# خبط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خبط

خبطه يخبطه: ضربه شديدا، كذا في المحكم، وكذا البعير بيده الأرض خبطا: ضربها، كما في الصحاح، وفي التهذيب: الخبط: ضرب البعير الشيء بخف يده، كما قال طرفة:
  تخبط الأرض بصم وقـح                      وصلاب كالملاطيس سمر أراد أنها تضربها بأخفافها إذا سارت، ومنه حديث سعد:  لا تخبطوا خبط الجمل، ولا تمطوا بآمين  نهى أن يقدم رجله عند القيام من السجود. وقيل: الخبط في الدواب: الضرب بالأيدي دون الأرجل وقيل، يكون للبعير باليد والرجل، وكل ما ضربه بيده فقد خبطه، وأنشد سيبويه:
  فطرت بمنصلي في يعملات                      دوامي الأيد يخبطن السريحا

  وقيل: الخبط: الوطء الشديد، وقيل: هو من أيدي الدواب. قال شيخنا: عبارة الكشاف: الخبط: الضرب على غير استواء. وقال غيره: هو السير على غير جادة أو طريق واضحة، وقيل: أصل الخبط: ضرب متوال على أنحاء مختلفة، ثم تجوز به عن كل ضرب غير محمود، وقيل: أصله ضرب اليد أو الرجل ونحوها. والمصنف جعل الخبط: الضرب الشديد، وليس في شيء مما ذكرنا إلا أن يدخل في الضرب الغير المحمود، فتأمل. قلت: قد تقدم أن الخبط بمعنى الضرب الشديد نقله المصنف عن المحكم، وقال غيره: هو الوطء الشديد، ونقله في اللسان، فحينئذ لا يحتاج إلى التكلف الذي ذهب إليه شيخنا من إدخاله في الضرب الغير المحمود، وما نقله عن الكشاف فإنه مستعار من خبط البعير، وكذا السير على غير جادة. وقوله: ولفظة كذا في قوله: وكذا البعير، زيادة غير محتاج إليها، قلت: بل محتاج إليها، فإنه أشار إلى الضرب الشديد، ومراده من ذلك قولهم: خبط البعير بيده الأرض، إذا ضربها شديدا، كما في الأساس أيضا، وتقدم عن بعضهم أن الخبط هو الوطء الشديد. فلو لم يذكر لفظة كذا، احتاج إلى زيادة قوله: ضربها شديدا، أو كان يفهم منه مطلق الضرب، كما هو في الصحاح، فتأمل. كتخبطه واختبطه. وفي العباب: كل من ضربه بيده فصرعه فقد خبطه وتخبطه. واختبط البعير، أي خبط، قال جساس بن قطيب يصف فحلا:
  خوى قليلا غير ما اختباط
  على مثاني عسب سباط وفي التهذيب: قال شجاع: يقال: تخبطني برجله، وخبطني، بمعنى واحد، وكذلك تخبزني وخبزني. وخبطه يخبطه خبطا: وطئه شديدا كخبط البعير بيده. وخبط القوم بسيفه: جلدهم، وهو مجاز من خبط الشجر، كما في الأساس. وخبط الشجرة بالعصا يخبطها خبطا: شدها ثم ضربها بالعصا ونفض ورقها ليعلفها الإبل والدواب، وفي التهذيب: الخبط: ضرب ورق الشجر حتى ينحات عنه، ثم يستخلف من غير أن يضر ذلك بأصل الشجرة وأغصانها. وقال الليث: الخبط: خبط ورق العضاه من الطلح ونحوه يخبط بالعصا فيتناثر ثم يعلف الإبل. قال ابن الأثير: ومنه حديث عمر:  لقد رأيتني بهذا الجبل أحتطب مرة وأختبط أخرى  . والحديث الآخر:  سئل: هل يضر الغبط? قال: لا إلا كما يضر العضاه الخبط  الغبط: حسد خاص، فأراد صلى الله عليه وسلم أن الغبط لا يضر ضرر الحسد، وأن ما يلحق الغابط من الضرر الراجع إلى نقصان الثواب دون الإحباط بقدر ما يلحق العضاه من خبط ورقها الذي هو دون قطعها واستئصالها، ولأنه يعود بعد الخبط ورقها، فهو وإن كان فيه طرف من الحسد فهو دونه في الإثم. وخبط الليل يخبطه خبطا: سار فيه على غير هدى، وهو مجاز، ويقال: بات يخبط الظلماء، قال ذو الرمة:
  سرت تخبط الظلماء من جانبي قسى                      وحب بها من خابط الـلـيل زائر

  وقيل: الخبط: كل سير على غير هدى، أو على غير جادة. ومن المجاز: خبط الشيطان فلانا، إذا مسه بأذى فأفسده وخبله، كتخبطه. وفي حديث الدعاء:  وأعوذ بك أن يتخبطني الشيطان  أي يصرعني ويلعب بي. ومن المجاز: خبط زيدا، إذا سأله المعروف من غير آصرة، على فاعلة، وهي الرحم والقرابة، كما تقدم، كاختبطه، وهذه عن ابن بري. وقال ابن فارس: الأصل فيه أن الساري إليه أو السائر لا بد من أن يختبط الأرض، ثم اختصر الكلام فقيل للآتي طالبا جدوى: مختبط، فخبطه زيد المسئول بخير: أعطاه. وقال أبو زيد: خبطت الرجل خبطا: وصلته. وشاهد الخبط بمعنى السؤال قول زهير بن أبي سلمى يمدح هرم بن سنان:
  وليس مانع ذي قربى ولا رحم                      يوما ولا معدما من خابط ورقا وأما شاهد الاختباط بمعنى طلب المعروف، فقول الشاعر:
  ومختبط لم يلق من دوننا كفـى                      وذات رضيع لم ينمها رضيعها وقول لبيد:
  ليبك على النعمان شرب وقينة                      ومختبطات كالسعالي أرامل ومن أبيات الشواهد: ليبك يزيد ضارع لخصومة ومختبط مما تطيح الطوائح كل ذلك مستعار من خابط الورق. وخبط فلان: قام، هكذا في النسخ، وهو تصحيف، صوابه: نام، بالنون، فقد قال أبو عبيد: خبط: مثل هبغ، إذا نام. وخبط البعير خبطا، إذا وسمه بالخباط، بالكسر، كما سيأتي قريبا، نقله الجوهري. وخبط فلان: طرح نفسه حيث كان لينام، كذا في الصحاح، وفي اللسان: حيث كان، ونام، وأنشد لدباق الدبيري:
  قوداء تهدي قلصا ممارطا
  يشدخن بالليل الشجاع الخابطا الممارط: السراع، واحدها، ممرطة. وخبط فلان فلانا، إذا أنعم عليه من غير معرفة بينهما، كذا في الصحاح، وهو مجاز، وزاد غيره: ولا وسيلة ولا قرابة. قلت: وهو بعينه: خبطه بخير: أعطاه، وأنشد الجوهري لعلقمة بن عبدة يمدح الحارث بن أبي شمر، ويستعطفه لأخيه شأس:
  وفي كل حي قد خبطت بنعمة                      فحق لشأس من نداك ذنـوب فقال الحارث: نعم وأذنبة، وكان قد أسر شأس بن عبدة يوم عين أباغ، فأطلق شأسا وسبعين أسيرا من بني تميم. قلت: هكذا في نسخ الصحاح: قد خبطت ووجدت في الهامش: والأجود أن يكتب خبط بغير تاء من الكتابة أجود قلت: وكذلك يروى أيضا في اللسان، ولو قال: خبت يريد خبطت لكان أقيس اللغتين؛ لأن هذه التاء ليست متصلة بما قبلها اتصال تاء افتعلت بمثالها الذي هي فيه، ولكنه شبه تاء خبطت بتاء افتعل، كقوله: اطرد، واطلع. قال شيخنا: وأراد بقوله: في كل حي أن النابغة كان كلمه في أسارى بني أسد، وكانوا نيفا وثمانين، فأطلقهم. واستعار الذنوب لنصيبه من الحارث. وفرس خبوط وخبيط: يخبط الأرض برجليه، كما في العين، وفي التهذيب: بيديه. والمخبط كمنبر: العصا يخبط بها الورق، ومنه الحديث:  فضربتها ضرتها بمخبط فأسقطت  والجمع المخابط، وقد ذكره المصنف استطرادا بعد هذا بقليل، وشاهده:
  لم تدر ما سأ للحمير ولـم                      تضرب بكف مخابط السلم

  والخبط، محركة: ورق الشجر ينفض بالمخابط، أي العصي، ثم يجفف ويطحن ويخلط بدقيق أو غيره، ويوخف بالماء فتوجره الإبل، قاله أبو حنيفة، سمي به لأنه يخبط بالعصا حتى ينتثر.
 والخبط: كل ورق مخبوط بالعصا، فعل بمعنى مفعول، كالنفض والهدم، وهو من علف الإبل. والخبط أيضا: ما خبطته الدواب بأرجلها وكسرته. والخبط: ع، لجهينة بالقبلية مما يلي ساحل البحر، على خمسة أيام من المدينة المشرفة على ساكنها أفضل الصلاة وأتم السلام، ومنه سرية الخبط، من سراياه صلى الله عليه وسلم، أميرها أبو عبيدة بن الجراح، رضي الله عنه، وكانت في رجب سنة ثمان من الهجرة، بعثه صلى الله عليه وسلم في ثلاثمائة من المهاجرين والأنصار، منهم: عمر بن الخطاب رضي الله عنه، إلى حي من جهينة بالقبلية، أو لأنهم جاعوا في الطريق حتى أكلوا الخبط، فسموا جيش الخبط، وسرية الخبط. والخبيط، كأمير: الحوض الذي خبطته الإبل فهدمته، وقيل: سمي به لأن طينه يخبط بالأرجل عند بنائه. ج: خبط، بضمتين، قال الشاعر:
  ونؤي كأعضاد الخبيط المهدم قاله الليث، وقال أبو مالك: الخبيط: هو الحوض الصغير. قال: والخبيط: لبن رائب أو مخيض يصب على عليه حليب من لبن، ثم يضرب حتى يختلط، وأنشد:
  أو قبضة من حازر خبيط والخبيط: الماء القليل يبقى في الحوض، مثل الصلصلة، عن ابن السكيت، ويقال: في الإناء خبيط من ماء، وأنشد:
  إن تسلم الدفواء والضروط
  يصبح لها في حوضها خبيط والدفواء والضروط: ناقتان. وكذلك الخبط والخبطة. والخباط، كسحابة: الغبار يرتفع من خبط الأرجل.والخباط، كغراب: داء كالجنون وليس به، نقله الجوهري، ويروى بالحاء، وقد تقدم. والخباط، بالكسر: الضراب، عن كراع. والخباط: سمة في الفخذ، كما نقله الجوهري، والسهيلي في الروض، وهكذا في العين. وقيل: هي التي تكون على الوجه، حكاه سيبويه، وقال ابن الأعرابي: هو فوق الخد، وزاد الجوهري: طويلة عرضا، قال: وهي لبني سعد، وقال ابن الرماني في تفسير الخباط: في كتاب سيبويه: إنه الوسم في الوجه، والعلاط والعراض في العنق. قال: والعراض يكون عرضا، والعلاط يكون طولا، وأنشد الصاغاني للمتنخل:
  معابل غير أرصاف ولكن                      كسين ظهار أسود كالخباط قال: غير أرصاف، أي: ليست بمشدودة بعقب. قلت: ولم أجد هذا البيت في طائية المتنخل التي أولها:
  عرفت بأجدث فنعاف عرق                      علامات كتحبير النـمـاط وهي إحدى وأربعون بيتا. وبما شرحنا لك أن إنكار شيخنا لقوله: والوجه، في غير محله. الجمع: خبط، ككتب: وأنشد ابن الأعرابي لوعلة الجرمي:
  أم هل صبحت بني الديان موضحة                      شنعاء باقية التلحيم والـخـبـط

  والخبطة: الزكمة تصيب في فصل - هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: في قبل - الشتاء، كما هو نص العين، وفي اللسان: كالزكمة تأخذ قبل الشتاء، وقال ابن شميل: الخبطة: الزكام، وقد خبط الرجل كعني فهو مخبوط، وهو مجاز. والخبطة: بقية الماء في الغدير والإناء، ويثلث، وقال ابن الأعرابي: هو الخبطة، والخبطة، والحقلة والحقلة، والفرسة والفراسة، والسحبة والسحابة، كله: بقية الماء في الغدير، ونقل الجوهري عن أبي زيد، وفي القربة خبطة من ماء، وهو مثل الجرعة ونحوها. وقال: ولم يعرف له فعلا. ونقل الأزهري عن أبي عبيد: الخبطة: الجرعة من الماء تبقى في قربة أو مزادة أو حوض، ولا فعل لها. ووجدت في هامش الصحاح - عند قول أبي زيد. الجرعة - قال أبو زكريا: قال الهروي: هكذا بخط الجوهري، وأظنه مثل الجزعة بالزاي وكسر الجيم، وهو القليل من الماء. ج خبط وخبط كعنب وصرد، الثاني جمع الخبطة، بالضم، كالجرعة والجرع. والخبطة، بالكسر، على ما قيده الجوهري، وسياق المصنف يقتضي الفتح، وليس كذلك: القليل من اللبن، كما في الصحاح، وهو قول أبي زيد، زاد غيره: يبقى في السقاء، ولا فعل له. والخبطة أيضا: الطعام يبقى في الإناء، وكذا غير الطعام. وقال ابن بزرج: يقال: عليه خبطة جميلة، أي مسحة جميلة في هيئته وسحنته. والخبطة، بالكسر: الشيء القليل من كل شيء يبقى في الإناء. والخبطة، بالفتح: المطر الواسع في الأرض، وقيل: هو الضعيف القطر. والخبطة، بالكسر: القطعة من البيوت والناس، نقله الجوهري. ويقال: كان ذلك بعد خبطة من الليل، أي بعد صدر منه، نقله الجوهري. وقال أبو الربيع الكلابي: كان ذلك بعد خبطة من الليل وحذفة أي قطعة. والخبطة: اليسير من الكلإ يبقى في الأرض، أو اليسير من اللبن يبقى في السقاء أو هو من الماء: الرفض، وهو ما بين الثلث إلى النصف من السقاء والغدير والإناء، نقله الجوهري عن أبي زيد، ونصه: الخبط من الماء: الرفض، كذا وجد بخط الجوهري. قال المحشون: الصواب: الخبطة. وقال غيره: في الإناء خبط وخبيط، وهو: نحو النصف. ويقال: أتوا خبطة خبطة، أي قطعة قطعة، أو جماعة جماعة، والجمع خبط، كعنب، نقله الجوهري، قال الشاعر:
  افزع لجوف قد أتتك خبطا
  مثل الظلام والنهار اختلطا والخباط، كرمان: ضرب من السمك، أولاد الكنعد، ولو حذف لفظة: ضرب، كان أحسن، فإن ابن عباد قال: الخباط من السمك: أولاد الكنعد الصغار. والأخبط: من يضرب برجليه الأرض، وشدد طاؤه ضرورة في قول الشاعر:
  عنا ومد غاية المنحـط
  قصر ذو الخوالع الأخبط ج خبط، بالضم، كأحمر وحمر. والمخبط، كمحسن: المطرق، عن ابن عباد. وقوله تعالى:  لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس  أي كما يقوم المجنون في حال جنونه إذا صرع فسقط. والمس: الجنون، يقال: بفلان خبطة من المس ويقال: تخبطه الشيطان: توطأه فصرعه. أو يتخبطه، أي يفسده بخبله. ومما يستدرك عليه: فلان يخبط خبط عشواء، قال الجوهري: وهي الناقة التي في بصرها ضعف، تخبط إذا مشت، لا تتوقى شيئا، وهو مجاز، قال زهير:

  رأيت المنايا خبط عشواء من تصبتمته ومن تخطئ يعمر فيهرم يقول: رأيتها تخبط الخلق خبط العشواء من الإبل لا تبقي على أحد، فمن خبطته المنايا منهم من تميته، ومنهم من تعله فيبرأ والهرم غايته، ثم الموت، ومثل ذلك: فلان يخبط في عمياء: إذا ركب ما ركب بجهالة. وفي حديث علي رضي الله عنه:  خباط عشوات  ، أي يخبط في الظلام، وهو الذي يمشي في الليل بلا مصباح، فيتحير ويضل، فربما تردى في بئر. والمخبطة: القضيب والعصا، قال كثير:
  إذا خرجت من بيتها حال دونهـا                      بمخبطة يا حسن من أنت ضارب يعني زوجها يخبطها. ويروى:
  إذا ما رآني بارزا حال دونـهـا                      بمخبطة يا حسن من أنت ضارب واختبط له خبطا، مثل خبط. والناقة يختبط الشوك، أي تأكله، أنشد ثعلب:
  حوكت على نيرين إذ تحاك
  تختبط الشوك ولا تشاك أي لا يؤذيها، وحوكت على نيرين، أي أنها قوية شحمة مكتنزة. ويقال: ما أدري أي خابط الليل هو، أو أي خابط ليل هو، أي أي الناس. نقله الجوهري، وهو مجاز. والخبط باليدين، كالرمح بالرجلين. وخباطة، بالضم، معرفة: الأحمق، كما قالوا للبحر: خضارة. والخبطة، بالفتح: مسة من الجن. وقال أبو مالك: يقال: اختبطت فلانا، واختبطت معروفه فاختبطني بخير، قال ابن بري: وأنشد أبو زيد قول الشاعر:
  وإني إذا ضن الرفود برفـده                      لمختبط من تالد المال جازح أي إذا بخل الرفود برفده فإني لا أبخل، بل أكون مختبطا لمن سألني، وأعطيه من تالد مالي، أي القديم. والمخبط، كمحسن: طالب الرفد من غير سابق معرفة، وهو مجاز، شبه بخابط الورق، أو خابط الليل، ومنه حديث ابن عامر، قيل له في مرضه الذي مات فيه:  قد كنت تقري الضيف وتعطي المخبط  . والخبطة، بالكسر: القطعة من كل شيء. والخبط، بالكسر: الماء القليل في الحوض. والخبيط: الرفض من الماء، وهو نحو من النصف، عن ابن السكيت، كالخبيطة، بالهاء، وأنشد ابن الأعرابي:
  هل رامني أحد يريد خبيطتي                      أم هل تعذر ساحتي ومكاني والخبطة، بالفتح: ضربة الفحل الناقة، قال ذو الرمة يصف جملا:
  خروج من الخرق البعيد نياطهوفي الشول يرضى خبطة الطرق ناجله

  والخابط: الضربان في الرأس. وخبط فلان على الباب: دق. وأبو سليمان الخباط، كشداد: تابعي، عن أبي هريرة، وعنه يزيد بن عياض. وسمية بنت خباط: والدة عمار بن ياسر، مولاة آل مخزوم، وكانت تعذب في الله هي وابنها وزوجها ياسر. وعيسى بن أبي عيسى الخباط: روى عن الشعبي. وأبو خابط الكلبي: له صحبة، واسمه جناب، روى عنه ابنه خابط، نقله الحافظ في التبصير، وأهمله الذهبي وابن فهد. نعم ذكرا في حرف الجيم جنابا الكلبي من مسلمة الفتح، عن أبي عمرو، ولم يذكرا كنيته، فلعله هو. وخباط، كغراب: لقب الفقيه أبي بكر محمد بن محمد الشافعي الدقاق، القائل بمفهوم اللقب، ضبطه الحافظ. وخبط العرق: ضرب. واستخبطه: سأله بغير وسيلة. وخبط فيهم بخير: نفعهم، وهو مجاز. ويقال: ماله خابط ولا ناطح، أي بعير ولا ثور، لمن لا شيء له. وهو مجاز.

### Türkçe

**خبطه يخبطه**: onu şiddetle vurdu; **المحكم**’de böyledir; ve yine devenin eliyle yere **خبطا**: onu vurdu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **التهذيب**’de: **الخبط**: devenin, elinin toynağıyla bir şeyi vurmasıdır; Tarafa’nın dediği gibi:
  Yeri, kalın ve kaba (ayaklarla) çiğner/vurur;                      ve sertler, esmer **الملاطيس** gibi.
Onun muradı: yürüdüğü zaman onu toynaklarıyla vurmasıdır. Ondan Sa‘d hadisi:  “Devenin **خبط**’ı gibi **تخبطوا** etmeyin; **آمين** ile **تمطوا** etmeyin.”  Secdeden kalkarken ayağını öne getirmeyi yasakladı. Ve denildi: **الخبط** binek hayvanlarında: ayaklar olmaksızın ellerle vurmaktır. Ve denildi: deve için el ve ayakla olur; eliyle vurduğu her şeyi, onu **خبطه** etmiştir. Sîbeveyh’in inşadı:
  **يعملات** içinde **منصلي**m ile uçtum;                      elleri devamlı olanlar **السريحا**’yı **يخبطن** ederler.

Ve denildi: **الخبط**: şiddetli basmadır; ve denildi: o, binek hayvanlarının ellerindendir. Şeyhimiz dedi: **الكشاف**’ın ibaresi: **الخبط**: eşitlik üzere olmaksızın vuruştur. Başkası dedi: o, bir cadde yahut açık bir yol üzere olmaksızın yürüyüştür. Ve denildi: **الخبط**’ın aslı: farklı yönler üzere ardışık bir vuruştur; sonra her övülmeyen vuruş hakkında onunla mecaz yapıldı. Ve denildi: aslı, elin yahut ayağın ve benzerinin vuruşudur. Müellif **الخبط**’ı: şiddetli vuruş yaptı; bizim zikrettiklerimizin hiçbirinde yoktur; ancak övülmeyen vuruşun içine girmesi müstesna; öyleyse düşün. Dedim: **الخبط**’ın şiddetli vuruş manasında olduğu, müellifin onu **المحكم**’den nakletmesiyle daha önce geçti. Başkası dedi: o, şiddetli basmadır; onu **اللسان**’da nakletti. O hâlde, şeyhimizin onu övülmeyen vuruşun içine sokma yoluna gittiği tekellüfe ihtiyaç yoktur; ve **الكشاف**’tan naklettiği şey, devenin **خبط**’ından ödünçtür; ve yine cadde üzere olmaksızın yürüyüş de öyledir. Ve onun sözü: “ve **كذا** lafzı, ‘ve yine deve’ sözünde” ihtiyaç duyulmayan bir ziyadedir. Dedim: bilakis ona ihtiyaç vardır; çünkü şiddetli vuruşa işaret etti; bununla muradı, onların sözüdür: “Deve eliyle yere **خبط** etti”, yani onu şiddetle vurdu; **الأساس**’ta da olduğu gibi. Ve bazılarına göre **الخبط**’ın şiddetli basma olduğu geçti. Eğer **كذا** lafzını zikretmeseydi, “onu şiddetle vurdu” sözünü artırmaya ihtiyaç olurdu; yahut ondan mutlak vuruş anlaşılırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; öyleyse düşün. **كتخبطه** ve **اختبطه** gibi. **العباب**’da: eliyle vurup da onu yere sereni, onu **خبطه** ve **تخبطه** etmiştir. Ve deve **اختبط** etti; yani **خبط** etti. Cessâs b. Kutayb bir aygırı vasfederek dedi:
  Biraz çöktü; **اختباط**tan başka değil.
  Düz **عسب**’lerin ikilileri üzerinde, **سباط**.
**التهذيب**’de: Şücâ‘ dedi: “Beni ayağıyla **تخبطني** etti” denir; ve “beni **خبطني** etti”; bir manadadır; ve yine “beni **تخبزني** etti” ve “beni **خبزني** etti” (de böyledir). Ve **خبطه يخبطه خبطا**: onu şiddetle çiğnedi; devenin eliyle **خبط** etmesi gibi. Ve **خبط القوم بسيفه**: onları kamçıladı/dövdü; bu, **الأساس**’ta olduğu gibi, ağaç **خبط**’ından mecazdır. Ve **خبط الشجرة بالعصا يخبطها خبطا**: onu çekti, sonra sopayla vurdu ve yaprağını silkti ki develer ve binek hayvanları onu yesin. **التهذيب**’de: **الخبط**: ağacın yaprağını vurmak, ta ki ondan dökülsün; sonra, ağacın köküne ve dallarına zarar vermeksizin yeniden çıkar. Leys dedi: **الخبط**: **العضاه**’ın, **الطلح** ve benzerinin yaprağını **خبط** etmektir; sopayla vurulur, dağılır; sonra develere yedirilir. İbnü’l-Esîr dedi: Ondandır Ömer hadisi:  “Beni şu dağda bir kere odun toplarken, bir kere de **أختبط** ederken gördüm.”  Diğer hadis:  “Soruldu: **الغبط** zarar verir mi? Dedi: Hayır; ancak **العضاه**’a **الخبط**’ın zarar verdiği gibi.”  **الغبط**: özel bir hasettir. O hâlde, sallallahu aleyhi ve sellem murad etti ki: **الغبط** hasedin zararı gibi zarar vermez; ve **الغابط**a isabet eden zarar, sevabın eksilmesine dönen, iptal etmeksizin olan zarardır; **العضاه**’a, yaprağının **خبط** edilmesinden isabet eden kadar; ki o, kesip kökünden sökmeden aşağıdır. Ve çünkü **الخبط**’tan sonra yaprağı geri döner. O hâlde, onda hasetten bir taraf olsa da, günahça ondan aşağıdır. Ve **خبط الليل يخبطه خبطا**: onda hidayetsiz yürüdü; bu mecazdır. Ve denir: karanlıkta **يخبط الظلماء** ederek geceledi. Zü’r-Rumme dedi:
  **قسى**’nın iki yanından karanlığı **تخبط** ederek yürüdüm;                      ve onda, gecenin **خابط**’ından bir ziyaretçi sevgiyle (geldi).

Ve denildi: **الخبط**: her hidayetsiz yürüyüş; yahut bir cadde üzere olmaksızın. Mecazdan: şeytan falanı **خبط** etti; eğer ona eziyetle dokundu da onu bozdu ve aklını karıştırdıysa; **كتخبطه** gibi. Dua hadisi içinde:  “Şeytanın beni **يتخبطني** etmesinden Sana sığınırım.”  yani beni yere serer ve benimle oynar. Mecazdan: Zeyd’i **خبط** etti; eğer ondan, bir bağ olmaksızın iyilik istedi ise; **فاعلة** üzere; o da rahim ve akrabalıktır; daha önce geçtiği gibi; **كاختبطه** gibi. Bu, İbn Berrî’dendir. İbn Fâris dedi: aslı şudur: ona giden yahut yürüyen, mutlaka yeri **يختبط** eder; sonra söz kısaltıldı; fayda talep ederek gelene **مختبط** denildi. Böylece, kendisinden istenen Zeyd onu hayırla **خبطه** etti: ona verdi. Ebû Zeyd dedi: **خبطت الرجل خبطا**: ona ulaştım/onu ziyaret ettim. **الخبط**’ın soru manasında şahidi, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın, Hârim b. Sinân’ı medhederken sözüdür:
  Ne yakınlık sahibini ne de rahmi meneder;                      bir gün de, yaprak **خابط**’ından yoksulu (menetmez).
أما **الاختباط**’ın iyilik talebi manasında şahidi ise şairin sözü:
  Ve bir **مختبط** ki, bizden aşağı bir yeterlilik bulmadı;                      ve emzikli bir kadın ki, emziklisi onu uyutmadı.
Ve Lebîd’in sözü:
  Nu‘mân’a ağlasın içki içen ve çalgıcı kadın;                      ve **مختبطات**; **السعالي** gibi dullar.
Şahit beyitlerden: “Yezîd ağlasın; çekişme için yalvaran; ve **مختبط**; **الطوائح**’ın savurduğu şeylerden.” Bütün bunlar, yaprak **خابط**’ından ödünçtür. Ve “Falan **خبط** etti: kalktı” — nüshalarda böyle; o bir tashiftir; doğrusu: “uyudu”dur; **النون** ile. Nitekim Ebû Ubeyd dedi: **خبط**: **هبغ** gibidir; eğer uyuduysa. Ve deve **خبطا** etti; eğer onu **الخباط** ile damgaladıysa; kesre ile; yakında geleceği gibi; Cevherî nakletti. Ve “Falan **خبط** etti”: nerede ise kendini atıp uyumak için (yere) bıraktı; **الصحاح**’ta böyledir. **اللسان**’da: “nerede ise” ve “uyudu”. Debbâk ed-Dübeyrî’nin inşadı:
  Boynu uzun; hızlı **قلص**’ları yol gösterir;
  Geceleyin, **الخابط** yılanı ezerler.
**الممارط**: hızlılar; tekili: **ممرطة**. Ve “Falan falana **خبط** etti”: aralarında tanışıklık olmaksızın ona ihsanda bulundu; **الصحاح**’ta böyledir; bu mecazdır. Başkası artırdı: ne vesile ne de akrabalık (vardır). Dedim: bu, aynen şudur: “onu hayırla **خبطه** etti”: ona verdi. Cevherî, Alkame b. Abede’nin, Hâris b. Ebî Şemr’i medhederken ve kardeşi Şe’s için ondan merhamet dilerken söylediği beyti inşad etti:
  Her kabilede bir nimetle **خبطت** ettim;                      o hâlde Şe’s için, senin cömertliğinden bir kova (pay) haktır.
Hâris dedi: “Evet; ve iki kova.” Şe’s b. Abede’yi **عين أباغ** günü esir etmişti; Şe’s’i ve Benî Temîm’den yetmiş esiri salıverdi. Dedim: **الصحاح** nüshalarında böyle: **خبطت**. Kenarda buldum: “Daha iyisi, **خبط**’ın **تاء**sız yazılmasıdır; yazımca daha iyidir.” Dedim: **اللسان**’da da böyle rivayet olunur. Eğer “**خبت** dedi; **خبطت** murad eder” deseydi, iki lehçenin daha kıyasîsi olurdu; çünkü bu **تاء**, kendinden öncekine, içinde bulunduğu örnekteki **افتعلت**’in **تاء**sı gibi bitişik değildir; fakat **خبطت**’in **تاء**sını **افتعل**’in **تاء**sına benzetti; “**اطرد**” ve “**اطلع**” sözü gibi. Şeyhimiz dedi: “Her kabilede” sözüyle muradı: Nâbiga, Benî Esed esirleri hakkında onunla konuşmuştu; onlar seksen küsurdu; onları salıverdi. Ve **الذنوب**’u, Hâris’ten olan payına ödünç yaptı. Ve **فرس خبوط وخبيط**: ayaklarıyla yeri **يخبط** eder; **العين**’de olduğu gibi. **التهذيب**’de: elleriyle. Ve **المخبط** ( **منبر** gibi): yaprağın onunla **يخبط** edildiği sopadır. Ondandır hadis:  “Onu, kumaşıyla **بمخبط** vuran kumaşı onu düşürdü.”  Çoğulu: **المخابط**. Müellif onu, az sonra bunun ardından istitrad olarak zikretti. Onun şahidi:
  Eşekler için ne olduğunu bilmedi;                      ve **السلم**’in **مخابط**’ını avuçla vurmadı.

Ve **الخبط** — harekeli: ağaç yaprağıdır; **المخابط** ile, yani sopalarla silkelenir; sonra kurutulur, öğütülür, unla yahut başkasıyla karıştırılır; suyla ıslatılır; sonra develere boğazlatılır; Ebû Hanîfe söyledi. Ona bu ad verildi; çünkü sopayla **يخبط** edilir, ta ki dağılsın.
Ve **الخبط**: sopayla **مخبوط** edilmiş her yapraktır; **فعل** manasında **مفعول**; **النفض** ve **الهدم** gibi. Ve o, develerin yemindendir. Ve **الخبط** ayrıca: binek hayvanlarının ayaklarıyla **خبط** edip kırdığı şeydir. Ve **الخبط**: bir yer adıdır; Cüheyne’nin, deniz sahiline bitişik olan **القبلية** tarafında; Medîne-i Münevvere’den — sakin olana en faziletli namaz ve en tam selam üzerine — beş gün mesafededir. Ondandır **سرية الخبط**; onun, sallallahu aleyhi ve sellem’in seriyyelerindendir; emiri Ebû Ubeyde b. Cerrâh’tır; Allah ondan razı olsun. Hicretten sekizinci yılın Receb’inde idi. Sallallahu aleyhi ve sellem onu, muhacir ve ensardan üç yüz kişi içinde gönderdi; onlardan: Ömer b. Hattâb, Allah ondan razı olsun; Cüheyne’den **القبلية** tarafında bir kabileye. Yahut yolda aç kaldıkları için, ta ki **الخبط** yediler; böylece **جيش الخبط** ve **سرية الخبط** diye adlandırıldılar. Ve **الخبيط** ( **أمير** gibi): develerin **خبط** edip yıktığı havuzdur. Ve denildi: onunla adlandırıldı; çünkü çamuru, yapımında ayaklarla **يخبط** edilir. Çoğulu: **خبط**; iki damme ile. Şair dedi:
  Ve yıkılmış **الخبيط**’in kolları gibi bir set.
Leys söyledi. Ebû Mâlik dedi: **الخبيط**: küçük havuzdur. Dedi: ve **الخبيط**: ekşi süt yahut yayık ayranı; üzerine taze süt dökülür; sonra karışıncaya dek vurulur. İnşad etti:
  Yahut **حازر**’den bir avuç **خبيط**.
Ve **الخبيط**: havuzda kalan az sudur; **الصلصلة** gibi; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve denir: kapta sudan bir **خبيط** vardır. İnşad etti:
  Eğer **الدفواء** ve **الضروط** selamet bulursa,
  onların havuzunda bir **خبيط** olur.
**الدفواء** ve **الضروط**: iki dişi devedir. Ve yine **الخبط** ve **الخبطة**. Ve **الخباط** ( **سحابة** gibi): ayakların **خبط**’ından yükselen tozdur. Ve **الخباط** ( **غراب** gibi): delilik gibi bir hastalıktır; fakat o değildir; Cevherî nakletti. **الحاء** ile de rivayet olunur; daha önce geçti. Ve **الخباط** — kesre ile: çiftleşme/koçluk; Kurâ‘dan. Ve **الخباط**: uylukta bir damgadır; Cevherî’nin ve Süheylî’nin **الروض**’da naklettiği gibi; **العين**’de de böyledir. Ve denildi: yüzde olandır; Sîbeveyh hikâye etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, yanağın üstündedir. Cevherî artırdı: enlemesine uzundur. Dedi: o, Benî Sa‘d’ındır. İbnü’r-Rummânî, **الخباط**’ın tefsirinde dedi: Sîbeveyh kitabında: onun yüzdeki damga olduğu; **العلاط** ve **العراض**’ın boyunda olduğu (geçer). Dedi: **العراض** enlemesine olur; **العلاط** boylamasına olur. Sâgânî, Mütenahhil’den inşad etti:
  Bağlarla sıkılmış değil; fakat                      siyah bir **ظهار** giydirildiler; **الخباط** gibi.
Dedi: **غير أرصاف**; yani: ökçe kayışıyla bağlanmış değiller. Dedim: bu beyti, Mütenahhil’in başı şu olan **طائية**’sinde bulmadım:
  **أجدث**’te ve **نعاف عرق**’ta tanıdım                      **النـمـاط**’ın süslemesi gibi işaretler.
O, kırk bir beyittir. Ve sana açıkladığımız üzere, şeyhimizin “yüz” sözüne itirazı yerinde değildir. Çoğul: **خبط**; **كتب** gibi. İbnü’l-A‘râbî, Va‘le el-Cermî’den inşad etti:
  Yoksa Benî’d-Deyyân’a sabahladın mı; açık (yaralı)                      çirkin; dikişi ve **الـخـبـط**’ı kalıcı?

Ve **الخبطة**: “mevsimde isabet eden nezle” — nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu: “kıştan önce”dir; **العين**’in nassı böyledir. **اللسان**’da: “kıştan önce tutan nezle gibi.” İbn Şümeyl dedi: **الخبطة**: nezledir. Adam **خبط** etti; **عني** gibi; o hâlde o **مخبوط**tur; bu mecazdır. Ve **الخبطة**: gölcükte ve kapta suyun kalıntısıdır; üç vecih üzere gelir. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **الخبطة** ve **الخبطة**; ve **الحقلة** ve **الحقلة**; ve **الفرسة** ve **الفراسة**; ve **السحبة** ve **السحابة**: hepsi, gölcükte suyun kalıntısıdır. Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti: kırbada sudan bir **خبطة** vardır; o, yudum ve benzeri gibidir. Ve dedi: onun fiilini bilmedi. Ezherî, Ebû Ubeyd’den nakletti: **الخبطة**: kırbada yahut su tulumunda yahut havuzda kalan bir yudum sudur; onun fiili yoktur. **الصحاح**’ın kenarında — Ebû Zeyd’in “**الجرعة**” sözü yanında — buldum: Ebû Zekeriyyâ dedi: Herevî dedi: Cevherî’nin hattıyla böyledir; ben onu, **الجزعة** gibi zannediyorum; **الزاي** ile ve **الجيم**’in kesresiyle; o, az sudur. Çoğulu: **خبط** ve **خبط**; **عنب** ve **صرد** gibi. İkincisi, **الخبطة**’nın çoğuludur; damme ile; **الجرعة** ve **الجرع** gibi. Ve **الخبطة** — kesre ile — Cevherî’nin kaydettiği üzere; müellifin siyakı fethayı gerektirir; öyle değildir: az süttür; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. Başkası artırdı: kırbada kalır; fiili yoktur. Ve **الخبطة** ayrıca: kapta kalan yemektir; ve yine yemek olmayan (şey) de. İbn Bezrec dedi: “Üzerinde güzel bir **خبطة** var” denir; yani suretinde ve yüz çizgilerinde güzel bir dokunuş. Ve **الخبطة** — kesre ile: kapta kalan her şeyden az şeydir. Ve **الخبطة** — fetha ile: yerde yaygın yağmurdur. Ve denildi: o, zayıf damlalıdır. Ve **الخبطة** — kesre ile: evlerden ve insanlardan bir parçadır; Cevherî nakletti. Ve denir: “Bu, geceden bir **خبطة**’dan sonra oldu”; yani onun baş kısmından sonra; Cevherî nakletti. Ebû’r-Rebî‘ el-Kilâbî dedi: “Bu, geceden bir **خبطة** ve bir **حذفة**’dan sonra oldu”; yani bir parça. Ve **الخبطة**: yerde kalan az ot; yahut kırbada kalan az süt; yahut sudandır: **الرفض**; o, kırbanın, gölcüğün ve kabın üçte biri ile yarısı arasındadır; Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti. Onun nassı: “Sudan **الخبط**: **الرفض**” — Cevherî’nin hattıyla böyle bulundu. Şerh edenler dedi: doğrusu: **الخبطة**. Başkası dedi: kapta **خبط** ve **خبيط** vardır; o: yarı kadar (dır). Ve denir: “**خبطة خبطة** geldiler”; yani parça parça; yahut grup grup. Çoğulu: **خبط**; **عنب** gibi; Cevherî nakletti. Şair dedi:
  Sana **خبطا** gelen bir boşluğa ürk;
  gece ve gündüz gibi karıştı.
Ve **الخباط** ( **رمان** gibi): balıktan bir türdür; **الكنعد**’ın yavruları. Eğer “bir tür” lafzını düşürseydi daha iyi olurdu; çünkü İbn Abbâd dedi: balıktan **الخباط**: **الكنعد**’ın küçük yavrularıdır. Ve **الأخبط**: ayaklarıyla yeri vuran kimsedir. Şairin sözünde zaruret olarak **طاء**’ını şeddeli yaptı:
  Bizden; ve inişin nihayetini uzat;
  **الخوالع** sahibi kısa **الأخبط**.
Çoğulu: **خبط**; damme ile; **أحمر** ve **حمر** gibi. Ve **المخبط** ( **محسن** gibi): **المطرق**; İbn Abbâd’dan. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:  “Onlar, ancak, kendisini şeytanın dokunuştan **يتخبطه** ettiği kimsenin kalktığı gibi kalkarlar.”  yani delinin, deliliği hâlinde, yere serilip düşürüldüğü zaman kalktığı gibi. **المس**: deliliktir. “Falanın üzerinde **خبطة** vardır **من المس**” denir. Ve denir: “Şeytan onu **تخبطه** etti”: onu çiğnedi de yere serdi. Yahut “onu **يتخبطه** eder”: onu, aklını karıştırmasıyla bozar. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Falan, kör deve **خبط**’ı gibi **يخبط** eder.” Cevherî dedi: o, görmesinde zayıflık olan dişi devedir; yürüdüğü zaman **تخبط** eder; hiçbir şeyden sakınmaz; bu mecazdır. Züheyr dedi:

  Ölümleri, kör devenin **خبط**’ı gibi gördüm; kimi vurursa onu öldürür; kimi ıskalarsa yaşar da ihtiyarlayıp çöker.
Diyor ki: onu, develerden kör devenin **خبط**’ı gibi mahlûku **تخبط** eder gördüm; kimini öldürür; kimini hastalandırır da iyileşir; ihtiyarlık onun sonudur; sonra ölüm. Bunun benzeri: “Falan, körlük içinde **يخبط** eder”: eğer cehaletle bindiği şeye binerse. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde:  “**خباط عشوات**”  yani karanlıkta **يخبط** eder; o, geceleyin lambasız yürüyendir; şaşırır ve sapar; belki bir kuyuya yuvarlanır. Ve **المخبطة**: değnek ve sopadır. Kesîr dedi:
  Evinden çıktığında, onun önünde durur                      bir **مخبطة** ile: “Ey Hasan, kimi vuruyorsun?”
Yani kocası onu **يخبط** eder. Şöyle de rivayet olunur:
  Beni açıkta görünce, onun önünde durur                      bir **مخبطة** ile: “Ey Hasan, kimi vuruyorsun?”
Ve onun için **اختبط له خبطا**: **خبط** gibi. Ve dişi deve **يختبط الشوك** eder; yani onu yer. Sa‘leb inşad etti:
  İki **نيرين** üzerinde **حوكت** oldu; o vakit **تحاك** eder;
  Dikeni **تختبط** eder ve **تشاك** olmaz.
Yani ona eziyet etmez. “İki **نيرين** üzerinde **حوكت** oldu” demek: o, güçlü, yağı sıkı ve dolgun (dur). Ve denir: “Ben bilmiyorum, gecenin hangi **خابط**’ı o”; yahut “gecenin hangi **خابط**’ı o”; yani hangi insan. Cevherî nakletti; bu mecazdır. Ve **الخبط** iki elle; mızrak (vurması) iki ayakla gibidir. Ve **خباطة** — damme ile — bir özel isim: ahmaktır; denize “**خضارة**” dedikleri gibi. Ve **الخبطة** — fetha ile: cin dokunuşudur. Ebû Mâlik dedi: “Falanı **اختبطت** ettim; ve onun iyiliğini **اختبطت** ettim; o da beni hayırla **اختبطني** etti” denir. İbn Berrî dedi: Ebû Zeyd, şairin sözünü inşad etti:
  Ve ben, **الرفود** ihsanıyla cimrilik ederse,                      eski maldan bir **مختبط**’a elbette (veririm), uzak (tutmam).
Yani ihsan sahibi ihsanıyla cimrilik ederse, ben cimrilik etmem; bilakis benden isteyen için **مختبط** olurum; ve ona eski malımdan veririm; yani kadim. Ve **المخبط** ( **محسن** gibi): daha önce tanışıklık olmaksızın ihsan talep edendir; bu mecazdır; yaprak **خابط**’ına yahut gece **خابط**’ına benzetildi. Ondandır İbn Âmir hadisi; öldüğü hastalığında ona denildi:  “Sen misafire ikram eder ve **المخبط**’a verirdin.”  Ve **الخبطة** — kesre ile: her şeyden bir parçadır. Ve **الخبط** — kesre ile: havuzda az sudur. Ve **الخبيط**: sudan **الرفض**’tır; o, yarı kadar (dır); İbnü’s-Sikkît’ten; **كالخبيطة**; **الهاء** ile. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Beni, **خبيطتي**’mi isteyen biri mi gözetledi?                      yoksa avlum ve mekânım mı özür diledi?
Ve **الخبطة** — fetha ile: aygırın dişi deveye vuruşudur. Zü’r-Rumme, bir deveyi vasfederek dedi:
  Uzak bir yarıktan çıkan; siniri (kopacak gibi);                      ve **الشول** içinde, **الطرق**’un **ناجله**’sinin **خبطة**’sına razı olur.

Ve **الخابط**: başta iki vuruştur. Ve “Falanca kapıya **خبط** etti”: vurdu (tıklattı). Ve Ebû Süleymân **الخباط** (Şeddâd gibi): tâbiîdir; Ebû Hureyre’den (rivayet eder); ondan da Yezîd b. İyâd (rivayet etmiştir). Ve Sumeyye bint **خباط**: Ammâr b. Yâsir’in annesi; Âl-i Mahzûm’un mevlası; Allah uğrunda o, oğlu ve kocası Yâsir azap görürdü. Ve Îsâ b. Ebî Îsâ **الخباط**: Şa‘bî’den rivayet etti. Ve Ebû **خابط** el-Kelbî: onun sohbeti (sahâbeliği) vardır; adı Cenâb’dır; ondan oğlu **خابط** rivayet etti; Hâfız bunu **التبصير**’de nakletti; Zehebî ve İbn Fehd onu ihmal etti. Evet, **الجيم** harfinde “Cenâb el-Kelbî”yi, fetih Müslümanlarından olarak, Ebû Amr’dan (rivayetle) zikrettiler; künyesini zikretmediler; belki de odur. Ve **خباط** (Gurâb gibi): Şâfiî, dekkâk fakih Ebû Bekir Muhammed b. Muhammed’in lakabıdır; lakab mefhumunu söyleyen; Hâfız onu ضبط etti. Ve “**خبط** etti damar”: vurdu. Ve onu **استخبطه**: onu bir vasıta olmaksızın istedi. Ve “Onların içinde hayırla **خبط** etti”: onlara fayda verdi; bu mecazdır. Ve denir ki: “Onun ne **خابط**ı vardır ne de **ناطح**ı”; yani ne deve ne de öküz; hiçbir şeyi olmayan kimse için. Ve bu mecazdır.
