# خبط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خبط

خَبَطَه يَخْبِطُه خَبْطاً: ضربه ضرْباً شديداً. وخبَط البعيرُ بيده يَخْبِطُ خبْطاً: ضرب الأَرض بها؛ التهذيب: الخَبْطُ ضرب البعير الشيءَ بخُفِّ يدِه كما قال طرفة:
تَخْبِطُ الأَرضَ بِصُمٍّ وُقُحٍ،
وصِلابٍ كالملاطِيسِ سُمُرْ
( ) روي هذا البيت في قصيدة طرفة على هذه الصورة:
جافلاتٍ، فوقَ عُوج عجُل، * رُكِّبَتْ فيها مَلاطِيسُ
سُمُرْ)
أَراد أَنها تَضْرِبُها بأَخْفافِها إِذا سارَتْ. وفي حديث سعد أَنه قال: لا تَخْبِطُوا خَبْطَ الجمَل ولا تَمُطُّوا بآمِينَ، يقول: إِذا قام قدَّم رِجْلَه يعني من السُّجودِ، نهاه أَن يُقَدِّمَ رِجْلَه عند القيامِ من السجود. والخَبْطُ في الدَّوابِّ: الضرْبُ بالأَيْدِي دون الأَرْجُلِ، وقيل: يكون للبعير باليد والرجل. وكلُّ ما ضرَبه بيده، فقد خبَطه؛ أَنشد سيبويه:
فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلاتٍ،
دَوامِي الأَبْدِ، يَخْبِطْنَ السَّرِيحا
أَراد الأَيْدي فاضْطُرَّ فحذف. وتَخَبَّطَه: كَخَبَطَه؛ ومنه قيل خَبْطَ عَشْواء، وهي الناقة التي في بَصرها ضَعْفٌ تَخْبِط إِذا مشت لا تتوَقَّى شيئاً؛ قال زهير:
رأَيتُ المَنايا خَبْطَ عَشْواء مَنْ تُصِبْ
تُمِتْه، ومَنْ تُخْطِئُ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ
يقول: رأَيتها تَخْبِطُ الخَلْقَ خَبْطَ العَشْواء من الإِبل، وهي التي لا تُبْصِرُ، فهي تَخْبِطُ الكل لا تُبْقِي على أَحد، فممّن خَبَطَتْه المَنايا من تُمِيتُه، ومنهم من تُعِلُّه فيبرأُ والهَرَمُ غايتُه ثم الموت. وفلان يَخْبِط في عَمْياء إِذا رَكِبَ ما ركب بجَهالةٍ. ورجل أَخْبَطُ يَخْبِطُ برجليه؛ وقوله:
عَنّا ومَدَّ غايَةَ المُنْحَطِّ،
قَصَّرَ ذُو الخَوالِع الأَخْبَطِّ
إِنما أَراد الأَخْبَطَ فاضطر فشدد الطاء وأَجْراها في الوصل مُجْراها في الوقف. وفرس خَبِيطٌ وخَبُوطٌ: يخبِطُ الأَرض برجليه. التهذيب: والخَبُوطُ من الخيل الذي يَخْبِط بيديه. قال شجاع: يقال تَخَبَّطَني برجله وتخبَّزَني وخبَطَني وخبَزَني. والخَبْطُ: الوَطْء الشديد، وقيل: هو من أَيدي الدَّوابّ. والخَبَطُ: ما خَبَطَتْهُ الدوابُّ. والخَبيطُ: الحَوْضُ الذي خَبَطَتْه الإِبل فهدَمَتْه، والجمع خُبُطٌ، وقيل: سمي بذلك لأَن طينه يُخبَطُ بالأَرجل عند بنائه؛ قال الشاعر:
ونُؤْي كَأَعضاد الخَبِيطِ المُهَدَّمِ
وخبَطَ القومَ بسيفه يَخْبِطُهُم خَبْطاً: جلدَهم. وخبَطَ الشجرة بالعَصا يَخْبِطُها خَبْطاً: شدّها ثم ضرَبها بالعصا ونفَض ورَقها منها ليَعْلِفَها الإِبلَ والدوابَّ؛ قال الشاعر:
والصَّقْع من خابِطةٍ وجُرْزِ
قال ابن بري: صواب إِنشاده والصقعِ، بالخفض، لأَن قبله:
بالمَشْرَفيَّات وطَعْنٍ وخْزِ
الوخْزُ: الطعْنُ غير النافذ. والجُرْزُ: عَمودٌ من أَعْمِدةِ الخِباء. وفي التهذيب أَيضاً: الخَبْطُ ضرْبُ ورق الشجر حتى يَنْحاتَّ عنه ثم يَسْتَخْلِف من غير أَن يَضُرّ ذلك بأَصل الشجرة وأَغْصانِها. قال الليث: الخَبَطُ خَبَطُ ورق العِضاهِ من الطَّلْحِ ونحوه يُخْبَطُ يُضْرَبُ بالعصا فيتناثر ثم يُعْلف الإِبل، وهو ما خَبَطَتْه الدوابُّ أَي كسرَتْه. وفي حديث تحريم مكة والمدينة: نَهَى أَن تُخْبَطَ شجرُها؛ هو ضرب الشجر بالعصا ليتناثر ورقها، واسم الورق الساقطِ الخَبَطُ، بالتحريك، فَعَلٌ بمعنى مَفْعول، وهو من عَلَفِ الإِبل. وفي حديث أَبي عبيدة: خرج في سرية إِلى أَرض جُهَينةَ فأَصابهم جوع فأَكلوا الخَبَطَ فسُمُّوا جيشَ الخَبَطِ. والمِخْبَطةُ: القَضِيبُ والعَصا؛ قال كثيِّر:
إِذا خَرَجَتْ مِنْ بيتِها حالَ دُونَها
بِمِخْطةٍ، يا حُسْنَ مَنْ أَنت ضارِبُ
يعني زوجها أَنه يخْبِطُها. وفي الحديث: فضَرَبَتْها ضَرَّتُها بمِخْبَط فأَسْقَطَتْ جَنِيناً؛ المِخْبَطُ، بالكسر: العصا التي يُخبط بها الشجر. وفي حديث عمر: لقد رأَيْتُني بهذا الجبل أَحْتَطِبُ مرة وأَخْتَبِطُ أُخْرى أَي أَضرب الشجر لينتَثِرَ الورقُ منه، وهو الخَبَطُ. وفي الحديث: سُئل هل يَضُرُّ الغَبْطُ؟ قال: لا إلا كما يَضُرُّ العِضاةَ الخَبْطُ؛ الغبْطُ: حسَدٌ خاصٌّ فأَراد، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَن الغَبْطَ لا يضرّ ضَررَ الحَسَدِ، وأَنّ ما يَلْحَقُ الغابِطَ من الضَّررِ الراجع إِلى نُقصان الثواب دونَ الإِحْباط بقدر ما يلحق العِضاهَ من خَبْط ورَقِها الذي هو دون قَطْعِها واسْتئصالها، ولأَنه يعود بعد الخبْط ورقُها، فهو وإِن كان فيه طرَفٌ من الحسَدِ فهو دونه في الإثم. والخَبَطُ: ما انْتَفَضَ من ورقها إِذا خُبِطتْ، وقد اختبط له خبَطاً. والناقةُ تَخْتَبِطُ الشوكَ: تأْكله؛ أَنشد ثعلب:
حُوكَتْ على نِيْرَيْن، إِذ تُحاكُ،
تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ، ولا تُشاكُ
(* قوله: حوكت؛ هكذا ورد على قلب الياء واواً، والقياس حيكت.) أَي لا يُؤذِيها الشوكُ. وحُوكَتْ على نِيْرَيْنِ أَي أَنها شَحِيمةٌ قويّةٌ مُكْتَنِزة، وخبَط الليلَ يَخْبِطُه خَبْطاً: سار فيه على غير هُدىً؛ قال ذو الرمة:
سَرَتْ تخْبِطُ الظَّلْماء من جانِبيْ قَسَا،
وحُبَّ بها من خابِطِ الليلِ زائر
وقولهم ما أَدري أَي خابِطِ الليلِ هو أَو أَيُّ خابِطِ ليلٍ هو أَي أَيُّ الناس هو. وقيل: الخبط كلُّ سْيرٍ على غير هدى. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: خَبّاطُ عَشواتٍ أَي يخبط في الظّلام، وهو الذي يمشي في الليل بلا مِصْباح فيتحير ويَضلّ، فربما تَردّى في بئر، فهو كقولهم يَخْبِط في عَمْياء إِذا ركب أَمراً بجَهالة.
والخُباطُ، بالضم: داء كالجُنون وليس به. وخبَطَه الشيطانُ وتَخَبَّطَه: مسَّه بأَذىً وأَفسَدَه. ويقال: بفلان خَبْطةٌ من مَسٍّ. وفي التنزيل: كالذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ؛ أَي يتوَطَّؤُه فيصْرَعُه، والمَسُّ الجُنون. وفي حديث الدعاء: وأَعوذ بك أَن يَتَخبَّطَني الشيطانُ أَي يَصْرَعَني ويَلْعَبَ بي. والخَبْطُ باليدين: كالرَّمْح بالرّجْلَيْنِ. وخُباطةُ معرفةً: الأَحْمَقُ كما قالوا للبحر خُضارةَ.
وروي عن مكحول: أَنه مر برجل نائم بعد العصر فدفَعَه برجله فقال: لقد عُوفِيتَ، لقد دُفع عنك، إِنها ساعةُ مَخْرَجِهم وفيها يَنْتَشِرُون، ففيها تكون الخَبْتةُ؛ قال شمر: كان مكحول في لسانه لُكْنةٌ وإِنما أَراد الخَبْطةَ من تَخَبَّطَه الشيطانُ إِذا مَسَّه بخَبْلٍ أَو جنُونٍ، وأَصل الخَبْطِ ضرْبُ البعير الشيءَ بخُفِّ يده. أَبو زيد: خَبَطْتُ الرجلَ أَخْبِطُه خَبْطاً إِذا وصلْته. ابن بزرج: قالوا عليه خَبْطةٌ جَمِيلةٌ أَي مَسْحةٌ جميلةٌ في هيئته وسَحْنَتِه. والخَبْطُ: طَلَبُ المعروف، خَبَطَه يَخْبِطُه خبْطاً واخْتَبَطَه. والمُخْتَبِطُ: الذي يَسْأَلُك بلا وسِيلة ولا قَرابةٍ ولا معرفة. وخَبَطَه بخير: أَعطاه من غير معرفة بينهما؛ قال عَلْقَمةُ بن عَبْدةَ:
وفي كلِّ حَيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمةٍ،
فَحُقَّ لشَأْسٍ من نَداكَ ذَنُوبُ
وشَأْسٌ: اسم أَخي عَلْقَمةَ، ويروى: قد خَبَطَّ أَراد خَبَطْتَ فقلب التاء طاء وأَدغم الطاء الأُولى فيها، ولو قال خَبَتَّ يريد خَبَطْتَ لكان أَقْيَسَ اللغتين، لأَن هذه التاء ليست متصلة بما قبلها اتصال تاء افْتَعَلْتَ بمثالِها الذي هي فيه، ولكنه شبه تاء خبطْتَ بتاء افتعل فقَلَبها طاء لوقوع الطاء قبلها كقوله اطَّلَعَ واطَّرَدَ، وعلى هذا قالوا فحَصْطُ برجلي كما قالوا اصْطَبَرَ؛ قال الشاعر:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ من دُونِنا كُفىً،
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها
وقال لبيد:
لِيَبْكِ على النعْمانِ شَرْبٌ وقَيْنةٌ،
ومُحْتَبِطاتٌ كالسَّعالي أَرامِلُ
ويقال: خبَطَه إِذا سأَلَه؛ ومنه قول زهير:
يَوْماً ولا خابِطاً من مالِه وَرِقا
وقال أَبو زيد: خَبَطْتُ فلاناً أَخْبِطُه إِذا وصلْتَه؛ وأَنشد في ترجمة جزح:
وإِنِّي، إِذا ضَنَّ الرَّفُودُ برِفْدِه،
لمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جازِحُ
قال ابن بري: يقال اخْتَبَطَني فلان إِذا جاءَ يَطْلُبُ المَعْروفَ من غير آصِرةٍ؛ ومعنى البيت إِنّي إِذا بَخِل الرَّفُود برفْده فإِني لا أَبْخَلُ بل أَكون مخْتَبِطاً لمن سأَلني وأُعْطِيه من تالِدِ مالي أَي القديم. أَبو مالك: الاخْتِباطُ طلَبُ المعْروفِ والكسب. تقول: اخْتَبَطْت فلاناً واخْتَبَطْتُ مَعْرُوفَه فاختبطني بخير. وفي حديث ابن عامر: قيل له في مرضه الذي مات فيه قد كنت تَقْري الضيفَ وتُعْطِي المُخْتَبِطَ؛ هو طالِبُ الرِّفْدِ من غير سابق معرفة ولا وَسِيلةٍ، شُبّه بِخابطِ الورَقِ أَو خابِطِ الليل. والخِباطُ، بالكسرِ: سمةٌ تكون في الفخذ طويلةٌ عَرْضاً وهي لبني سعد، وقيل: هي التي تكون على الوجه، حكاه سيبويه، وقال ابن الأَعرابي: هي فوق الخَدّ، والجمعُ خُبُطٌ؛ قال وَعْلةُ الجَرْمِيُّ: أَمْ هَلْ صَبَحْتَ بَني الديّانِ مُوضِحةً،
شَنْعاء باقِيةَ التَّلْحِيمِ والخُبُطِ؟
وخَبَطَه خَبْطاً: وسَمه بالخِباطِ؛ قال ابن الرماني في تفسير الخِباط في كتاب سيبويه: إِنه الوَسْمُ في الوجه، والعِلاطُ والعِراضُ في العُنُق، قال: والعِراضُ يكون عَرْضاً والعِلاطُ يكون طُولاً. وخبَطَ الرجلُ خبْطاً: طرح نفسَه حيث كان ونام؛ قال دبّاق الدُّبَيْرِيُّ: قَوْداء تَهْدي قُلُصاً مَمارِطَا،
يَشْدَخْن باللّيلِ الشُّجاعَ الخابِطا
المَمارِطُ: السِّراعُ، واحدتها مِمْرَطةٌ. أَبو عبيد: خبَطَ مثل هَبَغَ إِذا نامَ. والخَبْطةُ: كالزَّكْمةِ تأْخذ قبل الشّتاء، وقد خُبط، فهو مَخْبُوطٌ. والخِبْطةُ: القِطْعةُ من كل شيء. والخِبْطُ والخِبْطةُ والخِبِيطُ: الماء القليلُ يبقى في الحوْضِ؛ قال:
إِنْ تَسْلَمِ الدَّفْواءُ والضَّروطُ،
يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ
والدَّفْواءُ والضَّرُوطُ: ناقَتانِ. والخِبْطة، بالكسر: اللبَنُ القليل يبقى في السقاء، ولا فعل له. قال أَبو عبيد: الخِبْطةُ الجَرْعةُ من الماء تَبْقَى في قِرْبةٍ أَو مَزادة أَو حَوْضٍ، ولا فعل لها؛ قال ابن الأَعرابي: هي الخِبْطةُ والخَبْطةُ والحِقْلةُ والحَقْلَةُ والفَرْسَة والفَراسة والسُّحْبةُ والسُّحابةُ، كله: بقية الماء في الغدير. والحَوْضُ الصغير يقال له: الخَبِيطُ. ابن السكيت: الخِبْطُ والرَّفَضُ نحو من النصف ويقال له الخَبِيطُ، وكذلك الصَّلْصلةُ. وفي الإِناء خِبْطٌ: وهو نحو النِّصْفِ، ويقال خَبِيطٌ؛ وأَنشد:
يُصْبِحْ لها في حَوْضِها خَبِيطُ
ويقال خَبِيطةٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
هَلْ رامَني أَحَدٌ يُرِيدُ خَبِيطتي،
أَمْ هَلْ تَعَذَّر ساحَتي ومَكاني؟
والخِبْطةُ: ما بقي في الوِعاء من طعام أَو غيره. قال أَبو زيد: الخِبْطُ من الماء الرَّفْضُ، وهو ما بين الثلث إِلى النصف من السقاء والحوض والغدير والإِناء. قال: وفي القِربة خِبْطةٌ من ماء وهو مثل الجرْعة ونحوها. ويقال: كان ذلك بعد خِبْطةٍ من الليل أَي بعد صدْرٍ منه. والخِبْطةُ: القِطْعة من البيوت والناس، تقول منه: أَتَوْنا خِبْطة خِبْطة أَي قِطْعة قطعة، والجمع خِبَطٌ؛ قال:
افْزَعْ لِجُوفٍ قد أَتتك خِبَطا،
مِثل الظَّلام والنهار اخْتَلَطا
قال أَبو الربيع الكلابي: كان ذلك بعد خِبْطةٍ من الليل وحِذْفةٍ وخدمة (* قوله «خدمة» كذا بالأصل، والذي في شرح القاموس: خذمة.) أَي قِطْعة. والخَبِيطُ: لبن رائب أَو مَخِيضٌ يُصَبُّ عليه الحليب من اللبن ثم يضرب حتى يختلط؛ وأَنشد:
أَو قُبْضة من حازٍرٍ خَبِيط
والخِباطُ: الضِّرابُ؛ عن كراع. والخَبْطةُ: ضربة الفحلِ الناقةَ؛ قال ذو الرمة يصف جملاً:
خَرُوجٌ من الخَرْقِ البعيدِ نِياطُه،
وفي الشَّوْلِ يُرْضَى خَبْطةَ الطَّرْقِ ناجِلُهْ .

### Türkçe

**خَبَطَه** **يَخْبِطُه** **خَبْطاً**: onu şiddetli bir vuruşla vurdu. Ve deve,
eliyle **يَخْبِطُ** **خَبْطاً**: onunla yere vurdu; **التهذيب**: **الخَبْطُ** devenin,
elinin toynağıyla bir şeyi vurmasıdır; nitekim **طرفة**’nin dediği gibi:

Yeri, sağır ve küstahlarla,
ve sertlerle, **الملاطِيس** gibi esmerlerle vurur

( ) Bu beyit, **طرفة**’nin kasidesinde şu surette rivayet edilmiştir:

Sıçrayıp gidenler; eğri, acele develerin üstünde, * içinde **مَلاطِيسُ**
esmerler bindirilmiş

) Maksadı, yürüdüğü zaman onu toynaklarıyla vurmasıdır. Ve **سعد** hadîsinde,
şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Devenin **خَبْط**’ı gibi **تَخْبِطُوا** etmeyin ve
**بآمِينَ** ile uzatmayın”; yani: kalktığı zaman, secdeden (kalkarken) ayağını
öne alır; secdeden kalkışta ayağını öne almasını yasakladı. Ve **الخَبْطُ**
binitlerde: ayaklar değil, ellerle vuruştur; ve denildi ki: deve için el ve
ayakla olur. Ve her neyi eliyle vurduysa, onu **خبَطه** etmiştir; **سيبويه**’nin
şu beyti:

Ben, mızrağımla **يَعْمَلات** içinde uçtum,
ebedî devamlılar; **السَّرِيحا**’yı **يَخْبِطْنَ** ederler

Maksadı ellerdir; zorunlu kaldı da (kelimeyi) hazfetti. Ve **تَخَبَّطَه**:
**كَخَبَطَه**; bundan dolayı **خَبْطَ عَشْواء** denilmiştir; o, görmesinde zayıflık
olan dişi devedir; yürüdüğü zaman **تَخْبِط** eder, hiçbir şeyden sakınmaz; **زهير**
dedi ki:

Ben, ölümleri **خَبْطَ عَشْواء** (gibi) gördüm; kimi vurursa
onu öldürür; kimi ıskalar ise yaşatılır da ihtiyarlatılır

Yani: onu, develerden **العَشْواء**’ın **خَبْط**’ı gibi halkı **تَخْبِط** eder gördüm;
o, görmeyendir; böylece hepsini **تَخْبِط** eder, kimseyi bırakmaz; ölümlerin
**خَبَطَتْه** ettiği kimselerden kimi onu öldürür, kimilerinden de onu hasta eder
de iyileşir; ihtiyarlık onun nihayetidir, sonra ölüm. Ve falan kimse,
cehaletle bindiği şeye bindiği zaman **يَخْبِط في عَمْياء** eder. Ve **أَخْبَطُ**
adam: ayaklarıyla **يَخْبِطُ** eder; ve onun sözü:

Bizden (uzaklaştı) ve inişin son sınırını uzattı,
**ذُو الخَوالِع الأَخْبَطِّ** kısalttı

Ancak **الأَخْبَطَ**’ı kastetti; zorunlu kaldı da **الطاء**’ı şeddeli yaptı ve
vasılda onu vakıftaki yürütümü gibi yürüttü. Ve **خَبِيطٌ** ve **خَبُوطٌ** at:
ayaklarıyla yere **يخبِطُ** eder. **التهذيب**: ve **الخَبُوطُ** atlardan, elleriyle
**يَخْبِط** eden (attır). **شجاع** dedi: “**تَخَبَّطَني** ayağıyla” ve “**تخبَّزَني**” ve
“**خبَطَني**” ve “**خبَزَني**” denir. Ve **الخَبْطُ**: şiddetli çiğneme; ve denildi ki:
o, binitlerin ellerindendir. Ve **الخَبَطُ**: binitlerin **خَبَطَتْه** ettiği şeydir.
Ve **الخَبيطُ**: develerin **خَبَطَتْه** edip yıktığı havuzdur; çoğulu **خُبُطٌ**’tur;
ve denildi ki: yapımında çamuru ayaklarla **يُخبَطُ** edildiği için böyle
adlandırılmıştır; şair dedi ki:

Yıkılmış **الخَبِيط**’in payandaları gibi bir set

Ve **خبَطَ القومَ** kılıcıyla **يَخْبِطُهُم** **خَبْطاً**: onları kırbaçladı. Ve
**خبَطَ الشجرة** sopayla **يَخْبِطُها** **خَبْطاً**: onu çekti, sonra sopayla vurdu ve
yaprağını ondan silkip döktü ki develere ve binitlere yedirsin; şair dedi ki:

Ve **والصَّقْع** bir **خابِطةٍ** ve **جُرْزِ**’dendir

**ابن بري** dedi: onun doğru inşadı “**والصقعِ**”dir, cer ile; çünkü ondan önce:

**بالمَشْرَفيَّات** ve **طَعْنٍ** ve **وخْزِ**

**الوخْزُ**: delip geçmeyen saplamadır. Ve **الجُرْزُ**: çadır direklerinden bir
direktir. Ve **التهذيب**’de ayrıca: **الخَبْطُ** ağacın yaprağını vurup, ondan
dökülünceye kadar (vurmaktır); sonra, ağacın köküne ve dallarına zarar
vermeksizin yeniden çıkar. **الليث** dedi: **الخَبَطُ** **العِضاهِ**’ın, **الطَّلْح**
ve benzerinin yaprağını **خَبَط** etmektir; sopayla vurulur da saçılır, sonra
develere yedirilir; ve o, binitlerin **خَبَطَتْه** ettiği, yani kırdığı şeydir.
Ve Mekke ile Medine’nin haram kılınması hadîsinde: “Onun ağacının
**تُخْبَطَ** edilmesini yasakladı”; o, ağacı sopayla vurup yaprağının saçılmasıdır;
ve düşen yaprağın adı **الخَبَطُ**’tır, harekeli; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعول**
manasında; ve o, develerin yemindendir. Ve **أَبي عبيدة** hadîsinde: **جُهَينة**
toprağına bir seriyyede çıktı; onlara açlık isabet etti de **الخَبَطَ** yediler;
bu yüzden **جيشَ الخَبَطِ** diye adlandırıldılar. Ve **المِخْبَطةُ**: değnek ve
sopa; **كثيِّر** dedi ki:

Evinden çıktığı zaman, onunla arasına engel olur
bir **بِمِخْطةٍ** ile; ey güzellik, sen kimi vuruyorsun?

Yani kocası; onu **يخْبِطُها** eder. Ve hadîste: “Kumaşı (ortak eşi) onu bir
**بمِخْبَط** ile vurdu da bir cenin düşürdü”; **المِخْبَطُ**, kesre ile: ağaçla
**يُخبط** edilen sopadır. Ve **عمر** hadîsinde: “Şu dağda kendimi gördüm; bir kere
odun topluyorum, başka bir kere **أَخْتَبِطُ** ediyorum”; yani ağaç vuruyorum ki
yaprak ondan saçılıp dökülsün; o da **الخَبَطُ**’tır. Ve hadîste: “**الغَبْطُ**
zarar verir mi?” diye soruldu; dedi ki: “Hayır; ancak **العِضاةَ**’ya **الخَبْطُ**
zarar verdiği gibi”; **الغبْطُ**: özel bir hasettir; böylece, sallallahu aleyhi
ve sellem, **الغَبْطَ**’ın, hasedin zararı gibi zarar vermediğini; ve **الغابِطَ**’a
isabet eden, sevabın eksilmesine dönen zararın, iptal etmeksizin, **العِضاهَ**’ya
yaprağının **خَبْط** edilmesinden isabet eden kadar olduğunu kastetti; ki o,
kesip kökünü kazımaktan aşağıdır; ve çünkü **الخَبْط**’tan sonra yaprağı geri
döner; böylece, onda hasetten bir taraf olsa da, günahça onun altındadır. Ve
**الخَبَطُ**: **خُبِطتْ** edildiği zaman yaprağından silkelenip dökülen şeydir; ve
onun için **خبَطاً** **اختبط** etmiştir. Ve dişi deve **تَخْتَبِطُ الشوكَ**:
onu yer; **ثعلب** şu beyti okudu:

İki **نِيْرَيْن** üzerine dokundu, dokunduğu vakit,
**تَخْتَبِطُ الشَّوْكَ**, ve **تُشاكُ** edilmez

(* Sözü: **حوكت**; asılda böyle, **الياء**’ın **واواً**’ya çevrilmesi üzere
gelmiştir; kıyas **حيكت**’tir.)

Yani diken ona eziyet etmez. Ve **حُوكَتْ على نِيْرَيْنِ**: yani o, yağlı, güçlü,
toplu (bir devedir). Ve **خبَط الليلَ** **يَخْبِطُه** **خَبْطاً**: onda hidayetsiz
yürüdü; **ذو الرمة** dedi ki:

**قَسَا**’nın iki yanından karanlığı **تخْبِطُ** ederek yürüdü,
ve onda, gecenin **خابِطِ**’inden bir ziyaretçi sevilmiştir

Ve onların sözü: “Ben bilmem, o gecenin hangi **خابِطِ**’idir” yahut “hangi
**خابِطِ ليلٍ**’dir”; yani hangi insandır. Ve denildi ki: **الخبط** hidayetsiz her
yürüyüştür. Ve **علي** hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “**خَبّاطُ عَشواتٍ**”;
yani karanlıkta **يخبط** eder; o, gecede lambasız yürüyen kimsedir; şaşırır ve
sapıtır; belki bir kuyuya yuvarlanır; bu, onların “cehaletle bir işe bindiği
zaman **يَخْبِط في عَمْياء** eder” sözleri gibidir.

Ve **الخُباطُ**, damme ile: delilik gibi bir hastalıktır, fakat o değildir. Ve
şeytan onu **خبَطَه** etti ve **تَخَبَّطَه**: ona bir eziyetle dokundu ve onu bozdu.
Ve denilir: falanda, bir dokunuştan **خَبْطةٌ** vardır. Ve tenzilde:
**كالذي يَتَخَبَّطُه الشيطانُ من المَسِّ**; yani onu çiğner de yere serer; ve
**المَسُّ** deliliktir. Ve dua hadîsinde: “Sana sığınırım ki şeytan beni
**يَتَخبَّطَني** etsin”; yani beni yere sersin ve benimle oynasın. Ve **الخَبْطُ**
iki elle: iki ayakla mızraklama gibidir. Ve **خُباطةُ معرفةً**: ahmaktır; nitekim
denize **خُضارةَ** dedikleri gibi.

**مكحول**’dan rivayet edildi: ikindiden sonra uyuyan bir adamın yanından geçti;
ayağıyla onu itti ve dedi ki: “Gerçekten âfiyet buldun; gerçekten senden
defedildi; o, onların çıkış saatidir; onda yayılırlar; onda **الخَبْتةُ** olur.”
**شمر** dedi: **مكحول**’un dilinde bir pelteklik vardı; ancak o, şeytanın onu
**تَخَبَّطَه** ettiği zaman, bir bozukluk yahut delilikle dokunmasından olan
**الخَبْطةَ**’yı kastetti; ve **الخَبْطِ**’ın aslı, devenin elinin toynağıyla bir şeyi
vurmasıdır. **أَبو زيد**: “Adamı **خَبَطْتُ** **أَخْبِطُه** **خَبْطاً**” derim; ona ulaştığım
zaman. **ابن بزرج**: “Onun üzerinde **خَبْطةٌ جَمِيلةٌ** var” dediler; yani suretinde
ve simasında güzel bir dokunuş. Ve **الخَبْطُ**: iyilik istemektir; onu **خَبَطَه**
eder, **يَخْبِطُه** **خبْطاً** ve **اخْتَبَطَه**. Ve **المُخْتَبِطُ**: senden, arada bir
vesile, akrabalık ve tanışıklık olmaksızın isteyen kimsedir. Ve onu bir
hayırla **خَبَطَه** etti: aralarında tanışıklık olmaksızın ona verdi; **عَلْقَمةُ بن
عَبْدةَ** dedi ki:

Her kabilede, bir nimetle **خَبَطْتَ** ettin,
öyleyse **شَأْسٍ** için, senin cömertliğinden günahlar hak oldu

Ve **شَأْسٌ**: **عَلْقَمة**’nin kardeşinin adıdır; ve “**قد خَبَطَّ**” diye rivayet
edilir; **خَبَطْتَ**’ı kastetti; **التاء**’yı **طاء**’a çevirdi ve ilk **الطاء**’ı ona
idgam etti; eğer “**خَبَتَّ**” deyip **خَبَطْتَ**’ı kastetseydi, iki lugatin daha
kıyaslısı olurdu; çünkü bu **التاء**, **افْتَعَلْتَ**’ın **تاء**’sının, içinde bulunduğu
misaliyle öncekiyle birleşmesi gibi birleşik değildir; fakat **خبطْتَ**’ın
**تاء**’sını **افتعل**’in **تاء**’sına benzetti de, öncesinde **الطاء** bulunduğu için
onu **طاء**’a çevirdi; “**اطَّلَعَ**” ve “**اطَّرَدَ**” sözünde olduğu gibi; bu üzere
“**فحَصْطُ**”u da söylediler; “**اصْطَبَرَ**” dedikleri gibi; şair dedi ki:

Bir **مُخْتَبِطٍ** ki bizden aşağı bir yeterlilik bulmadı,
ve emzikli bir kadın; emzirdiği onu uyutmadı

Ve **لبيد** dedi:

**النعْمان** için ağlasın: içenler ve bir şarkıcı kadın,
ve **مُحْتَبِطاتٌ**; **السَّعالي** gibi dul kadınlar

Ve denilir: onu **خبَطَه** etti; yani ondan istedi; bundan **زهير**’in sözü:

Bir gün; ve malından gümüşü **خابِطاً** (olarak) değil

Ve **أَبو زيد** dedi: “Falanı **خَبَطْتُ** **أَخْبِطُه**” derim; ona ulaştığım zaman; ve
**جزح** tercümesinde şu beyti okudu:

Gerçekten ben, **الرَّفُودُ** kendi ihsanıyla cimrilik edince,
eski maldan **جازِحُ** (olarak) bir **مُخْتَبِطٌ**’um

**ابن بري** dedi: “Falan beni **اخْتَبَطَني** etti” denir; yani bir bağ olmaksızın
iyilik istemeye geldi; ve beytin manası: **الرَّفُود** ihsanıyla cimrilik edince,
ben cimrilik etmem; bilakis benden isteyen için **مخْتَبِطاً** olurum ve ona eski
malımdan veririm; yani kadîm. **أَبو مالك**: **الاخْتِباطُ** iyilik ve kazanç
istemektir. Dersin ki: “Falanı **اخْتَبَطْت**” ve “onun iyiliğini **اخْتَبَطْتُ**”;
o da beni bir hayırla **اختبطني** etti. **ابن عامر** hadîsinde: öldüğü hastalığında
ona denildi ki: “Sen misafire ikram eder ve **المُخْتَبِطَ**’a verirdin”; o,
önceden bir tanışıklık ve vesile olmaksızın ihsan isteyen kimsedir; yaprak
**خابِطِ**’ine yahut gece **خابِطِ**’ine benzetilmiştir. Ve **الخِباطُ**, kesre ile:
uylukta enine uzun olan bir damgadır; o, **بني سعد**’ındır; ve denildi ki: yüzde
olanıdır; **سيبويه** bunu nakletti; ve **ابن الأَعرابي** dedi: o, yanağın üstündedir;
çoğulu **خُبُطٌ**; **وَعْلةُ الجَرْمِيُّ** dedi ki:

Yoksa **بني الديّان**’ı, açıklayıcı bir (darbe) ile sabahladın mı?
çirkin; **التَّلْحِيمِ** ve **الخُبُطِ**’u baki kalan

Ve onu **خَبَطَه** etti **خَبْطاً**: onu **الخِباطِ** ile damgaladı; **ابن الرماني**,
**سيبويه** kitabında **الخِباط**’ın tefsirinde dedi ki: o, yüzdeki damgadır; ve
**العِلاطُ** ve **العِراضُ** boyundadır; dedi ki: **العِراضُ** enine olur, **العِلاطُ**
boyuna olur. Ve adam **خبَطَ** etti **خبْطاً**: nerede ise kendini attı ve uyudu;
**دبّاق الدُّبَيْرِيُّ** dedi ki:

Uzun boyunlu; hızlı develeri sevk eder,
gecede, uyuyup yatan yiğidi ezerler

**المَمارِطُ**: hızlılar; tekili **مِمْرَطةٌ**. **أَبو عبيد**: **خبَطَ**,
**هَبَغَ** gibi, uyuduğu zaman. Ve **الخَبْطةُ**: kıştan önce alan **الزَّكْمةِ** gibidir;
ve **خُبط** edilmiştir; o hâlde o **مَخْبُوطٌ**’tur. Ve **الخِبْطةُ**: her şeyden bir
parçadır. Ve **الخِبْطُ** ve **الخِبْطةُ** ve **الخِبِيطُ**: havuzda kalan az sudur;
şu beyitte:

Eğer **الدَّفْواءُ** ve **الضَّروطُ** selâmette kalırsa,
onlar için havuzlarında bir **خَبِيطُ** sabahlar

Ve **الدَّفْواءُ** ve **الضَّرُوطُ**: iki dişi devedir. Ve **الخِبْطة**, kesre ile:
tulumda kalan az süttür; fiili yoktur. **أَبو عبيد** dedi: **الخِبْطةُ**, kırbada
yahut su tulumunda yahut havuzda kalan su yudumudur; fiili yoktur; **ابن
الأَعرابي** dedi: o, **الخِبْطةُ** ve **الخَبْطةُ** ve **الحِقْلةُ** ve **الحَقْلَةُ** ve
**الفَرْسَة** ve **الفَراسة** ve **السُّحْبةُ** ve **السُّحابةُ**’dır; hepsi: gölcükte
kalan su artığıdır. Ve küçük havuza **الخَبِيطُ** denir. **ابن السكيت**:
**الخِبْطُ** ve **الرَّفَضُ** yarım gibi bir miktardır; ve ona **الخَبِيطُ** denir;
aynı şekilde **الصَّلْصلةُ**. Ve kapta **خِبْطٌ** vardır: o, yarım gibidir; ve
**خَبِيطٌ** denir; ve şu beyit okundu:

Onlar için havuzlarında bir **خَبِيطُ** sabahlar

Ve **خَبِيطةٌ** denir; **ابن الأَعرابي** şu beyti okudu:

Biri bana kastetti mi, **خَبِيطتي**’mi ister?
yoksa avlum ve mekânım mı güçleşti?

Ve **الخِبْطةُ**: kapta yemekten yahut başkasından kalan şeydir. **أَبو زيد** dedi:
**الخِبْطُ** sudan **الرَّفْضُ**’dur; o, kırba ve havuz ve gölcük ve kapta üçte bir ile
yarım arasındaki şeydir. Dedi ki: ve kırbada sudan bir **خِبْطةٌ** vardır; o,
yudum gibidir ve benzeridir. Ve denilir: bu, geceden bir **خِبْطةٍ**’dan sonra
oldu; yani ondan bir başlangıçtan sonra. Ve **الخِبْطةُ**: evlerden ve insanlardan
bir parçadır; ondan dersin ki: “Bize **خِبْطة** **خِبْطة** geldiler”; yani parça parça;
çoğulu **خِبَطٌ**; şu beyitte:

Korkuya düşür: sana **خِبَطا** olarak gelen bir **جُوفٍ**’a,
gece ve gündüz gibi karışmış

**أَبو الربيع الكلابي** dedi: bu, geceden bir **خِبْطةٍ** ve bir **حِذْفةٍ** ve bir
**خدمة**’den sonra oldu (* Sözü “**خدمة**”: asılda böyle; **شرح القاموس**’ta olan:
**خذمة**’dir.) yani bir parça. Ve **الخَبِيطُ**: ekşimiş süt yahut yayık; üzerine
sütten taze süt dökülür, sonra vurulur da karışır; ve şu beyit okundu:

Yahut bir avuç, **حازٍرٍ** **خَبِيط**

Ve **الخِباطُ**: çiftleşmedir; **كراع**’dan. Ve **الخَبْطةُ**: erkeğin dişi deveye
vuruşudur; **ذو الرمة** bir deveyi tasvir ederek dedi ki:

Uzak yarıktan çıkan; sinirleri uzak,
ve **الشَّوْلِ** içinde, onun **خَبْطةَ الطَّرْقِ**’ı, güçlü erkeği razı eder.
