# خبل (خ-ب-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Habl meyvedeki çürüklük demektir

- Harfler: خ - ب - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَبَالًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Ayakbağı olmak | 2 | 2 | [3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/ayet/3:118.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (37 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ألو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Elyu yele demektir
2. [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bahat çene altındaki et demektir
3. [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sıkıntıya düştünüz
4. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
5. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onların ağızları ile
6. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koyar
7. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Batın karın demektir
8. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
9. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Açığa çıkarırsınız
10. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
11. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Okun ön yarısına denir
12. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Akledersiniz
13. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
14. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zade : Azık demektir
15. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
16. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
17. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
18. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
19. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşiten
20. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
21. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
22. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
23. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
24. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
25. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
26. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
27. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md), [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md), [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Uzvun kesilmesi, felç olması veya aklın dengesini yitirerek işlevsizleşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Toplumsal bünyeyi içeriden çökerterek iş yapamaz hale getirme ve kargaşa çıkarma |
| Çekirdek Özet 3 | Bütünün işleyişini kilitleyen içsel işlev bozukluğu ve ayakbağı olma durumu |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını sıradan bir kötülük veya dışsal zarar zannedip, sistemin iç hareket kabiliyetini yok eden felç edici fesadı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | İçsel çürüme, gizli bozulma veya sarsıcı hareket; nitekim [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) içsel pisliği, [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) rastgele çarpmayı, [خبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%A3.md) gizlemeyi ifade eder | ل | Temel sarsılma ve içsel çürüme hareketini organların, eklemlerin veya iradenin kilitlenip bağlanması yönünde özelleştirerek bünyeyi tamamen felç eden bir işlevsizliğe dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinden türetme; perdeleme, içe kapanma, yarılma | Bütünlüğü koruyan yapının veya sınırın içten zaafa uğraması ve gizli bir yarılma oluşması |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bozulmanın dışarıdan değil, bünyenin ve yapının tam kalbinde, iç mekânında gerçekleşmesi |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, kısıtlama | Bozulmanın uzuvları veya iradeyi bağlayıcı, yönünü şaşırtıcı ve yürüyüşü kilitleyici bir engele dönüşmesi |
| خبل | Bünyenin iç bağlarının kilitlenerek işlevini yitirmesi | İçten başlayan çözülme ve yarılmanın organları veya sistemi düğümleyerek hareket edemez, adım atamaz hale getirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının uzuvlarının kesilmesi, sakatlanması, felç olması veya hayvanın bacaklarındaki aksaklık sebebiyle nasıl yürüyeceğini bilemeyip sendelemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer pazusu sakat veya kopuk eli nitelerken kökü kullanmıştır: أبني لبينى لستم بيد / إلا يدا مخبولة العضد |
| Erken Arapça kullanım | Züheyr b. Ebî Sülmâ cömertlik ve malların verilmesi bağlamında kökü zikretmiştir: هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا / وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça خبل kökü, Sami dillerinde özellikle bozulma, çürüme, yok etme ve bağlayıp kısıtlama alanı ile temellenir. İbranicede h-b-l kökü hem fiziksel bağlama, rehin alma (hbl / habal) hem de hırpalama, ifsat etme, mahvetme ve boşluk/bâtıl anlamlarını taşır. Süryanicede habbālâ formu yıkım, fesat ve tahribat bildirir. Akadcada hubullu kelimesi bağlayıcı borç ve faiz yüküyle bireyi hareketsiz kılmayı ima eden bir ilişki taşırken, kökün Batı Sami kolunda beliren ana damarı hem bağlayarak kısıtlama hem de bir bünyeyi temelinden çökertme ve ifsat etmedir. Arapçada kök, somut uzuv kesilmesine, felce ve zihnin delilikle malul hale gelerek organların koordinasyonunu kaybetmesine doğru özelleşmiş; oradan da topluluğu içeriden işlemez kılan ayakbağı ve bozgunculuk manasına genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Organ sakatlığı, akıl yitimi ve yürüme zaafı | Bir uzvun kesilmesi veya işlevini yitirmesiyle başlayan fiziksel kusur, aklın ve nihayet toplumsal düzenin felç edilmesine aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice fesat, tahribat ve bağlama anlamları | Kuzeybatı Sami dillerindeki h-b-l (yıkma, bağlama, ifsat etme) köküyle Arapçadaki fesat ve hareketsiz kılma anlamı doğrudan örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında açık ve düzenli bir ses denkliği tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبل | Anlamlı | Uzuv bozulması ve kargaşa | Aklın veya bedenin işlevini kaybetmesi, felç ve iç bozgunculuk | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Çelme, tırnakla yaralama ve aldatma | Yırtıcı tırnağı; zihni çelip büyüleyici sözlerle aldatma | Kur'an'da geçmez; ortak fiziksel hasar ve sarsma çekirdeği |
| [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) | Anlamlı | Kıskançlık ve tutma | Eldeki imkânı vermekten kaçınma, cimrilik | Kur'an'da geçer; akışın ve hareketin kısıtlanması bağı |
| [بلخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AE.md) | Anlamlı | Kibir ve aşırılık | Kendini büyük görme, gururla sersemleşme | Kur'an'da geçmez; zihinsel denge kaybı ile temas |
| [لخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%A8.md) | Anlamlı | Tokat atma ve vurma | Yüze sertçe vurma, yaralama | Kur'an'da geçmez; organa zarar verme ortaklığı |
| [لبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AE.md) | Anlamlı | Yumuşaklık ve dolgunluk | Ağaç türü veya yumuşak, gevşek et | Kur'an'da geçmez; uzuv dokusu ile zayıf bağ |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبل | Merkez | İçsel felç ve kargaşa | Sistemin veya uzvun içten çökertilerek iş görmez kılınması | Hareketi imkânsız kılan iç bozgun ve ayakbağı olma |
| [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Komşu | Bozulma ve ifsat | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) her türlü düzenin bozulması iken خبل özellikle hareket ve koordinasyon felcidir | Genel kokuşma ve dengenin yitimi |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Komşu | Güç yetirememe | [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) arkada kalıp yetişememek iken خبل bünyenin kendi iç uzuvlarının kilitlenmesidir | Dışsal yetersizlik ve güç tükenmesi |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Alıkoyma ve engelleme | [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) dışarıdan soğutma ve geciktirme iken خبل iç koordinasyonun çökmesidir | Harekete geçmeyi isteksiz kılma |
| [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) | Zıt | Uyum ve işlerlik | Bütün uzuv ve unsurların birbiriyle ahenk içinde doğru çalışması | Fesadın ve felcin giderilerek işlevselliğin kurulması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبل | Organ felci, delilik, kargaşa | Sistemin iç dinamiklerinin kilitlenmesi | Kesin |
| Latince | Debilitatio, perturbatio | Güçten düşürme, düzeni bozma | Bedenin veya nizamın felç edilerek zaafa uğratılmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Crippling, disruption, subversion | Felç etme, kargaşa çıkarma | İçeriden işlevsizleştirme yönünü verir ancak delilik boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Zerrüttung, Lähmung | Düzeni yıkma, felç etme | Sistematik koordinasyonun bozulup çökmesini iyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Dérèglement, paralysie | Düzenin altüst oluşu, inme | Hem zihinsel hem yapısal kilitlenmeyi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَبَالًا | Müminlerin safını içeriden bozma, zaafa uğratma ve ayakbağı olma | Topluluğun sırdaş edinmemesi gereken kesimlerin yıkıcı çabası bağlamında (Âl-i İmrân [3:118](https://lisan.digital/tr/ayet/3:118.md)) |
| خَبَالًا | Seferde ordu içine nifak sokarak kargaşa, panik ve gevşeklik üretme | Savaşa isteksiz çıkan münafıkların orduya katılması durumunda doğacak çözülme bağlamında (Tevbe [9:47](https://lisan.digital/tr/ayet/9:47.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, ehliyet ve fitne | Aklın gitmesiyle teklif ehliyetinin düşmesi ve toplumsal nizamı bozan bâtıl fırkaların etkisi | Aklî ve itikadî koordinasyonun çökmesi |
| Fıkıh | Cinayet, diyet ve tasarruf ehliyeti | Yaralama sonucu bir uzvun felç olması, kesilmesi (habl) veya delilik sebebiyle hacir altına alınma | Fiziksel sakatlık ve hukuki ehliyet kaybı |
| Tefsir | Nifak psikolojisi ve cemaat güvenliği | Münafıkların müminler arasına katılıp orduyu zaafa uğratması ve ayakbağı olması | İç sabotaj ve psikolojik çözülme |
| Hadis | Ahiret azabı ve ceza | İçki içenlere ahirette cehennemliklerin beden akıntısı olan habâl çamurunun içirilmesi | Bedenin eriyip çürümesiyle oluşan necaset |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve cemaat bünyesi | İç sabotaj | Birliği içeriden felç etme | Görünüşte içeride olup hakikatte inancı ve amelî gücü kilitleyen nifak hareketi | Kesin |
| İlmi | Akıl ve düşünce faaliyeti | Zihinsel kilitlenme | Muhakemeyi çarpıtma | Zihnin delilik veya vesvese ile kavramlar arası mantıksal bağı yitirip delil üretemez oluşu | Güçlü |
| Siyasi | Devlet ve ordu nizamı | Yıkıcı bozgunculuk | Karar ve hareket mekanizmasını felç etme | Bürokraside veya orduda yer alarak topluluğun hedefe yürümesine ayakbağı olma | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve dayanışma ağı | Verimsiz yük ve atalet | Kaynakları kilitleme | Ortaklığa katkı sunmadığı gibi üretken sermayeyi içten içe tüketen parazit işlev | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Koordinasyon kaybı ve lokal kilitlenme | Bir ağdaki (network) düğüm noktalarının çalışamaz hale gelerek tüm sistemde veri akışını dondurması veya organik dokunun sinir iletimini keserek felç olması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal çözülme ve yıkıcı sabotaj | Kurum içine sızan unsurların iletişim kanallarını tıkayarak toplumsal eylemi işlevsizleştirmesi ve kargaşa üretmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki kötülük, basit bir maddi zarar veya sadece zihinsel delilik olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir bünyenin dış darbelerden ziyade, kendi iç bileşenlerinin uyumsuzluğu, işlevsizliği ve sabotajı neticesinde adım atamaz hale gelmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen ikazın stratejik boyutunu görememek; topluluğu içten kemiren ve karar almayı engelleyen pasif veya fitneci unsurları tehlikesiz zannetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın toplumsal ve askeri birliktelikte sadece sayısal çoğunluğa değil, içsel bütünlük ve sağlamlığa verdiği değeri gösterir. Zararın dış düşmandan değil, içteki kilitlenmeden kaynaklanabileceğini öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini ve ordu içindeki yıkıcı tutumlarını anlatan savaş ve cemaat güvenliği ayetlerinde (Âl-i İmrân [3:118](https://lisan.digital/tr/ayet/3:118.md) ve Tevbe [9:47](https://lisan.digital/tr/ayet/9:47.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | 'Çokluk her zaman güçtür' vehmini yıkar; niteliksiz, fesatçı ve ayakbağı olan unsurların bünyeye katılmasının güç değil felç getireceğini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Uzuvların kesilmesi, sakatlanması, aklın düzenini kaybetmesi ve canlının dengeli yürüyüşünün kilitlenmesi.
- Soyut anlam: Bir nizamın veya hareketin içsel koordinasyonunun çökertilerek eylem üretemez ve ilerleyemez hale getirilmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç düğümlerinde üretilen ve toplam hareket potansiyelini eksiye düşüren kargaşa ve ayakbağı faktörü.
- LaTeX modeli: $$F(S + k) = F(S) - \Delta P \quad (\Delta P > 0)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ mevcut sistem veya cemaat yapısını, $k$ sisteme dahil olan bozguncu unsuru, $F(S)$ sistemin işlev ve eylem gücünü temsil eder. Dışarıdan bakıldığında unsurların toplamı $S + k$ şeklinde büyümüş görünse de, $k$ unsurunun ürettiği koordinasyon felci ve ayakbağı olma durumu sebebiyle sistemin net fonksiyonu $F(S)$ düzeyinden $\Delta P$ kadar düşüşe uğramakta, yani iç felç büyüklüğü sistemin verimini eksiltmektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/ayet/3:118.md) — خَبَالًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizden başkalarını dost edinmeyin. Onlar; sizi, şaşırtmaktan geri kalmazlar. Sıkıntıya düşmenizi isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır. Sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Düşünürseniz size ayetlerimizi açıkladık.

### [Tevbe 9:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/ayet/9:47.md) — خَبَالًا

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Eğer onlar da aranızda çıksalardı size şer ve fesadı arttırmaktan başka bir şey yapmazlar ve aranıza muhakkak bir fitne sokmak isteyerek koşarlardı. İçinizde onlara iyice kulak verenler de var. Allah; zalimleri çok iyi bilendir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Habl meyvedeki çürüklük demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء واللام والباء معهما
خ ل ب، ل ب خ، ب خ ل، خ ب ل مستعملات خلب: الخَلْبُ: مزق الجلد بالناب.
والسبع يخلب الفريسة إذا شق جلدها بنابٍ أو مِخُلَبِ.
ولكلَّ طائرٍ من الجَوارح مِخْلَبٌ، ولكل سَبُعٍ مِخْلَبٌ... وهو أظافيره.
والمِخْلَبُ: المِنْجل، ويقال: هو المِنْجَل الذي لا أسنانَ له لقَطْع سَعَفِ النَّخْل وشِبْهه، قال النابغة الجَعْديّ:
قد أفناهم القتلُ بعد الوفاةِ		كهذا الإشاءةِ بالمِخْلَـبِ
والخُلْبُ: ورق الكرم والعرمض ونحوه.
والخُلُب: حبل دقيق صُلْبُ الفَتْل من لِيفٍ أو قنب أو شيءٍ صلب، قال:
كالمَسَدِ اللدنِ أمر خلبهْ
والخُلْبُ: الطين والحَمْأةُ، ويقال: الطينُ الصُّلْب نحو: طينٌ لا زِبٌ خُلْبٌ. وفي بعض الشعر: "في ماء مُخلِب" أي صار طينه خُلْباً، قال تُبَّعٌ يصف ذا القرنين.
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مَآبها		في عيْنِ ذي خُلُبٍ وثاطٍ حَرْمَدِ

والثَّأْط: الطَّينُ الرَّخْوُ.
والخِلابَة: المُخادَعة، وفي الحديث: "إذا تبايَعْتُم فقولوا: لا خِلابَةَ".
والخِلابَةُ: أن تَخْلُبَ المرأة قلب الرجل بألطف القول وأخْلَبِهِ.
وامرأةٌ خَلاّبةٌ أي: مذهبة للفؤاد، وكذلك خلوبٌ.
ورجلٌ خَلَبوتٌ أي ذو خَديعةٍ واختلابٍ للشيء، قال:
ملكْتُم فلما أن ملكتم خَلَبْتُـمـو		وشر الملوك: الخالِبُ الخَلَبُوت
وبَرْقٌ خُلَّبٌ: يومض ويرجع ويرجى أن يمطر ثم يعدل عنك. وكذلك اليلمع. وخَلِبَتِ المرأة خَلَباً فهي خَلْباءُ وخرقاء في عملها بيديها، وكذلك الخَلْبَنْ. ويقال للمرأة المهزولة: خَلْبَنٌ أيضا، ويجمع "خلابِنَ"، قال روبة:
وخَلَّطَتْ كل دلاثٍ عَلْجَنِ		تَخليط خَرقاء اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
والمُخلَّبُ من الثَّياب: الكثير الوشي، قال لبيد:
وغَيْثٍ بدكـداكٍ يَزينُ وهـاده		بنات كَوَشْي العَبْقَريِّ المُخَلَّبِ
بلخ: البَلَخُ مصدر الأَبْلَخِ، وهو العظيم في نفسه، الجَريءُ على ما أتى من الفجور. وامرأة بَلْخاء، وقال:
تعقل مراتٍ ومراً تَبْلَخُ
وقال:
فقال: سَمَا للجُرْح جَلْدو أبْلَخٌ		أخُو نكراتٍ كان للبغي جانيا
والبَلْخاء: التي دخلها الزهو من كرمها.
لبخ: اللَّبْخُ: احتيال لأخذ شيء.
واللَّبْخ من الضرب والقتل، يقال: لَبَخَه الله بشّرٍ، ولَبَخَه فلانٌ بالعصا.
واللُّبُوخ: كثرة لحم الجنب.
واللَّبيخُ: النعت.
وامرأة لُباخِيَّةٌ أي: ضخمة الربلة كثيرة اللَّحْم، قال
عبهرةُ الخَلْق لُباخِـيَّةٌ		تَزينُهُ بالخُلُقِ الظاهِر
بخل: بَخِلَ بَخَلاً وبُخْلاً بهو بَخيلٌ، بَخَالٌ، مُبَخَّلٌ.
والبَخْلةُ: بُخْل مرةٍ واحدةٍ، قال عدي بن زيد:
ولَلْبَخْلةُ الأولى لمن كان باخِلاً		أعف ومن يَبْخلْ يلم ويلهـد
خبل: الخَبْل: جُنُون أوشِبْهُهُ في القلب، ورجل مخبُولٌ: به خَبْل، وهو مُخَبَّل أي: لافؤاد له، وقد خَبَلَه الدهر والحزن والشيطان والحب والداء خَبْلا.
وقد خَبِلَ: خَبالا، ورجلٌ أخبَلْ.
ودَهرٌ خَبِلٌ: مُلْتَوٍ على أهله، لا يَروْنَ فيه سُروراً.
والخَبْل: فساد في القوائم حتى لا يدري كيف يمشي، فهو مُتَخَبِّلٌ خَبلُ.
ومُتْخَبَل الدابة فعله، ومُخْتَبلِها: قوائمها، واختبالها: ألا تثبت في مواطئها، قال أبو النجم:
لما رأيت الدهر جما خَبَلُه
وبه خَبالٌ أي: مَسٌّ وشَرٌّ، قال الله تعالى: "لا يألُونَكُم خَبالا" أي شَرّاً.
وهو خَبالٌ على أهله أي: عناء.
وطين الخَبالِ: ما ذاب من أجساد أهل النار.
والرجل تصيبه السنة فيأتي أخاه فَيْستَخْبِلُه غَنَماً وإبِلاً يَنْتَفِعُ بها، قال:
هنالك أن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخـبِـلـوا		وإن يسألوا يعطوا، وإن ييسروا يغلوا

##### Türkçe

باب **الخاء** و**اللام** و**الباء** معهما
خ ل ب، ل ب خ، ب خ ل، خ ب ل مستعملات خلب: **الخَلْبُ**: deriyi azıdişle yırtmaktır.
Yırtıcı hayvan avı, derisini bir azıdişle veya bir **مِخُلَبِ** ile yardığında **يخلب**.
Her yırtıcı kuştan her birinin bir **مِخْلَبٌ**’i vardır; her yırtıcı hayvanın da bir **مِخْلَبٌ**’i vardır... ve o, onun tırnaklarıdır.
Ve **المِخْلَبُ**: orak; denilir ki: o, hurma yaprağını ve benzerini kesmek için dişleri olmayan oraktır; en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi ki:
قد أفناهم القتلُ بعد الوفاةِ		كهذا الإشاءةِ بالمِخْلَـبِ
Ve **الخُلْبُ**: asma yaprağı ve **العرمض** ve benzeri.
Ve **الخُلُب**: liften yahut kenevirden yahut sert bir şeyden, bükümü sert, ince bir ip; dedi ki:
كالمَسَدِ اللدنِ أمر خلبهْ
Ve **الخُلْبُ**: çamur ve balçık; ve denilir ki: sert çamur; şu gibi: طينٌ لا زِبٌ خُلْبٌ (yapışkan olmayan sert çamur). Bazı şiirde: "في ماء مُخلِب" yani çamuru **خُلْباً** oldu; **تُبَّعٌ** ذو القرنين’i vasfederken dedi ki:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مَآبها		في عيْنِ ذي خُلُبٍ وثاطٍ حَرْمَدِ

Ve **الثَّأْط**: yumuşak çamur.
Ve **الخِلابَة**: aldatma; hadiste: "إذا تبايَعْتُم فقولوا: لا خِلابَةَ".
Ve **الخِلابَةُ**: kadının, en latif söz ve onun en **أخْلَبِ**’i ile erkeğin kalbini çelmesidir.
Ve **امرأةٌ خَلاّبةٌ** yani: gönlü götüren; aynı şekilde **خلوبٌ**.
Ve **رجلٌ خَلَبوتٌ** yani: hile ve şey için kapıp alma sahibi; dedi ki:
ملكْتُم فلما أن ملكتم خَلَبْتُـمـو		وشر الملوك: الخالِبُ الخَلَبُوت
Ve **بَرْقٌ خُلَّبٌ**: şimşek çakar, geri döner; yağmur yağdırması umulur, sonra senden yüz çevirir. Aynı şekilde **اليلمع**. Ve kadın **خَلِبَتِ** **خَلَباً**; o hâlde o **خَلْباءُ**’dır; ve elleriyle işinde beceriksizdir; aynı şekilde **الخَلْبَنْ**. Ve zayıf kadına da **خَلْبَنٌ** denilir; "خلابِنَ" diye çoğul yapılır; Rûbe dedi ki:
وخَلَّطَتْ كل دلاثٍ عَلْجَنِ		تَخليط خَرقاء اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
Ve elbiselerden **المُخلَّبُ**: nakışı çok olan; Lebîd dedi ki:
وغَيْثٍ بدكـداكٍ يَزينُ وهـاده		بنات كَوَشْي العَبْقَريِّ المُخَلَّبِ

بلخ: **البَلَخُ** **الأَبْلَخِ**’in masdarıdır; o, kendi nefsinde büyük olan, işlediği fuhşiyata karşı cüretkâr olandır. Ve **امرأة بَلْخاء**; ve dedi ki:
تعقل مراتٍ ومراً تَبْلَخُ
Ve dedi ki:
فقال: سَمَا للجُرْح جَلْدو أبْلَخٌ		أخُو نكراتٍ كان للبغي جانيا
Ve **البَلْخاء**: kereminden dolayı içine böbürlenme girmiş olan.

لبخ: **اللَّبْخُ**: bir şeyi almak için hile.
Ve **اللَّبْخ** dövme ve öldürmedendir; denilir ki: **لَبَخَه الله** bir şer ile; ve falan onu sopayla **لَبَخَه**.
Ve **اللُّبُوخ**: böğür etinin çokluğu.
Ve **اللَّبيخُ**: sıfat.
Ve **امرأة لُباخِيَّةٌ** yani: kalın baldırı iri, eti çok; dedi ki:
عبهرةُ الخَلْق لُباخِـيَّةٌ		تَزينُهُ بالخُلُقِ الظاهِر

بخل: **بَخِلَ** **بَخَلاً** ve **بُخْلاً**; o **بَخيلٌ**’dir, **بَخَالٌ**’dır, **مُبَخَّلٌ**’dir.
Ve **البَخْلةُ**: bir defalık cimrilik; Adî b. Zeyd dedi ki:
ولَلْبَخْلةُ الأولى لمن كان باخِلاً		أعف ومن يَبْخلْ يلم ويلهـد

خبل: **الخَبْل**: kalpte delilik yahut onun benzeri; ve **رجل مخبُولٌ**: onda **خَبْل** vardır; ve o **مُخَبَّل**’dir yani: onun için bir gönül yoktur; ve onu zaman, hüzün, şeytan, aşk ve hastalık **خَبْلا** etti.
Ve gerçekten **خَبِلَ**: **خَبالا**; ve **رجلٌ أخبَلْ**.
Ve **دَهرٌ خَبِلٌ**: ehli üzerine dolanmış; onda bir sevinç görmezler.
Ve **الخَبْل**: bacaklarda bozulma; öyle ki nasıl yürüdüğünü bilmez; o hâlde o **مُتَخَبِّلٌ** **خَبلُ**’dür.
Ve **مُتْخَبَل** binek hayvanının fiilidir; ve **مُخْتَبلِها**: onun bacaklarıdır; ve **اختبالها**: basacak yerlerinde sabit durmamasıdır; Ebû’n-Necm dedi ki:
لما رأيت الدهر جما خَبَلُه
Ve onda **خَبالٌ** vardır yani: dokunma ve şer; Allah Teâlâ dedi ki: "لا يألُونَكُم خَبالا" yani şer.
Ve o, ehli üzerine **خَبالٌ**’dır yani: sıkıntı.
Ve **طين الخَبالِ**: cehennem ehlinin cesetlerinden eriyen şeydir.
Ve adama kıtlık isabet eder; kardeşine gelir; ondan koyun ve deve **فَيْستَخْبِلُه**; onlarla faydalanır; dedi ki:
هنالك أن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخـبِـلـوا		وإن يسألوا يعطوا، وإن ييسروا يغلوا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَبْلُ بالتسكين: الفسادُ، والجمع خُبولٌ. يقال: لنا في بني فلان دِماءٌ وخُبولٌ. فالخُبولُ: قطعُ الأيدي والأرجل. والخبَلُ، بالتحريك: الجِنُّ. يقال: به خَبَلٌ، أي شيء من أهل الأرض. وقد خَبَلَهُ وخَبَّلَهُ واخْتَبَلَهُ، إذا أفسدَ عقلَهُ أو عضوه. ورجلٌ مُخَبَّلٌ، كأنَّه قد قُطِعَتْ أطرافه. ودهرٌ خَبِلٌ، أي متلوٍ على أهله. ومُخَبَّلٌ، بكسر الباء: اسمٌ للدهر. قال الحارث بن حلّزة:
فَضَعي قِناعَكِ إنَّ رَيْ		بَ مُخَبِّلٍ أَْنَى مَعَـدَّا
ويقال: فلان خَبالٌ على أهله، أي عَناءٌ، والخَبالَ أيضاً: الفساد. وأَخْبَلْتُهُ المالَ، إذا أعَرْتَه ناقةً لينتفع بألبانها وأوبارها، أو فرساً يغزو عليه، وهو مثل الإكفاء. ومنه قول زهير:
هنالك إنْ يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخْبِلوا

##### Türkçe

**الخَبْلُ** (teskîn ile): bozulma; çoğulu **خُبولٌ**. Denir ki: “Bizim, falan oğullarında kanlar ve **خُبولٌ** vardır.” Şu hâlde **الخُبولُ**: ellerin ve ayakların kesilmesidir. Ve **الخبَلُ** (tahrîk ile): cinlerdir. Denir ki: “Onda **خَبَلٌ** vardır”; yani yer ehli(nden) bir şey. Ve onu **خَبَلَهُ** ve **خَبَّلَهُ** ve **اخْتَبَلَهُ**; aklını veya uzvunu bozduğu zaman. Ve **مُخَبَّلٌ** bir adam; sanki uçları kesilmiş gibidir. Ve **خَبِلٌ** bir dehr; yani ehli üzerine bükülmüş. Ve **مُخَبَّلٌ** (bâ’nın kesriyle): dehrin bir adıdır. Hâris b. Hillize dedi ki:
فَضَعي قِناعَكِ إنَّ رَيْ		بَ **مُخَبِّلٍ** أَْنَى مَعَـدَّا

Ve denir ki: “Falan, ehli üzerine **خَبالٌ**dır”; yani meşakkat. Ve **الخَبالَ** da: bozulmadır. Ve “Ona malı **أَخْبَلْتُهُ**”; ona, sütlerinden ve yünlerinden faydalansın diye bir dişi deve ödünç verdiğin zaman, yahut onun üzerinde gazâ etsin diye bir at (ödünç verdiğin zaman); ve o, **الإكفاء** gibidir. Ondandır Züheyr’in sözü:
هنالك إنْ يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخْبِلوا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ل ب
خلب ، خبل ، بلخ ، بخل ، لخب ، لبخ : مستعملات .
خلب : قال الليث : الْخَلْبُ : مَزْقُ الْجِلْد
بالنَّاب .
والسَّبُعُ يَخْلُبُ الفَريسةَ _ إذا شقّ جلدَها
بِنَابِه أو فَعَله الْجَارحَةُ بمِخْلَبهِ .
ولكلِّ طائرٍ من الجوارح : مِخْلَبٌ ولكل
سَبُعٍ : مِخْلَبٌ . . وهو أظافيرُه .
وسَمِعْتُ النَّخْلاَوِيِّينَ مِنْ أهل الْبَحْرَينِ
يقولون للحَدِيدَةِ الْمُعَقَّفَةِ _ التي لا أُشَرَ
لها ، ولا أَسنان _ : الْمِخْلَبُ .
وأنشدني أعرابيٌّ _ من بني سعْدٍ _ :
دَبَّ لهَا أَسْوَدُ كالسِّرْحَانْ
بِمِخْلَبٍ يَخْتَدِمُ الإهَانْ
وقال الليث : الْخُلُبُ : حَبْلٌ دقيق صُلْبُ
الْفَتْلِ . . من لِيفٍ أو قُنَّبٍ أو شيءٍ صُلْبٍ .
وأنشد :
كالْمَسَدِ اللَّدْنِ أُمِرَّ خُلُبُهْ
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الْخُلْبَةُ :
الْحَلْقَة من اللِّيف .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : الْخُلْبُ
اللِّيف _ واحدَتُه خُلْبَةٌ .
وقال الليث : الْخُلْبُ : طِينُ الْحَمأَةِ
ويقال : هو الطِّين الصُّلب . ويقال : طينٌ
لاَزِبٌ خُلُبٌ . وماءٌ مُخْلِبٌ _ أي : ذُو
خُلُبٍ وقال أميَّةُ :
فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ مآبِها
في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ
أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابي _ :
قال رجُلٌ من العرب لطبَّاخِه :
) ( خَلِّبْ مِيفَاكَ حتَّى يَنْضَجَ الرَّوْدَقُ ) ( .
قال : ) ( خَلِّبْ ) ( _ أي : طَيِّنْ . ويقال للطِّينِ :
خُلْبٌ .
قال : ) ( والْمِيفَى ) ( : طَبَقُ التَّنُّورِ ،
و ) ( الرَّوْدَقُ ) ( : الشِّوَاءُ .
وقال الليثُ : الْخُلْبُ أيضاً : وَرَقُ الْكَرْمِ
والْعَرْمَضِ ونحوِه .
قال : والْخِلاَبَةُ : الْمُخَادَعَةُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لرجلٍ كان
يُخْدَعُ في بيعه _ :
) ( إذا بَايَعْتَ فَقُلْ : لا خِلاَبَةَ ) ( .
أي : لا خَدِيعَةَ ولا غِشَّ .
قال الليث : والْخِلاَبَةُ : أَنْ تَخْلُبَ المرأَةُ
قَلْبَ الرجُلِ . . بأَلْطَف القَوْل وأَخلَبِهِ .
وامرأةٌ خَلاَّبَةٌ للفؤاد . . وخَلُوبٌ للفؤاد .
ورجل خَلَبُوتٌ : ذُو خَدِيعة ، جاء على
) ( فَعَلُوتٍ ) ( مِثْلُ ) ( رَهَبُوتٍ ) ( .
وقال الشاعر :
مَلَكتُمْ فَلَمَّا أَنْ مَلَكْتُم خَلَبْتُمُو
وَشَرُّ الملوكِ الخَالِبُ الْخَلَبُوتُ
أبو عُبَيد _ عن أبي زيدٍ _ :
الْخِلْبُ : حِجَابُ القَلبِ .
ومنه قيل للرَّجل الذي تحبُّه النساءُ : إنّه
لَخِلْبُ نساء _ أيْ : تُحِبُّه النساء .
وقال غيرُه : فلانٌ خِلْبُ نساءٍ _ إذا كان
يُخَالِبُهُنَّ _ أيْ : يُخادِعُهنَّ .
وفلانٌ حِدْثُ نساءٍ ، وزِيرُ نساءٍ _ إذا كان
يُحَادِثُهُنَّ ويُزَاوِرُهُنَّ .
ومن أَمثال العرَب :
) ( إِذَا لمْ تَغْلِبْ فاخْلُبْ ) ( .
وبعضُهم يقول : فاخلِبْ _ بكسْرِ اللاَّم .
فمَن ضَمَّ اللامَ . . فمعناه : فاخْدَعْ .
ومن كَسَرَ اللاَّمَ . . فمعناه : فانتِشْ شيئاً
يسيراً بَعْدَ شيء .
. . أُخِذَ من مِخْلَبِ الجارحةِ .
ويقال للرجل الذي يَعِدُ ولا يَفِي بوعده :
إنّه لبَرْقُ خُلَّبٍ ، وإنه لَبَرْقٌ خُلَّبٌ وهو
السَّحَابُ الذي يُرْعِدُ ويُبْرِقُ ، ولا يُمْطِرُ .
أبو عبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ : امرأة خَلْبَنٌ ،
وهيَ : الخَرْقاءُ .
قال : وليس مِنَ الْخِلاَبَةِ .
قال : والنُّونُ ليست بأَصْليَّة .
وقال الليث : امرأَةٌ خَلْبَاء _ إذا كانت
خَرْقاءَ ، وقد خَلِبَتْ خَلَباً .
وكذلك : الخَلْبَنُ .
قال : ويقال للمرأة المهزولةِ : خَلْبَنٌ .
وأنشَدَ الأصمعيُّ :
وخَلَّطَتْ كلُّ دِلاَثٍ عَلْجَنِ
تَخْلِيطَ خَرْقَاءِ اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
ورواه أبو الهيثم .
. . خَلْبَاءِ اليَدَيْنِ . .
وهي الْخَرْقَاءُ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الْخَلْبَاءُ
من النِّسَاء : الْخَدُوعُ .
سَلمةُ _ عن الفرَّاء _ قال : الْخِلْبُ : الطِّينُ ،
والخِلْبُ : الوَشْيُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرٍ و _ قال : المُخَلَّبُ
من الثياب : الكثيرُ الوَشْي . وقال لَبِيدٌ :
وغَيْثٍ بدَكْدَاكِ يَزِينُ وِهَادَهُ
نَبَاتٌ كُوَشْي العَبْقَرِيِّ المُخلَّبِ
قال : وهو الكثيرُ الأَلْوَان .
وقال ابنُ الزَّبِيرِ الأسَدِيُّ :
خَشَّ الضَّلُوعَ فَأَفْرَاها بِمِخْلَبِهِ
ومَرَّشَ الْخِلبَ حَتَّى هَتَّكَ الْقَصَرَا
قال : ) ( مَرَّشَ ) ( و ) ( خَدَّشَ ) ( . . واحدٌ .
و ) ( الْخِلْبُ ) ( : عُظَيْمٌ مِثْلُ ظُفْرِ الإنسان لاصِقٌ
بناحيةِ الحجاب . . ممَّا يَلي الكَبِدَ .
وهي التي تَلِي الكَبِدَ والحجابَ . . والكَبِدُ
مُلْتَزِقٌ بجانب الحجابِ .
وجَمْعُ الْخَالِبِ : خَلَبَةٌ .
بلخ : قال الليث : البَلَخُ : مَصْدرُ الأَبْلَخِ ، وهو
الْعَظِيمُ في نفْسِه . . الجريءُ على ما أَتَى
من الفُجور . وامرأةٌ بَلْخَاء .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : البَلَخُ :
التَّكبُّرُ ، والبَلَخُ : شجَرُ السِّنْدِيانِ .
والْبَلْخُ : الطُّولُ .
وقال أبو العباس : البُلاَخُ شَجَرُ السِّنْدِيان
وهو الشجرُ الذي تُقْطَعُ منه كُدَيْناتُ
القَصَّارِينَ .
والأبلخُ : الرَّجُل المتكبِّرُ . . والجميعُ :
البُلْخُ .
لبخ : قال الليث : اللَّبْخُ : احتيالٌ لأَخْذِ شيء .
قال . واللَّبْخُ : من الضرب والقتْل .
واللُّبُوخُ : كثرةُ اللحم في الجسد .
واللَّبِيخُ : النَّعْتُ .
وامرأة لُبَاخِيَّةٌ : ضَخْمَةُ الرَّبْلَةِ . . كثيرة
اللَّحْمِ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ : يقال
للمرأة الطويلةِ العَظِيمةِ الجسم : خِرْباقٌ
ولُبَاخِيَّةٌ ، ومُزَنَّرَةٌ .
واللِّبَاخُ : اللِّطَامُ والضِّرَابُ .
بخل : قال الليث : البُخْلُ والبَخَلُ : لُغتان _
قُرِىء بهما ، وقد بَخِلَ يَبخَل بَخَلاً وبُخْلاً ،
ورَجلٌ بَخِيلٌ ، وبَخَّالٌ ومُبَخَّلٌ _ إذا وُصِفَ
بالبخل . . والبَخْلَةُ بُخْلُ مرَّةٍ واحدة .
ويجمَع البخيلُ : بُخَلاَء ، ورَجلٌ باخِلٌ : ذُو
بُخْلٍ ، ورِجالٌ باخِلُونَ .
وأَبْخَلْتُ فلاناً : وَجَدْتُه بخِيلاً ، وبَخَّلْت
فلاناً : نَسَبْتُه إلى البخل .
والوَلد مَجْبَنَةٌ مَجْهَلَةٌ مَبْخَلةٌ ، وقد مرَّ
تفسيرُها .
خبل : قال الليثُ : الخبْلُ جنونٌ أو شِبْهُه في
القلب ، ورَجلٌ مخبولٌ وبه خَبْلٌ ، ورَجلٌ
مُخَبَّلٌ : لا فؤادَ معه ، وقد خَبَله الدَّهْر
والْحزن والسُّلطان والحُبُّ والدَّاء _ خَبْلاً .
وأنشد :
يَكُرُّ عليهِ الدَّهْرُ حتى يَرُدَّه
دَوًى شَنَّجَتْه جِنُّ دَهْرٍ وَخَابِله
ودَهْرٌ خَبِلٌ : مُلْتَوٍ عَلَى أهلهِ لا يَرَوْنَ فيه
سُرُوراً .
قال : والْخَبْلُ فسادُ الأعضاء ، حتى
لا يَدْرِي كَيْفَ يَمْشي _ فهو متَخَبِّلٌ خَبِلٌ ،
مُخْتَبَلٌ .
ثعلبُ _ عن سَلَمَةَ عن الفرَّاءِ _ قال :
الْخَبَالُ أن : تكون البئرُ مُتَلَجِّفَةً فربَّما
دخلتِ الدَّلْوُ في تَلْجِيفِها فَتَنْخَرقُ .
وأنشد قولَ الراجزِ في صِفَةِ الدَّلْو
وانقِطَاعِها :
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَمْ مَا لَها
أَمْ لَقِيَتْ في قَعْرِهَا خَبَالَهَا ؟ ؟
قال : وقال ابنُ الأعرابيِّ :
الْخَبَالُ : الْفَسَادُ ، والْخَبَالُ : الجُنُون ،
والخَبالُ : عُصَارَةُ أَهْل النار .
وفي الحديث : ) ( مَنْ أَكلَ الرِّبَا أَطْعَمَهُ الله
مِن طينَةِ الْخَبَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) ( .
قال : وقال رجلٌ من الْعَرَب :
إنِّ لنا في بني فلان خَبْلاً في الجاهليَّة _
أي : قطْعَ أَيْدٍ وأرجُلٍ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الْخَبَلُ : الْجِنُّ ،
والخَبَلُ الإنْسُ ، والْخَبَلُ الْجِرَاحَةُ .
قال : والْخَبْلُ _ بالْجَزْم _ : قَطْعُ اليَدِ
والرِّجل .
يقال : بنُو فلان يطالبُونَنا بخَبْلٍ _ أي :
بقطع أَيْدٍ وأَرْجُلٍ وجِرَاحَاتٍ .
أبو عبيد : الإخْبَالُ أن يُعْطِيَ الرجلُ الرجلَ
البعيرَ أَو الناقةَ . . يركبُها ويَجْتَزُّ وَبَرَها ،
وينتفِعُ بها ، ثم يَرُدُّهَا .
وإياهُ عَنَى زُهَيْرُ بْنُ أَبي سُلْمَى بقوله :
هُنَالِكَ إِنْ يُسْتَخْبَلُوا الْمَالَ يُخْبِلُوا
وَإِنْ يُسْأَلُوا يُعْطُوا وإِنْ يَيْسِرُوا يُغْلُوا
يقال منه : أَخْبَلْتُ الرجُلَ ، أُخْبِلُهُ إِخْبَالاً .
ورُوِيَ قَوْلُ لبيدٍ في صفة فَرَسٍ له :
. . غَيْرُ طَوِيلِ الْمُخْتَبَلْ
بالخاء من الاخْتِبَال _ أَرَادَ أنَّه غيرُ طويلِ
مُدَّةِ عَارِيَّتِهِ _ إذا أُعِيرَ .
ومَنْ رَوَاه :
. . غَيْرُ طَوِيل الْمُحْتَبَلْ
أراد : أنَّه غيرُ طويل الرُّسغ _ وهو مَوْضِع
الْحَبْلِ مِن يَدِه ، وطُولُه عَيْبٌ .
وقال اللَّيثُ : مُختَبلُهُ : قَوَائِمُه واخْتِبَالُها :
أَلاَّ تَثبُتَ في مَوَاطِنِهَا .
قلتُ : والقولُ هو الأوَّلُ .
وقال اللَّيثُ : يقال : بِفُلاَنٍ خَبَالٌ _ أي :
مَسٌّ .
وهو خَبالٌ على أهله _ اي : عَنَاءٌ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لا يألونكم خبالا (
[ عِمرَان : 118 ] .
قال الزَّجَّاجُ : الْخَبَالُ : الفَساد ، وذهابُ
الشيء .
وأنشد بَيْتَ أَوْسٍ :
أَبَنِي لُبَيْنى لَسْتُمُو بِيَدٍ
إلاَّ يَداً مَخْبُولَةَ العَضُدِ
وَرَوى أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابي في
قول الله جلّ وعزّ : ( لا يألونكم خبالا ( _
أي : لا يُقَصِّرُونَ في فَسَادِكُمْ .
وفي الحديث : ) ( مَنْ أُصِيبَ بدَمٍ أَوْ
خَبْلٍ . . ) ( .
وفي حديث آخرَ : ) ( بَيْنَ يَدَي السَّاعَةِ
خَبْلٌ ) ( .
يعني فسادَ الفِتْنَةِ والهَرْجِ والقَتْلِ .
والخَابِلُ : الْجِنُّ ، وجَمْعُهُ : خَبَلٌ .
وقال الأصمعيُّ : خَبَلَ فلانٌ فلاناً عَن كذا
وكذا _ إذا مَنَعَه . . يَخْبِلُه خَبْلاً وخَبِلَتْ
يَدُه _ أي : شَلَّت .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الْمُخَبَّلُ ، الْمَجْنُون
وبه سُمِّي المخَبَّلُ الشاعِرُ . . وهو
الْمُخْبَلُ .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء قال :
الخَبَلُ : الْجِنُّ ، والْخَبَلُ : الإنْسُ .
قال : والْخَبَلُ المَزَادَة ، والْخَبَلُ : الْجُنُونُ ،
والْخَبَلُ : جَوْدَةُ الْحُمقِ بِلا جُنُون ،
والْخَبَلُ : الْقِرْبَةُ الملأَى .
أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال
الْخَبَالُ : السَّمُّ القَاتِلُ .
قال : والْخُبْلَةُ : الفَسَادُ من جِرَاحَةٍ أو
كَلمَةٍ .
قال : والْخَبْلُ : الفسادُ في الثَّمَرِ .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ الأنْصَارَ شَكَتْ إلى
رَسُولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّ رَجُلاً صَاحِبَ خَبْلٍ يَأتِي
إلى نَخْلِهِمْ فَيُفْسِدُهُ ) ( .
لخب : ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
الْمُلاَخِبُ : الْمُلاَطِمُ ، والْمُلَخَّبُ : الْمُلَطَّمُ ،
في الْخصُومات ، واللُّخَابُ : اللُّطَامُ .

##### Türkçe

خ ل ب
**خلب** ، **خبل** ، **بلخ** ، **بخل** ، **لخب** ، **لبخ** : kullanımdadırlar.

**خلب** : Leys dedi ki: **الْخَلْبُ**: deriyi azı dişle yırtmaktır.
Yırtıcı hayvan avı **يَخْلُبُ** _ derisini azı dişiyle yardığı zaman; yahut pençesiyle yırtıcı kuş onu yapar.
Yırtıcı kuşların her biri için: **مِخْلَبٌ** vardır ve her yırtıcı hayvan için: **مِخْلَبٌ** vardır... ve o, onun tırnaklarıdır.
Bahreyn ehlinden **النَّخْلاَوِيِّينَ**’i işittim; dişleri olmayan, kendisine işaret edilmeyen kıvrık demir parçasına: **الْمِخْلَبُ** derler.
Bana bir bedevî _ Sa‘d oğullarından _ şu şiiri okudu:
دَبَّ لهَا أَسْوَدُ كالسِّرْحَانْ
بِمِخْلَبٍ يَخْتَدِمُ الإهَانْ

Leys dedi ki: **الْخُلُبُ**: ince, bükümü sert bir iptir... liften yahut kenevirden yahut sert bir şeyden.
Şu şiir okundu:
كالْمَسَدِ اللَّدْنِ أُمِرَّ خُلُبُهْ

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : **الْخُلْبَةُ**: liften halka.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _ : **الْخُلْبُ**: lif; onun bir tanesi **خُلْبَةٌ**’dir.

Leys dedi ki: **الْخُلْبُ**: **الْحَمأَةِ**’nin çamurudur.
Ve denilir: o sert çamurdur. Ve denilir: yapışkan çamur **خُلُبٌ**’dur. Ve **ماءٌ مُخْلِبٌ**: yani **خُلُبٍ** sahibi. Ümeyye dedi ki:
فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ مآبِها
في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ

Ebû’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : Araplardan bir adam aşçısına dedi ki:
) ( **خَلِّبْ** **مِيفَاكَ** حتَّى يَنْضَجَ **الرَّوْدَقُ** ) ( .
Dedi ki: ) ( **خَلِّبْ** ) ( : yani çamurla. Ve çamura: **خُلْبٌ** denilir.
Dedi ki: ) ( **والْمِيفَى** ) ( : tandırın tabağıdır; ve ) ( **الرَّوْدَقُ** ) ( : kızartmadır.

Leys dedi ki: **الْخُلْبُ** ayrıca: asma yaprağı ve **الْعَرْمَضِ** ve benzeri şeylerin yaprağıdır.
Dedi ki: **الْخِلاَبَةُ**: aldatmadır.
Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde, satışında aldatılan bir adama dedi ki:
) ( إذا بَايَعْتَ فَقُلْ : لا خِلاَبَةَ ) ( .
Yani: aldatma yok ve hile yok.

Leys dedi ki: **الْخِلاَبَةُ**: kadının erkeğin kalbini... sözün en latifi ve en **أَخلَبِهِ** ile **تَخْلُبَ** etmesidir.
Ve kadın: kalp için **خَلاَّبَةٌ**... ve kalp için **خَلُوبٌ**.
Ve erkek **خَلَبُوتٌ**: hile sahibi; ) ( **فَعَلُوتٍ** ) ( üzere gelmiştir; ) ( **رَهَبُوتٍ** ) ( gibi.
Şair dedi ki:
مَلَكتُمْ فَلَمَّا أَنْ مَلَكْتُم خَلَبْتُمُو
وَشَرُّ الملوكِ الخَالِبُ الْخَلَبُوتُ

Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : **الْخِلْبُ**: kalbin perdesidir.
Bundan dolayı, kadınların sevdiği erkeğe denildi: o, kadınların **خِلْبُ**’udur; yani kadınlar onu sever.
Başkası dedi ki: falan, kadınların **خِلْبُ**’udur; eğer onlara **يُخَالِبُهُنَّ** ise; yani onları aldatır.
Ve falan: kadınların **حِدْثُ**’üdür ve kadınların **زِيرُ**’idir; eğer onlarla konuşur ve onları ziyaret ederse.

Arapların darb-ı mesellerindendir:
) ( إِذَا لمْ تَغْلِبْ فاخْلُبْ ) ( .
Bazıları der ki: **فاخلِبْ** _ **اللاَّم**’ı kesre ile.
Kim **اللام**’ı damme yaparsa... manası: aldat.
Kim **اللاَّم**’ı kesre yaparsa... manası: az bir şeyi, şeyden sonra şey olarak koparıp çek.
... yırtıcı kuşun **مِخْلَبِ**’inden alınmıştır.

Sözünü tutmayıp vaad eden erkeğe denilir: o, **بَرْقُ خُلَّبٍ**’dur; ve o, **بَرْقٌ خُلَّبٌ**’dur; o, gök gürleyip şimşek çakan, fakat yağmur yağdırmayan buluttur.

Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _ : kadın **خَلْبَنٌ**’dir; o: beceriksizdir.
Dedi ki: bu, **الْخِلاَبَةِ**’den değildir.
Dedi ki: **النُّونُ** aslî değildir.

Leys dedi ki: kadın **خَلْبَاء**’dır; eğer beceriksiz ise; ve **خَلِبَتْ** **خَلَباً**.
Aynı şekilde: **الخَلْبَنُ**.
Dedi ki: zayıf kadına: **خَلْبَنٌ** denilir.
Asma‘î şu şiiri okudu:
وخَلَّطَتْ كلُّ دِلاَثٍ عَلْجَنِ
تَخْلِيطَ خَرْقَاءِ اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
Ve onu Ebû’l-Heysem rivayet etti.
... **خَلْبَاءِ اليَدَيْنِ** ...
Ve o, beceriksizdir.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki: kadınlardan **الْخَلْبَاءُ**: aldatan.

Seleme _ Ferrâ’dan _ dedi ki: **الْخِلْبُ**: çamurdur; ve **الخِلْبُ**: nakıştır.
Ebû Ubeyd _ Ebû ‘Amr’dan ve _ dedi ki: elbiselerden **المُخَلَّبُ**: nakışı çok olandır. Lebîd dedi ki:
وغَيْثٍ بدَكْدَاكِ يَزِينُ وِهَادَهُ
نَبَاتٌ كُوَشْي العَبْقَرِيِّ المُخلَّبِ
Dedi ki: o, renkleri çok olandır.

İbnü’z-Zübeyr el-Esedî dedi ki:
خَشَّ الضَّلُوعَ فَأَفْرَاها بِمِخْلَبِهِ
ومَرَّشَ الْخِلبَ حَتَّى هَتَّكَ الْقَصَرَا
Dedi ki: ) ( **مَرَّشَ** ) ( ve ) ( **خَدَّشَ** ) ( ... birdir.
Ve ) ( **الْخِلْبُ** ) (: insan tırnağı gibi bir kemikçiktir; perde tarafına yapışıktır... karaciğere bitişik olandandır.
Ve o, karaciğere ve perdeye bitişik olandır... ve karaciğer, perdenin yanına yapışıktır.
**الْخَالِبِ**’in çoğulu: **خَلَبَةٌ**’dir.

**بلخ** : Leys dedi ki: **البَلَخُ**: **الأَبْلَخِ**’in mastarıdır; o, kendi nefsinde büyük olandır... yaptığı fuhşa karşı cüretkâr olandır. Ve kadın **بَلْخَاء**.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki: **البَلَخُ**: kibirdir; ve **البَلَخُ**: meşe ağacıdır.
Ve **الْبَلْخُ**: uzunluktur.
Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: **البُلاَخُ** meşe ağacıdır; o, çamaşırcıların tokmakçıklarının kesildiği ağaçtır.
Ve **الأبلخُ**: kibirli adamdır... ve hepsi: **البُلْخُ**.

**لبخ** : Leys dedi ki: **اللَّبْخُ**: bir şeyi almak için hiledir.
Dedi: ve **اللَّبْخُ**: dövme ve öldürmedendir.
Ve **اللُّبُوخُ**: bedende etin çokluğudur.
Ve **اللَّبِيخُ**: sıfattır.
Ve kadın **لُبَاخِيَّةٌ**: iri göbekli... eti çok.
Ebû’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : uzun, büyük cüsseli kadına **خِرْباقٌ** ve **لُبَاخِيَّةٌ** ve **مُزَنَّرَةٌ** denilir.
Ve **اللِّبَاخُ**: tokat ve dövüştür.

**بخل** : Leys dedi ki: **البُخْلُ** ve **البَخَلُ**: iki lugattır; ikisiyle de okunmuştur. Ve **بَخِلَ** **يَبخَل** **بَخَلاً** ve **بُخْلاً**; ve adam **بَخِيلٌ**; ve **بَخَّالٌ** ve **مُبَخَّلٌ**: cimrilikle vasfedildiği zaman. Ve **البَخْلَةُ**: bir defalık cimriliktir.
Ve **البخيلُ**’in çoğulu: **بُخَلاَء**; ve adam **باخِلٌ**: **بُخْلٍ** sahibi; ve erkekler **باخِلُونَ**.
Ve **أَبْخَلْتُ** falanı: onu cimri buldum; ve **بَخَّلْت** falanı: onu cimriliğe nisbet ettim.
Ve çocuk: **مَجْبَنَةٌ مَجْهَلَةٌ مَبْخَلةٌ**’dir; ve onun tefsiri geçmiştir.

**خبل** : Leys dedi ki: **الخبْلُ** kalpte delilik yahut onun benzeridir; ve adam **مخبولٌ** ve onda **خَبْلٌ** vardır; ve adam **مُخَبَّلٌ**: onunla birlikte bir gönül yoktur. Ve onu zaman, hüzün, sultan, aşk ve hastalık _ **خَبْلاً** _ **خَبَله** etmiştir.
Şu şiir okundu:
يَكُرُّ عليهِ الدَّهْرُ حتى يَرُدَّه
دَوًى شَنَّجَتْه جِنُّ دَهْرٍ وَخَابِله
Ve **دَهْرٌ خَبِلٌ**: ehli üzerine dolanık olandır; onda sevinç görmezler.
Dedi ki: **الْخَبْلُ** uzuvların bozulmasıdır; ta ki nasıl yürüdüğünü bilmez; o, **متَخَبِّلٌ** **خَبِلٌ**’dir, **مُخْتَبَلٌ**’dir.

Sa‘leb _ Seleme’den, Ferrâ’dan _ dedi ki: **الْخَبَالُ**: kuyunun **مُتَلَجِّفَةً** olmasıdır; bazen kova onun **تَلْجِيفِ**’ine girer de yırtılır.
Kovanın vasfında ve kopmasında recez söyleyenin sözünü okudu:
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَمْ مَا لَها
أَمْ لَقِيَتْ في قَعْرِهَا خَبَالَهَا ؟ ؟
Dedi ki: ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki:
**الْخَبَالُ**: bozulmadır; ve **الْخَبَالُ**: deliliktir; ve **الخَبالُ**: cehennem ehlinin sıkıntı suyu/posasıdır.
Hadiste: ) ( مَنْ أَكلَ الرِّبَا أَطْعَمَهُ الله مِن طينَةِ الْخَبَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) ( .
Dedi ki: ve Araplardan bir adam dedi ki:
Şüphesiz bizim falan oğullarında cahiliyede **خَبْلاً**’ımız vardır; yani: el ve ayak kesmeleri.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْخَبَلُ**: cinlerdir; ve **الخَبَلُ**: insanlardır; ve **الْخَبَلُ**: yaradır.
Dedi ki: **الْخَبْلُ** _ cezîm ile _ : elin ve ayağın kesilmesidir.
Denilir: falan oğulları bizden **خَبْلٍ** talep ediyorlar; yani: el ve ayak kesmeleri ve yaralar.

Ebû Ubeyd: **الإخْبَالُ**: adamın adama deveyi yahut dişi deveyi... ona binmesi, yününü kırkması ve ondan faydalanması için vermesi, sonra onu geri vermesidir.
Bunu, Züheyr b. Ebî Sülmâ şu sözüyle kastetti:
هُنَالِكَ إِنْ يُسْتَخْبَلُوا الْمَالَ يُخْبِلُوا
وَإِنْ يُسْأَلُوا يُعْطُوا وإِنْ يَيْسِرُوا يُغْلُوا
Bundan denilir: **أَخْبَلْتُ** adamı; onu **أُخْبِلُهُ** **إِخْبَالاً**.

Lebîd’in bir atının vasfında sözü rivayet edildi:
. . غَيْرُ طَوِيلِ الْمُخْتَبَلْ
**الاخْتِبَال**’dan, **الخاء** ile; muradı: ödünç verilmişliğinin müddeti uzun değildir; ödünç verildiği zaman.
Ve kim onu şöyle rivayet ettiyse:
. . غَيْرُ طَوِيل الْمُحْتَبَلْ
Muradı: bileği uzun değildir; o, elindeki ipin yeridir; ve onun uzunluğu ayıptır.
Leys dedi ki: **مُختَبلُهُ**: ayaklarıdır; ve onların **اخْتِبَالُها**: yerlerinde sabit olmamalarıdır.
Ben dedim ki: söz birincisidir.

Leys dedi ki: denilir: falanda **خَبَالٌ** vardır; yani: dokunma.
Ve o, ehli üzerine **خَبالٌ**’dır; yani: sıkıntıdır.
Allah azze ve celle dedi ki: ( لا يألونكم خبالا ( [ Âl-i İmrân: 118 ].
Zeccâc dedi ki: **الْخَبَالُ**: bozulma ve şeyin gitmesidir.
Evs’in beytini okudu:
أَبَنِي لُبَيْنى لَسْتُمُو بِيَدٍ
إلاَّ يَداً مَخْبُولَةَ العَضُدِ
Ebû’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ Allah azze ve celle’nin sözü hakkında rivayet etti: ( لا يألونكم خبالا ( : yani bozulmanızda kusur etmezler.

Hadiste: ) ( مَنْ أُصِيبَ بدَمٍ أَوْ خَبْلٍ . . ) ( .
Başka bir hadiste: ) ( بَيْنَ يَدَي السَّاعَةِ خَبْلٌ ) ( .
Yani: fitnenin, kargaşanın ve öldürmenin bozulması.
Ve **الخَابِلُ**: cinlerdir; onun çoğulu: **خَبَلٌ**.

Asma‘î dedi ki: falan, falanı şundan şundan **خَبَلَ** etti; eğer onu men ettiyse... onu **يَخْبِلُه** **خَبْلاً**. Ve eli **خَبِلَتْ**; yani: felç oldu.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْمُخَبَّلُ**: delidir; ve onunla şair **المخَبَّلُ** isimlendirildi... ve o, **الْمُخْبَلُ**’dür.

Seleme, Ferrâ’dan dedi ki:
**الخَبَلُ**: cinlerdir; ve **الْخَبَلُ**: insanlardır.
Dedi ki: ve **الْخَبَلُ**: su tulumudur; ve **الْخَبَلُ**: deliliktir; ve **الْخَبَلُ**: delilik olmaksızın ahmaklığın iyiliğidir; ve **الْخَبَلُ**: dolu kırbadır.

Ebû’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**الْخَبَالُ**: öldürücü zehirdir.
Dedi ki: ve **الْخُبْلَةُ**: yara yahut sözden bozulmadır.
Dedi ki: ve **الْخَبْلُ**: meyvede bozulmadır.
Hadiste: ) ( أَنَّ الأنْصَارَ شَكَتْ إلى رَسُولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّ رَجُلاً صَاحِبَ خَبْلٍ يَأتِي إلى نَخْلِهِمْ فَيُفْسِدُهُ ) ( .

**لخب** : Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki: **الْمُلاَخِبُ**: tokatlaşan; ve **الْمُلَخَّبُ**: tokatlanmış; çekişmelerde. Ve **اللُّخَابُ**: tokattır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
  (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
  ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
  (خبث)  الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء.
(خبج)  الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو!
  (خبر)  الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ.
  فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر.
  ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور.
  و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])".
  والخَبير: الوَبَر. قال الراجز:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب.
  ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني  (خبز)  الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])  ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ.
  (خبس)  الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])  (خبش)  الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء.
  (خبص)  الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه.
  (خبط)  الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])  فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به.
  (خبع)  الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ.
  (خبق)  الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس.
  (خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])  أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
  ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن)  الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه.
(خبأ)  الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً.
--------------------------------------------------------
([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها".
([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط.
([3]) في الأصل: "أو أقل".
([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل.
([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر".
([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر).
([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر".
([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490).
([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل.
([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري".
([11]) البيت في اللسان (نوط).
([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم.
([13]) البيت في اللسان (خبق).
([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان:
أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة".
([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل).
([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت.
([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا".
ـ

##### Türkçe

(خاء ve **باء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**خبت**) **الخاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir huşûa delâlet eder: denir ki **أَخْبَتَ** **يخبِتُ** **إخباتاً**, huşû ettiğinde. Ve Allah Teâlâ için **أخْبَتَ**. Azîz zikri dedi ki: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]; ve onun aslı **الخَبْت**’tendir; o, içinde bitki olmayan çöldür.
  Ve bundan hadistir: "Velev **بِخَبْتِ الجَمِيش**([1])". Onu **جَميشاً** diye adlandırdığına bakmaz mısın; sanki bitki ondan **جُمِشَ** edilmiş, yani tıraş edilmiş (kazınmış) gibi.
  (**خبث**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; **الطّيّب**’in zıddına delâlet eder. Denir ki **خبيثٌ**, yani **بطيِّب** değildir. Ve **أخْبَثَ**, ashâbı **خُبثاء** olduğunda. Ve bundan **الخبيث المُخْبِث**’ten Allah’a sığınmadır. Şu hâlde **الخبيث** kendi nefsinde (kötü) olandır; **المُخْبِث** ise ashâbı ve yardımcıları **خُبَثاء** olan kimsedir.
(**خبج**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الجيم** kendisine kıyas yapılacak bir asıl değildir; onda sahih bir söz bulunduğunu sanmıyorum. Denir ki **خَبَجَ**, **حَصَمَ**([2]) ettiğinde. Ve bazen derler: **خَبَجَه** değnekle, yani ona vurdu. Ve derler ki **الخَبَاجاء** aygırlardan: çokça **الضِّرَاب** sahibi olandır; bu, zikrettiğimiz gibidir; ancak Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’den hadisin sahih olması müstesna: "Namaz ikame edildiğinde şeytan döner; onun için eşeğin **خَبَج**’i gibi bir **خَبَجٌ** vardır." Eğer bu sahih olursa, sahih olan onun عليه الصلاة والسلام söylediğidir; babalarımız ve annelerimizle o (odur)!
  (**خبر**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi ilimdir; ikincisi yumuşaklık, gevşeklik ve bolluğa delâlet eder.
  Birincisi **الخُبْر**: şey hakkında ilimdir. Dersin: falan kimse hakkında bende **خِبْرَةٌ** ve **خُبْرٌ** vardır. Ve Allah Teâlâ **الخَبير**’dir; yani her şeyi bilendir. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14].
  İkinci asıl: **الخَبْراء**; o, yumuşak arazidir. **عَبيدٌ** bir atı vasfederek dedi:
  * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ *
  Ve **الخَبِير**: çiftçidir; bu bundandır; çünkü o toprağı ıslah eder, onu yumuşatır ve onu yumuşak kılar. Ve bu üzere bu bâbın tamamı cereyan eder; çünkü onlar derler: **الخبير** çiftçidir; çünkü o toprağı **يخابر** eder, yani onu **يؤاكِرُ** eder. Amma kendisinden nehyedilen **المخابرة** ise, onun (ürünün) yarısı [veya] üçte biri yahut bundan daha azı([3]) yahut daha çoğu ile yapılan ortak ekimdir. Ve ona: "**الخِبْرُ**" da denir. Ve bir kavim dedi: **المخابَرة** **خَيْبر** isminin türevidir.
  Ve zikrettiğimiz **الغُزْر**’den, onların bol sütlü deveye **خَبْرٌ** demeleridir. Keza büyük su tulumu **خَبْرٌ**’dür; çoğulu **خُبور**.
  Ve zikrettiğimiz **اللِّين**’den, onların **الزَّبَدَ**([4])’e **خبِيراً** adını vermeleridir. Ve **الخَبير**: yumuşak bitkidir. Ve hadiste: "Ve **الخَبير**([5])’i keseriz."
  Ve **الخَبير**: yündür (vaber). **الراجز** dedi:
  *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) *
  Ve denir: **مكانٌ خَبِرٌ**, eğer ılık, ağacı ve suyu çok ise([7]). Ve yer **خَبِرَت**. Bu, bâbın kıyasıdır.
  Ve asıldan şâz olanlardan **الخُبْرَةُ**: o, bir topluluğun satın aldığı, kestikleri ve etini paylaştıkları koyundur. Dedi ki:
إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني

  (**خبز**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الزاء** tek bir asıldır; şeyin elle çırpılmasına delâlet eder. **تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ**, onu elleriyle çırptıklarında. Ve bundan **خَبَزَ** fırıncı **الخُبْز**’ü (ekmeği) yaptı. Dedi:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8])
  Ve denir: **الخَبْزُ** devenin iki eliyle yere vurmasıdır.
  (**خبس**)  **الخاء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi zorla ve galebe ile almaya delâlet eder. Denir **تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ**: onu aldım. Ve o şey **خُبَاسَة**’dir. Ve **الخُباسة**: ganimettir; denir **اختبَس الشَّيءَ**: onu mücadeleyle aldı. Ve **أسدٌ خَبُوس**. Dedi:
ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9])

  (**خبش**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الشين** asıl değildir. Ve bazen derler: **خَبَش الشّيءَ**: onu topladı. Ve bu bir şey değildir.
  (**خبص**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الصاد** bir öncekine yakındır. Derler: **خَبَص الشَّيءَ**: onu karıştırdı.
  (**خبط**)  **الخاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; basma ve vurmağa delâlet eder. Denir: deve eliyle yere **خَبَط** etti: ona vurdu. Ve denir: ağaçtan yaprağı **خَبَطَ**; bu, onu düşürmek için vurduğunda olur. Ve bunun üzerine hamledilir; böylece deliliğe benzeyen bir hastalığa **الخُبَاط** denir; sanki insan **يتخبَّط** eder. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. Ve yemekten yahut başkasından kalan şeye **خِبْطة** denir. Ve **الخِبْطة**: az sudur; çünkü o **يتخبَّط** eder, (kendini) tutmaz. Amma onların "falan kimse falanı **اختبط** etti" sözleri, onun iyiliğini talep ederek ona geldiğinde; bunun aslı şudur: ona gece yürüyen yahut yürüyen kimse mutlaka yeri **يختبط** eder; sonra söz kısaltıldı da, cömertlik talep ederek gelene **مُخْتَبِط** denildi. Ve denir ki **الخِبْطة**: yerde geniş yağmur birikintisidir. Bizim yanımızda bununla adlandırıldı; çünkü o yeri **تَخْبِط** eder, ona vurur. Ve bazı kimseler **الشَّيباني**’den rivayet etti: **الخابط** uyuyandır; ve ondan şu beyti okudular:
  * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) *
  Eğer bu sahih ise, uyuyan bedenini yere **يخبِط** ettiği içindir; sanki onunla ona vurur. Ve caizdir ki **الشُّجاع الخابطُ** ancak, onun **يُخْبَط** edilmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır; gelip geçenler onu **تَخبِطه** eder; nitekim söyleyen dedi ki:
تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11])
  Amma **الخِباط** uylukta bir damgadır([12]); bununla adlandırıldı; çünkü uyluk onunla **تُخبَطُ** edilir.
  (**خبع**)  **الخاء** ve **الباء** ve **العين** asıl değildir; çünkü ondaki **العين** hemzeden bedeldir. Denir: **خَبَأْتُ** şeyi ve **خبَعْتُه**. Ve denir: adam yerde **خَبَع** etti: orada ikamet etti. Ve bazen derler: çocuk **خبَعَ** **خُبوعاً**; bu, ağlamadan sesi kısıldığında olur. Eğer sahih ise, o bâbdandır; sanki ağlaması gizlenmiş (**خُبِئَ**) gibidir.
  (**خبق**)  **الخاء** ve **الباء** ve **القاف** yükselmeye delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **الخِبِقَّى**: yükseltilmiş yürüyüşten bir cinstir. Dedi:
  * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) *
  Ve bâbdan **الخِبَقُّ** ve **الخِبِقُّ**: uzun adamdır; keza attır.
  (**خبل**)  **الخاء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; uzuvların bozulmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخَبَل**: deliliktir. Denir: cin onu **اختبله** etti. Ve cinni **خابل**’dir; çoğulu **خُبَّل**. Ve **الخَبَل**: uzuvların bozulmasıdır. Ve denir: eli **خُبِلت**, kesilip bozulduğunda. **أوس** dedi:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
  yani pazusu bozulmuş. Ve denir: falan kimse ehli üzerine **خَبَالٌ**’dır; yani onlara bir meşakkat, onlardan hiçbir şeyi gidermeyen. Ve hadiste gelen **طِينة الخَبَال**([15]); denir ki o, cehennem ehlinin irinidir.
  Ve bâbdan şâz olanlardan **الإخبال**: denir ki o, adamın develerini iki yarım yapmasıdır; her yıl yarısı yavrular; tıpkı toprağa ekimde yapıldığı gibi. Ve denir: **الإخبال** adamı **يُخْبِل** etmesidir; bu da ona bindiği bir dişi deve yahut onun üzerinde gazaya çıktığı bir at ödünç vermesidir. Ve bunun hakkında **زهير**’in sözü okunur:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])

(**خبن**)  **الخاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir kök(asıl)dür; kabzetmeye ve eksiltmeye delâlet eder. Denir: **خَبَنْت** şeyi, onu kabzettiğinde. Ve **خَبَنْت** elbiseyi, eteklerini kaldırdığında; onu dikip kenarını kıvırdıktan sonra kısalacak şekilde. Ve **الخُبْنَةُ**: adamın **ثِبَان**’ıdır([17]); bununla adlandırıldı; çünkü onda şey **يُخبَن** edilir. Dersin: onu **خُبْنَتِه**’ne kaldırdı. Ve hadiste: "Ondan yesin ve **خُبْنَةً**([18]) edinmesin." Ve denir ki **الخُبْنَ** su tulumundan, **المِسْمَع**’dan aşağı olan kısımdır. Amma onların "adamı **خَبَنْت** ettim" sözleri, **غبَنْته** gibi; bu, ibdâlden olabilir; ve olabilir ki, onu aldattığında onun hakkından (bir şeyi) kendine **اختبَنَ** etmiş olmandandır.

(**خبأ**)  **الخاء** ve **الباء** ve illetli harf ve hemze, şeyin örtülmesine delâlet eder. Bundan: **خبأْت** şeyi, onu **أخبَؤه** **خَبْأً**. Ve **الخُبَأَةُ**: gizlenen cariyedir. Ve bâbdan **الخِباء**; dersin: **أخبَيْتُ** **إخباءً**, ve **خَبَّيْتُ**, ve **تخبَّيْت**, bunların hepsi, bir **خِباءً** edindiğinde.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخبال الفساد الذي يلحق الحيوان فيورثه اضطرابا، كالجنون والمرض المؤثر في العقل والفكر، ويقال: خبل وخبل وخبال، ويقال: خبله وخبله فهو خابل والجمع الخبل، ورجل مخبل، قال الله تعالى: ﴿يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم خبالا﴾ [آل عمران/118]، وقال عز وجل: ﴿ما زادوكم إلا خبالا﴾ [التوبة/47]، وفي الحديث: (من شرب الخمر ثلاثا كان حقا على الله تعالى أن يسقيه من طينة الخبال) (الحديث عن جابر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (كل مسكر حرام، وإن على الله عهدا لمن يشرب المسكر أن يسقيه من طينة الخبال)، قالوا: وما طينة الخبال؟ قال: (عرق أهل النار، أو عصارة أهل النار) أخرجه مسلم في باب الأشربة رقم 2002؛ وقريب منه في مسند الطيالسي 1/339؛ والترمذي 1863؛ وابن ماجه (3377) وسنده صحيح؛ وانظر: شرح السنة 11/356) قال زهير:
*هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا*
(هذا شطر بيت، وعجزه:
*وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا*
وهو في ديوانه ص 122؛ والمجمل 2/312)
أي: إن طلب منهم إفساد شيء من إبلهم أفسدوه.

##### Türkçe

- **الخبال**: hayvana ilişen bozulmadır; ona bir karışıklık miras bırakır; delilik gibi ve akıl ve düşünce üzerinde etkili olan hastalık gibi. Ve denilir: **خبل** ve **خبل** ve **خبال**. Ve denilir: **خبله** ve **خبله**; o hâlde o **خابل**dir; çoğulu **الخبل**’dir. Ve (denilir): **رجل مخبل**. Allah Teâlâ dedi: ﴿يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم خبالا﴾ [Âl-i İmrân/118]. Ve Azîz ve Celîl dedi: ﴿ما زادوكم إلا خبالا﴾ [Tevbe/47]. Ve hadiste: (Kim şarabı üç kere içerse, Allah Teâlâ üzerine, ona **طينة الخبال**’dan içirmesi hak olur.) (Hadis, Câbir’den: dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (Her sarhoş edici haramdır; ve sarhoş ediciyi içen kimse için Allah üzerine bir ahid vardır: ona **طينة الخبال**’dan içirecektir.) Dediler: **طينة الخبال** nedir? Dedi ki: (Cehennem ehlinin teri, yahut cehennem ehlinin özsuyu.) Müslim onu Eşribe bâbında 2002 numarada çıkardı; ve ona yakın olanı Tayâlisî’nin Müsned’inde 1/339; ve Tirmizî 1863; ve İbn Mâce (3377); ve senedi sahihtir; ve bak: Şerhu’s-Sünne 11/356.) Züheyr dedi:
*هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا*

(Bu bir beytin yarısıdır; ve onun ikinci yarısı:
*وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا*
Ve o, onun divanında s. 122’dedir; ve el-Mücmel 2/312’dedir.)

Yani: Onlardan develerinden bir şeyin bozulması istenirse, onu bozarlar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ب ل
خبله خبلاً وخبله واختبله‏:‏ أفسده فخبل خبلاً وخبالاً‏.‏
قال‏:‏ أرى المـال أفيـاء الظلـال فتـارة يؤوب وأخرى يخبل المال خابله وبـه خبـل وخبـل وخبـول‏:‏ جنـون وفسـاد فـي عقلـه‏.‏
وخبلته الجن وخبلته ومسه الخابل أي الجنى‏.‏
ورجل مخبول ومخبل وخبله الحب واختبلته فلانة وعاشق مختبل‏.‏
وبه خبل‏:‏ فساد عضو من داء أو قطع‏.‏
وفلان خبال على أهله‏.‏
وبلاه الله بطينة الخبال وردغة الخبال وهي ما يخوضونه من صديد أهل النار‏.‏
وخبلت يده إذا أشللتها‏.‏
قال أوس‏:‏ أبنـي لبلبيني لستم بيد إلا يـداً مخبولـة العضـد وهم يطلبون بني فلان بدماء وخبل وهو قطع الأيدي والأرجل‏.‏
وأصاب الناس خبل أي فتنة من قتل وجراح‏.‏
ودهر خبل‏:‏ ملتو على أهله فاسد‏.‏
قال أبو النجم‏:
لما رأيتُ الدهرَ جَمًّا خَبَلُهْ
أخطَل والدهرُ كثيرٌ خَطَلُهْ

##### Türkçe

خ ب ل
**خبله** **خبلاً** ve **خبله** ve **اختبله**: onu bozdu; böylece **خبل** **خبلاً** ve **خبالاً** (oldu).
Dedi: Malı, gölgelerin gölge düşüşleri gibi görüyorum; bir defa döner, başka bir defa malı, onu bozanı bozar; onda **خبـل** ve **خبـل** ve **خبـول** vardır: aklında delilik ve bozukluk.
Cinler onu **خبلته**; ve onu **خبلته**; ve ona **الخابل** dokundu, yani cin.
Ve **مخبول** ve **مخبل** bir adam; ve onu aşk **خبله**; ve falanca kadın onu **اختبلته**; ve **مختبل** bir âşık.
Ve onda **خبل** vardır: hastalıktan yahut kesikten bir uzvun bozukluğu.
Ve falanca, ehli üzerine **خبال**dır.
Ve Allah onu **طينة الخبال** ve **ردغة الخبال** ile belaya uğrattı; o, cehennem ehlinin irininden içine daldıkları şeydir.
Ve elini **خبلت**: onu felç ettiğim zaman.
Evs dedi:
Ey Leblebî oğulları, siz, ancak pazusu bozulmuş bir elden ibaret bir el değilsiniz
Ve onlar falanca oğullarını kanlarla ve **خبل** ile isterler; ve o, ellerin ve ayakların kesilmesidir.
Ve insanlara **خبل** isabet etti; yani öldürme ve yaralamadan bir fitne.
Ve **دهر خبل**: ehli üzerine eğri büğrü, bozuk.
Ebu’n-Necm dedi:
Ne zaman ki zamanı, **خَبَلُهْ** pek çok gördüm,
**أخطَل**; ve zamanın **خَطَلُهْ**u çoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَبْلُ، بالتسكين: الفسادُ. ابن سيده: الخَبْل فساد الأَعضاء حتى لا يَدْري كيف يمشي فهو مُتَخَبِّل خَبِل مُخْتَبَل. وبَنُو فلان يُطالبون بني فلان بدماء وخَبْلٍ أَي بقطع أَيد وأَرجل والجمع خُبُول؛ عن ابن جني. ويقال: لنا في بني فلان دِماء وخُبُول، فالخُبُول قَطْعُ الأَيدي والأَرجل. وقال رجل من العرب: إِن لنا في بني فلان خَبْلاً في الجاهلية أَي قطع أَيد وأَرجل وجراحات، وروي عنه، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: من أُصيب بدَمٍ أَو خَبْل؛ الخَبْل: الجِرَاح، أَي من أُصيب بقتل نفس أَو قطع عضو فهو بالخيار بين إِحدى ثلاث فإِن أَراد الرابعة فخذوا على يديه بين أَن يَقْتَصَّ أَو يأْخذ العَقْل أَو يعفو، فمن قَبِل من ذلك شيئاً ثم عدا بعد ذلك فقَتَل فله النار خالداً فيها مخلداً. ويقال: خَبَل الحُبُّ قلبَه إِذا أَفسده بخُبْلة. ابن الأَعرابي: الخُبْلة الفساد من جراحة أَو كلمة. ورجل مُخَبَّل: كأَنه قد قطعت أَطرافه. والخَبْل، بالجزم: قَطْعُ اليد أَو الرجل. ابن الأَعرابي: الخَبَل، بالتحريك، الجنُّ والخَبَل الإِنْس والخَبَل الجراحة والخَبَل المَزَادة والخَبَل جَوْدة الحُمْق بلا جنون والخَبَل القِرْبة المَلأَى. وخَبِلَت يدُه إِذا شَلَّت. والخَبْل في عَروض البسيط والرجز: ذهاب السين والتاء
(* قوله «والتاء» هكذا في الأصل،
قال شارح القاموس: وكذا في المحكم وكأنه غلط والصواب والفاء كما في القاموس) من مستفعلن، مشتق من الخَبْل الذي هو قطع اليد؛ قال أَبو إِسحق: لأَن الساكن كأَنه يد السبب فإِذا حذف الساكنان صار الجزء كأَنه قطعت يداه فبقي مضطرباً، وقد خَبَل الجزءَ وخَبَّله. وأَصابه خَبْل أَي فالج وفساد أَعضاء وعقل.
والخَبَل، بالتحريك: الجنُّ وهم الخابِل، وقيل: الخابل الجِنُّ، والخَبَل اسم الجمع كالقَعَد والرَّوَح اسمان لجمع قاعد ورائح، وقيل: هو جمع؛ قال ابن بري: ومنه قول حاتم الطائي:
ولا تَقُولي لشيءٍ كنتُ مُهْلِكَهُ:
مَهْلاً ولو كنتُ أُعطي الجِنَّ والخَبَلا
قال: الخَبَل ضرب من الجن يقال لهم الخابل، أَي لا تَعْذُلِيني في مالي ولو كنت أُعطيه الجن ومن لا يُثْني عَليَّ؛ قال: وأَما قول مُهَلْهِل: لو كنت أَقتل جِنّ الخابِلَينِ كما
أَقتُل بَكْراً، لأَضْحَى الجنُّ قد نَفِدوا
نَفِد يَنْفَد: فَنِيَ. قال الله تعالى: لنَفِد البحرُ قبل أَن تَنْفَد كلمات ربي. ونَفَذَ يَنْفُذ خَرَج. قال الله تعالى: فانْفُذوا لا تَنْفُذون إِلاَّ بسلطان والخابِلانِ: الليلُ والنهارُ لأَنهما لا يأْتيان على أَحد إِلاَّ خَبَلاه بهَرَمٍ. والخابل: الشيطان. والخابل: المُفْسِد. والخَبَال: الفساد. وفي حديث ابن مسعود: أَن قوماً بَنَوْا مسجداً بظَهْر الكوفة فأَتاهم وقال: جئت لأَكْسِرَ مسجد الخَبَال، فكسره ثم رجع؛ قال شمر: الخَبَال والخَبْل الفساد والحبس والمنع. وفي الحديث: وبِطانة لا تَأْلوه خَبَالاً أَي لا تُقَصِّر في إِفساد أَمره. وقالوا: خَبْلٌ خابل، يذهبون إِلى المبالغة؛ قال مَعْقِل بن خويلد:
نُدَافِع قوماً مُغْضَبِينَ عليكُم،
فَعَلْتم بهم خَبْلاً من الشَّرِّ خابِلا
والخَبْل والخُبْل والخَبَل والخَبَال: الجنون. ويقال: به خَبَال أَي مَسٌّ، وبه خَبَل أَي شيء من أَهل الأَرض. وقال الليث: الخَبَل جنون أَو شبهه في القلب. ورجل مَخْبُول وبه خَبَل وهو مُخَبَّل: لا فؤَاد معه. ابن الأَعرابي: المُخَبَّل المجنون، وبه سمي المُخَبَّل الشاعر وهو المُخْتَبَل؛ قال الشاعر:
وأَراني طَرِباً في إِثْرِهِم،
طَرَبَ الوالهِ أَو كالمُخْتَبَل
المُخْتَبَل: الذي اخْتُبِل عقلُه أَي جُنَّ. وقد خَبَله الحزنُ واخْتَبَله وخَبِل خَبَالاً، فهو أَخْبَل وخَبِلٌ. ودهر خَبِل: مُلْتَوٍ على أَهله لا يرون فيه سروراً. التهذيب: وقد خَبَله الدهرُ والحزنُ والشيطانُ والحُبُّ والداءُ خَبْلاً؛ وأَنشد:
يَكُرُّ عليه الدَّهْرُ حتى يَرُدَّهُ
دَوىً، شَنَّجَتْه جِنُّ دهر وخابِلُه
ومن أَمثالهم: عاد غَيْثٌ على ما خَبَل أَي أَفْسَد. وقد خَبَله وخَبَّله واخْتَبَلَه إِذا أَفْسَد عقلَه وعضوَه. والخَبَال: النقصان، وهو الأَصل، ثم سُمِّي الهلاك خَبَالاً؛ واستعاره بعض الشعراء للدَّلْو فقال يصفها:أَخُذِمَتْ أَم وُذِمَتْ أَم مالَها؟
أَم صادَفَتْ في قَعْرها خَبَالَها؟
وقد تقدمت جِبَالَها، بالجيم، يعني ما أَفسدها وخَرَّقها. الفراء: الخَبَال أَن تكون البئر مُتَلَجِّفة فربما دَخَلَت الدلوُ في تَلجيفها فتتخرَّق. والخَبَال: عُصَارة أَهل النار. ابن الأَعرابي: الخَبَال السَّمُّ القاتل. وفي الحديث: من شَرِبَ الخَمر سَقاه الله من طينة الخَبَال يوم القيامة؛ جاء في تفسيره أَن الخَبَال عُصارة أَهل النار. والخَبَال في الأَصل: الفساد، ويكون في الأَفعال والأَبدان والعقول. وطينة الخَبَال: ما سالَ من جلود أَهل النار. وفي الحديث: من أَكل الرِّبا أَطعمه الله من طِينة الخَبَال يوم القيامة. وأَما الذي في الحديث: مَنْ قَفَا مُؤْمناً بما ليس فيه وقَفَه اللهُ تعالى في رَدْغَة الخَبَال حتى يجيء بالمَخْرَج منه، فيقال: هو صديد أَهل النار؛ قوله قَفَا أَي قَذَف، والرَّدْغة الطِّينة، وفلان خَبَال على أَهله أَي عَناء. وقوله في التنزيل العزيز: لا يَأْلُونكم خَبَالاً؛ قال الزجاج: الخَبَال الفساد وذهاب الشيء؛ وأَنشد بيت أَوس:أَبَني لُبَيْنَى، لَسْتُم بِيَدٍ
إِلاَّ يَداً مَخْبُولة العَضُد
وقال ابن الأَعرابي: أَي لا يُقَصِّرون في فسادكم. وفي الحديث: بين يَدَي الساعة خَبْل أَي فساد الفتنة والهَرْج والقتل. والخَبْل: الفساد في الثمر. وفي الحديث: أَن الأَنصار شَكَوْا إِلى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَن رجلاً صاحب خَبْل يأْتي إِلى نخلهم فيُفْسدُ، أَي صاحب فساد. والخَبَل: فساد في القوائم. واخْتَبَلَت الدابةُ: لم تَثْبُت في مَوْطِئها. والإِخْبال: أَن يُعْطَى الرجلُ البعيرَ أَو الناقةَ ليركبها ويَجْتَزَّ وبرها وينتفع بها ثم يردّها، يقال منه: أَخْبَلْت الرجلَ أُخْبِله إِخبالاً. واسْتَخْبَل الرجلَ إِبلاً وغنماً فأَخْبَلَه: استعار منه ناقة لينتفع بأَلبانها وأَوبارها أَو فرساً يغزو عليه فأَعاره، وهو مثل الإِكْفاء؛ قال زهير:
هُنالك إِن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخْبِلوا،
وإِن يُسْأَلوا يُعْطُوا، وإِن يَيْسِروا يَغْلوا
والإِكْفاء: أَن يعطيه الناقة لينتفع بلبنها ووَبَرها وما تَلِده في عامها، والإِخْبال مثل الإِكْفاء في اللبَّن والوبر دون الولد؛ ذكره ابن بري وروى بيت لبيد في صفة الفرس: غير طويل المُخْتَبَل، بالخاء المعجمة، من هذا أَي غير طويل مدة العارِيّة، ومن قال غير طويل المُحْتَبَل، بالحاء المهملة، أَراد أَنه غير طويل الرُّسغ، وهو موضع الحَبل من يده؛ وقال الليث: مُخْتَبَله قوائمه واختبالها أَن لا تثبت في مواطئها. والخَبْل في كل شيء: القَرْض والاستعارةُ. والخَبْل: ما زدته على شرطك الذي يشترطه لك الجَمّال. وخَبَل الرجلَ عن كذا وكذا يَخْبُله خَبْلاً: عَقَله وحَبَسه ومَنَعه. وما خَبَلك عنا خَبْلاً أَي ما حَبَسك؛ قال الشاعر: فيرى كذلك أَن يُفَرِّدَ راكِبٌ
أَبداً، وما خَبَلَ الرياحَ الخابِلُ
واللهُ سبحانه وتعالى خابِلُ الرِّياح أَي حابسُها، فإِذا شاء عز وجل أَرْسَلَها.
والمُخَبَّل من الوَجَع: الذي يمنعه وَجَعُه من الانبساط في المشي. والخَبَل: طائر يَصِيح الليل كُلَّه صوتاً واحداً يَحْكي ماتت خَبْلَ. والمُخَبَّل: شاعر من بني سَعْد. ومُخَبِّل، بكسر الباء: اسم الدَّهْر؛ قال الحرث بن حِلِّزَة:
فَضَعي قِناعَك، إِنَّ رَيْـ
ـبَ مُخَبِّلٍ أَفْنى مَعَدَّا
والخَبَال الذي في شعر لبيد: اسمُ فرَس؛ قال ابن بري يعني قول لبيد: تَكاثَرَ قُرْزُلٌ والجَوْنُ فيها،
وتَحْجُل والنَّعامةُ والخَبَال

##### Türkçe

**الخَبْلُ**, sükûn ile: bozulma. İbn Sîde: **الخَبْل** uzuvların bozulmasıdır; ta ki nasıl yürüdüğünü bilmez; o hâlde o, **مُتَخَبِّل** **خَبِل** **مُخْتَبَل**’dir. Ve falanın oğulları falanın oğullarından kanlar ve **خَبْل** talep ederler; yani el ve ayakların kesilmesi; çoğulu **خُبُول**’dür; İbn Cinnî’den. Ve denilir: bizim falan oğullarında kanlar ve **خُبُول** vardır; işte **الخُبُول** el ve ayakların kesilmesidir. Ve Araplardan bir adam dedi: şüphesiz bizim falan oğullarında câhiliyede **خَبْل** vardır; yani el ve ayakların kesilmesi ve yaralar; ondan rivayet olundu; sallallahu aleyhi ve sellem’den rivayet olundu ki dedi: kim bir kan ile yahut **خَبْل** ile musîbetlenirse; **الخَبْل**: yaralardır; yani kim bir canın öldürülmesi yahut bir uzvun kesilmesi ile musîbetlenirse, üçten birisi arasında muhayyerdir; eğer dördüncüyü isterse ellerine yapışın: ya kısas yapması, yahut diyet alması, yahut affetmesi; kim bunlardan bir şeyi kabul eder de sonra bunun ardından saldırıp öldürürse, ona ateş vardır; onda ebedî olarak, orada ebedîleştirilmiş. Ve denilir: **خَبَل** aşk onun kalbini, onu bir **خُبْلة** ile bozduğu zaman. İbnü’l-A‘râbî: **الخُبْلة** bir yara yahut bir sözden olan bozulmadır. Ve **مُخَبَّل** adam: sanki uçları kesilmiş gibidir. Ve **الخَبْل**, cezîm ile: elin yahut ayağın kesilmesidir. İbnü’l-A‘râbî: **الخَبَل**, hareke ile: cinlerdir; ve **الخَبَل** insanlar; ve **الخَبَل** yara; ve **الخَبَل** su tulumu; ve **الخَبَل** cinlenme olmaksızın ahmaklığın iyiliği; ve **الخَبَل** dolu kırbadır. Ve **خَبِلَت** onun eli, felç olduğu zaman. Ve **الخَبْل** basît ve recez arûzunda: **مستفعلن**’den **السين** ve **التاء**’nın gitmesidir
(* “ve **التاء**” sözü asılda böyle; Kâmûs şârihi dedi: ve muhkem’de de böyledir; sanki yanlıştır; doğrusu Kâmûs’ta olduğu gibi **الفاء**’dır) **الخَبْل**’den türetilmiştir ki o elin kesilmesidir; Ebû İshâk dedi: çünkü sâkin sanki sebebin eli gibidir; sâkinler hazfedilince parça sanki iki eli kesilmiş gibi olur da çalkantılı kalır; ve parçayı **خَبَل** etti ve onu **خَبَّله**. Ve ona **خَبْل** isabet etti; yani felç ve uzuvların ve aklın bozulması.

Ve **الخَبَل**, hareke ile: cinlerdir; ve onlar **الخابِل**’dir; ve denildi: **الخابل** cinlerdir; ve **الخَبَل** cem‘ ismidir; tıpkı **القَعَد** ve **الرَّوَح**’ın, **قاعد** ve **رائح**’in cem‘i için iki isim olması gibi; ve denildi: o bir çoğuldur; İbn Berrî dedi: ve ondandır Hâtim et-Tâî’nin sözü:
ولا تَقُولي لشيءٍ كنتُ مُهْلِكَهُ:
مَهْلاً ولو كنتُ أُعطي الجِنَّ والخَبَلا
Dedi: **الخَبَل** cinlerden bir türdür; onlara **الخابل** denilir; yani malım hususunda beni kınama; cinlere ve beni övmeyene veriyor olsam bile; dedi: ama Mühelhil’in sözü:
لو كنت أَقتل جِنّ الخابِلَينِ كما
أَقتُل بَكْراً، لأَضْحَى الجنُّ قد نَفِدوا
**نَفِد** **يَنْفَد**: tükendi. Allah Teâlâ dedi: “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi.” Ve **نَفَذَ** **يَنْفُذ**: çıktı. Allah Teâlâ dedi: “Öyleyse geçin; bir sultan olmaksızın geçemezsiniz.” Ve **الخابِلانِ**: gece ve gündüzdür; çünkü onlar hiç kimsenin üzerinden geçmezler ki onu bir ihtiyarlıkla **خَبَلا** etmesinler. Ve **الخابل**: şeytandır. Ve **الخابل**: bozguncudur. Ve **الخَبَال**: bozulmadır. İbn Mes‘ûd hadîsinde: bir kavim Kûfe’nin arkasında bir mescid yaptı; onlara geldi ve dedi: **الخَبَال** mescidini kırmaya geldim; onu kırdı, sonra döndü; Şemmer dedi: **الخَبَال** ve **الخَبْل** bozulma ve hapsetme ve men‘dir. Ve hadîste: “ve bir iç yüz ki ona **خَبَالاً** eksik etmez”; yani onun işini bozmakta kusur etmez. Ve dediler: **خَبْلٌ خابل**; mübalağaya giderler; Ma‘kıl b. Huveylid dedi:
نُدَافِع قوماً مُغْضَبِينَ عليكُم،
فَعَلْتم بهم خَبْلاً من الشَّرِّ خابِلا
Ve **الخَبْل** ve **الخُبْل** ve **الخَبَل** ve **الخَبَال**: deliliktir. Ve denilir: onda **خَبَال** vardır; yani dokunma; ve onda **خَبَل** vardır; yani yer ehli tarafından bir şey. Leys dedi: **الخَبَل** kalpte delilik yahut onun benzeridir. Ve **مَخْبُول** adam; ve onda **خَبَل** vardır; ve o **مُخَبَّل**’dir: onunla birlikte bir yürek yoktur. İbnü’l-A‘râbî: **المُخَبَّل** delidir; ve onunla **المُخَبَّل** şaire isim verildi; o **المُخْتَبَل**’dir; şair dedi:
وأَراني طَرِباً في إِثْرِهِم،
طَرَبَ الوالهِ أَو كالمُخْتَبَل
**المُخْتَبَل**: aklı **اخْتُبِل** edilmiş olan; yani delirmiş. Ve onu hüzün **خَبَله** etti ve onu **اخْتَبَله** etti; ve **خَبِل** **خَبَالاً**; o hâlde o **أَخْبَل** ve **خَبِلٌ**’dir. Ve **خَبِل** devir: ehli üzerine dolambaçlıdır; onda sevinç görmezler. Tehzîb: ve onu devir ve hüzün ve şeytan ve aşk ve hastalık **خَبْلاً** ile **خَبَله** etti; ve inşâd etti:
يَكُرُّ عليه الدَّهْرُ حتى يَرُدَّهُ
دَوىً، شَنَّجَتْه جِنُّ دهر وخابِلُه
Ve onların darb-ı mesellerindendir: “**عاد غَيْثٌ على ما خَبَل**”; yani bozduğunun üzerine yağmur döndü. Ve onu **خَبَله** etti ve onu **خَبَّله** etti ve onu **اخْتَبَلَه** etti; aklını ve uzvunu bozduğu zaman. Ve **الخَبَال**: eksilmedir; ve o asıldır; sonra helâk **خَبَالاً** diye adlandırıldı; ve bazı şairler onu kovaya ödünç aldı; onu vasfederek dedi:أَخُذِمَتْ أَم وُذِمَتْ أَم مالَها؟
أَم صادَفَتْ في قَعْرها خَبَالَها؟
Ve daha önce **جِبَالَها**, **الجيم** ile, geçti; yani onu bozan ve onu yırtan şey. Ferrâ: **الخَبَال** kuyunun **مُتَلَجِّفة** olmasıdır; bazen kova onun **تَلجيف**’ine girer de yırtılır. Ve **الخَبَال**: cehennem ehlinin süzüntüsüdür. İbnü’l-A‘râbî: **الخَبَال** öldürücü zehirdir. Ve hadîste: kim şarap içerse Allah ona kıyamet günü **طينة الخَبَال**’dan içirir; onun tefsirinde geldi ki **الخَبَال** cehennem ehlinin süzüntüsüdür. Ve **الخَبَال** aslında: bozulmadır; fiillerde ve bedenlerde ve akıllarda olur. Ve **طينة الخَبَال**: cehennem ehlinin derilerinden akan şeydir. Ve hadîste: kim ribâ yerse Allah ona kıyamet günü **طِينة الخَبَال**’dan yedirir. Ve hadîste olan şeye gelince: “kim bir mü’mini onda olmayan bir şeyle **قَفَا** ederse, Allah Teâlâ onu **رَدْغَة الخَبَال** içinde durdurur; ondan çıkış yolunu getirinceye kadar”; denilir: o cehennem ehlinin irinidir; **قَفَا** sözü: yani attı; ve **الرَّدْغة** çamurdur; ve falan, ehli üzerine **خَبَال**’dır; yani meşakkat. Ve aziz tenzîlde olan sözü: “size **خَبَالاً** eksik etmezler”; Zeccâc dedi: **الخَبَال** bozulma ve şeyin gitmesidir; ve Evs’in beytini inşâd etti:أَبَني لُبَيْنَى، لَسْتُم بِيَدٍ
إِلاَّ يَداً مَخْبُولة العَضُد
İbnü’l-A‘râbî dedi: yani sizin bozulmanızda kusur etmezler. Ve hadîste: kıyametin önünde **خَبْل** vardır; yani fitnenin bozulması ve kargaşa ve öldürme. Ve **الخَبْل**: meyvede bozulmadır. Ve hadîste: Ensâr, Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, şikâyet etti: **خَبْل** sahibi bir adam hurmalıklarına geliyor da bozuyor; yani bozulma sahibi. Ve **الخَبَل**: bacaklarda bozulmadır. Ve **اخْتَبَلَت** binek: basacağı yerde sağlam durmadı. Ve **الإِخْبال**: adama deve yahut dişi deve verilmesidir; ona binsin ve yününü kessin ve ondan faydalansın, sonra onu geri versin; ondan denilir: **أَخْبَلْت** adamı, onu **أُخْبِله** **إِخبالاً**. Ve adam **اسْتَخْبَل** birinden develer ve koyunlar; o da onu **أَخْبَلَه**: ondan sütlerinden ve yünlerinden faydalansın diye bir dişi deve yahut onunla gazâ etsin diye bir at ödünç aldı; o da ona ödünç verdi; ve o, **الإِكْفاء** gibidir; Züheyr dedi:
هُنالك إِن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخْبِلوا،
وإِن يُسْأَلوا يُعْطُوا، وإِن يَيْسِروا يَغْلوا
Ve **الإِكْفاء**: ona dişi deveyi vermesidir; sütünden ve yününden ve o yıl doğuracağı şeyden faydalansın diye; ve **الإِخْبال**, süt ve yünde, yavru olmaksızın, **الإِكْفاء** gibidir; onu İbn Berrî zikretti; ve Lebîd’in atın sıfatında beytini rivayet etti: **غير طويل المُخْتَبَل**, **الخاء** mu‘ceme ile, bundan; yani âriyet müddeti uzun olmayan; ve kim **غير طويل المُحْتَبَل**, **الحاء** muhmela ile, derse, onun maksadı: o, uzun **الرُّسغ** sahibi değildir; o, elinden ipin yeri olan mevzidir; Leys dedi: **مُخْتَبَله** onun bacaklarıdır; ve onların **اختبال**’ı, basacakları yerlerde sağlam durmamalarıdır. Ve **الخَبْل** her şeyde: kemirme ve ödünç almadır. Ve **الخَبْل**: deveci senin için şart koştuğu şart üzerine artırdığın şeydir. Ve adamı şundan şundan **خَبَل** etti, onu **يَخْبُله** **خَبْلاً**: onu bağladı ve hapsetti ve men‘ etti. Ve bizi bırakıp senden alıkoyan şey seni **خَبْلاً** ile neydi; yani seni ne hapsetti; şair dedi:
فيرى كذلك أَن يُفَرِّدَ راكِبٌ
أَبداً، وما خَبَلَ الرياحَ الخابِلُ
Ve Allah, subhânehû ve teâlâ, **خابِلُ الرِّياح**’tır; yani onların hapsedicisidir; dilediği zaman, azze ve celle, onları gönderir.

Ve ağrıdan **المُخَبَّل**: ağrısı onu yürüyüşte yayılmaktan men‘ eden kimsedir. Ve **الخَبَل**: bütün gece tek bir sesle öten bir kuştur; “**ماتت خَبْلَ**”i taklit eder. Ve **المُخَبَّل**: Benî Sa‘d’dan bir şairdir. Ve **مُخَبِّل**, **الباء**’nın kesriyle: dehrin adıdır; Hâris b. Hillize dedi:
فَضَعي قِناعَك، إِنَّ رَيْـ
ـبَ مُخَبِّلٍ أَفْنى مَعَدَّا
Ve Lebîd’in şiirindeki **الخَبَال**: bir atın adıdır; İbn Berrî dedi: yani Lebîd’in sözü:
تَكاثَرَ قُرْزُلٌ والجَوْنُ فيها،
وتَحْجُل والنَّعامةُ والخَبَال

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ب ل * * الخَبْلُ * بسكون الباء الفساد وبفتحها الجن يقال به خبل أي شيء من الأرضوقد * خَبَلهُ * من باب ضرب و * خَبَّله تخبيلا * و * اخَتَبَلَهُ * إذا أفسد عقله أو عضوه ورجل * مُخَبَّلٌ * بالتشديد كأنه قطعت أطرافه و * الخَبَالُ * الفساد وأما الذي في الحديث ﴿من قفا مؤمنا بما ليس فيه وقفه الله في ردغة الخبال حتى يجيء بالمخرج منه﴾ فيقال هو صديد أهل النار وقوله ﴿قَفَا﴾ أي قذف والردغة الطينة

##### Türkçe

* خ ب ل * * **الخَبْلُ** * ب’nin sükûnu ile: bozulma; onun fethi ile: cinlenme. “Onda **خبل** vardır” denir; yani yerden herhangi bir şey. Ve onu **خَبَلهُ** “ضرب” bâbından (yaptı); ve **خَبَّله تخبيلا**; ve **اخَتَبَلَهُ**: aklını yahut uzvunu bozduğu zaman. Ve (bir) adam: şeddeli olarak **مُخَبَّلٌ**; sanki uçları kesilmiş gibidir. Ve **الخَبَالُ**: bozulma. Amma hadiste olan: { Kim bir mümini onda olmayan bir şeyle **قفا** ederse, Allah onu **ردغة الخبال** içinde durdurur; ta ki ondan çıkış yolunu getirinceye kadar } denilir ki: o, cehennem ehlinin irinidir. Ve onun sözü { **قَفَا** }: yani iftira attı. Ve **الردغة**: çamur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخبل بالفتح: فساد الأعضاء كما في المحكم، زاد الأزهري: حتى لا يدري كيف يمشي. قال الصاغاني: ومن الحديث:  أن الأنصار شكت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن رجلا صاحب خبل يأتي إلى نخلهم فيفسد  أرادوا بالخبل الفساد في الأعضاء. وفي حديث آخر:  من أصيب بدم أو خبل فهو بين إحدى ثلاث: بين أن يعفو، أو يقتص، أو يأخذ الدية، فإن فعل شيئا من ذلك، ثم عدا بعد فإن له النار خالدا فيها مخلدا. الخبل: الفالج يقال: أصابه خبل: أي فالج وفساد أعضاء. ويحرك فيهما، يقال: بنو فلان يطالبون بدماء وخبل: أي قطع الأيدي والأرجل نقله الأزهري وابن سيده. ج: خبول هو جمع الخبل، بالفتح. من المجاز: الخبل: ذهاب السين والفاء كذا في النسخ، وفي المحكم: والتاء، وكأنه غلط، والصواب ما هنا من مستفعلن، في عروض البسيط والرجز مشتق من الخبل الذي هو قطع اليد، قال أبو إسحاق: الأن الساكن كأنه يد السبب، فإذا ذهب الساكنان فكأنه قطعت يده فبقي مضطربا، وقد خبل الجزء، وخبله. وفي العباب: من أسماء الفاصلة الكبرى: الخبل، وهو الجمع بين الخبن والطي. وبما عرفت فقول شيخنا: عبارته ليست في كلامهم، لأنهم يعبرون عنه بحذف الثاني والسابع، غير وجيه، ولعله: والرابع، ثم قال: وهو من أنواع الزحاف المزدوج. الخبل: الحبس يقال: خبله خبلا: إذا حبسه وعقله، وما خبلك عنا خبلا? أي ما حبسك? والله تعالى خابل الرياح، وإذا شاء أرسلها. الخبل: المنع يقال: خبله عن كذا: أي منعه يخبله خبلا. الخبل في كل شيء: القرض والاستعارة ومنه: استخبله فأخبله، كما سيأتي. الخبل: ما زدته على شرطك الذي يشترطه الجمال وفي المحكم: الذي يشترطه لك الجمال. الخبل بالتحريك: الجن عن ابن الأعرابي والفراء. كالخابل وأنشد الأزهري:
  يكر عليه الدهر حتـى يرده                      دوى شنجته جن دهر وخابله

  وقيل: الخابل: الجن، والخبل: اسم للجمع، كالقعد والروح، اسمان لجمع قاعد ورائح، وقيل: هو جمع. الخبل: فساد، في القوائم. أيضا الجنون زاد الأزهري: أو شبهه في القلب. ويضم ويفتح كما في المحكم. وقال الراغب: أصل الخبل: الفساد الذي يلحق الحيوان فيورثه اضطرابا، كالجنون بالمرض المؤثر في العقل والفكر، كالخبال والخبل. أيضا: طائر يصيح الليل كله صوتا واحدا. يحكي: ماتت خبل كذا في المحكم. قال الفراء: الخبل المزادة. قال: أيضا: القربة الملأى. في المحكم، الخابل: المفسد والشيطان. الخبال كسحاب: النقصان، هو الأصل، ثم يسمى الهلاك خبالا، كما في المحكم. والذي في العباب والمفردات أن أصل الخبال الفساد، ثم استعمل في النقصان والهلاك. الخبال: العناء يقال: فلان خبال على أهله: أي عناء، كما في المحكم. قيل: الخبال: الكل. قيل: العيال يقال: فلان خبال عليه: أي عيال، كما في العباب. الخبال: السم القاتل عن ابن الأعرابي. الخبال: صديد أهل النار وقال ابن الأعرابي: عصارة أهل النار. ومنه الحديث:  من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة  وهو ما سال من جلود أهل النار. ويروى عن حسان بن عطية:  من قفا مؤمنا بما ليس فيه وقفه الله تعالى في ردغة الخبال حتى يجيء بالمخرج منه  قفا: أي قذف. من المجاز: الخبال: أن تكون البئر متلجفة فربما دخلت الدلو في تلجيفها فتتخرق قاله الفراء، وأنشد:
  أخذمت أم وذمت أم مالها
  أم صادفت في قعرها خبالها ومر بالجيم، أيضا: أي ما أفسدها وخرقها وأما اسم فرس لبيد الشاعر المذكور في قوله:
  تكاثر قرزل والجون فيها                      وعجلى والنعامة والخيال فبالمثناة التحتية لا بالموحدة ووهم الجوهري كما وهم في عجلى، وجعلها تحجل وقد سبق الكلام عليه في ح - ج - ل، وذكرنا أن بيت لبيد هكذا روي، كما ذهب إليه الجوهري، وفي بعض نسخه كما عند المصنف، وهو مروي بالوجهين، أي: تحجل، وعجلي. وقرزل، والجون والنعامة والخيال: كلها أفراس، يأتي ذكرهن في مواضعها. وخبله الحزن وخبله خبلا وتخبيلا واختبله: جننه وكذلك الحب والدهر والسلطان والداء، كما في التهذيب. أيضا أفسد عضوه، خبله الحب: أفسد عقله فهو خابل، وذاك مخبول. وخبله عنه يخبله خبلا: منعه وقد تقدم. خبل عن فعل أبيه إذا قصر كما في المحيط. وخبل، كفرح خبلا خبالا، فهو أخبل، وخبل ككتف: جن وفسد عقله. خبلت يده: أي شلت وقيل: قطعت، قال أوس بن حجر:
  أبني لبينى لستم بـيد                      إلا يدا مخبولة العضد قال الصاغاني: هكذا أنشده الزمخشري في الفائق، والرواية:
  إلا يدا ليست لها عضد وليس فيه شاهد، وأنشده في المفصل على الصحة، إلا أنه نسبه إلى طرفة، وهو لأوس. من المجاز: دهر خبل ككتف ملتو على أهله زاد الأزهري: لا يرون فيه سرورا، قال الأعشى:
  أأن رأت رجلا أعشى أضر به                      ريب الزمان ودهر مفند خبل واختبلت الدابة: لم تثبت في موطنها عن ابن سيده، ونقله الليث أيضا، وبه فسر قول لبيد، في صفة الفرس:
  ولقد أغدو وما يعـدمـنـي                      صاحب غير طويل المختبل

  وقال الصاغاني: يروى بالحاء وبالخاء، وقد ذكر في ح - ب - ل. من المجاز: استخبلني ناقة فأخبلتها: أي استعارنيها فأعرتها ليركبها. أو أعرتها لينتفع بلبنها ووبرها ثم يردها. أو أعرته فرسا ليغزو عليه وهو مثل الإكفاء. وفي العباب: الاستخبال: استعارة المال في الجدب لينتفع به إلى زمن الخصب. وفي المحكم: استخبل الرجل إبلا وغنما فأخبله: استعاره فأعاره، قال زهير:
  هنالك إن يستخبلوا المال يخبلواوإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا المخبل كمعظم: شعراء: ثمالي من بني ثمالة وقريعي وهو ربيع ابن ربيعة بن قبال وسعدي وهو ابن شرحبيل. وكذا كعب المخبل. المخبل كمحدث: اسم للدهر وقد خبله الدهر تخبيلا: إذا جننه وأفسد عقله. ووقع ذلك في خبلي، بالفتح والضم: أي في نفسي وخلدي كما في المحيط، وهو بمعنى: سقط في يدي. قال ابن عباد: والإخبال: أن تجعل إبلك نصفين، تنتج كل عام نصفا، كفعلك بالأرض للزراعة. ونص المحيط: والزراعة. وفي العباب: التركيب يدل على الفساد، وقد شذ عنه الإخبال.
 ومما يستدرك عليه: الخبال: الفساد في الأفعال والأبدان والعقول. وقال الزجاج: الخبال: ذهاب الشيء. والخبل، كسكر: الجن، جمع خابل، قال أوس يذكر منزلا:
  تبدل حالا بعد حال عهدته                      تناوح جنان بهن وخبـل والخبل بالفتح: الفتنة والهرج. وقوله تعالى:  لا يألونكم خبالا  أي لا يقصرون في إفساد أموركم. وكذلك قوله تعالى:  ما زادوكم إلا خبالا  . وقال ابن الأعرابي والفراء: الخبل بالتحريك: يقع على الجن والإنس. وقال غيرهما: هو جودة الحمق بلا جنون. والمخبل، كمعظم: المجنون، كالمختبل. والذي كأنه قطعت أطرافه. والاختبال: الحبس. وأيضا: الإعارة، وبه فسر أيضا قول لبيد السابق غير طويل المختبل أي غير طويل مدة الإعارة. وقالوا: خبل خابل، يذهبون إلى المبالغة، قال معقل بن خويلد:
  ندافع قوما مغضبين علـيكـم                      فعلتم بهم خبلا من الشر خابلا والخبل، محركة: الجراحة، وبه فسر قولهم: بنو فلان يطالبوننا بخبل. والخبلة، بالضم: الفساد من جراحة أو كلمة. واستخبل مال فلان: طلب إفساد شيء من إبله، قاله الراغب، وبه فسر قول زهير السابق.

##### Türkçe

**الخبل** fetha ile: uzuvların bozulmasıdır; **المحكم**’de olduğu gibi. **الأزهري** ekledi: ta ki nasıl yürüdüğünü bilmez. **الصاغاني** dedi: Hadistendir: Ensar, Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir adamın, **خبل** sahibi birinin, hurmalıklarına gelip bozduğunu şikâyet etti; **الخبل** ile uzuvlardaki bozulmayı kastettiler. Başka bir hadiste: “Kim bir kan (davası) veya **خبل** ile musibete uğrarsa, üçten birinin arasındadır: ya affetmesi, ya kısas yapması, ya da diyeti alması; bunlardan bir şey yapar da sonra saldırırsa, onun için ateş vardır; onda ebedî olarak, sürekli kalıcıdır.” **الخبل**: felçtir; “ona **خبل** isabet etti” denir: yani felç ve uzuvların bozulması. İkisinde de harekelenir; “falancanın oğulları kanlar ve **خبل** talep ediyorlar” denir: yani ellerin ve ayakların kesilmesi; bunu **الأزهري** ve **ابن سيده** nakletti. Çoğulu: **خبول**; o, fetha ile **الخبل**’in cem‘idir.

Mecazdandır: **الخبل**: **السين** ve **الفاء**’nın gitmesi; nüshalarda böyle. **المحكم**’de: “ve **التاء**”; sanki yanlıştır; doğru olan burada olandır: **مستفعلن**’den, **البسيط** ve **الرجز** arûzunda; eli kesmek olan **الخبل**’den türetilmiştir. **أبو إسحاق** dedi: Sâkin **النون** sanki sebebin eli gibidir; iki sâkin gidince sanki eli kesilmiş olur da çalkantılı kalır; cüz’ **خبل** oldu ve onu **خبله**. **العباب**’da: büyük fâsılanın adlarındandır: **الخبل**; o, **الخبن** ile **الطي**’yi birleştirmektir. Bildiğin üzere, şeyhimizin sözü: “ibaresi onların sözünde değildir; çünkü onlar onu ikinciyi ve yedinciyi hazfetmekle ifade ederler” yerinde değildir; belki: “ve dördüncü”; sonra dedi: “o, çiftleşmiş zihâf türlerindendir.”

**الخبل**: hapsetmedir; “onu **خبله** **خبلا**” denir: onu hapsetti ve bağladı; “Bizi **خبلا**’dan alıkoyan nedir?” yani: “Seni ne hapsetti?” Yüce Allah rüzgârları **خابل**’dir; dilerse onları salıverir.

**الخبل**: engellemedir; “onu şundan **خبله**” denir: onu engelledi; onu **خبلا** ile **يخبله**.

**الخبل** her şeyde: ödünç alma ve iâredir; ondan: “**استخبله** de onu **أخبله**” (geleceği üzere).

**الخبل**: devecinin şart koştuğu şartın üzerine eklediğin şeydir; **المحكم**’de: devecinin senin için şart koştuğu.

**الخبل** tahrîk ile: cin; **ابن الأعرابي** ve **الفراء**’dan. **الخابل** gibi. **الأزهري** şu beyti okudu:
  Zaman ona tekrar tekrar saldırır, ta ki onu geri çevirinceye kadar;
  onun şengetesi: zamanın cini ve onun **خابله**’si.

Ve denildi: **الخابل**: cin; **الخبل**: cem‘ için bir isimdir; **القعد** ve **الروح** gibi; ikisi de **قاعد** ve **رائح** cem‘i için iki isimdir. Ve denildi: o bir cem‘dir.

**الخبل**: bozulmadır; ayaklarda. Yine deliliktir; **الأزهري** ekledi: yahut kalpte onun benzeri. **المحكم**’de olduğu gibi damme ile de gelir, fetha ile de. **الراغب** dedi: **الخبل**’in aslı: hayvana ilişen bozulmadır; ona çalkantı miras bırakır; akıl ve düşünceye tesir eden hastalıkla olan delilik gibi; **الخبال** ve **الخبل** gibi.

Yine: bütün gece tek bir sesle öten bir kuştur. Şöyle anlatılır: “**خبل** öldü”; **المحكم**’de böyle.

**الفراء** dedi: **الخبل**: **المزادة**’dir. Dedi: yine: dolu kırbadır.

**المحكم**’de: **الخابل**: bozan ve şeytandır.

**الخبال** (bulut gibi): eksilmedir; asıl odur; sonra helâk da **خبالا** diye adlandırılır; **المحكم**’de olduğu gibi. **العباب** ve **المفردات**’ta olan: **الخبال**’in aslı bozulmadır; sonra eksilme ve helâkte kullanıldı.

**الخبال**: meşakkattir; “falanca ailesine karşı **خبال**’dır” denir: yani meşakkat; **المحكم**’de olduğu gibi. Denildi: **الخبال**: **الكل**’dir. Denildi: **العيال**’dir; “falanca onun üzerinde **خبال**’dır” denir: yani bakmakla yükümlü oldukları; **العباب**’da olduğu gibi.

**الخبال**: öldürücü zehirdir; **ابن الأعرابي**’den.

**الخبال**: cehennem ehlinin irinidir. **ابن الأعرابي** dedi: cehennem ehlinin süzüntüsüdür. Ondan hadis: “Kim ribâ yerse, Allah ona kıyamet günü **طينة الخبال**’dan yedirir”; o, cehennem ehlinin derilerinden akan şeydir. **حسان بن عطية**’den rivayet edilir: “Kim bir mümini onda olmayan bir şeyle **قفا** ederse, Allah Teâlâ onu, ondan çıkış yolunu getirinceye kadar **ردغة الخبال** içinde durdurur.” **قفا**: yani iftira attı.

Mecazdandır: **الخبال**: kuyunun **متلجفة** olmasıdır; bazen kova onun **تلجيف**’ine girer de yırtılır; bunu **الفراء** söyledi; ve şu beyti okudu:
  **أخذمت** mi, **وذمت** mi, ona ne oldu?
  Yoksa dibinde onun **خبالها**’sına mı rastladı?

Ve **الجيم**’de geçti. Yine: yani onu bozan ve yırtan şey.

Ve **لبيد** şairinin, şu sözünde zikredilen atının adı ise:
  **قرزل** ve **الجون** onda çoğaldı,
  ve **عجلى** ve **النعامة** ve **الخيال**.

O, **المثناة التحتية** iledir; **الموحدة** ile değil. **الجوهري** yanıldı; **عجلى**’da yanıldığı gibi; onu **تحجل** yaptı. Bunun hakkında söz daha önce **ح - ج - ل**’de geçti; ve **لبيد**’in beytinin böyle rivayet edildiğini, **الجوهري**’nin gittiği üzere, zikrettik. Bazı nüshalarında ise, musannifin yanında olduğu gibi; iki vecihle de rivayet edilmiştir: yani **تحجل** ve **عجلي**. Ve **قرزل** ve **الجون** ve **النعامة** ve **الخيال**: hepsi atlardır; onların zikri yerlerinde gelecektir.

Onu hüzün **خبله**; onu **خبلا** ve **تخبيلا** ve **اختبله**: onu delirtmek; aynı şekilde aşk ve zaman ve sultan ve hastalık; **التهذيب**’de olduğu gibi. Yine: uzvunu bozdu. Aşk onu **خبله**: aklını bozdu; o da **خابل**’dir; ve o **مخبول**’dür. Onu ondan **خبله**; onu **خبلا** ile **يخبله**: onu engelledi; geçti.

**المحيط**’te olduğu gibi: babasının fiilinden **خبل** etti: kısalttığı zaman.

Ve **خبل** ( **فرح** gibi) **خبلا** **خبالا**: o **أخبل**’dir. Ve **خبل** ( **كتف** gibi): delirdi ve aklı bozuldu.

“Eli **خبلت** oldu”: yani felç oldu; ve denildi: kesildi. **أوس بن حجر** dedi:
  Ey **لبينى** oğulları, siz bir el değilsiniz;
  ancak pazusu **مخبولة** bir el.

**الصاغاني** dedi: **الزمخشري** bunu **الفائق**’te böyle okudu; rivayet ise:
  ancak pazusu olmayan bir el.

Ve onda şahit yoktur. Onu **المفصل**’de sahih üzere okudu; ancak onu **طرفة**’ye nisbet etti; o ise **أوس**’undur.

Mecazdandır: **دهر خبل** ( **كتف** gibi): ehline karşı bükülmüş; **الأزهري** ekledi: onda sevinç görmezler. **الأعشى** dedi:
  Zamanın musibeti ve bunak, **خبل** bir dehr,
  ona zarar vermiş bir **أعشى** adamı gördü diye mi?

Ve binek hayvanı **اختبلت**: yerinde durmadı; **ابن سيده**’den. **الليث** de onu nakletti. Bununla, **لبيد**’in, atın vasfında olan sözü tefsir edildi:
  Andolsun sabahlarım; beni yoksun bırakmaz
  **المختبل**’i uzun olmayan bir yoldaş.

وقال الصاغاني: **يروى بالحاء وبالخاء**, ve **ح - ب - ل**’de zikredilmiştir. Mecazdan: **استخبلني ناقة فأخبلتها**: yani onu bana ödünç verdi, ben de onu ona ödünç verdim ki ona binsin. Yahut sütünden ve yününden faydalansın diye ona ödünç verdim, sonra onu geri versin. Yahut onun üzerinde gazaya çıksın diye ona bir at ödünç verdim; bu, **الإكفاء** gibidir. **العباب**’da: **الاستخبال**: kıtlıkta malı ödünç almak; bolluk zamanına kadar ondan faydalanmak içindir. **المحكم**’de: **استخبل الرجل إبلا وغنما فأخبله**: onu ödünç aldı, o da ona ödünç verdi; Züheyr dedi ki:
  Orada, eğer malı ödünç alırlarsa ödünç alırlar; ve eğer isterlerse verilir; ve eğer kolaylık gösterirlerse pahalılaştırırlar.

**المخبل كمعظم**: şairler: Benî Semâle’den Semâlî; ve Kuray‘î, o Rebî‘ b. Rebî‘a b. Kubâl’dır; ve Sa‘dî, o Şurahbîl’in oğludur. Ve yine Ka‘b **المخبل**. **المخبل كمحدث**: dehrin bir adıdır; ve **خبله الدهر تخبيلا**: onu delirtip aklını bozduğu zaman. Ve bu, **خبلي**’de vuku buldu; fetha ve damme ile: yani **المحيط**’ta olduğu üzere, nefsimde ve hatırımda; ve şu manadadır: “elimde düştü.” İbn Abbâd dedi ki: **الإخبال**: develerini iki yarım yapmandır; her yıl yarısı doğurur; tıpkı ziraat için toprakla yaptığın gibi. **المحيط**’un nassı: ve ziraat. **العباب**’da: terkib fesada delalet eder; **الإخبال** bundan şâz olmuştur.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخبال**: fiillerde, bedenlerde ve akıllarda fesat. Zecâc dedi ki: **الخبال**: şeyin gitmesidir. Ve **الخبل**; **كسكر**: cin; **خابل**’in cem‘i; Evs bir menzili zikrederek dedi ki:
  Onu hâl üstüne hâl değişmiş bulursun; orada cinler ve **خبـل** ulur.

Ve **الخبل** fetha ile: fitne ve herc. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لا يألونكم خبالا**: yani işlerinizin bozulmasında kusur etmezler. Ve yine Yüce Allah’ın sözü: **ما زادوكم إلا خبالا**. İbnü’l-A‘râbî ve Ferrâ dedi ki: **الخبل بالتحريك**: cinlere ve insanlara vâki olur. Başkaları dedi ki: o, delilik olmaksızın ahmaklığın iyiliğidir. Ve **المخبل، كمعظم**: deli; **كالمختبل** gibi. Ve sanki uçları kesilmiş olan. Ve **الاختبال**: hapsetmedir. Ve ayrıca: ödünç vermedir; ve bununla, daha önce geçen Lebîd’in sözü de tefsir edildi: **غير طويل المختبل** yani ödünç verme müddeti uzun olmayan. Ve dediler ki: **خبل خابل**; mübalağaya giderler; Ma‘kıl b. Huveylid dedi ki:
  Size karşı öfkelenmiş bir kavmi savarız; onlara şerden **خبلا** **خابلا** yaptınız.

Ve **الخبل**; tahrîk ile: yara; ve bununla onların sözü tefsir edildi: “Falanın oğulları bizden **خبل** talep ediyorlar.” Ve **الخبلة** damme ile: yaradan yahut sözden olan fesat. Ve **استخبل مال فلان**: develerinden bir şeyin bozulmasını istedi; bunu Râgıb söyledi; ve bununla Züheyr’in önceki sözü tefsir edildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبِلَ
1 خَبِلَ خبل , aor. خَبَلَ , inf. n. خَبَالٌ (JK, K, TA) and خَبَلٌ, (TA,) He was, or became, corrupted, unsound, vitiated, or disordered, [in an absolute sense; and particularly] in his reason, or intellect: (TA:) [or he was, or became, in a corrupt, an unsound, a vitiated, or a disordered, state, occasioning him agitation like that of possession or insanity, by disease affecting the reason and thought: (see خَبَالٌ, below:) and hence,] he was, or became, possessed, or insane. (JK, K, TA.) ― -b2- And خَبِلَ, [inf. n. خَبَلٌ, (q. v. voce خَبَالٌ,)] He was, or became, affected with [the palsy termed] فَالِج. (JK.) ― -b3- And خَبِلَتْ يَدُهُ His arm, or hand, became corrupted, unsound, vitiated, or disordered, so as to be rendered motionless; or dried up; or became lost; (K, TA;) or was cut off. (TA.) -A2- خَبَلَهُ, (JK, S, Msb, K,) aor. خَبِلَ , (Msb,) inf. n. خَبْلٌ; (TA;) and ↓ خبّلهُ, (S, K,) inf. n. تَخْبِيلٌ; (TA;) and ↓ اختبلهُ; (S, K;) It (grief, JK, K, and love, JK, T, TA, and time, or fortune, and the ruling power, and disease, T, TA) rendered him possessed, or insane: (JK, K, TA:) and it corrupted, rendered unsound, vitiated, or disordered, his reason, or intellect; or his limb, or member: (S, K:) or it (grief) deprived him of his heart: and he corrupted, rendered unsound, vitiated, or disordered, one of his limbs or members: or deprived him of his reason, or intellect. (Msb.) And خَبَلَ قَلْبَهُ, aor. خَبِلَ and خَبُلَ , It (love) corrupted, or rendered unsound, his heart. (JM.) And خَبَلَ فُلَانٌ يَدَ فُلَانٍ Such a one corrupted, rendered unsound, vitiated, or disordered, the arm, or hand, of such a one, so that it became motionless; or caused it to dry up; or deprived him of it. (JK.) ― -b2- Also خَبَلَهُ, (TA,) [aor. خَبِلَ ,] inf. n. خَبْلٌ, (K, TA,) He restrained, withheld, or debarred, him: (K, * TA:) and ↓ اختبل likewise signifies he restrained, withheld, or debarred. (TA.) You say, مَا خَبَلَكَ عَنَّا What withheld, or has withheld, thee from us? (TA.) And خَبَلَهُ عَنْ كَذَا, aor. and inf. n. as above, He prevented, or hindered, him from doing such a thing. (K, * TA.) -A3- خَبَلَ عَنْ فِعْلِ أَبِيهِ He fell short of the doing of his father. (JK, K.)

2 خَبَّلَ see 1.

اـِخْبَالٌ
4 اـِخْبَالٌ اخبال signifies The act of lending; (JK;) as also ↓ اِخْتِبَالٌ. (TA.) You say, أَخْبَلْتُهُ المَالَ, (S,) i. e. النَّاقَةَ, or الفَرَسَ, (S, K, *) I lent him the she-camel (S, K *) in order that he might ride her (TA) or in order that he might make use of her milk and her fur, or the horse in order that he might go on a hostile, or hostile and plundering, expedition upon him. (S, K, TA.) And اخبلهُ اـِبِلًا, and غَنَمًا, He lent him camels, and sheep or goats. (M, TA.) See also 10. ― -b2- Also The dividing one's camels into two halves, that one half might breed in each year; like as one does in land and sowing. (Ibn-' Abbلd, K. *)

8 اـِخْتَبَلَ see 1, in two places: ― -b2- and see 4. -A2- اختبلت الدَّابَّةُ The beast remained not in its accustomed place. (Lth, ISd, K.)

استخبل مَالَ فُلَانٍ
10 استخبل مَالَ فُلَانٍ استخبل مال فلان He sought to corrupt, render unsound, vitiate, or disorder, some of the camels of such a one. (Er-Rلghib.) ― -b2- [And hence,] استخبلهُ مِنْ مَالِهِ He asked of him the loan of some of his camels, or the like, until the time of abundance of herbage. (JK, O, * TA. *) And استخبلنى نَاقَةً, or فَرَسًا, He asked of me the loan of a she-camel (K, TA) in order that he might ride her (TA) or in order that he might make use of her milk and her fur, or a horse in order that he might go on a hostile, or hostile and plundering, expedition upon him. (K, TA.) And استخبلهُ اـِبِلًا, and غَنَمًا, He asked of him the loan of camels, and sheep or goats. (M, TA.) Zuheyr says,
↓ هُنَا لَكَ اـِنْ يُسْتَخْبَلُوا المَالَ يُخْبِلُوا
[There, if they be asked to lend cattle, they lend]. (S, TA. [See also 10 in art. خول.]) خَبْلٌ: see خَبَالٌ, in four places. ― -b3- Also Corruptness, unsoundness, or a vitiated or disordered state, of the limbs or members, (M, K,) of a man, so that one knows not how to walk; (Az, TA;) and so ↓ خَبَلٌ; (K;) which likewise signifies the same in the legs of a beast. (JK, K. *) ― -b4- ― -b5- And The [palsy termed] فَالِج; as also ↓ خَبَلٌ. (K.) ― -b6- Also The cutting off of arms or hands, and legs or feet: (JK, Az, ISd, K:) pl. خُبُولٌ. (K.) So in the saying, قَوْمِى يُطَالِبُونَ بَنِى فُلَانٍ بِدِمَآءٍ وَخَبْلٍ [My people, or party, prosecute the sons of such a one for blood (lit. bloods) and the cutting off of arms or hands, and legs or feet]. (JK.) And so خُبُولٌ in the saying, لَنَا فِى بَنِى فُلَانٍ دِمَآءٌ وَخُبُولٌ [We have a claim, upon the sons of such a one, to blood (lit. bloods) and the cutting off of arms &c.]. (S.) ― -b7- And Wounds: (JK:) and ↓ خَبَلٌ signifies a wound: and is so explained as used in the saying, بَنُو فُلَانٍ يُطَالِبُونَنَا بِخَبَلٍ [The sons of such a one prosecute us for a wound]. (TA.) ― -b8- And i. q. فِتْنَةٌ and هَرْجٌ [i. e. Trial, punishment, slaughter, civil war, conflict and faction, discord, dissension, &c.]. (TA.) -A2- Also A loan: and a demand of a loan: (K, TA:) relating to anything. (TA.) ― -b2- And An addition which one gives, beyond what the جَمَّال [i. e. owner, or attendant, of a camel or camels (in the CK حَمّال i. e. porter)] imposes on one by stipulation. (M, K, TA.) -A3- See also the next paragraph.

خُبْلٌ
خُبْلٌ خبل : see خَبَالٌ. -A2- وَقَعَ فِى خُبْلِى It came into my mind; (JK, K;) a phrase like the saying, سَقَطَ فِى يَدِى: (JK, K: * [in the K, meaning the same as this saying:]) and sometimes (JK) one says also ↓ فِى خَبْلِى. (JK [and so in the K accord. to the TA, but not in the CK, nor in my MS. copy of the K].)

خَبَلٌ
خَبَلٌ خبل : see خَبَالٌ, in four places: ― -b2- and see خَبْلٌ, in three places. -A2- Also The jinn, or genii; (IAar, Fr, S, K;) and so ↓ خَابِلٌ: (JK, K:) or the latter has this signification; and the former is a quasi-pl. n. of the latter, or, as some say, a pl., as is also خُبَّلٌ: (TA:) and ↓ خَابِلٌ signifies also a devil, or the devil. (K.) One says, بِهِ خَبَلٌ, meaning In him is somewhat of [the jinn, or genii, called] أَهْلُ الأَرْضِ. (S. [See الأَرْضُ, near the end of the paragraph: and see other explanations of خَبَلٌ voce خَبَالٌ, which may apply in this case.]) ― -b2- Accord. to IAar and Fr, it is also applied to Mankind. (TA.) ― -b3- Also A certain bird, that cries all the night, with one cry, resembling مَاتَتْ خَبَلْ. (M, K, * TA.) -A3- Also A مَزَادَة [or leathern water-bag]. (Fr, K.) ― -b2- And A full قِرْبَة [or water-skin]. (Fr, K.)

خَبِلٌ
خَبِلٌ خبل and ↓ أَخْبَلُ (K, TA) Corrupted, unsound, vitiated, or disordered, [in an absolute sense; and particularly] in his reason, or intellect; as also ↓ مَخْبُولٌ: (TA:) [or in a corrupt, an unsound, a vitiated, or a disordered, state, occasioning him agitation like that of possession or insanity, by disease affecting the reason and thought: (see خَبَالٌ, below:) and hence,] possessed, or insane; (K, TA;) as also ↓ مُخَبَّلٌ and ↓ مُخْتَبِلٌ: (TA:) or ↓ مُخَبَّلٌ signifies a man having no heart; (JK;) as also ↓ مَخْبُولٌ: (JK, Msb:) or this last, haring one of his limbs, or members, corrupted, rendered unsound, vitiated, or disordered: (Msb:) and خَبِلٌ and ↓ مُخَبَّلٌ signify also a beast corrupted, rendered unsound, vitiated, or disordered, in the legs, so as not to know how to walk: (JK:) or ↓ مُخَبَّلٌ signifies a man who is as though his extremities were amputated. (S.) ― -b2- دَهْرٌ خَبِلٌ (tropical:) A time difficult to the people thereof; (T, S, K, TA;) in which they see not happiness. (T, TA.)

خُبْلَةٌ
خُبْلَةٌ خبل خبله خبلة Corruption from a wound. (TA.) -A2- See also خُبْرَةٌ, last signification.

خَبَالٌ
خَبَالٌ خبال Corruptness, unsoundness, or a vitiated or disordered state, [in an absolute sense;] (S, Msb, TA;) said in the O and the Mufradلt [of Er-Rلghib] to be the primary signification; (TA;) as also ↓ خَبَلٌ (Ham p. 542) and ↓ خَبْلٌ, of which last the pl. is خُبُولٌ: (S:) [and particularly in the reason, or intellect: (see خَبِلَ, of which it is an inf. n.:)] and in actions, as well as in bodies and in minds: (TA:) or, primarily, such as is incident to an animal, occasioning him agitation like that of possession or insanity, by disease affecting the reason and thought; as also ↓ خَبَلٌ and ↓ خَبْلٌ: (Er-Rلghib, TA:) or ↓ خَبَلٌ signifies possession, or insanity; (K;) and so ↓ خَبْلٌ (JK, Msb, K) and ↓ خُبْلٌ (K) and خَبَالٌ; (Msb;) or ↓ خَبَلٌ signifies an affection, in the heart, resembling possession or insanity; (Az, TA;) or egregious stupidity or foolishness, without possession or insanity; (TA;) and ↓ خَبْلٌ also signifies a state, or quality, resembling possession or insanity, such as stupidity, or foolishness; and heedlessness, or weakness of intellect, and the like. (Msb.) مَا زَادُوكُمْ اـِلَّا خَبَالًا, in the Kur [ix. 47], means They had not added to you aught save corruption and evil. (Bd, TA.) And لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا, in the same [iii. 114], They will not fall short, or flag, or be remiss, in corrupting, or vitiating, your affairs. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) Loss, or a state of diminution; syn. نُقْصَانٌ: (O, K, Er-Rلghib:) or this is the primary signification. (TA.) ― -b3- And hence, (TA,) A state of perdition or destruction: (O, K, Er-Rلghib:) or a thing's going, passing, or wasting, away; or being consumed or destroyed. (Zj, TA.) ― -b4- Also The condition of a well when it is hollowed in the sides, and old, so that sometimes the bucket enters into its hollowed part and becomes lacerated. (Fr, K.) ― -b5- And Fatigue, weariness, distress, embarrassment, affliction, trouble, or difficulty. (JK, S, O, K.) So in the saying, فُلَانٌ خَبَالٌ عَلَى أَهْلِهِ [Such a one is a cause of fatigue, &c., to his family]. (JK, * S, O.) ― -b6- And A deadly poison. (IAar, K.) ― -b7- And The fluid squeezed, or wrung, (IAar, TA,) or flowing, (S, K. TA,) from the inhabitants of Hell, or from their skins. (IAar, S, K, TA.) [See also رَدَغَةٌ.]

خَابِلٌ
خَابِلٌ خابل Corrupting, rendering unsound, vitiating, or disordering, [in an absolute sense;] (M, K;) and particularly in the reason, or intellect. (TA.) ― -b2- See also خَبَلٌ, in two places. ― -b3- It is also added to خَبْلٌ to give intensiveness to the signification. (TA.)

أَخْبَلُ
أَخْبَلُ ذ : see خَبِلٌ.

مُخَبَّلٌ
مُخَبَّلٌ مخبل : see خَبِلٌ, in four places.

مُخَبِّلٌ
مُخَبِّلٌ مخبل a [proper] name of Time. (S, K.)

مَخْبُولٌ
مَخْبُولٌ مخبول : see خَبِلٌ, in two places.

مُخْتَبِلٌ
مُخْتَبِلٌ مختبل : see خَبِلٌ. -A2- مُخْتَبِلُ دَابَّةٍ The legs of a beast. (JK. [But this I do not find in any other lexicon; and I doubt its correctness.])

##### Türkçe

**خَبِلَ**
1 **خَبِلَ** خبل, muzâri‘ı **خَبَلَ**, mastarı **خَبَالٌ** (JK, K, TA) ve **خَبَلٌ**, (TA,) O, bozuk, sağlam olmayan, fesada uğramış yahut düzensiz oldu; [mutlak mânada; ve özellikle] aklında yahut idrakinde: (TA:) [yahut o, aklı ve düşüncesini etkileyen bir hastalık sebebiyle, cin çarpması veya delilikteki gibi bir çalkantıya yol açan bozuk, sağlam olmayan, fesada uğramış yahut düzensiz bir hâlde oldu: (aşağıda **خَبَالٌ**’a bak:) ve bundan dolayı,] cinlenmiş yahut deli oldu. (JK, K, TA.) ― -b2- Ve **خَبِلَ**, [mastarı **خَبَلٌ**, (**خَبَالٌ** maddesinde zikredildiği üzere,)] O, [**فَالِج** denilen felç ile] etkilenmiş oldu. (JK.) ― -b3- Ve **خَبِلَتْ يَدُهُ** Onun kolu yahut eli bozuldu, sağlam olmayan, fesada uğramış yahut düzensiz oldu; öyle ki hareketsiz kılındı; yahut kurudu; yahut kayboldu; (K, TA;) yahut kesildi. (TA.) -A2- **خَبَلَهُ**, (JK, S, Msb, K,) muzâri‘ı **خَبِلَ**, (Msb,) mastarı **خَبْلٌ**; (TA;) ve ↓ **خبّلهُ**, (S, K,) mastarı **تَخْبِيلٌ**; (TA;) ve ↓ **اختبلهُ**; (S, K;) O (keder, JK, K, ve aşk, JK, T, TA, ve zaman yahut talih, ve hükümran güç, ve hastalık, T, TA) onu cinlenmiş yahut deli kıldı: (JK, K, TA:) ve onun aklını yahut idrakini; yahut uzvunu yahut organını bozdu, sağlam olmayan kıldı, fesada uğrattı yahut düzensiz kıldı: (S, K:) yahut o (keder) onu kalbinden mahrum etti: ve o, onun uzuvlarından yahut organlarından birini bozdu, sağlam olmayan kıldı, fesada uğrattı yahut düzensiz kıldı: yahut onu aklından yahut idrakinden mahrum etti. (Msb.) Ve **خَبَلَ قَلْبَهُ**, muzâri‘ı **خَبِلَ** ve **خَبُلَ**, O (aşk) onun kalbini bozdu yahut sağlam olmayan kıldı. (JM.) Ve **خَبَلَ فُلَانٌ يَدَ فُلَانٍ** Falan kimse, falan kimsenin kolunu yahut elini bozdu, sağlam olmayan kıldı, fesada uğrattı yahut düzensiz kıldı; öyle ki hareketsiz oldu; yahut onu kuruttu; yahut onu ondan aldı. (JK.) ― -b2- Keza **خَبَلَهُ**, (TA,) [muzâri‘ı **خَبِلَ**,] mastarı **خَبْلٌ**, (K, TA,) O, onu engelledi, alıkoydu yahut men etti: (K, * TA:) ve ↓ **اختبل** dahi, o engelledi, alıkoydu yahut men etti, mânasına gelir. (TA.) Şöyle dersin: **مَا خَبَلَكَ عَنَّا** Seni bizden ne alıkoydu yahut alıkoymuş oldu? (TA.) Ve **خَبَلَهُ عَنْ كَذَا**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, O, onu böyle bir şeyi yapmaktan men etti yahut engelledi. (K, * TA.) -A3- **خَبَلَ عَنْ فِعْلِ أَبِيهِ** O, babasının yaptığı şeyi yapmada geri kaldı. (JK, K.)

2 **خَبَّلَ**: 1’e bak.

**اـِخْبَالٌ**
4 **اـِخْبَالٌ** **اخبال** ödünç verme fiili demektir; (JK;) ve bunun gibi ↓ **اِخْتِبَالٌ**. (TA.) Şöyle dersin: **أَخْبَلْتُهُ المَالَ**, (S,) yani **النَّاقَةَ**, yahut **الفَرَسَ**, (S, K, *) Ona dişi deveyi ödünç verdim (S, K *) ki ona binsin (TA) yahut sütünden ve yününden faydalansın; yahut atı (ödünç verdim) ki onunla düşmanca, yahut düşmanca ve yağmacı, bir sefere çıksın. (S, K, TA.) Ve **اخبلهُ اـِبِلًا**, ve **غَنَمًا**, Ona develer ve koyunlar yahut keçiler ödünç verdi. (M, TA.) 10’a da bak. ― -b2- Keza, kişinin develerini iki yarıya bölmesi; öyle ki her yıl bir yarısı yavrulasın; tıpkı arazide ve ekimde yapıldığı gibi. (Ibn-‘ Abbلd, K. *)

8 **اـِخْتَبَلَ**: iki yerde 1’e bak: ― -b2- ve 4’e bak. -A2- **اختبلت الدَّابَّةُ** Binek hayvanı, alışılmış yerinde kalmadı. (Lth, ISd, K.)

**استخبل مَالَ فُلَانٍ**
10 **استخبل مَالَ فُلَانٍ** **استخبل مال فلان** O, falan kimsenin develerinden bir kısmını bozmayı, sağlam olmayan kılmayı, fesada uğratmayı yahut düzensiz kılmayı istedi. (Er-Rلghib.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **استخبلهُ مِنْ مَالِهِ** Ondan, otun bol olduğu zamana kadar, develerinden yahut benzerinden ödünç istedi. (JK, O, * TA. *) Ve **استخبلنى نَاقَةً**, yahut **فَرَسًا**, Benden bir dişi deveyi (K, TA) ki ona binsin (TA) yahut sütünden ve yününden faydalansın; yahut bir atı ki onunla düşmanca, yahut düşmanca ve yağmacı, bir sefere çıksın, ödünç istedi. (K, TA.) Ve **استخبلهُ اـِبِلًا**, ve **غَنَمًا**, Ondan develer ve koyunlar yahut keçiler ödünç istedi. (M, TA.) Zuheyr der ki,
↓ **هُنَا لَكَ اـِنْ يُسْتَخْبَلُوا المَالَ يُخْبِلُوا**
[Orada, eğer onlardan hayvan ödünç istenirse, ödünç verirler]. (S, TA. [10’a ayrıca **خول** maddesinde de bak.]) **خَبْلٌ**: dört yerde **خَبَالٌ**’a bak. ― -b3- Keza, bir adamın uzuvlarında yahut organlarında (M, K,) bozukluk, sağlam olmama, fesada uğrama yahut düzensiz hâl; öyle ki nasıl yürüyeceğini bilmez; (Az, TA;) ve bunun gibi ↓ **خَبَلٌ**; (K;) ki bu, bir hayvanın bacaklarındaki aynı mânaya da gelir. (JK, K. *) ― -b4- ― -b5- Ve [**فَالِج** denilen] felç; bunun gibi ↓ **خَبَلٌ**. (K.) ― -b6- Keza, kolların yahut ellerin ve bacakların yahut ayakların kesilmesi: (JK, Az, ISd, K:) çoğulu **خُبُولٌ**. (K.) Şu sözde olduğu gibi: **قَوْمِى يُطَالِبُونَ بَنِى فُلَانٍ بِدِمَآءٍ وَخَبْلٍ** [Kavmim yahut tarafım, falan kimsenin oğullarını kanlar ve kolların yahut ellerin ve bacakların yahut ayakların kesilmesi sebebiyle dava eder]. (JK.) Ve yine **خُبُولٌ**, şu sözde: **لَنَا فِى بَنِى فُلَانٍ دِمَآءٌ وَخُبُولٌ** [Bizim, falan kimsenin oğulları üzerinde, kanlar ve kolların vb. kesilmesi hususunda bir hakkımız vardır]. (S.) ― -b7- Ve yaralar: (JK:) ve ↓ **خَبَلٌ** bir yara demektir: ve şu sözde kullanıldığı üzere böyle açıklanır: **بَنُو فُلَانٍ يُطَالِبُونَنَا بِخَبَلٍ** [Falan kimsenin oğulları, bir yara sebebiyle bizi dava eder]. (TA.) ― -b8- Ve **فِتْنَةٌ** ve **هَرْجٌ** ile aynı mânadadır [yani: imtihan, ceza, boğazlaşma, iç savaş, çatışma ve hizipleşme, ihtilaf, ayrılık vb.]. (TA.) -A2- Keza, bir ödünç: ve bir ödünç talebi: (K, TA:) her şeye dair. (TA.) ― -b2- Ve **جَمَّال**’ın [yani deve yahut develerin sahibi yahut bakıcısı (CK’de **حَمّال** yani hamal)] şart koşmakla kişiye yüklediğinin ötesinde kişinin verdiği bir fazlalık. (M, K, TA.) -A3- Bir sonraki paragrafa da bak.

**خُبْلٌ**
**خُبْلٌ** خبل: **خَبَالٌ**’a bak. -A2- **وَقَعَ فِى خُبْلِى** Aklıma geldi; (JK, K;) **سَقَطَ فِى يَدِى** sözü gibi bir ibare: (JK, K: * [K’de, bu sözle aynı mânada:]) ve bazen (JK) kişi ayrıca ↓ **فِى خَبْلِى** de der. (JK [TA’ya göre K’de de böyledir; fakat CK’de değil, ne de K’nin bende bulunan yazma nüshasında].)

**خَبَلٌ**
**خَبَلٌ** خبل: dört yerde **خَبَالٌ**’a bak: ― -b2- ve üç yerde **خَبْلٌ**’e bak. -A2- Keza, cinler; (IAar, Fr, S, K;) ve bunun gibi ↓ **خَابِلٌ**: (JK, K:) yahut bu sonuncu bu mânaya gelir; ve birincisi, onun bir nevi çoğul ismidir; yahut bazılarının dediği gibi, bir çoğuldur; bunun gibi **خُبَّلٌ** de böyledir: (TA:) ve ↓ **خَابِلٌ** ayrıca bir şeytan yahut Şeytan mânasına da gelir. (K.) Şöyle denir: **بِهِ خَبَلٌ**, yani onda, [**أَهْلُ الأَرْضِ** denilen cinlerden] bir şey vardır. (S. [Paragrafın sonuna yakın **الأَرْضُ**’a bak: ve bu durumda uygulanabilecek **خَبَالٌ** maddesinde **خَبَلٌ**’ün diğer açıklamalarına da bak.]) ― -b2- IAar ve Fr’ye göre, bu, insanlara da uygulanır. (TA.) ― -b3- Keza, bütün gece tek bir sesle öten, sesi **مَاتَتْ خَبَلْ**’e benzeyen belirli bir kuş. (M, K, * TA.) -A3- Keza, bir **مَزَادَة** [yahut deriden su tulumu]. (Fr, K.) ― -b2- Ve dolu bir **قِرْبَة** [yahut su kırbası]. (Fr, K.)

**خَبِلٌ**
**خَبِلٌ** خبل ve ↓ **أَخْبَلُ** (K, TA) Bozuk, sağlam olmayan, fesada uğramış yahut düzensiz; [mutlak mânada; ve özellikle] aklında yahut idrakinde; bunun gibi ↓ **مَخْبُولٌ**: (TA:) [yahut aklı ve düşüncesini etkileyen bir hastalık sebebiyle, cin çarpması veya delilikteki gibi bir çalkantıya yol açan bozuk, sağlam olmayan, fesada uğramış yahut düzensiz bir hâlde; (aşağıda **خَبَالٌ**’a bak:) ve bundan dolayı,] cinlenmiş yahut deli; (K, TA;) bunun gibi ↓ **مُخَبَّلٌ** ve ↓ **مُخْتَبِلٌ**: (TA:) yahut ↓ **مُخَبَّلٌ**, kalbi olmayan bir adam demektir; (JK;) bunun gibi ↓ **مَخْبُولٌ**: (JK, Msb:) yahut bu sonuncusu, uzuvlarından yahut organlarından biri bozulmuş, sağlam olmayan kılınmış, fesada uğratılmış yahut düzensiz kılınmış olan (kimse): (Msb:) ve **خَبِلٌ** ile ↓ **مُخَبَّلٌ** ayrıca, bacaklarında bozukluk, sağlam olmama, fesada uğrama yahut düzensizlik bulunan; öyle ki nasıl yürüyeceğini bilmeyen bir hayvan mânasına da gelir: (JK:) yahut ↓ **مُخَبَّلٌ**, sanki uçları kesilmiş olan bir adam demektir. (S.) ― -b2- **دَهْرٌ خَبِلٌ** (mecaz:) Halkına zor gelen bir zaman; (T, S, K, TA;) içinde saadet görmedikleri. (T, TA.)

**خُبْلَةٌ**
**خُبْلَةٌ** خبل خبله خبلة Yaradan kaynaklanan bozulma. (TA.) -A2- Son mânasıyla **خُبْرَةٌ**’ya da bak.

**خَبَالٌ**
**خَبَالٌ** خبال Bozukluk, sağlam olmama, fesada uğrama yahut düzensiz hâl, [mutlak mânada;] (S, Msb, TA;) O ve Er-Rلghib’in **المفردات**’ında bunun asıl mânâ olduğu söylenir; (TA;) bunun gibi ↓ **خَبَلٌ** (Ham s. 542) ve ↓ **خَبْلٌ**, ki bunun çoğulu **خُبُولٌ**’dur: (S:) [ve özellikle akılda yahut idrakte: (mastarı olduğu **خَبِلَ**’e bak:)] ve fiillerde de, bedenlerde ve zihinlerde olduğu gibi: (TA:) yahut asıl olarak, bir hayvana arız olan; aklı ve düşünceyi etkileyen hastalık sebebiyle, cin çarpması veya delilikteki gibi bir çalkantıya yol açan (hâl); bunun gibi ↓ **خَبَلٌ** ve ↓ **خَبْلٌ**: (Er-Rلghib, TA:) yahut ↓ **خَبَلٌ** cinlenme yahut delilik demektir; (K;) ve bunun gibi ↓ **خَبْلٌ** (JK, Msb, K) ve ↓ **خُبْلٌ** (K) ve **خَبَالٌ**; (Msb;) yahut ↓ **خَبَلٌ**, kalpte, cinlenmeye yahut deliliğe benzeyen bir arıza demektir; (Az, TA;) yahut cinlenme yahut delilik olmaksızın aşırı ahmaklık yahut budalalık; (TA;) ve ↓ **خَبْلٌ** ayrıca, ahmaklık yahut budalalık gibi, cinlenmeye yahut deliliğe benzeyen bir hâl yahut vasıf; ve gaflet, yahut akıl zayıflığı ve benzeri mânalarına da gelir. (Msb.) **مَا زَادُوكُمْ اـِلَّا خَبَالًا**, Kur’ân’da [ix. 47], “Size bozukluk ve kötülükten başka bir şey artırmadılar” demektir. (Bd, TA.) Ve **لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا**, aynı [iii. 114]’te, “İşlerinizi bozmak yahut fesada uğratmakta geri kalmazlar, gevşemezler, ihmalkâr olmazlar” demektir. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) kayıp yahut eksilme hâli; eş anlamlısı **نُقْصَانٌ**: (O, K, Er-Rلghib:) yahut bu asıl mânadır. (TA.) ― -b3- Ve bundan dolayı, (TA,) helâk yahut yok oluş hâli: (O, K, Er-Rلghib:) yahut bir şeyin gidip geçmesi yahut zayi olması; yahut tüketilmesi yahut yok edilmesi. (Zj, TA.) ― -b4- Keza, bir kuyunun yanlardan oyulup içinin boşalması ve eski olması hâli; öyle ki bazen kova onun oyulmuş kısmına girer ve yırtılır. (Fr, K.) ― -b5- Ve yorgunluk, bitkinlik, sıkıntı, mahcubiyet, musibet, dert yahut zorluk. (JK, S, O, K.) Şu sözde olduğu gibi: **فُلَانٌ خَبَالٌ عَلَى أَهْلِهِ** [Falan kimse, ailesine yorgunluk vb. sebebidir]. (JK, * S, O.) ― -b6- Ve öldürücü bir zehir. (IAar, K.) ― -b7- Ve Cehennem ehlinin yahut derilerinin sakinlerinden sıkılan yahut burulan (IAar, TA,) yahut akan (S, K. TA,) sıvı. (IAar, S, K, TA.) [**رَدَغَةٌ**’ya da bak.]

**خَابِلٌ**
**خَابِلٌ** خابل Bozan, sağlam olmayan kılan, fesada uğratan yahut düzensiz kılan, [mutlak mânada;] (M, K;) ve özellikle akılda yahut idrakte. (TA.) ― -b2- İki yerde **خَبَلٌ**’e de bak. ― -b3- Şiddet mânasını vermek için **خَبْلٌ**’e de eklenir. (TA.)

**أَخْبَلُ**
**أَخْبَلُ** ذ : **خَبِلٌ**’e bak.

**مُخَبَّلٌ**
**مُخَبَّلٌ** مخبل : dört yerde **خَبِلٌ**’e bak.

**مُخَبِّلٌ**
**مُخَبِّلٌ** مخبل Zamanın [özel] bir adı. (S, K.)

**مَخْبُولٌ**
**مَخْبُولٌ** مخبول : iki yerde **خَبِلٌ**’e bak.

**مُخْتَبِلٌ**
**مُخْتَبِلٌ** مختبل : **خَبِلٌ**’e bak. -A2- **مُخْتَبِلُ دَابَّةٍ** Bir hayvanın bacakları. (JK. [Fakat bunu başka hiçbir sözlükte bulmuyorum; ve doğruluğundan şüphe ederim.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَبَلَ
خَبَلَ I ,  U ( n. ac. خَبْل 1 ),
a.  Maddened, turned the brain of.

b.  Maimed.

خَبِلَ
خَبِلَ A ( n. ac. خَبَل 4 ,  خَبَاْل 22 ),
a.  Was mad, furious ( animal ).

b.  Was maimed.

خَبَّلَ
خَبَّلَ II ,
a.  Maddened.

b.  Maimed.

أَخْبَلَ
أَخْبَلَ IV ,
a.  Let out on hire ( cattle ).

تَخَبَّلَ
تَخَبَّلَ V ,
a.  Was maimed ( limb ).

اِخْتَبَلَ
اِخْتَبَلَ VIII ,
a.  see II .

اِسْتَخْبَلَ
اِسْتَخْبَلَ X ,
a.  Asked as pledge ( an animal ).

خَبْل
خَبْل 1 ,  خَبَل 4 , ( pl. خُبُوْل 27 ),
a.  Insanity; fury.

b.  Paralysis; palsy; epilepsy.

c.  Weakness, debility.

خَبِل
خَبِل 5 ,  أَخْبَلُ 14 ,
a.  Mad, insane, deranged; disordered.

b.  Lunatic, demoniac.

خَاْبِل
خَاْبِل 21 ,
a.  Corrupting, disordering.

b.  Demon.

خَبَاْل
خَبَاْل 22 ,
a.  Unsoundness, corruptness; defect, deformity.

b.  Weariness, fatigue.

c.  Deadly poison.

d.  Destruction, ruin.

خَبڤلَ
N. P. خَبڤلَ I ,
a.  Impotent; sluggish.

b.  see 5 .

خَبَّلَ
N. P. خَبَّلَ II ,
a.  Mutilated.

b.  see 5 .

##### Türkçe

خَبَلَ
خَبَلَ I ,  U ( n. ac. **خَبْل** 1 ),
a.  Delirtmiş, birinin beynini döndürmüş.

b.  Sakatlamış.

خَبِلَ
خَبِلَ A ( n. ac. **خَبَل** 4 ,  **خَبَاْل** 22 ),
a.  Deli, kudurmuş idi (hayvan).

b.  Sakat idi.

خَبَّلَ
خَبَّلَ II ,
a.  Delirtmiş.

b.  Sakatlamış.

أَخْبَلَ
أَخْبَلَ IV ,
a.  Kiraya vermiş (sığır).

تَخَبَّلَ
تَخَبَّلَ V ,
a.  Sakat idi (uzuv).

اِخْتَبَلَ
اِخْتَبَلَ VIII ,
a.  II’ye bak.

اِسْتَخْبَلَ
اِسْتَخْبَلَ X ,
a.  Rehin olarak istemiş (bir hayvanı).

خَبْل
**خَبْل** 1 ,  **خَبَل** 4 , ( pl. **خُبُوْل** 27 ),
a.  Delilik; kudurma.

b.  Felç; inme; sara.

c.  Zayıflık, dermansızlık.

خَبِل
**خَبِل** 5 ,  **أَخْبَلُ** 14 ,
a.  Deli, akıl hastası, aklı karışmış; bozuk.

b.  Deli, cinli.

خَاْبِل
**خَاْبِل** 21 ,
a.  Bozan, düzensizleştiren.

b.  Cin.

خَبَاْل
**خَبَاْل** 22 ,
a.  Sağlam olmayış, bozukluk; kusur, sakatlık.

b.  Yorgunluk, bitkinlik.

c.  Öldürücü zehir.

d.  Helâk, yıkım.

خَبڤلَ
N. P. **خَبڤلَ** I ,
a.  İktidarsız; ağırkanlı.

b.  5’e bak.

خَبَّلَ
N. P. **خَبَّلَ** II ,
a.  Sakatlanmış.

b.  5’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خبل
خَبَلَ - يَخْبِلُ - خَبَال
خَبَلَ - يَخْبِلُ + الكائن: يعاق وخاصة عقلياً: يصبح معاقاً لمرض أو قطع أو شلل أو فالج أو جنون
خَبَلَ - يَخْبِلُ + الكائن + عن شيء أو أمر: يُعاق ويُقَصِّر ويُحْبَس عنه: يعاق عن الوصول إلى شيء وذلك لقطع في يده أو شلل فيها أو فالج أو جنون أو ما شابه
خَبَلَ - يَخْبِلُ + أمر أو شيء + كائناً: جننه: عوقه وشل من قدراته الجسمية والنفسية
المخبول: المعاق بالجنون أو الشلل
خَبال: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " خَبَلَ - يَخْبِلُ ": الإعاقة: الاستجابة للأمور بشكل غير سوي فيه سوء الحكم والتصرف والضعف والشلول وماشابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخلف العقلي وسوء وفساد الفهم والإدراك"، وهي:
حَابَ - يَحُوب، خَبَلَ - يَخْبُلُ، سَفِه َ - يَسْفَهُ، حَمِرَ - يَحْمَرُ، عَمِهَ - يَعْمَهُ، غَوى - يَغْوِي

خبل - خبالا
 	﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتْ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمْ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ(118)﴾ آل عمران ﴿لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمْ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ(47)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [خبل] خ ب ل: الخَبْلُ بسكون الباء الفساد وبفتحها الجن يقال به خبل أي شيء من الأرض قد خَبَلهُ من باب ضرب و خَبَّله تخبيلا و اخَتَبَلَهُ إذا أفسد عقله أو عضوه ورجل مُخَبَّلٌ بالتشديد كأنه قطعت أطرافه و الخَبَالُ الفساد وأما الذي في الحديث ﴿من قفا مؤمنا بما ليس فيه وقفه الله في ردغة الخبال حتى يجيء بالمخرج منه﴾ فيقال هو صديد أهل النار وقوله ﴿قَفَا﴾ أي قذف والردغة الطينة
الراغب
خبل
- الخبال الفساد الذي يلحق الحيوان فيورثه اضطرابا، كالجنون والمرض المؤثر في العقل والفكر، ويقال: خبل وخبل وخبال، ويقال: خبله وخبله فهو خابل والجمع الخبل، ورجل مخبل، قال الله تعالى: }يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم خبالا﴿[آل عمران/118]، وقال عز وجل:﴾ما زادوكم إلا خبالا{ [التوبة/47]، وفي الحديث: (من شرب الخمر ثلاثا كان حقا على الله تعالى أن يسقيه من طينة الخبال) (الحديث عن جابر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (كل مسكر حرام، وإن على الله عهدا لمن يشرب المسكر أن يسقيه من طينة الخبال)، قالوا: وما طينة الخبال؟ قال: (عرق أهل النار، أو عصارة أهل النار) أخرجه مسلم في باب الأشربة رقم 2002؛ وقريب منه في مسند الطيالسي 1/339؛ والترمذي 1863؛ وابن ماجه (3377) وسنده صحيح؛ وانظر: شرح السنة 11/356) قال زهير:
- 134 - هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا  -  (هذا شطر بيت، وعجزه:  وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا
وهو في ديوانه ص 122؛ والمجمل 2/312)
أي: إن طلب منهم إفساد شيء من إبلهم أفسدوه.
ملخص اللسان
1.    الخَبْلُ، بالتسكين فساد الأَعضاء حتى لا يَدْري كيف يمشي فهو مُتَخَبِّل خَبِل مُخْتَبَل
2. لنا في بني فلان دِماء وخُبُول، فالخُبُول قَطْعُ الأَيدي والأَرجل.- من أُصيب بدَمٍ أَو خَبْل؛ الخَبْل:
3. الجِرَاح، أَي من أُصيب بقتل نفس أَو قطع عضو - بين  يَدَي الساعة خَبْل أَي فساد الفتنة والهَرْج والقتل
4. خَبَل الحُبُّ قلبَه إِذا أَفسده بخُبْلة.
5.     والخَبَال: النقصان، وهو الأَصل، ثم سُمِّي الهلاك خَبَالاً؛
6.     الخَبَال والخَبْل الفساد والحبس والمنع. - وخَبَل الرجلَ عن كذا وكذا يَخْبُله خَبْلاً: عَقَله وحَبَسه ومَنَعه. وما خَبَلك عنا خَبْلاً أَي ما حَبَسك؛
7.     وخَبِلَت يدُه إِذا شَلَّت - وقد خَبَل الجزءَ وخَبَّله. وأَصابه خَبْل أَي فالج وفساد أَعضاء وعقل.
8.     والخَبَل جَوْدة الحُمْق بلا جنون - والخَبْل والخُبْل والخَبَل والخَبَال: الجنون. ويقال: به خَبَال أَي َسٌّ، وبه خَبَل أَي شيء من أَهل الأَرض.- الخَبَل، بالتحريك، الجنُّ والخَبَل الإِنْس - والخَبَل، بالتحريك: الجنُّ وهم الخابِل،
9.     والخابل: المُفْسِد.     والخَبَال: الفساد: جئت لأَكْسِرَ مسجد الخَبَال،
10.                         وطينة الخَبَال: ما  سالَ من جلود أَهل النار.
11.                         والخَبَل المَزَادة
12.                         والخَبَل القِرْبة المَلأَى.
لسان العرب
● - خبل: الخَبْلُ، بالتسكين: الفسادُ. ابن سيده: الخَبْل فساد الأَعضاء حتى     لا يَدْري كيف يمشي فهو مُتَخَبِّل خَبِل مُخْتَبَل. وبَنُو فلان     يُطالبون بني فلان بدماء وخَبْلٍ أَي بقطع أَيد وأَرجل والجمع خُبُول؛ عن ابن     جني. ويقال: لنا في بني فلان دِماء وخُبُول، فالخُبُول قَطْعُ الأَيدي     والأَرجل. وقال رجل من العرب: إِن لنا في بني فلان خَبْلاً في الجاهلية أَي     قطع أَيد وأَرجل وجراحات، وروي عنه، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: من     أُصيب بدَمٍ أَو خَبْل؛ الخَبْل: الجِرَاح، أَي من أُصيب بقتل نفس أَو قطع     عضو فهو بالخيار بين إِحدى ثلاث فإِن أَراد الرابعة فخذوا على يديه بين     أَن يَقْتَصَّ أَو يأْخذ العَقْل أَو يعفو، فمن قَبِل من ذلك شيئاً ثم عدا     بعد ذلك فقَتَل فله النار خالداً فيها مخلداً. ويقال: خَبَل الحُبُّ     قلبَه إِذا أَفسده بخُبْلة. ابن الأَعرابي: الخُبْلة الفساد من جراحة أَو     كلمة. ورجل مُخَبَّل: كأَنه قد قطعت أَطرافه. والخَبْل، بالجزم: قَطْعُ     اليد أَو الرجل. ابن الأَعرابي: الخَبَل، بالتحريك، الجنُّ والخَبَل الإِنْس     والخَبَل الجراحة والخَبَل المَزَادة والخَبَل جَوْدة الحُمْق بلا جنون     والخَبَل القِرْبة المَلأَى. وخَبِلَت يدُه إِذا شَلَّت. والخَبْل في     عَروض البسيط والرجز: ذهاب السين والتاء     (* قوله «والتاء» هكذا في الأصل،     قال شارح القاموس: وكذا في المحكم وكأنه غلط والصواب والفاء كما في     القاموس) من مستفعلن، مشتق من الخَبْل الذي هو قطع اليد؛ قال أَبو إِسحق: لأَن     الساكن كأَنه يد السبب فإِذا حذف الساكنان صار الجزء كأَنه قطعت يداه فبقي     مضطرباً، وقد خَبَل الجزءَ وخَبَّله. وأَصابه خَبْل أَي فالج وفساد     أَعضاء وعقل.     والخَبَل، بالتحريك: الجنُّ وهم الخابِل، وقيل: الخابل الجِنُّ،     والخَبَل اسم الجمع كالقَعَد والرَّوَح اسمان لجمع قاعد ورائح، وقيل: هو جمع؛     قال ابن بري: ومنه قول حاتم الطائي:     ولا تَقُولي لشيءٍ كنتُ مُهْلِكَهُ:     مَهْلاً ولو كنتُ أُعطي الجِنَّ والخَبَلا     قال: الخَبَل ضرب من الجن يقال لهم الخابل، أَي لا تَعْذُلِيني في مالي     ولو كنت أُعطيه الجن ومن لا يُثْني عَليَّ؛ قال: وأَما قول مُهَلْهِل:     لو كنت أَقتل جِنّ الخابِلَينِ كما     أَقتُل بَكْراً، لأَضْحَى الجنُّ قد نَفِدوا     نَفِد يَنْفَد: فَنِيَ. قال الله تعالى: لنَفِد البحرُ قبل أَن تَنْفَد     كلمات ربي. ونَفَذَ يَنْفُذ خَرَج. قال الله تعالى: فانْفُذوا لا     تَنْفُذون إِلاَّ بسلطان والخابِلانِ: الليلُ والنهارُ لأَنهما لا يأْتيان على     أَحد إِلاَّ خَبَلاه بهَرَمٍ. والخابل: الشيطان.
والخابل: المُفْسِد.     والخَبَال: الفساد. وفي حديث ابن مسعود: أَن قوماً بَنَوْا مسجداً     بظَهْر الكوفة فأَتاهم وقال: جئت لأَكْسِرَ مسجد الخَبَال، فكسره ثم رجع؛ قال     شمر: الخَبَال والخَبْل الفساد والحبس والمنع. وفي الحديث: وبِطانة لا     تَأْلوه خَبَالاً أَي لا تُقَصِّر في إِفساد أَمره. وقالوا: خَبْلٌ خابل،     يذهبون إِلى المبالغة؛ قال مَعْقِل بن خويلد:     نُدَافِع قوماً مُغْضَبِينَ عليكُم،     فَعَلْتم بهم خَبْلاً من الشَّرِّ خابِلا     والخَبْل والخُبْل والخَبَل والخَبَال: الجنون. ويقال: به خَبَال أَي     مَسٌّ، وبه خَبَل أَي شيء من أَهل الأَرض. وقال الليث: الخَبَل جنون أَو     شبهه في القلب. ورجل مَخْبُول وبه خَبَل وهو مُخَبَّل: لا فؤَاد معه. ابن     الأَعرابي: المُخَبَّل المجنون، وبه سمي المُخَبَّل الشاعر وهو     المُخْتَبَل؛ قال الشاعر:     وأَراني طَرِباً في إِثْرِهِم،     طَرَبَ الوالهِ أَو كالمُخْتَبَل     المُخْتَبَل: الذي اخْتُبِل عقلُه أَي جُنَّ. وقد خَبَله الحزنُ     واخْتَبَله وخَبِل خَبَالاً، فهو أَخْبَل وخَبِلٌ. ودهر خَبِل: مُلْتَوٍ على     أَهله لا يرون فيه سروراً. التهذيب: وقد خَبَله الدهرُ والحزنُ والشيطانُ     والحُبُّ والداءُ خَبْلاً؛ وأَنشد:     يَكُرُّ عليه الدَّهْرُ حتى يَرُدَّهُ     دَوىً، شَنَّجَتْه جِنُّ دهر وخابِلُه     ومن أَمثالهم: عاد غَيْثٌ على ما خَبَل أَي أَفْسَد. وقد خَبَله     وخَبَّله واخْتَبَلَه إِذا أَفْسَد عقلَه وعضوَه. والخَبَال: النقصان، وهو     الأَصل، ثم سُمِّي الهلاك خَبَالاً؛ واستعاره بعض الشعراء للدَّلْو فقال     يصفها:أَخُذِمَتْ أَم وُذِمَتْ أَم مالَها؟     أَم صادَفَتْ في قَعْرها خَبَالَها؟     وقد تقدمت جِبَالَها، بالجيم، يعني ما أَفسدها وخَرَّقها. الفراء:     الخَبَال أَن تكون البئر مُتَلَجِّفة فربما دَخَلَت الدلوُ في تَلجيفها     فتتخرَّق. والخَبَال: عُصَارة أَهل النار. ابن الأَعرابي: الخَبَال السَّمُّ     القاتل. وفي الحديث: من شَرِبَ الخَمر سَقاه الله من طينة الخَبَال يوم     القيامة؛ جاء في تفسيره أَن الخَبَال عُصارة أَهل النار. والخَبَال في     الأَصل: الفساد، ويكون في الأَفعال والأَبدان والعقول. وطينة الخَبَال: ما     سالَ من جلود أَهل النار. وفي الحديث: من أَكل الرِّبا أَطعمه الله من طِينة     الخَبَال يوم القيامة. وأَما الذي في الحديث: مَنْ قَفَا مُؤْمناً بما     ليس فيه وقَفَه اللهُ تعالى في رَدْغَة الخَبَال حتى يجيء بالمَخْرَج منه،     فيقال: هو صديد أَهل النار؛ قوله قَفَا أَي قَذَف، والرَّدْغة الطِّينة،     وفلان خَبَال على أَهله أَي عَناء. وقوله في التنزيل العزيز: لا     يَأْلُونكم خَبَالاً؛ قال الزجاج: الخَبَال الفساد وذهاب الشيء؛ وأَنشد بيت     أَوس:أَبَني لُبَيْنَى، لَسْتُم بِيَدٍ     إِلاَّ يَداً مَخْبُولة العَضُد     وقال ابن الأَعرابي: أَي لا يُقَصِّرون في فسادكم. وفي الحديث: بين     يَدَي الساعة خَبْل أَي فساد الفتنة والهَرْج والقتل. والخَبْل: الفساد في     الثمر. وفي الحديث: أَن الأَنصار شَكَوْا إِلى رسول الله، صلى الله عليه     وسلم، أَن رجلاً صاحب خَبْل يأْتي إِلى نخلهم فيُفْسدُ، أَي صاحب فساد.     والخَبَل: فساد في القوائم. واخْتَبَلَت الدابةُ: لم تَثْبُت في مَوْطِئها.     والإِخْبال: أَن يُعْطَى الرجلُ البعيرَ أَو الناقةَ ليركبها ويَجْتَزَّ     وبرها وينتفع بها ثم يردّها، يقال منه: أَخْبَلْت الرجلَ أُخْبِله     إِخبالاً. واسْتَخْبَل الرجلَ إِبلاً وغنماً فأَخْبَلَه: استعار منه ناقة     لينتفع بأَلبانها وأَوبارها أَو فرساً يغزو عليه فأَعاره، وهو مثل الإِكْفاء؛     قال زهير:     هُنالك إِن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخْبِلوا،     وإِن يُسْأَلوا يُعْطُوا، وإِن يَيْسِروا يَغْلوا     والإِكْفاء: أَن يعطيه الناقة لينتفع بلبنها ووَبَرها وما تَلِده في     عامها، والإِخْبال مثل الإِكْفاء في اللبَّن والوبر دون الولد؛ ذكره ابن بري     وروى بيت لبيد في صفة الفرس: غير طويل المُخْتَبَل، بالخاء المعجمة، من     هذا أَي غير طويل مدة العارِيّة، ومن قال غير طويل المُحْتَبَل، بالحاء     المهملة، أَراد أَنه غير طويل الرُّسغ، وهو موضع الحَبل من يده؛ وقال     الليث: مُخْتَبَله قوائمه واختبالها أَن لا تثبت في مواطئها. والخَبْل في كل     شيء: القَرْض والاستعارةُ. والخَبْل: ما زدته على شرطك الذي يشترطه لك     الجَمّال. وخَبَل الرجلَ عن كذا وكذا يَخْبُله خَبْلاً: عَقَله وحَبَسه     ومَنَعه. وما خَبَلك عنا خَبْلاً أَي ما حَبَسك؛ قال الشاعر:     فيرى كذلك أَن يُفَرِّدَ راكِبٌ     أَبداً، وما خَبَلَ الرياحَ الخابِلُ     واللهُ سبحانه وتعالى خابِلُ الرِّياح أَي حابسُها، فإِذا شاء عز وجل     أَرْسَلَها.     والمُخَبَّل من الوَجَع: الذي يمنعه وَجَعُه من الانبساط في المشي.     والخَبَل: طائر يَصِيح الليل كُلَّه صوتاً واحداً يَحْكي ماتت خَبْلَ.     والمُخَبَّل: شاعر من بني سَعْد. ومُخَبِّل، بكسر الباء: اسم الدَّهْر؛     قال الحرث بن حِلِّزَة:     فَضَعي قِناعَك، إِنَّ رَيْـ     ـبَ مُخَبِّلٍ أَفْنى مَعَدَّا     والخَبَال الذي في شعر لبيد: اسمُ فرَس؛ قال ابن بري يعني قول لبيد:     تَكاثَرَ قُرْزُلٌ والجَوْنُ فيها،     وتَحْجُل والنَّعامةُ والخَبَال
مقاييس اللغة:
(خبل)  الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس:
أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14])
أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار.
ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير:
هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])
القاموس المحيط:
الخَبْلُ فَسادُ الأَعْضاءِ، والفالِجُ، ويُحَرَّكُ فيهما، وقَطْعُ الأَيْدي والأَرْجُلِ، ج خُبولٌ، وذَهابُ السينِ والفاءِ من " مُسْتَفْعِلُنْ " في البَسيطِ والرَّجَزِ، لأن الساكِنَ كأنه يَدُ السَّبَبِ، فإذا ذهَبَ فكأَنه قُطِعَتْ يَدُه، والحَبْسُ، والمَنْعُ، والقَرْضُ، والاسْتِعارةُ، وما زِدْتَه على شَرْطِكَ الذي يَشْتَرِطُهُ الجَمَّالُ، وبالتحريكِ الجِنُّ، كالخابِلِ، وفَسادٌ في القَوائِمِ، والجُنونُ، ويُضَمُّ ويُفْتَحُ، وطائرٌ يَصيحُ الليلَ كلَّه، يَحْكِي ما تَتْ خَبَلْ، والمَزادةُ، والقِرْبَةُ المَلأْى. والخابِلُ المُفْسِدُ، والشيطانُ. وكسحابٍ النُّقْصانُ، والهَلاكُ، والعَناءُ، والكَلُّ، والعِيالُ، والسَّمُّ القاتِلُ، وصَديدُ أهْلِ النارِ، وأن تكونَ البِئْرُ مُتَلَجِّفَة، فَرُبَّما دَخَلَتِ الدَّلْوُ في تَلْجِيفها فَتَتَخَرَّقُ. وأما اسمُ فرسِ لَبيدٍ المذكورُ في قوله
تَكاثَرَ قُرْزُلٌ والجَوْنُ فيها ... وعَجْلَى والنَّعامَةُ والخَيالُ
فبالمُثَنَّاةِ التحتيةِ، ووَهِمَ الجوهريُّ، كما وَهِمَ في " عَجْلَى " وجَعَلَها: تَحْجُلُ.
وخَبَلَه الحُزْنُ، وخَبَّلَه واخْتَبَلَهُ: جَنَّنَه، وأفْسَدَ عُضْوَهُ أو عَقْلَهُ. وخَبَلَه عنه يَخْبِلُه: منَعه، و عنْ فِعْلِ أبيهِ: قَصَّرَ. وخَبِلَ، كفرِحَ، خَبالاً، فهو أخْبَلُ وخَبِلٌ: جُنَّ، و يَدُهُ: شَلَّتْ. ودَهْرٌ خَبِلٌ: مُلْتَوٍ على أهْلِهِ. واخْتَبَلَتِ الدابَّةُ: لم تَثْبُتْ في مَوْطِنِها. واسْتَخْبَلَنِي ناقةً فأَخْبَلْتُها: اسْتَعارَنيها فأعَرْتُها، أو أعَرْتُها ليَنْتَفِعَ بلَبَنِها ووَبَرِها، أو فَرَساً لِيَغْزُوَ عليه. وكمُعَظَّمٍ: شُعَراءُ: ثُِمالِيٌّ، وقُرَيْعِيٌّ، وسَعْدِيٌّ. وكذا كَعْبٌ المُخَبَّلُ. وكمُحَدِّثٍ: اسمٌ للدَّهْرِ. ووَقَعَ في خَبْلِي، بالفتح والضم: في نَفْسي وخَلَدي، بمعنى سُقِطَ في يَدي. والإِخْبالُ: أن تَجْعَلَ إبِلَكَ نِصْفين، تُنْتَجُ كلَّ عامٍ نِصْفاً، كفِعْلِكَ بالأرضِ للزِّراعَةِ.
تاج العروس:
خ - ب - ل
الخَبْلُ بالفَتح : فَسادُ الأعضاءِ كما في المحكَم زاد الأزهريُّ : حتّى لا يَدْرِي كيف يَمْشِي . قال الصاغاني : ومِن الحَديث : " أنّ الأنصارَ شَكَتْ إلى رسولِ اللّه صلى الله عليه وسلم أنّ رجلاً صاحِبَ خَبلٍ يأتِي إلى نَخْلهم فيُفْسِد " أرادوا بالخَبلِ الفَسادَ في الأعضاء . وفي حديثٍ آخَرَ : " مَن أُصِيبَ بدَمٍ أو خَبل فهو بينَ إحدَى ثَلاثٍ : بينَ أن يَعفُوَ أو يَقْتَصَّ أو يأخُذَ الدِّيَةَ فإن فَعل شيئاً مِن ذلك ثمّ عَدا بَعْدُ فإنّ له النارَ خالِداً فيها مُخَلَّداً . الخَبلُ : الفالِجُ يقال : أصابَه خَبلٌ : أي فالِجٌ وفَسادُ أَعضاء . ويُحَرَّكُ فيهما يقال : بَنُو فُلان يُطالِبون بدماءٍ وخَبْل : أي قَطْع الأيدِي والأَرْجُل نقلَه الأزهريُّ وابنُ سِيدَه . ج : خُبُولٌ هو جَمْع الخَبل بالفتح . مِن المَجاز : الخَبلُ : ذَهابُ السِّينِ والفاءِ كذا في النُّسَخ وفي المُحكَم : والتاء وكأنه غَلَطٌ والصَّوابُ ما هنا مِن مُستَفْعِلُنْ في عَرُوضِ البَسِيط والرَّجَز مُشتقٌ مِن الخَبلِ الذي هو قَطْعُ اليَدِ قال أبو إسحاق : الأنّ الساكنَ كأنه يَدُ السَّبَب فإذا ذَهَب الساكنان فكأنه قُطِعَتْ يَدَهُ فبَقِيَ مُضطرباً وقد خَبَلَ الجُزءَ وخَبَّلَهُ . وفي العُباب : مِن أسماء الفاصِلَةِ الكُبرَى : الخَبلُ وهو الجَمْعُ بين الخَبنِ والطَّيِّ . وبما عرفتَ فقولُ شيخِنا : عبارتُه ليست في كلامهم لأنهم يُعبِّرون عنه بحَذفِ الثاني والسابعِ غيرُ وجيهٍ ولعله : والرابع ثم قال : وهو من أنواعِ الزِّحاف المُزْدَوِج . الخَبلُ : الحَبسُ يقال : خَبَلَهُ خَبلاً : إذا حَبَسه وعَقَله وما خَبَلَك عَنَّا خَبلاً ؟ أي ما حَبَسك ؟ واللَّهُ تعالى خابِلُ الرِّياح وإذا شاء أَرْسَلها . الخَبلُ : المَنْعُ يقال : خَبَلَه عن كذا : أي مَنَعَهُ يَخْبِلُه خَبلاً . الخَبلُ في كلِّ شيء : القَرْضُ والاستِعارَةُ ومنه : اسْتَخْبَلَه فأَخْبَلَه كما سيأتي . الخَبلُ : ما زِدْتَه على شَرطِك الذي يَشتَرِطُه الجَمَّالُ وفي المُحكَم : الذي يشترِطُه لك الجَمَّالُ . الخَبَلُ بالتحريك : الجِنُّ عن ابنِ الأعرابيّ والفَرّاء . كالخابِلِ وأنشد الأزهريُّ :
يَكُرُّ عليه الدَّهْرُ حتّى يَرُدَّهُ ... دَوَى شَنَّجَتْهُ جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُهْ
وقيل : الخابِلُ : الجِنُّ والخَبَلُ : اسم للجَمْع كالقَعَدِ والرَّوَحِ اسمان لجَمع قاعِدٍ ورائحٍ وقِيل : هو جَمعٌ . الخَبَلُ : فَسادٌ في القَوائمِ . أيضاً الجُنُونُ زاد الأزهريُّ : أو شِبهُه في القَلْبِ . ويُضَم ويُفْتَح كما في المُحكَم . وقال الراغِبُ : أصلُ الخَبلِ : الفَسادُ الذي يَلْحَقُ الحَيوانَ فيُورِثُه اضطِراباً كالجُنُون بالمَرضِ المُؤثِّر في العَقل والفِكْر كالخَبالِ والخَبَل . أيضاً : طائرٌ يَصِيحُ اللَّيلَ كُلَّه صوتاً واحِداً . يَحْكِي : ماتَتْ خَبَلْ كذا في المُحكَم . قال الفَرّاءُ : الخَبَلُ المَزادَةُ . قال : أيضاً : القِربَةُ المَلأَى . في المُحكَم الخابِلُ : المُفْسِدُ والشَّيطانُ . الخَبالُ كسَحابٍ : النُّقْصَانُ هو الأصلُ ثم يُسمَّى الهَلاكُ خَبالاً كما في المُحكَم . والذي في العُباب والمُفرَدات أنّ أصْلَ الخَبالِ الفَسادُ ثم استُعمِل في النُّقْصان والهَلاكِ . الخَبالُ : العَناءُ يقال : فُلانٌ خَبالٌ على أهلِه : أي عَناءٌ كما في المُحكَم . قِيل : الخَبالُ : الكَلُّ . قِيل : العِيالُ يقال : فُلانٌ خَبالٌ عليه : أي عِيالٌ كما في العُباب . الخَبالُ : السَّمُّ القاتِلُ عن ابنِ الأعرابيّ . الخَبالُ : صَدِيدُ أهلِ النّارِ وقال ابنُ الأعرابي : عُصارَةُ أهلِ النارِ . ومنه الحديث : " مَن أكَلَ الربا أطْعَمه اللَّهُ مِن طِينَةِ الخَبالِ يومَ القِيامةِ " وهو ما سالَ مِن جُلودِ أهلِ النار . ويُروَى عن حَسّانَ بنِ عَطَيّةَ : " مَن قَفا مُؤمناً بما ليس فيه وَقَفَه اللَّهُ تعالى في رَدْغَةِ الخَبالِ حتّى يجيءَ بالمَخْرَجِ منه " قَفا : أي قَذَفَ . مِن المَجاز : الخَبالُ : أن تكونَ البِئرُ مُتَلَجِّفةً فرَّبما دَخَلتِ الدَّلْوُ في تَلْجيفِها فتَتَخرَّقُ قاله الفَرّاء وأنشَد :
" أَخَذِمَتْ أم وَذِمَتْ أم مالَهَا
" أم صادَفَتْ في قَعْرِها خَبالَها ومَرَّ بالجيم أيضاً : أي ما أفْسَدَها وخَرّقَها وأمّا اسمُ فَرَسِ لَبِيدٍ الشاعر المذكور في قوله :
تَكَاثَر قُرْزُلٌ والجَوْنُ فِيها ... وعَجْلَى والنَّعامَةُ والخَيالُ فبالمُثنّاة التّحتّية لا بالمُوحَّدة ووَهِمَ الجوهريّ كما وَهِم في عَجْلَى وجعلها تَحْجُلُ وقد سبَق الكلامُ عليه في ح - ج - ل وذَكرنا أن بيتَ لَبيدٍ هكذا رُوِي كما ذهب إليه الجوهريُّ وفي بعض نُسَخِه كما عندَ المُصنِّف وهو مَروِي بالوَجْهَيْن أي : تَحْجُلُ وعَجْلَي . وقُرزُل والجَوْن والنَّعامَةُ والخَيالُ : كلُّها أفراسٌ يأتي ذكرهنّ في مَواضِعها . وخَبَلَهُ الحُزْنُ وخَبَّلَهُ خَبلاً وتَخْبِيلاً واخْتَبَلَهُ : جَنَّنَهُ وكذلك الحُبُّ والدَّهرُ والسُّلطان والداءُ كما في التهذيب . أيضاً أَفْسَدَ عُضْوَه خَبَلَه الحُبُّ : أَفْسَدَ عَقْلَه فهو خابِلٌ وذاك مَخْبولٌ . وخَبَلَهُ عنه يَخْبِلُه خَبلاً : مَنَعَهُ وقد تَقدّم . خَبَل عن فِعْل أبيهِ إذَا قَصَّر كما في المحيط . وخَبِلَ كفَرِح خَبَلاً خَبالاً فهو أَخْبَلُ وخَبِلٌ ككَتِفٍ : جُنَّ وفَسَد عَقلُه . خَبِلَتْ يَدُه : أي شَلَّتْ وقِيل : قُطِعَت قال أوسُ بنُ حَجَر :
أَبَنِي لُبَيْنَى لستُمُ بيَدٍ ... إلّا يداً مَخْبُولَةَ العَضُدِ قال الصاغانيُّ : هكذا أنشده الزَّمخشريُّ في الفائق والرِّوايةُ :
" إلّا يداً ليسَتْ لها عَضُدُ وليس فيه شاهد وأنشدَه في المُفَصَّل على الصِّحَّة إلَّا أنه نَسبه إلى طَرَفَةَ وهو لأَوْس . من المجاز : دَهْرٌ خَبِلٌ ككَتِفٍ مُلْتَوٍ على أَهْلِه زاد الأزهري : لا يَرَوْن فيه سُروراً قال الأعشى :
أَأَنْ رأتْ رجُلاً أَعْشَى أَضَرَّ بِهِ ... رَيْبُ الزَّمانِ ودَهْرٌ مُفْنِدٌ خَبِلُ واخْتَبَلَتِ الدابَّةُ : لم تَثْبُتْ في مَوطِنِها عن ابنِ سِيدَه ونقله اللَّيثُ أيضاً وبه فسّر قول لَبِيدٍ في صِفة الفَرَس :
ولقَدْ أغدُو وما يَعْدَمُنِي ... صاحِبٌ غيرُ طَوِيلِ المُخْتَبَلْ
وقال الصاغانيُّ : يُروَى بالحاء وبالخاء وقد ذُكِر في ح - ب - ل . مِن المَجاز : اسْتَخْبَلَني ناقَةً فأخْبَلْتُها : أي اسْتَعارَنِيها فأَعرتُها ليَرْكَبَها . أَو أَعَرتُها ليَنْتَفِعَ بلَبنِها ووَبَرِها ثم يَرُدَّها . أو أَعَرتُه فَرَساً ليَغْزُوَ عليه وهو مِثْل الإكفاء . وفي العُباب : الاستِخْبالُ : استِعارَةُ المال في الجَدْبِ لِيُنْتَفَعَ به إلى زَمن الخِصْب . وفي المُحكَم : اسْتَخْبل الرجلَ إبِلاً وغَنَماً فأَخْبَلَه : اسْتعارَهُ فأعارَه قال زُهَير :
" هُنالك إن يُسْتَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُواوإن يُسأَلُوا يُعْطوا وإن يَيسِرُوا يُغْلوا المُخَبَّلُ كمُعَظَّم : شُعراءُ : ثُماليٌّ مِن بَني ثُمالَةَ وقُرَيْعِيٌّ وهو ربيع ابن ربيعة بن قبال وسَعْدِيٌّ وهو ابنُ شُرَحْبِيل . وكذا كَعْبٌ المُخَبَّلُ . المُخَبِّلُ كمُحَدِّث : اسمٌ للدَّهر وقد خَبَّلَهُ الدَّهرُ تَخْبِيلاً : إذا جَنَّنَهُ وأفْسَد عقلَه . ووَقَع ذلك في خَبلِي بالفتح والضّمّ : أي في نَفْسِي وخَلَدِي كما في المُحيط وهو بمَعْنَى : سُقِطَ في يَدِي . قال ابنُ عَبّاد : والإخْبالُ : أن تَجْعَلَ إبِلَكَ نِصْفَين تُنْتَجُ كُلَّ عامٍ نِصْفاً كفِعْلِك بالأرضِ للزِّراعة . ونَصُّ المُحِيط : والزِّراعة . وفي العباب : التَّرْكِيبُ يدُلّ على الفَساد وقد شَذَّ عنه الإخْبالُ
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : الخَبالُ : الفَسادُ في الأَفْعال والأَبْدان والعُقول . وقال الزَّجّاج : الخبالُ : ذَهاب الشيء . والخُبَّلُ كسُكَّرٍ : الجِنُّ جَمْع خابِلٍ قال أَوْس يذكر مَنزِلاً :
تَبَدَّلَ حالاً بَعْدَ حالٍ عَهِدتُهُ ... تَناوَحَ جِنَّانٌ بِهِنّ وخُبَّلُ والخَبلُ بالفتح : الفِتْنة والهَرْجُ . وقوله تعالى : " لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً " أي لا يُقَصِّرون في إفساد أُمورِكم . وكذلك قولُه تعالى : " مَا زَادُوكُمْ إلا خَبَالاً " . وقال ابنُ الأعرابيّ والفَرّاء : الخَبَلُ بالتّحريك : يَقَعُ على الجِنّ والإنس . وقال غيرُهما : هو جَوْدَةُ الحُمْقِ بلا جُنُون . والمُخَبَّلُ كمعَظَّمٍ : المَجنُون كالمُخْتَبَل . والذي كأنه قُطِعَتْ أطرافُه . والاختِبالُ : الحَبسُ . وأيضاً : الإعارَةُ وبه فُسر أيضاً قولُ لبيد السابقُ غيرُ طَوِيلِ المُخْتَبَلْ أي غير طويل مُدّة الإعارة . وقالوا : خَبلٌ خابِلٌ يَذهَبُون إلى المُبالَغة قال مَعْقِلُ بنُ خُوَيْلد :
نُدافِعُ قَوماً مُغْضَبِينَ عَليكُمُ ... فَعلتُمْ بِهِم خَبلاً مِن الشَّرِّ خابِلَا والخَبَلُ محرَّكةً : الجِراحَةُ وبه فُسِّر قولُهم : بَنُو فلانٍ يُطالِبوننا بخَبَلٍ . والخُبلَةُ بالضّمّ : الفَسادُ مِن جِراحةٍ أو كَلِمةٍ . واسْتَخْبَل مالَ فُلانٍ : طَلَب إفسادَ شيءٍ من إِبِله قاله الراغبُ وبه فُسِّر قولُ زُهَيرٍ السابقُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
