri, zayıf görüşlü dişi devenin çiğnemesi gibi [insanları çiğner] gördüm; kimi vururlarsa onu öldürürler: ve kimi ıskalarlar ise, ona ömür uzatılır da aşırı ihtiyarlığa erişir. (TA, ve EM p. 132.) Bunun gibi sen dersin: **فُلَانٌ يَخْبِطُ فِى عَمْيَآءَ** (mecaz:) Böyle biri, üstlendiği şeyi cehaletle üstlenir. (TA.) Ve **خَبَطَ أَمْرَهُ عَلَى غَيْرِ بَصيرَةٍ** (varsayılan mecaz:) [İşini zihnî idrak olmaksızın, yahut kesinlik olmaksızın yürüttü]. (S, md. **عشو**, bk.) Ve **يَخْبِطُ فِى الظَّلَامِ** (mecaz:) O, gecede lambasız gider; böylece şaşırır ve bocalar, doğru yolunu göremez, yoldan sapar ve belki bir kuyuya düşebilir. (TA.) Ve **خَبَطَ اللَّيْلَ**, (K, TA,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) O, gecede yönsüz gitti, yahut yolculuk etti. (K, TA.) Ve **بَاتَ يَخْبِطُ الظَّلْمَآءَ** (mecaz:) [O, geceyi yönsüz olarak karanlığı aşarak geçirdi]. (TA.) **خَبْطٌ**’un (varsayılan mecaz:) “yönsüz yolculuk etme, yahut gitme” mânâsına geldiği söylenir: yahut yolun orta, ya da ana kısmı olmayan şey üzerinde, yahut ana yol olmayan şey üzerinde (gitme). (TA.) ― -b3- [Ve buradan, belki,] **خَبَطَهُ** (mecaz:) O, ondan, arada hiçbir akrabalık bağı olmaksızın bir fayda, yahut iyilik istedi; (K, * TA;) bunun gibi ↓ **اختبطهُ**: (IB, K:) yahut bu, **خَبْطُ وَرَقِ الشَّجَرِ**’dendir [aşağıda açıklanacaktır]: (Har p. 425:) yahut ikincisi, [yahut ikisi de,] ona, böyle bir bağ olmaksızın ihsanını talep ederek geldi: (S:) yahut ona, bir bağış talep ederek geldi; çünkü bunu yapan kimse ayaklarıyla yere vurmak zorundadır: (IF:) ve sen ayrıca dersin: **مَعْرُوفَهُ ↓ اختبط**. (Aboo-Mâlik, TA.) [İkinci fiil daha yaygındır. 10’a da bak.] ― -b4- Ve (mecaz:) Aralarında hiçbir tanışıklık bulunmaksızın, (S, K, TA,) ve onları birbirine yaklaştıracak bir şey bulunmaksızın, ve aralarında hiçbir akrabalık bulunmaksızın ona bir iyilikte bulundu: (TA:) ve **خَبَطَهُ بِخَيْرِ** aynı mânâya gelir: (TA:) yahut ona, (K, TA,) istenmiş olarak bir iyilik verdi: (TA:) ve sen ayrıca dersin: **بِخَيْرٍ ↓ اختبطهُ**: (Aboo-Mâlik, TA:) ve **خَبَطَ فِيهِمْ بِخَيْرٍ** (varsayılan mecaz:) “onlara fayda sağladı” demektir. (TA.) ‘Alkame b. ‘Abade der ki, (S, TA,) El-Hâris b. Ebî Şemir’i överken, (TA,)
وَفِى كُلِّ حَىٍّ قَدْ خَبَطْتَ بِنِعْمَةٍ
(varsay. mecaz:) [Ve her kabile üzerine bir nimetle iyilikte bulundun; görünüşe göre onlarla akraba olmaksızın]: (S, TA:) fakat S’ye kenar notunda, **خَبَطَّ**’ın daha iyi olacağı söylenmiştir; ve bir rivayete göre de böyledir: ancak L’de, kıyasla daha uygun olanın **خَبَتَّ** olacağı söylenir. (TA.) AZ’ye göre, **خَبَطْتُ الرَّجُلَ**, mastar ismi **خَبْطٌ**, (varsayılan mecaz:) “adamla sevgiyle ünsiyet kurdum, alışveriş/temas ettim, yahut ilişki kurdum” demektir. (TA.) ― -b5- [Yukarıda anılan “fayda isteme” ve “fayda verme” mânâlarına verdiğim yerler hususunda IF’nin görüşünü izledim; fakat TA’da, ve bence daha kuvvetli ihtimalle, onların burada hemen sonra gelen şeyden olduğu söylenir.] ― -b6- **خَبَطَ الوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ**, muzâri‘ı **خَبِطَ**, (Msb,) mastar ismi **خَبْطٌ**, (Lth, T, Msb,) O, yaprakları ağaçlardan düşürdü: (Msb:) yahut ağaçların yapraklarını, (Lth, T,) **طَلْح** denilen türden büyük ağaçları (Lth,) bir değnek yahut sopayla (Lth) dövdü; böylece yapraklar düştü yahut dağıldı; (Lth, T,) sonra onları develere yem olarak verdi; (Lth;) bununla birlikte ağaçların gövdelerine ve dallarına zarar vermekten sakınarak: (T:) ve **لَهُ خَبَطًا ↓ اختبط** “**خَبَطَ** ile aynı” demektir. (TA.) Ve **خَبَطَ الشَّجَرَةَ**, (S, K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (TA,) mastar da öyle, (S,) O, yaprakları düşsün diye ağacı bir değnek yahut sopayla dövdü: (S:) yahut ağacı bağladı, sonra yapraklarını, (K, TA,) bir değnek yahut sopayla döverek düşürdü; onları develere ve diğer hayvanlara yem olarak vermek için. (TA.) Yapraklar develer için depolanır; kış vaktinde onlar için ezilir yahut ufalanır, suyla ıslatılır ve yem olarak verilir. (Har p. 218.) Muhammed’e soruldu: **الغَبْط** [yani “bir nimeti, sahibinden gitmemesi şartıyla temenni etmek”] sahibine zarar verir mi? O da cevap verdi: **لَا اـِلَّا كَمَا يَضُرُّ العِضَاهَ الخَبْطُ** [Hayır; ancak **الخَبْط**’ın **العِضَاهَ** denilen ağaçlara zarar verdiği kadar]; yani, sahibinin sevabını iptal etmeksizin yalnızca azaltır; tıpkı **العِضَاهَ**’ın yapraklarını döküp onları kesip kökünden sökmeden (yaprak dövmenin) olması gibi; çünkü yapraklar yeniden biter. (TA.) [Md. **غبط**’a da bak.] ― -b7- Buradan, (A, TA,) **خَبَطَ القَوْمَ بِسَيْفِهِ** (mecaz:) O, kavmi kılıcıyla vurdu. (A, K, TA.) ― -b8- **خَبَطَهُ الشَّيْطَانُ** (mecaz:) Şeytan ona bir zarar dokundurdu, (K, TA,) onu bozacak yahut düzenini bozacak ve onu delirtecek şekilde; (TA;) bunun gibi ↓ **تخبّطهُ**: (K, TA:) yahut ikincisi, [daha yaygın olan,] şeytan onu bozdu yahut düzenini bozdu: (S, Mgh, Msb: *) lafzen, onu vurdu: (Mgh, Msb:) yahut onu yere serdi ve onunla oynadı: yahut onu çiğnedi ve yere serdi. (TA.) Kur’ân’da [ii. 276] şöyle denir: ↓ **لَا يَقُومُونَ اـِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ** (mecaz:) [Onlar, ancak şeytanın dokunuş sebebiyle yere serdiği kimsenin kalktığı gibi kalkarlar]; yani, şeytan çarpmasına uğramış kimsenin, çarpılmış hâlinde, yere serilip düşerken kalkması gibi: yahut mânâsı, şeytanın onu delirtmek suretiyle bozması yahut düzenini bozmasıdır. (K, * TA.) [Sen ayrıca, bir ilaç hakkında, **العَقْلَ ↓ خبّط** (varsayılan mecaz:) “aklı bozdu” dersin: aşağıda ism-i fâile bak.] ― -b9- **خَبَطَ** ayrıca (varsayılan mecaz:) O (bir adam), (S, L, K) bulunduğu yerde, (S, L,) uyumak için, (S, K,) kendini yere attı; yahut uyudu. (L.) Ve (varsayılan mecaz:) O (bir adam) uyudu. (A‘ Obeyd, TA.) K’da, yanlışlıkla **قَامَ**, **نَامَ** yerine konmuştur. (TA.) ― -b10- **خَبَطَ عَلَى البَابِ** O, kapıyı çaldı, yahut kapıda vurdu. (TA.) ― -b11- **خَبَطَ العِرْقُ** Damar attı, yahut nabız attı. (TA.)

2 **خَبَّطَ** 1’e bak; paragrafın sonuna yakın.

**تخبّط**
5 **تخبّط** **تخبط** **خبط** O, kargaşa, çalkantı, kasılma, gürültü, yahut bozulma hâlinde oldu, yahut hâline geldi; eş anlamlısı **اِضْطَرَبَ**. (Az, TA md. حبط.) -A2- Ayrıca geçişli olur: 1’e bak; ikinci cümle, üç yerde; ve yine paragrafın sonuna yakın, iki yerde.

8 **اـِخْتَبَطَ** 1’e bak; altı yerde. ― -b2- Sen ayrıca dersin: **النَّاقَةُ تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ** (varsayılan mecaz:) Dişi deve dikenleri yer. (Th, TA.)

**استخبطهُ**
10 **استخبطهُ** **استخبطه** **استخبطة** (varsayılan mecaz:) O, ondan bir erişim yolu, yakınlık, ünsiyet, yahut gönül alma (kendini sevdirtme) istedi. (TA.)

**خَبَطٌ**
**خَبَطٌ** **خبط** Hayvanların, (K, TA,) ayaklarıyla, (TA,) vurup kırdığı şey. (K, TA.) ― -b2- Herhangi bir türden (K) yapraklar (Msb, K) ki bir ağaçtan düşürülmüştür; (Msb, K;) onun bir değnek yahut sopayla dövülmesiyle; (K, * TA;) develere yem olarak kullanılır: (TA:) ve değneklerle yahut sopalarla dövülüp düşürülmüş, sonra kurutulmuş, öğütülmüş, un yahut başka bir maddeyle karıştırılmış, elle yoğrulmuş, bir leğende suyla ıslatılmış; yapışkan yahut birbirine tutunur hâle gelince develerin ağızlarına konulan yapraklar. (AHn, K.) Kelime, **مَفْعُولٌ** vezninin mânâsında **فَعَلٌ** veznindedir; işitilmiş birçok başka örnek gibi, (Msb,) **نَفَضٌ** ve **هَدَمٌ** gibi. (TA.)

**خَبْطَةٌ**
**خَبْطَةٌ** **خبط** **خبطه** **خبطة** (mecaz:) Şeytan çarpmasının, yahut deliliğin bir dokunuşu, yahut darbesi. (TA.) Sen ayrıca dersin: **بِفُلَانٍ خَبْطَةٌ بِالمَسِّ** (mecaz:) [Falanda şeytan çarpmasının yahut deliliğin bir dokunuşu vardır]. (TA.) ― -b2- (varsayılan mecaz:) Bir aygır devenin dişiyi bir defa aşması. (TA.)

**خُبَاطٌ**
**خُبَاطٌ** **خباط** Şeytan çarpmasına yahut deliliğe benzeyen, (S, K,) fakat onunla aynı olmayan bir hastalık: (S, TA:) kelime **ح** ile de rivayet edilmiştir. (TA.) [**حُبَاطٌ**’a da bak.]

**فَرَسٌ خَبُوطٌ**
**فَرَسٌ خَبُوطٌ** **فرس خبوط** ve ↓ **خَبِيطٌ** Arka ayaklarıyla vuran, yahut döven bir at: (K:) yahut ön ayaklarıyla. (T, TA.)

**خَبِيطٌ**
**خَبِيطٌ** **خبيط** Develerin ayaklarıyla dövülmüş ve böylece yıkılmış bir suluk: (K:) yahut bir suluk; yapımında çamuru ayaklarla dövüldüğü için böyle adlandırılmıştır: (TA:) yahut küçük bir suluk: (Aboo-Mâlik, TA:) çoğulu **خُبُطٌ** (K.) ― -b2- **خَبُوطٌ**’a da bak.

**خُبَاطَةٌ**
**خُبَاطَةٌ** **خباط** **خباطه** **خباطة** , belirli, [ve eksik i‘râblı,] (varsayılan mecaz:) Ahmak; “deniz”e uygulanan **خُضَارَةٌ** gibi. (TA.)

**خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ**
**خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ** ذ (mecaz:) Geceleyin [sıkça] lambasız giden; böylece şaşırıp bocalayan, doğru yolunu göremeyen, yoldan sapan ve belki bir kuyuya düşebilen kimse: ‘Alî’den bir hadîste geçer. (TA.)

**خَابِطٌ**
**خَابِطٌ** **خابط** Yönsüz giden, yahut yolculuk eden: yahut ayağıyla yere vuran ve hangi diyarda gittiğini bilmeyen kimse; ya karanlıktan dolayı ya da kör olduğu için. (Har p. 55.) Sen dersin: **مَا أَدْرِى أَىُّ خَابِطِ لَيْلٍ هُوَ**, (S, TA,) ve **أَىُّ خَابِطِ اللَّيْلِ**, (TA,) (mecaz:) Ben onun ne adam olduğunu bilmem. (S, TA.) ― -b2- **مَا لَهُ خَابِطٌ وَلَا نَاطِحٌ**, (mecaz:) Onun ne devesi vardır ne de boğası; yani onun hiçbir şeyi yoktur. (TA.) ― -b3- **خَابِطٌ** ayrıca “başta bir vurma, yahut zonklama” demektir. (TA.)

**أَخْبَطُ**
**أَخْبَطُ** ذ Ayaklarıyla yere vuran, yahut döven: (K, TA:) şiir zaruretiyle **أَخْبَطُّ** diye yazılır: (TA:) çoğulu **خُبْطٌ**. (K.)

**مُخْبِطٌ**
**مُخْبِطٌ** **مخبط** Sakin; hareketsiz; **مُخْبِتٌ** gibi: (TA md. خمد:) yahut **مُطْرِقٌ** ile aynı mânâda [suskun; konuşmayan: yahut gözlerini indirip yere bakan]. (JK, K, TA. [CK’de, **مُخْبَط** ve **مُطْرَق**.]) ― -b2- **مُخْتَبِطٌ**’a da bak.

**مِخْبَطٌ**
**مِخْبَطٌ** **مخبط** Ağaçların yapraklarını dövmek için kullanılan değnek, yahut sopa: (K:) ve ↓ **مِخْبَطَةٌ** da, bir değnek yahut sopa; ve bir çubuk yahut dal demektir: (TA:) birincisinin çoğulu **مَخَابِطُ**. (K, TA.)

**مِخْبَطَةٌ**
**مِخْبَطَةٌ** **مخبط** **مخبطه** **مخبطة** : bir önce gelen şeye bak.

**مُخَبِّطٌ لِلْعَقْلِ**
**مُخَبِّطٌ لِلْعَقْلِ** **مخبط للعقل** [Aklı bozan; bir ilaç hakkında söylenir]. (K md. بنج.)

**مُخْتَبِطٌ**
**مُخْتَبِطٌ** **مختبط** (mecaz:) Kendisine yaklaştıracak bir şey bulunmaksızın ve tanışıklık olmaksızın başkasından [bir fayda yahut iyilik] isteyen kimse. (JK, TA. * [İkincisinde, ↓ **مُخْبِطٌ** ki şüphesiz bir hatadır, bir yerde (mecaz:) “önceden tanışıklık olmaksızın bir bağış isteyen kimse” diye açıklanmıştır.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَبَطَ
خَبَطَ I ( n. ac. خَبْط 1 ),
a.  Beat violently, struck hard.

b.  [ acc. &  Bi ], Stamped, pawed; trampled with ( the hoof ).

c.  Beat the leaves off ( a tree ).

d.  Asked a favour of.

e.  [ acc. &  Bi ], Bestowed, conferred upon ( benefit, favour ).

f.  [ pass. ], Had a cold in the head.

تَخَبَّطَ
تَخَبَّطَ V ,
a.  Beat, struck violently.

b.   Injured, prostrated ( demon ).

اِخْتَبَطَ
اِخْتَبَطَ VIII ,
a.  Beat, struck violently.

b.  Asked a favour of.

c.  Beat the leaves off ( a tree ),

خَبْطَة
خَبْطَة 1t , ( pl. خِبَط 7 ),
a.  Cold in the head.

b.  Remainder.

c.  Trifle, trace, touch.

خَبَط
خَبَط 4 ,
a.  Leaves beaten off ( a tree ).

أَخْبَطُ
أَخْبَطُ 14 , ( pl. خُبْط 3 ),
a.  Stamping, pawing ( horse ).

مِخْبَط
مِخْبَط 20 , ( pl. مَخَاْبِطُ 44 ),
a.  Long stick, pole.

خَاْبِط
خَاْبِط 21 ,
a.  see 14 .

خَبَاْط
خَبَاْط 22 ,
a.  Dust.

خُبَاْط
خُبَاْط 24 ,
a.  Insanity.

خَبِيْط
خَبِيْط 25 , ( pl. خُبُط 10 ),
a.  Watering-trough trampled on by cattle.

b.  Clotted milk.

c.  see 14 .

خَبُوْط
خَبُوْط 26 ,
a.  see 14 .

مِخْبَاْط
مِخْبَاْط 45 , ( pl. مَخَاْبِيْطُ 65 ),
a.  Linenbeater.

خَبڤطَ
N. P. خَبڤطَ I ,
a.  One who has a cold in the head.

##### Türkçe

**خَبَطَ**
**خَبَطَ** I ( i. m. **خَبْط** 1 ),
a. Şiddetle dövdü, sertçe vurdu.

b. [ acc. & Bi ], Tepti, eşindi; (tırnakla) çiğnedi.

c. (Bir ağacın) yapraklarını dövdü (döküp düşürdü).

d. Bir iyilik istedi.

e. [ acc. & Bi ], (fayda, iyilik) bahşetti, üzerine ihsan etti.

f. [ pass. ], Başında nezle oldu.

**تَخَبَّطَ**
**تَخَبَّطَ** V ,
a. Dövdü, şiddetle vurdu.

b. (Cin) yaraladı, yere serdi.

**اِخْتَبَطَ**
**اِخْتَبَطَ** VIII ,
a. Dövdü, şiddetle vurdu.

b. Bir iyilik istedi.

c. (Bir ağacın) yapraklarını dövdü (döküp düşürdü),

**خَبْطَة**
**خَبْطَة** 1t , ( çoğ. **خِبَط** 7 ),
a. Baş nezlesi.

b. Artık, kalıntı.

c. Ufak şey, iz, dokunuş.

**خَبَط**
**خَبَط** 4 ,
a. (Bir ağacın) dövülüp düşürülmüş yaprakları.

**أَخْبَطُ**
**أَخْبَطُ** 14 , ( çoğ. **خُبْط** 3 ),
a. (Atın) tepmesi, eşinmesi.

**مِخْبَط**
**مِخْبَط** 20 , ( çoğ. **مَخَاْبِطُ** 44 ),
a. Uzun değnek, sırık.

**خَاْبِط**
**خَاْبِط** 21 ,
a. 14’e bak.

**خَبَاْط**
**خَبَاْط** 22 ,
a. Toz.

**خُبَاْط**
**خُبَاْط** 24 ,
a. Delilik.

**خَبِيْط**
**خَبِيْط** 25 , ( çoğ. **خُبُط** 10 ),
a. Sığırın çiğnediği suluk.

b. Pıhtılaşmış süt.

c. 14’e bak.

**خَبُوْط**
**خَبُوْط** 26 ,
a. 14’e bak.

**مِخْبَاْط**
**مِخْبَاْط** 45 , ( çoğ. **مَخَاْبِيْطُ** 65 ),
a. Keten dövücü.

**خَبڤطَ**
N. P. **خَبڤطَ** I ,
a. Başında nezle olan kimse.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خبط
خَبَطَ - يَخْبِطُ - تَخَبَّطَ - يَتَخَبَّطُ
خَبَطَ - يَخْبِطُ + كائن + شيئاً: يضربه بشيء ثقيل ذي وزن، مثل يد أو رجل أو عصاة أو مطرقة
تَخَبَّطَ - يَتَخَبَّطُ + كائن + كائناً: على وزن " تـَفـَعـَّـلَ " من " خَبَطَ - يَخْبِطُ ": يقوم بفعل " خَبَطَ - يَخْبِطُ " بشكل ذاتي على وجه التكرار والشدة: يتحرك ضارباً شيئاً بيديه ورجليه بقوة وكثرة
﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس﴾: يقوم الشيطان بخبطه بشكل متكرر وشديد
من المس: المس هو الفعل الذي يترك اثراً يغير من بناء وتكوين الشيء
فالمعنى هنا: أن الذي يأكل الربا لا يقوم ولا يفعل ويتحرك إلا بشكل عشوائي كما يقوم الذي يتعرض لضربات متكررة وشديدة يضربه بها الشيطان، لكونه مصاباً وممسوساً بأثر منه
ولا يدل كلام الله هنا، أن هذا هو دخول الجن أو الشيطان في جسد الإنسان فيصرعه ويسبب تخبطه
بل يدل على أن الذي يأكل الربا يصبح كالمريض الذي فيه مس جنوني أو صرع، فيتحرك بشكل عشوائي بسبب اختلاط عقله، فلا يدري أين يضرب ولا من يضرب
فآكل الربا يتصرف بشكل هستيري لا يبالي من يؤذي ومن يضرب، بسبب جشعه وحرصه
أما نسبة هذا التخبط إلى الشيطان، فهو يشبه نسبة كل الشرور والضر في القرآن إلى الشيطان، كما في الآيات التالية
﴿إن الذين اتقوا إذا مسهم طائف من الشيطان تذكروا فإذا هم مبصرون(201)﴾ الأعراف
﴿واذكر عبدنا أيوب إذ نادى ربه أني مسني الشيطان بنصب وعذاب(41)﴾ ص
﴿وأيوب إذ نادى ربه أني مسني الضر وأنت أرحم الراحمين(83)﴾ الأنبياء
﴿وإما ينزغنك من الشيطان نزغ فاستعذ بالله إنه سميع عليم(200)﴾ الأعراف
﴿وإما ينزغنك من الشيطان نزغ فاستعذ بالله إنه هو السميع العليم(36)﴾ فصلت
﴿ورفع أبويه على العرش وخروا له سجدا وقال ياأبت هذا تأويل رؤياي من قبل قد جعلها ربي حقا وقد أحسن بي إذ أخرجني من السجن وجاء بكم من البدو من بعد أن نزغ الشيطان بيني وبين إخوتي إن ربي لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم(100)﴾ يوسف
﴿وقل لعبادي يقولوا التي هي أحسن إن الشيطان ينزغ بينهم إن الشيطان كان للإنسان عدوا مبينا(53)﴾ الإسراء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضرب بقوة مفاجئة تحرك الكائن وتزعزعه"، وهي:
قَرَعَ - يَقْرَعُ، خَبَطَ - يَخْبِطُ، ضَرَبَ - يَضْرِبُ، صَدَى - يَصْدِي، هَشَّ- يَهُشُّ، نَقَرَ - يَنْقُرُ
يتخبطه
 	﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(275)﴾ البقرة
جاء في التفسير: يتخبطه: يصرعه ويخنقه - من المس: من الجنون
خبط - يخبط: تملكه وتعبده
معجم الفرائد
خ  ب  ط
" يَتَخَبَّطُهُ " في قوله تعالى :" الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسّ " (275) البقرة .
الخَبْطُ : الضرب على غير استواء واتساق،وَيتخبَّطُه: يصرعه ويضربه .
مختار الصحاح
● [خبط] خ ب ط: خَبَطَ البعير الأرض بيده ضربها ومنه قيل خبط عشواء وهي الناقة التي في بصرها ضعف تخبط إذا مشت لا تتوقى شيئا وخبط الشجرة ضربها بالعصا ليسقط ورقها وبابهما ضرب و الخُبَاطُ بالضم كالجنون وليس به تقول منه تَخَبَّطهُ الشيطان أي أفسده
الراغب
خبط
- الخبط: الضرب على غير استواء، كخبط البعير الأرض بيده، والرجل الشجر بعصاه، ويقال للمخبوط: خبط (في اللسان: الخبط بالتحريك، فعل بمعنى مفعول، وهو من علف الإبل. انظر: خبط 7/282)، كما يقال للمضروب: ضرب، واستعير لعسف السلطان فقيل: سلطان خبوط، واختباط المعروف: طلبه بعسف تشبيها بخبط الورق، وقوله تعالى: }يتخبطه الشيطان من المس{ [البقرة/275]، فيصح أن يكون من خبط الشجر، وأن يكون من الاختباط الذي هو طلب المعروف، يروى عنه صلى الله عليه وسلم: (اللهم إني أعوذ بك أن يتخبطني الشيطان من المس) (الحديث أخرجه أبو داود في الصلاة باب الاستعاذة برقم (1552) ؛ والنسائي 8/282؛ وانظر: جامع الأصول 4/361. وفيهما (عند الموت) بدل (من المس). وأخرجه أحمد في المسند 2/356).
ملخص اللسان
1.    خَبَطَه يَخْبِطُه خَبْطاً: ضربه ضرْباً شديداً. وخبَط البعيرُ  بيده يَخْبِطُ خبْطاً: ضرب الأَرض بها
2.     والخَبْطُ في الدَّوابِّ: الضرْبُ بالأَيْدِي دون الأَرْجُلِ،  وقيل: يكون للبعير باليد والرجل. وكلُّ ما ضرَبه بيده، فقد خبَطه؛
3.     ومنه قيل  خَبْطَ عَشْواء، وهي الناقة التي في بَصرها ضَعْفٌ تَخْبِط إِذا مشت لا  تتوَقَّى شيئاً؛
4.     وخبَطَ القومَ بسيفه يَخْبِطُهُم خَبْطاً: جلدَهم.
5.     وخبَطَ الشجرة  بالعَصا يَخْبِطُها خَبْطاً: شدّها ثم ضرَبها بالعصا ونفَض ورَقها منها ليَعْلِفَها الإِبلَ والدوابَّ؛
6.     نَهَى أَن تُخْبَطَ شجرُها؛ هو ضرب الشجر بالعصا  ليتناثر ورقها، واسم الورق الساقطِ الخَبَطُ، بالتحريك، فَعَلٌ بمعنى  مَفْعول، -والمِخْبَطةُ: القَضِيبُ والعَصا؛
7.     الخبط كلُّ سْيرٍ على غير هدى.
8.     والخُباطُ، بالضم: داء كالجُنون وليس به. وخبَطَه الشيطانُ وتَخَبَّطَه:  مسَّه بأَذىً وأَفسَدَه. ويقال: بفلان خَبْطةٌ من مَسٍّ. وفي التنزيل:  كالذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ؛ أَي يتوَطَّؤُه فيصْرَعُه، والمَسُّ الجُنون. وفي حديث الدعاء: وأَعوذ بك أَن يَتَخبَّطَني الشيطانُ أَي  يَصْرَعَني ويَلْعَبَ بي.
9.     والخَبْطُ باليدين: كالرَّمْح بالرّجْلَيْنِ.
10. ويقال: خبَطَه إِذا سأَلَه
لسان العرب
● - خبط: خَبَطَه يَخْبِطُه خَبْطاً: ضربه ضرْباً شديداً. وخبَط البعيرُ  بيده يَخْبِطُ خبْطاً: ضرب الأَرض بها؛ التهذيب: الخَبْطُ ضرب البعير الشيءَ  بخُفِّ يدِه كما قال طرفة:  تَخْبِطُ الأَرضَ بِصُمٍّ وُقُحٍ،  وصِلابٍ كالملاطِيسِ سُمُرْ  ( ) روي هذا البيت في قصيدة طرفة على هذه الصورة:  جافلاتٍ، فوقَ عُوج عجُل، * رُكِّبَتْ فيها مَلاطِيسُ  سُمُرْ)  أَراد أَنها تَضْرِبُها بأَخْفافِها إِذا سارَتْ. وفي حديث سعد أَنه  قال: لا تَخْبِطُوا خَبْطَ الجمَل ولا تَمُطُّوا بآمِينَ، يقول: إِذا قام  قدَّم رِجْلَه يعني من السُّجودِ، نهاه أَن يُقَدِّمَ رِجْلَه عند القيامِ  من السجود. والخَبْطُ في الدَّوابِّ: الضرْبُ بالأَيْدِي دون الأَرْجُلِ،  وقيل: يكون للبعير باليد والرجل. وكلُّ ما ضرَبه بيده، فقد خبَطه؛ أَنشد  سيبويه:  فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ،  دَوامِي الأَبْدِ، يَخْبِطْنَ السَّرِيحا  أَراد الأَيْدي فاضْطُرَّ فحذف. وتَخَبَّطَه: كَخَبَطَه؛ ومنه قيل  خَبْطَ عَشْواء، وهي الناقة التي في بَصرها ضَعْفٌ تَخْبِط إِذا مشت لا  تتوَقَّى شيئاً؛ قال زهير:  رأَيتُ المَنايا خَبْطَ عَشْواء مَنْ تُصِبْ  تُمِتْه، ومَنْ تُخْطِئُ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ  يقول: رأَيتها تَخْبِطُ الخَلْقَ خَبْطَ العَشْواء من الإِبل، وهي التي  لا تُبْصِرُ، فهي تَخْبِطُ الكل لا تُبْقِي على أَحد، فممّن خَبَطَتْه  المَنايا من تُمِيتُه، ومنهم من تُعِلُّه فيبرأُ والهَرَمُ غايتُه ثم  الموت. وفلان يَخْبِط في عَمْياء إِذا رَكِبَ ما ركب بجَهالةٍ. ورجل أَخْبَطُ  يَخْبِطُ برجليه؛ وقوله:  عَنّا ومَدَّ غايَةَ المُنْحَطِّ،  قَصَّرَ ذُو الخَوالِع الأَخْبَطِّ  إِنما أَراد الأَخْبَطَ فاضطر فشدد الطاء وأَجْراها في الوصل مُجْراها  في الوقف. وفرس خَبِيطٌ وخَبُوطٌ: يخبِطُ الأَرض برجليه. التهذيب:  والخَبُوطُ من الخيل الذي يَخْبِط بيديه. قال شجاع: يقال تَخَبَّطَني برجله  وتخبَّزَني وخبَطَني وخبَزَني. والخَبْطُ: الوَطْء الشديد، وقيل: هو من أَيدي  الدَّوابّ. والخَبَطُ: ما خَبَطَتْهُ الدوابُّ. والخَبيطُ: الحَوْضُ  الذي خَبَطَتْه الإِبل فهدَمَتْه، والجمع خُبُطٌ، وقيل: سمي بذلك لأَن طينه  يُخبَطُ بالأَرجل عند بنائه؛ قال الشاعر:  ونُؤْي كَأَعضاد الخَبِيطِ المُهَدَّمِ  وخبَطَ القومَ بسيفه يَخْبِطُهُم خَبْطاً: جلدَهم. وخبَطَ الشجرة  بالعَصا يَخْبِطُها خَبْطاً: شدّها ثم ضرَبها بالعصا ونفَض ورَقها منها  ليَعْلِفَها الإِبلَ والدوابَّ؛ قال الشاعر:  والصَّقْع من خابِطةٍ وجُرْزِ  قال ابن بري: صواب إِنشاده والصقعِ، بالخفض، لأَن قبله:  بالمَشْرَفيَّات وطَعْنٍ وخْزِ  الوخْزُ: الطعْنُ غير النافذ. والجُرْزُ: عَمودٌ من أَعْمِدةِ الخِباء.  وفي التهذيب أَيضاً: الخَبْطُ ضرْبُ ورق الشجر حتى يَنْحاتَّ عنه ثم  يَسْتَخْلِف من غير أَن يَضُرّ ذلك بأَصل الشجرة وأَغْصانِها. قال الليث:  الخَبَطُ خَبَطُ ورق العِضاهِ من الطَّلْحِ ونحوه يُخْبَطُ يُضْرَبُ بالعصا  فيتناثر ثم يُعْلف الإِبل، وهو ما خَبَطَتْه الدوابُّ أَي كسرَتْه. وفي  حديث تحريم مكة والمدينة: نَهَى أَن تُخْبَطَ شجرُها؛ هو ضرب الشجر بالعصا  ليتناثر ورقها، واسم الورق الساقطِ الخَبَطُ، بالتحريك، فَعَلٌ بمعنى  مَفْعول، وهو من عَلَفِ الإِبل. وفي حديث أَبي عبيدة: خرج في سرية إِلى  أَرض جُهَينةَ فأَصابهم جوع فأَكلوا الخَبَطَ فسُمُّوا جيشَ الخَبَطِ.  والمِخْبَطةُ: القَضِيبُ والعَصا؛ قال كثيِّر:  إِذا خَرَجَتْ مِنْ بيتِها حالَ دُونَها  بِمِخْطةٍ، يا حُسْنَ مَنْ أَنت ضارِبُ  يعني زوجها أَنه يخْبِطُها. وفي الحديث: فضَرَبَتْها ضَرَّتُها بمِخْبَط  فأَسْقَطَتْ جَنِيناً؛ المِخْبَطُ، بالكسر: العصا التي يُخبط بها الشجر.  وفي حديث عمر: لقد رأَيْتُني بهذا الجبل أَحْتَطِبُ مرة وأَخْتَبِطُ  أُخْرى أَي أَضرب الشجر لينتَثِرَ الورقُ منه، وهو الخَبَطُ. وفي الحديث:  سُئل هل يَضُرُّ الغَبْطُ؟ قال: لا إلا كما يَضُرُّ العِضاةَ الخَبْطُ؛  الغبْطُ: حسَدٌ خاصٌّ فأَراد، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَن الغَبْطَ لا يضرّ  ضَررَ الحَسَدِ، وأَنّ ما يَلْحَقُ الغابِطَ من الضَّررِ الراجع إِلى  نُقصان الثواب دونَ الإِحْباط بقدر ما يلحق العِضاهَ من خَبْط ورَقِها الذي  هو دون قَطْعِها واسْتئصالها، ولأَنه يعود بعد الخبْط ورقُها، فهو وإِن  كان فيه طرَفٌ من الحسَدِ فهو دونه في الإثم. والخَبَطُ: ما انْتَفَضَ من  ورقها إِذا خُبِطتْ، وقد اختبط له خبَطاً. والناقةُ تَخْتَبِطُ الشوكَ:  تأْكله؛ أَنشد ثعلب:  حُوكَتْ على نِيْرَيْن، إِذ تُحاكُ،  تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ، ولا تُشاكُ  (* قوله: حوكت؛ هكذا ورد على قلب الياء واواً، والقياس حيكت.)  أَي لا يُؤذِيها الشوكُ. وحُوكَتْ على نِيْرَيْنِ أَي أَنها شَحِيمةٌ  قويّةٌ مُكْتَنِزة، وخبَط الليلَ يَخْبِطُه خَبْطاً: سار فيه على غير  هُدىً؛ قال ذو الرمة:  سَرَتْ تخْبِطُ الظَّلْماء من جانِبيْ قَسَا،  وحُبَّ بها من خابِطِ الليلِ زائر  وقولهم ما أَدري أَي خابِطِ الليلِ هو أَو أَيُّ خابِطِ ليلٍ هو أَي  أَيُّ الناس هو. وقيل: الخبط كلُّ سْيرٍ على غير هدى. وفي حديث علي، كرم  اللّه وجهه: خَبّاطُ عَشواتٍ أَي يخبط في الظّلام، وهو الذي يمشي في الليل  بلا مِصْباح فيتحير ويَضلّ، فربما تَردّى في بئر، فهو كقولهم يَخْبِط في  عَمْياء إِذا ركب أَمراً بجَهالة.  والخُباطُ، بالضم: داء كالجُنون وليس به. وخبَطَه الشيطانُ وتَخَبَّطَه:  مسَّه بأَذىً وأَفسَدَه. ويقال: بفلان خَبْطةٌ من مَسٍّ. وفي التنزيل:  كالذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ؛ أَي يتوَطَّؤُه فيصْرَعُه،  والمَسُّ الجُنون. وفي حديث الدعاء: وأَعوذ بك أَن يَتَخبَّطَني الشيطانُ أَي  يَصْرَعَني ويَلْعَبَ بي. والخَبْطُ باليدين: كالرَّمْح بالرّجْلَيْنِ.  وخُباطةُ معرفةً: الأَحْمَقُ كما قالوا للبحر خُضارةَ.  وروي عن مكحول: أَنه مر برجل نائم بعد العصر فدفَعَه برجله فقال: لقد  عُوفِيتَ، لقد دُفع عنك، إِنها ساعةُ مَخْرَجِهم وفيها يَنْتَشِرُون، ففيها  تكون الخَبْتةُ؛ قال شمر: كان مكحول في لسانه لُكْنةٌ وإِنما أَراد  الخَبْطةَ من تَخَبَّطَه الشيطانُ إِذا مَسَّه بخَبْلٍ أَو جنُونٍ، وأَصل  الخَبْطِ ضرْبُ البعير الشيءَ بخُفِّ يده. أَبو زيد: خَبَطْتُ الرجلَ  أَخْبِطُه خَبْطاً إِذا وصلْته. ابن بزرج: قالوا عليه خَبْطةٌ جَمِيلةٌ أَي  مَسْحةٌ جميلةٌ في هيئته وسَحْنَتِه. والخَبْطُ: طَلَبُ المعروف، خَبَطَه  يَخْبِطُه خبْطاً واخْتَبَطَه. والمُخْتَبِطُ: الذي يَسْأَلُك بلا وسِيلة  ولا قَرابةٍ ولا معرفة. وخَبَطَه بخير: أَعطاه من غير معرفة بينهما؛ قال  عَلْقَمةُ بن عَبْدةَ:  وفي كلِّ حَيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمةٍ،  فَحُقَّ لشَأْسٍ من نَداكَ ذَنُوبُ  وشَأْسٌ: اسم أَخي عَلْقَمةَ، ويروى: قد خَبَطَّ أَراد خَبَطْتَ فقلب  التاء طاء وأَدغم الطاء الأُولى فيها، ولو قال خَبَتَّ يريد خَبَطْتَ لكان  أَقْيَسَ اللغتين، لأَن هذه التاء ليست متصلة بما قبلها اتصال تاء  افْتَعَلْتَ بمثالِها الذي هي فيه، ولكنه شبه تاء خبطْتَ بتاء افتعل فقَلَبها  طاء لوقوع الطاء قبلها كقوله اطَّلَعَ واطَّرَدَ، وعلى هذا قالوا فحَصْطُ  برجلي كما قالوا اصْطَبَرَ؛ قال الشاعر:  ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ من دُونِنا كُفىً،  وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها  وقال لبيد:  لِيَبْكِ على النعْمانِ شَرْبٌ وقَيْنةٌ،  ومُحْتَبِطاتٌ كالسَّعالي أَرامِلُ  ويقال: خبَطَه إِذا سأَلَه؛ ومنه قول زهير:  يَوْماً ولا خابِطاً من مالِه وَرِقا  وقال أَبو زيد: خَبَطْتُ فلاناً أَخْبِطُه إِذا وصلْتَه؛ وأَنشد في  ترجمة جزح:  وإِنِّي، إِذا ضَنَّ الرَّفُودُ برِفْدِه،  لمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جازِحُ  قال ابن بري: يقال اخْتَبَطَني فلان إِذا جاءَ يَطْلُبُ المَعْروفَ من  غير آصِرةٍ؛ ومعنى البيت إِنّي إِذا بَخِل الرَّفُود برفْده فإِني لا  أَبْخَلُ بل أَكون مخْتَبِطاً لمن سأَلني وأُعْطِيه من تالِدِ مالي أَي  القديم. أَبو مالك: الاخْتِباطُ طلَبُ المعْروفِ والكسب. تقول: اخْتَبَطْت  فلاناً واخْتَبَطْتُ مَعْرُوفَه فاختبطني بخير. وفي حديث ابن عامر: قيل له  في مرضه الذي مات فيه قد كنت تَقْري الضيفَ وتُعْطِي المُخْتَبِطَ؛ هو  طالِبُ الرِّفْدِ من غير سابق معرفة ولا وَسِيلةٍ، شُبّه بِخابطِ الورَقِ  أَو خابِطِ الليل. والخِباطُ، بالكسرِ: سمةٌ تكون في الفخذ طويلةٌ عَرْضاً  وهي لبني سعد، وقيل: هي التي تكون على الوجه، حكاه سيبويه، وقال ابن  الأَعرابي: هي فوق الخَدّ، والجمعُ خُبُطٌ؛ قال وَعْلةُ الجَرْمِيُّ:  أَمْ هَلْ صَبَحْتَ بَني الديّانِ مُوضِحةً،  شَنْعاء باقِيةَ التَّلْحِيمِ والخُبُطِ؟  وخَبَطَه خَبْطاً: وسَمه بالخِباطِ؛ قال ابن الرماني في تفسير الخِباط  في كتاب سيبويه: إِنه الوَسْمُ في الوجه، والعِلاطُ والعِراضُ في العُنُق،  قال: والعِراضُ يكون عَرْضاً والعِلاطُ يكون طُولاً. وخبَطَ الرجلُ  خبْطاً: طرح نفسَه حيث كان ونام؛ قال دبّاق الدُّبَيْرِيُّ:  قَوْداء تَهْدي قُلُصاً مَمارِطَا،  يَشْدَخْن باللّيلِ الشُّجاعَ الخابِطا  المَمارِطُ: السِّراعُ، واحدتها مِمْرَطةٌ. أَبو عبيد: خبَطَ مثل هَبَغَ  إِذا نامَ. والخَبْطةُ: كالزَّكْمةِ تأْخذ قبل الشّتاء، وقد خُبط، فهو  مَخْبُوطٌ. والخِبْطةُ: القِطْعةُ من كل شيء. والخِبْطُ والخِبْطةُ  والخِبِيطُ: الماء القليلُ يبقى في الحوْضِ؛ قال:  إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْواءُ والضَّروطُ،  يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ  والدَّفْواءُ والضَّرُوطُ: ناقَتانِ. والخِبْطة، بالكسر: اللبَنُ القليل  يبقى في السقاء، ولا فعل له. قال أَبو عبيد: الخِبْطةُ الجَرْعةُ من  الماء تَبْقَى في قِرْبةٍ أَو مَزادة أَو حَوْضٍ، ولا فعل لها؛ قال ابن  الأَعرابي: هي الخِبْطةُ والخَبْطةُ والحِقْلةُ والحَقْلَةُ والفَرْسَة  والفَراسة والسُّحْبةُ والسُّحابةُ، كله: بقية الماء في الغدير. والحَوْضُ  الصغير يقال له: الخَبِيطُ. ابن السكيت: الخِبْطُ والرَّفَضُ نحو من النصف  ويقال له الخَبِيطُ، وكذلك الصَّلْصلةُ. وفي الإِناء خِبْطٌ: وهو نحو  النِّصْفِ، ويقال خَبِيطٌ؛ وأَنشد:  يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ  ويقال خَبِيطةٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  هَلْ رامَني أَحَدٌ يُرِيدُ خَبِيطتي،  أَمْ هَلْ تَعَذَّر ساحَتي ومَكاني؟  والخِبْطةُ: ما بقي في الوِعاء من طعام أَو غيره. قال أَبو زيد:  الخِبْطُ من الماء الرَّفْضُ، وهو ما بين الثلث إِلى النصف من السقاء والحوض  والغدير والإِناء. قال: وفي القِربة خِبْطةٌ من ماء وهو مثل الجرْعة ونحوها.  ويقال: كان ذلك بعد خِبْطةٍ من الليل أَي بعد صدْرٍ منه. والخِبْطةُ:  القِطْعة من البيوت والناس، تقول منه: أَتَوْنا خِبْطة خِبْطة أَي قِطْعة  قطعة، والجمع خِبَطٌ؛ قال:  افْزَعْ لِجُوفٍ قد أَتتك خِبَطا،  مِثل الظَّلام والنهار اخْتَلَطا  قال أَبو الربيع الكلابي: كان ذلك بعد خِبْطةٍ من الليل وحِذْفةٍ وخدمة  (* قوله «خدمة» كذا بالأصل، والذي في شرح القاموس: خذمة.) أَي قِطْعة.  والخَبِيطُ: لبن رائب أَو مَخِيضٌ يُصَبُّ عليه الحليب من اللبن ثم يضرب  حتى يختلط؛ وأَنشد:  أَو قُبْضة من حازٍرٍ خَبِيط  والخِباطُ: الضِّرابُ؛ عن كراع. والخَبْطةُ: ضربة الفحلِ الناقةَ؛ قال  ذو الرمة يصف جملاً:  خَرُوجٌ من الخَرْقِ البعيدِ نِياطُه،  وفي الشَّوْلِ يُرْضَى خَبْطةَ الطَّرْقِ ناجِلُهْ .
مقاييس اللغة:
(خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
* يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
القاموس المحيط:
خَبَطَه يَخْبِطُه ضَرَبَه شديداً، وكذا البعيرُ بِيدهِ الأرضَ، كتَخَبَّطَهُ، واخْتَبَطَه، ووَطِئَه شديداً،
القومَ بِسَيْفِه: جَلَدَهُمْ، الشجرَةَ: شَدَّها ثم نَفَضَ ورَقَها، الليلَ: سارَ فيه على غير هُدى، الشيطانُ فلاناً: مَسَّه بأذىً، كتَخَبَّطَهُ، زَيْداً: سألَه المَعْروفَ من غير آصِرَةٍ، كاخْتَبَطَه.
فخَبَطه زَيْدٌ بِخيرٍ: أعْطاهُ، فلانٌ: قامَ،البَعيرَ: وسَمَه بالخِباطِ، فلانٌ: طَرَحَ نفسَه لِينامَ، فلانٌ فلاناً: أنْعَمَ عليه من غيرِ مَعْرِفَةٍ بينَهُما. وفَرَسٌ خَبوطٌ وخَبيطٌ: يَخْبِطُ الأرضَ بِرِجْلَيْه.
والمِخْبَطُ، كمِنْبَرٍ: العَصا يُخْبَطُ بها الوَرَقُ. والخَبَطُ، محركةً: وَرَقٌ يُنْفَضُ بالمَخابِطِ ويُجَفَّفُ ويُطْحَنُ ويُخْلَطُ بدَقيقٍ أو غيرهِ، ويُوخَفُ بالماءِ فَتُوجَرُه الإِبِلُ، وكلُّ ورَقٍ مَخْبوطٍ، وما خَبَطَتْه الدَّوابُّ وكَسَرَتْهُ، وع لجُهَيْنَةَ على خَمْسَةِ أيَّامٍ من المدينةِ، ومنه سَرِيَّةُ الخَبَطِ، من سَراياهُ، صلى الله عليه وسلّم، إلى حَيّ من جُهَيْنَةَ، أو لأنَّهم جاعُوا حتى أكَلُوا الخَبَطَ. والخَبيطُ: الحَوْضُ خَبَطَتْه الإِبِلُ فَهَدَمَتْه ج: خُبُطٌ، ولَبَنٌ رائبٌ أو مَخيضٌ يُصَبُّ عليه حَليبٌ، والماءُ القليلُ يَبْقَى في الحَوْضِ. والخَباطُ، كسحابٍ: الغُبارُ. وكغُرابٍ: داءٌ كالجُنونِ، وبالكسر: الضِّرابُ، وسِمَةٌ في الفَخِذِ أو الوَجْهِ طَويلَةٌ عَرْضاً، وهي لِبَنِي سَعْدٍ ج: ككُتُبٍ. والخَبْطةُ: الزَّكْمَةُ تُصيبُ في فَصْلِ الشتاءِ، وقد خُبِطَ، كعُنِيَ، وبَقِيَّةُ الماءِ في الغَديرِ والإِناءِ، ويُثَلَّثُ ج: كعِنَبٍ وصُرَدٍ، واللَّبَنُ يَبْقَى في السِّقاءِ، والطعامُ يَبْقَى في الإِناءِ. وعليه خَبْطَةٌ: مَسْحَةٌ جميلةٌ، والشيءُ القليلُ، والمَطَرُ الواسعُ في الأرضِ الضعيفُ القَطْرِ، وبالكسر: القِطْعَةُ من البيوتِ والناسِ ومن الليلِ، واليسيرُ من الكَلأَ، أو من اللَّبَنِ، أو ما بين الثُّلُثِ إلى النِّصْفِ من السِّقاءِ والغَديرِ والإِناءِ.
وأتَوْا خِبْطَةً خِبْطَةً: قِطْعَةً قِطْعَةً، أو جَماعةً جماعةً ج: كَعِنَبٍ. وكرُمَّانٍ: ضَرْبٌ من السَّمَكِ أولادُ الكَنْعَدِ. والأَخْبَطُ: مَنْ يَضْرِبُ بِرِجْلَيْهِ ج: خُبْطٌ. والمُخْبِطُ، كمُحْسِنٍ: المُطْرقُ. وقوله تعالى: " كما يقومُ الذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ " ، أي: كما يقومُ المَجْنونُ في حالِ جُنونِه إذا صُرِعَ فَسَقَطَ. أو يَتَخَبَّطُه، أي يُفْسِدُه.
تاج العروس:
خ ب ط
خَبَطَهُ يَخْبِطُهُ : ضَرَبَهُ شَديداً كذا في المُحْكَمِ وكذا البَعيرُ بيَدِهِ الأرْضَ خَبْطاً : ضَرَبَها كما في الصّحاح وفي التهذيب : الخَبْطُ : ضَرْبُ البَعيرِ الشَّيْءَ بخُفِّ يَدِه كما قالَ طَرَفَةُ :
تَخْبِطُ الأرْضَ بصُمٍّ وُقُحٍ ... وصِلابٍ كالمَلاطيسِ سُمُرْ أَرادَ أنها تَضْرِبُها بأَخْفافِها إِذا سارَتْ ومِنْهُ حَديثُ سَعْدٍ : " لا تَخْبِطوا خَبْطَ الجَمَلِ ولا تَمُطُّوا بآمين " نَهَى أن يُقَدِّمَ رِجْلَه عِنْدَ القِيام من السُّجودِ . وقِيلَ : الخَبْطُ في الدَّوابِّ : الضَّرْبُ بالأيْدي دونَ الأَرْجُلِ وقِيل يَكُونُ للبَعيرِ باليَدِ والرِّجْلِ وكُلّ مَا ضَرَبَه بيَدِه فَقَدْ خَبَطَه وأَنْشَدَ سِيبَوَيْه :
فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ ... دَوامي الأَيْد يَخْبِطْنَ السَّريحا
وقِيل : الخَبْطُ : الوَطْءُ الشديدُ وقِيل : هو من أَيْدي الدَّوابِّ . قالَ شيخُنا : عِبارَةُ الكَشّافِ : الخَبْطُ : الضَّرْب عَلَى غَيْرِ اسْتِواء . وقال غيرُه : هو السَّيْرُ عَلَى غَيْرِ جادَّةٍ أو طَريقٍ واضِحَةٍ وقِيل : أَصْلُ الخَبْطِ : ضَرْبٌ مُتَوالٍ عَلَى أَنْحاءٍ مُخْتَلِفَةٍ ثمَّ تُجوِّزَ به عن كُلِّ ضَرْبٍ غيرِ مَحْمودٍ وقِيلَ : أَصْلُه ضَرْبُ اليَدِ أو الرِّجْلِ ونَحْوِها . والمُصَنِّفِ جَعَلَ الخَبْطَ : الضَّرْبَ الشَّديدَ وليس في شَيءٍ ممّا ذَكرْنا إلاَّ أن يَدْخُلَ في الضَّرْبِ الغيرِ المَحْمودِ فتأمَّلْ . قُلْتُ : قَدْ تَقَدَّم أنَّ الخَبْطَ بمَعْنَى الضَّرْبِ الشَّديدِ نَقَلَه المُصَنِّفِ عن المُحْكَمِ وقال غَيْرُه : هو الوَطْءُ الشَّديدُ ونَقَلَه في اللِّسان فحينَئِذٍ لا يُحْتاج إِلَى التَّكَلُّفِ الَّذي ذَهَب إليه شَيْخُنا من إِدْخالِه في الضَّرْبِ الغَيْرِ المَحْمودِ وما نَقَلَه عن الكَشّافِ فإِنَّه مُسْتَعارٌ من خَبْطِ البَعير وكذا السَّيْرُ عَلَى غيرِ جادَّةٍ . وقوله : ولَفْظَةُ كذا في قوله : وكذا البَعير زيادَةٌ غيرُ مُحْتاجٍ إليها قُلْتُ : بَلْ مُحْتاجٌ إليها فإِنَّه أَشارَ إِلَى الضَّرْبِ الشَّديد ومُرادُه من ذلك قولُهم : خَبَطَ البَعيرُ بيَدِه الأرْضَ إِذا ضَرَبَها شَديداً كما في الأَسَاسِ أَيْضاً وتقدَّمَ عن بَعْضِهم أنَّ الخَبْطَ هو الوَطْءُ الشَّديدُ . فلَوْ لم يَذْكُر لَفْظَةَ كذا احْتاجَ إِلَى زِيادَةِ قوله : ضَرَبَها شَديداً أو كانَ يُفْهَم مِنْهُ مُطْلَقُ الضَّرْبِ كما هو في الصّحاح فتأَمَّلْ . كتَخَبَّطَهُ واخْتَبَطَهُ . وفي العُبَاب : كُلُّ مَنْ ضَرَبَه بيَدِه فصَرَعَه فَقَدْ خَبَطَه وتَخَبَّطَه . واخْتَبَطَ البَعيرُ أَي خَبَط قالَ جَسّاسُ بنُ قُطَيْبٍ يَصِفُ فَحْلاً :
" خَوَّى قَليلاً غَيْرَ مَا اخْتِباطِ
" عَلَى مَثاني عُسُبٍ سِباطِ وفي التَّهْذيب : قالَ شُجاعٌ : يُقَالُ : تَخَبَّطَني برِجْلِه وخَبَطَني بمعنًى واحِدٍ وكَذلِكَ تَخَبَّزَني وخَبَزَني . وخَبَطَهُ يَخْبِطُه خَبْطاً : وَطِئَهُ شَديداً كخَبْطِ البَعيرِ بِيَدِه . وخَبَطَ القَوْمَ بسَيْفِهِ : جَلَدَهُمْ وهو مَجازٌ من خَبْطِ الشَّجَرِ كما في الأَسَاسِ . وخَبَطَ الشَّجَرَةَ بالعَصا يَخْبِطُها خَبْطاً : شَدَّها ثمَّ ضَرَبَها بالعَصا ونَفَضَ وَرَقَها ليَعْلِفَها الإبِلِ والدَّوابِّ وفي التَّهْذيب : الخَبْطُ : ضَرْبُ وَرَقِ الشَّجَرِ حتَّى يَنْحاتَّ عنه ثمَّ يَسْتَخْلِف من غير أَنْ يَضُرَّ ذلك بأَصْل الشَّجَرَة وأَغْصانِها . وقال اللَّيْثُ : الخَبْطُ : خَبْطُ وَرَقِ العِضاهِ من الطَّلْحِ ونحْوِه يُخْبَطُ بالعَصا فيَتَناثَرُ ثمَّ يُعْلَفُ الإبلَ . قالَ ابن الأَثيرِ : ومِنْهُ حَديثُ عُمَرَ : " لَقَد رَأَيْتَني بهذا الجَبَلِ أَحْتَطِبُ مَرَّةً وأَخْتَبِطُ أُخْرى " . والحَديثُ الآخَر : " سُئِلَ : هَلْ يَضُرُّ الغَبْطُ ؟ قالَ : لا إلاَّ كما يَضُرُّ العِضاهَ الخَبْطُ " الغَبْطُ : حَسَدٌ خاصٌّ فأَرادَ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلّم أنَّ الغَبْطَ لا يَضُرُّ ضَرَرَ الحَسَدِ وأنَّ مَا يَلْحَقُ الغابِطَ من الضَّرَر الرّاجِعِ إِلَى نُقْصانِ الثَّوابِ دونَ الإحْباطِ بقَدْرِ مَا يَلْحَقُ العِضاهَ من خَبْطِ وَرَقِها الَّذي هو دونَ قَطْعِها واسْتِئْصالِها ولأنَّه يَعودُ بعدَ الخَبْطِ وَرَقُها فهو وإنْ كانَ فيه طَرَفٌ من الحَسَد فهو دونَه في الإثْم . وخَبَطَ اللَّيْلَ يَخْبِطُه خَبْطاً : سارَ فيه عَلَى غَيْرِ هُدًى وهو مَجاز ويُقَالُ : باتَ يَخْبِطُ الظَّلْماءَ قالَ ذو الرُّمَّة :
سَرَتْ تَخْبِطُ الظَّلْماءَ من جانِبَيْ قَسًى ... وحُبَّ بها من خابِطِ اللَّيْلِ زائِرِ
وقِيل : الخَبْطُ : كلّ سَيْرٍ عَلَى غَيْرِ هُدًى أو عَلَى غيْرِ جادَّةٍ . ومن المجاز : خَبَطَ الشَّيْطانُ فُلاناً إِذا مَسَّهُ بأَذًى فأَفْسَدَه وخَبَلَه كتَخَبَّطَهُ . وفي حديثِ الدُّعاءِ : " وأَعوذُ بك أَنْ يَتَخَبَّطَني الشَّيْطانُ " أَي يَصْرَعَني ويَلْعَبَ بي . ومن المَجَازِ : خَبَطَ زَيْداً إِذا سَأَلَه المَعْروفَ من غَيْرِ آصِرَةٍ عَلَى فاعِلَةٍ وهي الرَّحِمُ والقَرَابَةُ كما تَقَدَّم كاخْتَبَطَهُ وهذه عن ابنُ بَرِّيّ . وقال ابن فارِسٍ : الأَصْلُ فيه أنَّ السّاريَ إليه أو السَّائرَ لا بُدَّ من أنْ يَخْتَبِطَ الأرْضَ ثمَّ اخْتُصِرَ الكَلامُ فقيلَ للآتي طالِباً جَدْوى : مُخْتَبِطٌ فخَبَطَهُ زَيْدٌ المَسْئولُ بخَيْرٍ : أَعْطاهُ . وقال أَبُو زَيْدٍ : خَبَطْتُ الرَّجُلَ خَبْطاً : وَصَلْتَه . وشاهِدُ الخَبْطِ بمعنَى السُّؤالِ قَوْلُ زُهَيرِ بن أَبي سُلْمى يَمْدَحُ هَرِمَ بن سِنانٍ :
ولَيْسَ مانِعَ ذي قُرْبَى ولا رَحِمٍ ... يَوْماً ولا مُعْدِماً مِنْ خابِطٍ وَرَقا وأَمّا شاهِدُ الاخْتِباطِ بمعنَى طَلَبِ المَعْروفِ فقَوْلُ الشّاعِرِ :
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ من دونِنا كُفًى ... وذاتِ رَضيعٍ لم يُنِمْها رَضيعُها وقولُ لَبيدٍ :
لِيَبْكِ عَلَى النُّعْمانِ شَرْبٌ وقَيْنَةٌ ... ومُخْتَبِطاتٌ كالسَّعالي أَرامِلُ ومن أَبْياتِ الشَّواهِد : لِيَبْكِ يَزيدَ ضارِعٌ لخُصومَةٍ ومُخْتَبِطٌ ممّا تُطيح الطَّوائحُ كُلُّ ذلك مُسْتَعارٌ من خابِطِ الوَرَقِ . وخَبَط فُلانٌ : قامَ هَكَذا في النُّسَخِ وهو تَصحيفٌ صوابُه : نامَ بالنُّون فَقَدْ قالَ أَبُو عُبَيْدٍ : خَبَطَ : مثلُ هَبغَ إِذا نامَ . وخَبَطَ البَعيرَ خَبْطاً إِذا وَسَمَهُ بالخِباطِ بالكَسْرِ كما سَيَأْتِي قَريباً نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . وخَبَطَ فُلانٌ : طَرَحَ نَفْسَه حَيْثُ كانَ لِيَنام كذا في الصّحاح وفي اللِّسان : حيثُ كان ونامَ وأَنْشَدَ لدبَّاقٍ الدُّبَيْريّ :
" قَوْداءُ تَهْدي قُلُصاً مَمارطا
" يَشْدَخْنَ باللَّيْلِ الشُّجاعَ الخابِطا المَمارِطُ : السِّراعُ واحِدها مِمْرَطَةٌ . وخَبَطَ فُلانٌ فُلاناً إِذا أَنْعَمَ عَلَيْهِ من غَيْرِ مَعْرِفَةٍ بَيْنَهُما كذا في الصّحاح وهو مَجازٌ وزادَ غيرُه : ولا وَسيلَةَ ولا قَرابَةَ . قُلْتُ : وهو بعَيْنِه : خَبَطَه بخَيْرٍ : أَعْطاهُ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لعَلْقَمَة بن عَبَدَةَ يَمْدَح الحارِثَ بن أَبي شَمِرٍ ويَسْتَعْطِفُه لأخيه شَأْسٍ :
وفي كُلِّ حَيٍّ قَدْ خَبَطْتَ بنِعْمَةٍ ... فحُقَّ لشَأْسٍ من نَداكَ ذَنوبُ فقال الحارِثُ : نَعَمْ وأَذْنِبَةٌ وكان قَدْ أَسَر شَأسَ بن عَبَدَة يَومَ عَيْنِ أُباغَ فَأَطْلَق شَأساً وسَبْعين أَسيراً من بَني تَميمٍ . قُلْتُ : هَكَذا في نُسَخِ الصّحاح : قَدْ خَبَطْت ووجَدتُ في الهامِشِ : والأَجْوَدُ أنْ يُكتب خَبَطَّ بغَيْرِ تاءٍ من الكِتابَةِ أَجْوَدُ قُلْتُ : وكَذلِكَ يُرْوى أَيْضاً في اللِّسان ولو قالَ : خَبَتَّ يُريدُ خَبَطْتَ لكان أَقْيَسَ اللُّغَتين ؛ لأنَّ هذه التّاء لَيسَتْ مُتَّصِلَةً بما قَبْلَها اتّصالَ تاءِ افْتَعَلْتَ بمثالِها الَّذي هي فيه ولكنَّه شَبَّه تاءَ خَبَطْت بتاءِ افْتَعَل كقوله : اطَّرَد واطَّلَعَ . قالَ شيخُنا : وأَرادَ بقَوْله : في كُلّ حَيٍّ أنَّ النّابِغَةَ كانَ كَلَّمَه في أَسارَى بني أَسَدٍ وكانوا نَيّفاً وثَمانين فأَطْلَقَهم . واستعارَ الذَّنوبَ لنَصيبِه من الحارثِ . وفَرَسٌ خَبوطٌ وخَبيطٌ : يَخْبِطُ الأرْضَ برِجْلَيْهِ كما في العَيْن وفي التَّهْذيب : بِيَدَيْه . والمِخْبَطُ كمِنْبَرٍ : العَصا يُخْبَطُ بها الوَرَقُ ومِنْهُ الحديثُ : " فَضَرَبَتْها ضَرَّتُها بمِخْبَطٍ فَأَسْقَطَتْ " والجَمْعُ المَخابِطُ وَقَدْ ذَكَرَه المُصَنِّفِ اسْتِطْراداً بعدَ هذا بقَليلٍ وشاهِدْهُ :
لَمْ تَدْرِ مَا سَأْ للْحَمير ولَمْ ... تَضْرِبْ بكفِّ مَخابِطَ السَّلَمِ
والخَبَطُ مُحَرَّكَةً : وَرَق الشَّجَرِ يُنْفَضُ بالمَخابِطِ أَي العِصِيِّ ثمَّ يُجَفَّفُ ويُطْحَنُ ويُخْلَطُ بدَقيقٍ أو غَيْرِه ويوخَفُ بالماءِ فتوجَرُه الإبلُ قالَهُ أَبُو حَنيفَةَ سُمِّيَ به لأنَّه يُخْبَطُ بالعَصا حتَّى يَنْتَثِر
والخَبَطُ : كُلُّ وَرَقٍ مَخْبوطٍ بالعَصا فَعَلٌ بمَعْنَى مَفْعولٍ كالنَّفَضِ والهَدَم وهو من عَلَف الإبلِ . والخَبَطُ أَيْضاً : مَا خَبَطَتْهُ الدَّوابُّ بأَرْجُلِها وكَسَرَتْهُ . والخَبَط : ع لِجُهَيْنَةَ بالقَبَلِيَّةِ ممّا يَلي ساحِلَ البَحْرِ عَلَى خَمْسَةِ أيّامٍ من المَدينة المُشَرِّفَةِ عَلَى ساكِنِها أَفضلُ الصَّلاةِ وأَتَمُّ السَّلام ومِنْهُ سَريَّةُ الخَبَطِ من سَراياهُ صَلّى اللهُ عليه وسَلّم أَميرُها أَبُو عُبَيْدَة بن الجَرَّاح رَضِيَ الله عَنْه وكانت في رَجَب سنة ثَمانٍ من الهِجْرة بعثَه صَلّى اللهُ عليه وسَلّم في ثلاثمائةٍ من المُهاجِرين والأَنْصار مِنْهُم : عُمَرُ بنُ الخَطّابِ رَضِيَ الله عَنْه إِلَى حَيٍّ من جُهَيْنَةَ بالقَبَليَّةِ أو لأنَّهم جاعوا في الطَّريقِ حتَّى أَكَلوا الخَبَطَ فسُمُّوا جَيْشَ الخَبَطِ وسَرِيَّةَ الخَبَطِ . والخَبيطُ كأَميرٍ : الحَوْضُ الَّذي خَبَطَتْه الإبلُ فهَدَمَتْه وقِيل : سُمِّيَ به لأنَّ طينَهُ يُخْبَطُ بالأرْجُلِ عند بِنائِه . ج : خُبُطٌ بضَمَّتيْن قالَ الشّاعر :
" ونُؤْيٍ كأَعْضادِ الخَبيطِ المُهَدَّمِ قالَهُ اللَّيْثُ وقال أَبُو مالكٍ : الخَبِيطُ : هو الحوضُ الصَّغيرُ . قالَ : والخَبِيطُ : لَبَنٌ رائِبٌ أَو مَخِيضٌ يُصَبُّ عَلَى عَلَيْهِ حَليبٌ من لَبَنٍ ثمَّ يَضْرِبُ حتَّى يَخْتَلِطُ وأَنْشَدَ :
" أَو قُبْضَةٍ من حازِرٍ خَبِيطِ والخَبِيطُ : الماءُ القَليلُ يبقَى في الحَوْضِ مِثْلُ الصُّلْصُلَةِ عن ابنِ السِّكِّيتِ ويُقَالُ : في الإِناءِ خَبيطٌ من ماءٍ وأَنْشَدَ :
" إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْواءُ والضَّرُوطُ
" يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ والدَّفْواءُ والضَّرُوطُ : ناقَتَان . وكَذلِكَ الخِبْطُ والخِبْطَةُ . والخَبَاطُ كسَحَابةٍ : الغُبارُ يرتَفِعُ من خَبْطِ الأَرْجُلِ . والخُباطُ كغُرابٍ : داءٌ كالجُنونِ وليسَ به نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ ويُروى بالحاءِ وَقَدْ تَقَدَّم . والخِباطُ بالكَسْرِ : الضِّرابُ عن كُراع . والخِباطُ : سِمَةٌ في الفَخِذِ كما نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ والسُّهَيْلِيُّ في الرَّوض وهكذا في العَيْن . وقِيل : هي الَّتِي تَكُونُ عَلَى الوَجْهِ حكاه سِيبَوَيْه وقال ابن الأَعْرَابِيّ : هو فَوْقَ الخَدِّ وزادَ الجَوْهَرِيّ : طَوِيلَةٌ عَرْضاً قالَ : وهي لبَنِي سَعْدٍ وقال ابنُ الرُّمَّانِيّ في تَفْسيرِ الخِبَاطِ : في كتاب سِيبَوَيْه : إِنَّهُ الوَسْمُ في الوَجْهِ والعِلاطُ والعِراضُ في العُنُق . قالَ : والعِراضُ يَكُونُ عَرْضاً والعِلاطُ يَكُونُ طُولاً وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ للمُتَنَخِّلِ :
مَعَابِلَ غيرَ أَرْصَافٍ ولكِنْ ... كُسِينَ ظُهارَ أَسْوَدَ كالخِبَاطِ قالَ : غير أَرْصافٍ أَي : ليسَتْ بمَشْدودَةٍ بعَقَبٍ . قُلْتُ : ولم أَجِدْ هذا البَيْتَ في طائِيَّةِ المُتَنَخِّل الَّتِي أَوَّلُها :
عَرَفْتُ بأَجْدُثٍ فنِعَافِ عِرْقٍ ... عَلامَاتٍ كتَحْبيرِ النِّمَاطِ وهي إحدى وأَربَعونَ بيتاً . وبما شَرَحْنا لكَ أَنَّ إِنْكارَ شيخِنا لقولِه : والوجه في غيرِ محلِّه . الجَمْع : خُبُطٌ ككُتُبٍ : وأَنْشَدَ ابن الأَعْرَابِيّ لوَعْلَةَ الجَرْمِيِّ :
أَمْ هلْ صَبَحْتَ بَنِي الدَّيَّانِ مُوضِحَةً ... شَنْعاءَ باقِيَةَ التَّلْحيمِ والخُبُطِ
والخَبْطَةُ : الزَّكْمَةُ تُصيبُ في فَصْلِ - هَكَذا في النُّسَخ وهو غَلَطٌ والصَّوَابُ : في قُبُلِ - الشِّتاءِ كما هو نَصّ العَيْن وفي اللِّسان : كالزَّكْمَةِ تَأْخُذُ قُبُلَ الشِّتاءِ وقال ابنُ شُمَيْلٍ : الخَبْطَةُ : الزُّكامُ وَقَدْ خُبِطَ الرَّجُلُ كعُنِيَ فهو مَخْبوطٌ وهو مَجازٌ . والخَبْطَةُ : بَقِيَّةُ الماءِ في الغَديرِ والإناءِ ويُثَلَّثُ وقال ابن الأَعْرَابِيّ : هو الخَبْطَةُ والخِبْطَةُ والحَقْلَةُ والحِقْلَةُ والفَرْسَةُ والفَراسَةُ والسُّحْبَةُ والسُّحابَةُ كلّه : بَقِيَّةُ الماءِ في الغَديرِ ونَقَلَ الجَوْهَرِيّ عن أَبي زَيْدٍ وفي القِرْبَةِ خِبْطَةٌ من ماءٍ وهو مثلُ الجرْعة ونَحْوِها . وقال : ولم يَعْرِف له فِعْلاً . ونَقَلَ الأّزْهَرِيّ عن أَبي عُبَيْدٍ : الخِبْطَة : الجَرْعَة من الماءِ تَبْقَى في قِرْبَةٍ أو مَزادَةٍ أَو حَوْضٍ ولا فِعْلَ لها . ووَجَدْتُ في هامِشِ الصّحاح - عند قَوْلِ أَبي زَيْدٍ . الجَرْعَة - قالَ أَبُو زَكَرِيّا : قالَ الهَرَوِيُّ : هَكَذا بخَطِّ الجَوْهَرِيّ وأَظُنُّهُ مثلَ الجِزْعة بالزّايِ وكَسْرِ الجيمِ وهو القَليلُ من الماءِ . ج خِبَطٌ وخُبَطٍ كعِنَبٍ وصُرَدٍ الثَّاني جَمْعُ الخُبْطَة بالضّمّ كالجُرْعَة والجُرَع . والخِبْطَةُ بالكَسْرِ عَلَى مَا قَيَّدَه الجَوْهَرِيّ وسِياق المُصَنِّفِ يَقْتَضي الفَتْحَ وليس كَذلِكَ : القَليلُ من اللَّبَنِ كما في الصّحاح وهو قَوْلُ أَبي زَيْدٍ زاد غيرُه : يَبْقى في السِّقَاءِ ولا فِعْلَ له . والخِبْطَةُ أَيْضاً : الطَّعامُ يبْقَى في الإِناءِ وكذا غيرُ الطَّعام . وقال ابنُ بُزُرْجَ : يُقَالُ : عَلَيْهِ خَبْطَةٌ جميلة أَي مَسْحَةٌ جَميلَةٌ في هَيْئَته وسحْنَتِه . والخِبْطَةُ بالكَسْرِ : الشَّيْءُ القَليلُ من كلِّ شيءٍ يبقَى في الإِنَاءِ . والخَبْطَةُ بالفَتْحِ : المَطَرُ الواسِعُ في الأَرْضِ وقِيل : هو الضَّعيفُ القَطْرِ . والخِبْطَةُ بالكَسْرِ : القِطْعَةُ من البُيُوتِ والنَّاسِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . ويُقَالُ : كانَ ذلك بعدَ خِبْطَةٍ من اللَّيلِ أَي بعدَ صَدْرٍ منه نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وقال أَبُو الرَّبيعِ الكِلابيّ : كانَ ذلك بعد خِبْطَةٍ من اللَّيل وحِذْفَةٍ أَي قِطْعَة . والخِبْطَةُ : اليَسيرُ من الكلإِ يبقَى في الأَرْضِ أَو اليَسيرُ من اللَّبَنِ يَبْقَى في السِّقاءِ أَو هو من الماءِ : الرّفَضُ وهو مَا بَيْنَ الثُّلْثِ إِلَى النِّصفِ من السِّقاءِ والغَديرِ والإِناءِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن أَبي زَيْدٍ ونصُّه : الخِبْطُ من الماءِ : الرَّفَضُ كذا وُجِدَ بخطِّ الجَوْهَرِيّ . قالَ المُحَشُّون : الصَّوَابُ : الخِبْطَةُ . وقال غيرُه : في الإِناءِ خِبْطٌ وخَبِيطٌ وهو : نحوَ النِّصْفِ . ويُقَالُ : أَتَوْا خِبْطَةً خِبْطَةً أَي قِطْعَةً قِطْعَةً أَو جَماعَةً جَماعَةً والجَمْع خِبَطٌ كعِنَبٍ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ قالَ الشَّاعرُ :
" افْزِعْ لِجُوفٍ قَدْ أَتَتْكَ خِبَطَا
" مِثْل الظَّلامِ والنَّهارِ اخْتَلَطَا والخُبَّاطُ كرُمَّانٍ : ضربٌ من السَّمَكِ أَوْلادُ الكَنْعَدِ ولو حَذَفَ لفظة : ضَرْب كانَ أحسَن فإِنَّ ابنَ عبَّادٍ قالَ : الخُبَّاطُ من السَّمَكِ : أَوْلادُ الكَنْعَدِ الصِّغارُ . والأَخْبَطُ : مَنْ يضرِبُ برِجْلَيْهَ الأَرْضَ وشُدِّد طاؤُه ضَرورَةً في قَوْلِ الشَّاعرِ :
" عَنّا ومَدّ غايَةَ المُنْحَطِّ
" قَصَّرَ ذو الخَوالِعِ الأَخْبَطِّ ج خُبْطٌ بالضَّمِّ كأَحْمَرَ وحُمْرٍ . والمُخْبِطُ كمُحْسِنٍ : المُطْرِقُ عن ابن عَبّادٍ . وقَوْلِه تعالى : " لا يَقومونَ إلاَّ كما يَقومُ الَّذي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ من المَسِّ " أَي كما يَقومُ المَجْنونُ في حالِ جُنونه إِذا صُرِعَ فسَقَطَ . والمَسُّ : الجُنون يُقَالُ : بفُلانٍ خَبْطَةٌ من المَسِّ ويُقَالُ : تَخَبَّطَه الشَّيْطانُ : تَوَطَّأَه فصَرَعَه . أَو يَتَخَبَّطُه أَي يُفْسِدُه بخَبلِه . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : فُلانٌ يَخْبِطُ خَبْطَ عَشْواءَ قالَ الجَوْهَرِيّ : وهي النّاقَةُ الَّتِي في بَصَرها ضَعْفٌ تَخْبِطُ إِذا مَشَتْ لا تَتَوَقَّى شيئاً وهو مَجازٌ قالَ زُهَيْرٌ :
" رَأَيْتُ المَنايا خَبْطَ عَشْواءَ مَنْ تُصِبْتُمِتْهُ ومن تُخْطِئُ يُعَمَّرْ فيَهْرَمِ يَقُولُ : رأَيْتُها تَخْبِطُ الخَلْقَ خَبْطَ العَشْواءِ من الإبِلِ لا تُبْقي عَلَى أَحَد فمَنْ خَبَطَتْه المَنايا مِنْهُم من تُمِيتُه ومنهم من تُعِلُّه فيَبْرَأ والهَرَمُ غايتُه ثمَّ المَوْت ومثلُ ذلك : فلانٌ يَخْبِطُ في عَمْياءَ : إِذا رَكِبَ مَا رَكِبَ بجَهَالَةٍ . وفي حديثِ عليٍّ رَضِيَ الله عَنْه : " خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ " أَي يَخْبِطُ في الظَّلامِ وهو الَّذي يَمْشي في اللَّيْلِ بلا مِصْباحٍ فيَتَحَيَّرُ ويَضِلُّ فرُبَّما تَرَدَّى في بِئْرٍ . والمِخْبَطَةُ : القَضيبُ والعَصا قالَ كُثَيِّرٌ :
إِذا خَرَجَت من بيْتِها حالَ دُونَها ... بمِخْبَطَةٍ يا حُسْنَ مَنْ أَنْتَ ضارِبُ يَعْني زَوْجَها يَخْبِطُها . ويُرْوَى :
إِذا مَا رَآني بارِزاً حالَ دُونَها ... بمِخْبَطَةٍ يا حُسْنَ مَنْ أَنْتَ ضارِبُ واخْتَبَطَ له خَبَطاً مِثْلُ خَبَطَ . والنَّاقَةُ يخْتَبِطُ الشَّوْكَ أَي تأْكُلُه أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
" حُوكَتْ عَلَى نِيرَيْنِ إذْ تُحَاكُ
" تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ ولا تُشَاكُ أَي لا يُؤْذيها وحُوكَتْ عَلَى نِيرَيْن أَي أَنَّها قويَّةٌ شَحِمَةٌ مُكْتَنِزَة . ويُقَالُ : مَا أَدْري أَيُّ خابِطِ اللَّيْلِ هو أَو أَيُّ خابِطِ ليْلٍ هو أَيْ أَيُّ النَّاسِ . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وهُو مَجَازٌ . والخَبْطُ باليَدَيْنِ كالرَّمْحِ بالرِّجْلَيْنِ . وخُباطَةُ بالضَّمِّ معرفةً : الأَحْمَقُ كما قالوا للبَحْرِ : خُضارَة . والخَبْطَةُ بالفَتْحِ : مَسَّةٌ مِن الجِنِّ . وقال أَبُو مالكٍ : يُقَالُ : اخْتَبَطْتُ فلاناً واخْتَبَطْتُ مَعْرُوفَه فاخْتَبَطَنِي بخَيْرٍ قالَ ابنُ بَرِّيّ : وأَنْشَدَ أَبُو زَيْدٍ قَوْلَ الشَّاعِر :
وإِنِّي إِذا ضَنَّ الرَّفُودُ برِفْدِهِ ... لَمُخْتَبِطٌ من تَالِدِ المالِ جَازِحُ أَي إِذا بَخِلَ الرَّفُودُ برِفْدِه فإِنِّي لا أَبْخَلُ بَلْ أَكونُ مُخِتَبِطاً لمَنْ سأَلَني وأُعطِيه من تَالِدِ مالي أَي القَديم . والمُخْبِطُ كمُحْسِنٍ : طالِبُ الرِّفْدِ من غيرِ سابِقِ مَعْرِفَةٍ وهُو مَجَازٌ شُبِّه بخَابِطِ الوَرَقِ أَو خابِطِ اللَّيل ومِنْهُ حديثُ ابنِ عامرٍ قِيل له في مَرَضِه الَّذي ماتَ فيه : " قَدْ كُنْتَ تَقْرِي الضَّيْفَ وتُعطي المُخْبِطَ " . والخِبْطَةُ بالكَسْرِ : القِطْعَةُ من كلِّ شيءٍ . والخِبْطُ بالكَسْرِ : الماءُ القَليلُ في الحَوْضِ . والخَبِيطُ : الرَّفَضُ من الماءِ وهو نَحْوٌ من النِّصفِ عن ابنِ السِّكِّيتِ كالخَبيطَةِ بالهاءِ وأَنْشَدَ ابن الأَعْرَابِيّ :
هَلْ رامَنِي أَحَدٌ يُريدُ خَبِيطَتِي ... أَمْ هَلْ تَعَذَّرَ سَاحَتِي ومَكانِي والخَبْطَةُ بالفَتْحِ : ضَرْبَةُ الفَحْلِ النَّاقَةَ قالَ ذو الرُّمَّة يَصِفُ جَمَلاً :
" خَرُوجٌ من الخَرْقِ البَعيدِ نِيَاطُهُوفي الشَّوْلِ يُرْضَى خَبْطَةَ الطَّرْقِ نَاجِلُه
والخابِطُ : الضَّرَبانُ في الرَّأْسِ . وخَبَطَ فُلانٌ عَلَى البابِ : دَقَّ . وأَبُو سُليمانَ الخَبَّاطُ كشَدَّادٍ : تابِعِيٌّ عن أَبي هُرَيْرَةَ وعنه يَزيدُ بنُ عَيَّاضٍ . وسُمَيَّةُ بنتُ خَبَّاطٍ : والِدَةُ عمَّارِ بنِ ياسِرٍ مولاةُ آل مَخْزومٍ وكانت تُعَذَّبُ في اللهِ هي وابنُها وزَوْجُها ياسِرٌ . وعيسَى بنُ أَبي عيسَى الخَبَّاطُ : رَوَى عن الشَّعْبِيّ . وأَبُو خابِطٍ الكَلْبيُّ : له صُحْبة واسمُه جَنَابٌ رَوَى عنه ابنُه خابِطٌ نَقَلَهُ الحافظُ في التَّبْصيرِ وأَهْمَلَهُ الذَّهَبِيّ وابنُ فَهْد . نعم ذَكَرا في حرف الجيم جَناباً الكَلْبِيّ من مَسْلَمَةِ الفَتْحِ عن أَبي عَمْرٍو ولم يَذْكُرا كُنْيَتَه فلَعَلَّه هو . وخُبَاطٌ كغُرَابٍ : لقَبُ الفَقيه أَبي بكرٍ محمَّدِ بنِ محمَّدٍ الشَّافِعِيِّ الدَّقَّاقِ القائِل بمَفْهُومِ اللَّقَب ضَبَطَه الحافظُ . وخَبَطَ العِرْقَ : ضَرَبَ . واسْتَخْبَطَهُ : سأَلَه بغَيْرِ وَسِيلَةٍ . وخَبَطَ فيهم بخَيْرٍ : نَفَعَهم وهُو مَجَازٌ . ويُقَالُ : مالَه خَابِطٌ ولا ناطِحٌ أَي بعيرٌ ولا ثَوْرٌ لمَنْ لا شيءَ له . وهُو مَجَازٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
