# خبل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خبل

الخبل بالفتح: فساد الأعضاء كما في المحكم، زاد الأزهري: حتى لا يدري كيف يمشي. قال الصاغاني: ومن الحديث:  أن الأنصار شكت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن رجلا صاحب خبل يأتي إلى نخلهم فيفسد  أرادوا بالخبل الفساد في الأعضاء. وفي حديث آخر:  من أصيب بدم أو خبل فهو بين إحدى ثلاث: بين أن يعفو، أو يقتص، أو يأخذ الدية، فإن فعل شيئا من ذلك، ثم عدا بعد فإن له النار خالدا فيها مخلدا. الخبل: الفالج يقال: أصابه خبل: أي فالج وفساد أعضاء. ويحرك فيهما، يقال: بنو فلان يطالبون بدماء وخبل: أي قطع الأيدي والأرجل نقله الأزهري وابن سيده. ج: خبول هو جمع الخبل، بالفتح. من المجاز: الخبل: ذهاب السين والفاء كذا في النسخ، وفي المحكم: والتاء، وكأنه غلط، والصواب ما هنا من مستفعلن، في عروض البسيط والرجز مشتق من الخبل الذي هو قطع اليد، قال أبو إسحاق: الأن الساكن كأنه يد السبب، فإذا ذهب الساكنان فكأنه قطعت يده فبقي مضطربا، وقد خبل الجزء، وخبله. وفي العباب: من أسماء الفاصلة الكبرى: الخبل، وهو الجمع بين الخبن والطي. وبما عرفت فقول شيخنا: عبارته ليست في كلامهم، لأنهم يعبرون عنه بحذف الثاني والسابع، غير وجيه، ولعله: والرابع، ثم قال: وهو من أنواع الزحاف المزدوج. الخبل: الحبس يقال: خبله خبلا: إذا حبسه وعقله، وما خبلك عنا خبلا? أي ما حبسك? والله تعالى خابل الرياح، وإذا شاء أرسلها. الخبل: المنع يقال: خبله عن كذا: أي منعه يخبله خبلا. الخبل في كل شيء: القرض والاستعارة ومنه: استخبله فأخبله، كما سيأتي. الخبل: ما زدته على شرطك الذي يشترطه الجمال وفي المحكم: الذي يشترطه لك الجمال. الخبل بالتحريك: الجن عن ابن الأعرابي والفراء. كالخابل وأنشد الأزهري:
  يكر عليه الدهر حتـى يرده                      دوى شنجته جن دهر وخابله

  وقيل: الخابل: الجن، والخبل: اسم للجمع، كالقعد والروح، اسمان لجمع قاعد ورائح، وقيل: هو جمع. الخبل: فساد، في القوائم. أيضا الجنون زاد الأزهري: أو شبهه في القلب. ويضم ويفتح كما في المحكم. وقال الراغب: أصل الخبل: الفساد الذي يلحق الحيوان فيورثه اضطرابا، كالجنون بالمرض المؤثر في العقل والفكر، كالخبال والخبل. أيضا: طائر يصيح الليل كله صوتا واحدا. يحكي: ماتت خبل كذا في المحكم. قال الفراء: الخبل المزادة. قال: أيضا: القربة الملأى. في المحكم، الخابل: المفسد والشيطان. الخبال كسحاب: النقصان، هو الأصل، ثم يسمى الهلاك خبالا، كما في المحكم. والذي في العباب والمفردات أن أصل الخبال الفساد، ثم استعمل في النقصان والهلاك. الخبال: العناء يقال: فلان خبال على أهله: أي عناء، كما في المحكم. قيل: الخبال: الكل. قيل: العيال يقال: فلان خبال عليه: أي عيال، كما في العباب. الخبال: السم القاتل عن ابن الأعرابي. الخبال: صديد أهل النار وقال ابن الأعرابي: عصارة أهل النار. ومنه الحديث:  من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة  وهو ما سال من جلود أهل النار. ويروى عن حسان بن عطية:  من قفا مؤمنا بما ليس فيه وقفه الله تعالى في ردغة الخبال حتى يجيء بالمخرج منه  قفا: أي قذف. من المجاز: الخبال: أن تكون البئر متلجفة فربما دخلت الدلو في تلجيفها فتتخرق قاله الفراء، وأنشد:
  أخذمت أم وذمت أم مالها
  أم صادفت في قعرها خبالها ومر بالجيم، أيضا: أي ما أفسدها وخرقها وأما اسم فرس لبيد الشاعر المذكور في قوله:
  تكاثر قرزل والجون فيها                      وعجلى والنعامة والخيال فبالمثناة التحتية لا بالموحدة ووهم الجوهري كما وهم في عجلى، وجعلها تحجل وقد سبق الكلام عليه في ح - ج - ل، وذكرنا أن بيت لبيد هكذا روي، كما ذهب إليه الجوهري، وفي بعض نسخه كما عند المصنف، وهو مروي بالوجهين، أي: تحجل، وعجلي. وقرزل، والجون والنعامة والخيال: كلها أفراس، يأتي ذكرهن في مواضعها. وخبله الحزن وخبله خبلا وتخبيلا واختبله: جننه وكذلك الحب والدهر والسلطان والداء، كما في التهذيب. أيضا أفسد عضوه، خبله الحب: أفسد عقله فهو خابل، وذاك مخبول. وخبله عنه يخبله خبلا: منعه وقد تقدم. خبل عن فعل أبيه إذا قصر كما في المحيط. وخبل، كفرح خبلا خبالا، فهو أخبل، وخبل ككتف: جن وفسد عقله. خبلت يده: أي شلت وقيل: قطعت، قال أوس بن حجر:
  أبني لبينى لستم بـيد                      إلا يدا مخبولة العضد قال الصاغاني: هكذا أنشده الزمخشري في الفائق، والرواية:
  إلا يدا ليست لها عضد وليس فيه شاهد، وأنشده في المفصل على الصحة، إلا أنه نسبه إلى طرفة، وهو لأوس. من المجاز: دهر خبل ككتف ملتو على أهله زاد الأزهري: لا يرون فيه سرورا، قال الأعشى:
  أأن رأت رجلا أعشى أضر به                      ريب الزمان ودهر مفند خبل واختبلت الدابة: لم تثبت في موطنها عن ابن سيده، ونقله الليث أيضا، وبه فسر قول لبيد، في صفة الفرس:
  ولقد أغدو وما يعـدمـنـي                      صاحب غير طويل المختبل

  وقال الصاغاني: يروى بالحاء وبالخاء، وقد ذكر في ح - ب - ل. من المجاز: استخبلني ناقة فأخبلتها: أي استعارنيها فأعرتها ليركبها. أو أعرتها لينتفع بلبنها ووبرها ثم يردها. أو أعرته فرسا ليغزو عليه وهو مثل الإكفاء. وفي العباب: الاستخبال: استعارة المال في الجدب لينتفع به إلى زمن الخصب. وفي المحكم: استخبل الرجل إبلا وغنما فأخبله: استعاره فأعاره، قال زهير:
  هنالك إن يستخبلوا المال يخبلواوإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا المخبل كمعظم: شعراء: ثمالي من بني ثمالة وقريعي وهو ربيع ابن ربيعة بن قبال وسعدي وهو ابن شرحبيل. وكذا كعب المخبل. المخبل كمحدث: اسم للدهر وقد خبله الدهر تخبيلا: إذا جننه وأفسد عقله. ووقع ذلك في خبلي، بالفتح والضم: أي في نفسي وخلدي كما في المحيط، وهو بمعنى: سقط في يدي. قال ابن عباد: والإخبال: أن تجعل إبلك نصفين، تنتج كل عام نصفا، كفعلك بالأرض للزراعة. ونص المحيط: والزراعة. وفي العباب: التركيب يدل على الفساد، وقد شذ عنه الإخبال.
 ومما يستدرك عليه: الخبال: الفساد في الأفعال والأبدان والعقول. وقال الزجاج: الخبال: ذهاب الشيء. والخبل، كسكر: الجن، جمع خابل، قال أوس يذكر منزلا:
  تبدل حالا بعد حال عهدته                      تناوح جنان بهن وخبـل والخبل بالفتح: الفتنة والهرج. وقوله تعالى:  لا يألونكم خبالا  أي لا يقصرون في إفساد أموركم. وكذلك قوله تعالى:  ما زادوكم إلا خبالا  . وقال ابن الأعرابي والفراء: الخبل بالتحريك: يقع على الجن والإنس. وقال غيرهما: هو جودة الحمق بلا جنون. والمخبل، كمعظم: المجنون، كالمختبل. والذي كأنه قطعت أطرافه. والاختبال: الحبس. وأيضا: الإعارة، وبه فسر أيضا قول لبيد السابق غير طويل المختبل أي غير طويل مدة الإعارة. وقالوا: خبل خابل، يذهبون إلى المبالغة، قال معقل بن خويلد:
  ندافع قوما مغضبين علـيكـم                      فعلتم بهم خبلا من الشر خابلا والخبل، محركة: الجراحة، وبه فسر قولهم: بنو فلان يطالبوننا بخبل. والخبلة، بالضم: الفساد من جراحة أو كلمة. واستخبل مال فلان: طلب إفساد شيء من إبله، قاله الراغب، وبه فسر قول زهير السابق.

### Türkçe

**الخبل** fetha ile: uzuvların bozulmasıdır; **المحكم**’de olduğu gibi. **الأزهري** ekledi: ta ki nasıl yürüdüğünü bilmez. **الصاغاني** dedi: Hadistendir: Ensar, Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir adamın, **خبل** sahibi birinin, hurmalıklarına gelip bozduğunu şikâyet etti; **الخبل** ile uzuvlardaki bozulmayı kastettiler. Başka bir hadiste: “Kim bir kan (davası) veya **خبل** ile musibete uğrarsa, üçten birinin arasındadır: ya affetmesi, ya kısas yapması, ya da diyeti alması; bunlardan bir şey yapar da sonra saldırırsa, onun için ateş vardır; onda ebedî olarak, sürekli kalıcıdır.” **الخبل**: felçtir; “ona **خبل** isabet etti” denir: yani felç ve uzuvların bozulması. İkisinde de harekelenir; “falancanın oğulları kanlar ve **خبل** talep ediyorlar” denir: yani ellerin ve ayakların kesilmesi; bunu **الأزهري** ve **ابن سيده** nakletti. Çoğulu: **خبول**; o, fetha ile **الخبل**’in cem‘idir.

Mecazdandır: **الخبل**: **السين** ve **الفاء**’nın gitmesi; nüshalarda böyle. **المحكم**’de: “ve **التاء**”; sanki yanlıştır; doğru olan burada olandır: **مستفعلن**’den, **البسيط** ve **الرجز** arûzunda; eli kesmek olan **الخبل**’den türetilmiştir. **أبو إسحاق** dedi: Sâkin **النون** sanki sebebin eli gibidir; iki sâkin gidince sanki eli kesilmiş olur da çalkantılı kalır; cüz’ **خبل** oldu ve onu **خبله**. **العباب**’da: büyük fâsılanın adlarındandır: **الخبل**; o, **الخبن** ile **الطي**’yi birleştirmektir. Bildiğin üzere, şeyhimizin sözü: “ibaresi onların sözünde değildir; çünkü onlar onu ikinciyi ve yedinciyi hazfetmekle ifade ederler” yerinde değildir; belki: “ve dördüncü”; sonra dedi: “o, çiftleşmiş zihâf türlerindendir.”

**الخبل**: hapsetmedir; “onu **خبله** **خبلا**” denir: onu hapsetti ve bağladı; “Bizi **خبلا**’dan alıkoyan nedir?” yani: “Seni ne hapsetti?” Yüce Allah rüzgârları **خابل**’dir; dilerse onları salıverir.

**الخبل**: engellemedir; “onu şundan **خبله**” denir: onu engelledi; onu **خبلا** ile **يخبله**.

**الخبل** her şeyde: ödünç alma ve iâredir; ondan: “**استخبله** de onu **أخبله**” (geleceği üzere).

**الخبل**: devecinin şart koştuğu şartın üzerine eklediğin şeydir; **المحكم**’de: devecinin senin için şart koştuğu.

**الخبل** tahrîk ile: cin; **ابن الأعرابي** ve **الفراء**’dan. **الخابل** gibi. **الأزهري** şu beyti okudu:
  Zaman ona tekrar tekrar saldırır, ta ki onu geri çevirinceye kadar;
  onun şengetesi: zamanın cini ve onun **خابله**’si.

Ve denildi: **الخابل**: cin; **الخبل**: cem‘ için bir isimdir; **القعد** ve **الروح** gibi; ikisi de **قاعد** ve **رائح** cem‘i için iki isimdir. Ve denildi: o bir cem‘dir.

**الخبل**: bozulmadır; ayaklarda. Yine deliliktir; **الأزهري** ekledi: yahut kalpte onun benzeri. **المحكم**’de olduğu gibi damme ile de gelir, fetha ile de. **الراغب** dedi: **الخبل**’in aslı: hayvana ilişen bozulmadır; ona çalkantı miras bırakır; akıl ve düşünceye tesir eden hastalıkla olan delilik gibi; **الخبال** ve **الخبل** gibi.

Yine: bütün gece tek bir sesle öten bir kuştur. Şöyle anlatılır: “**خبل** öldü”; **المحكم**’de böyle.

**الفراء** dedi: **الخبل**: **المزادة**’dir. Dedi: yine: dolu kırbadır.

**المحكم**’de: **الخابل**: bozan ve şeytandır.

**الخبال** (bulut gibi): eksilmedir; asıl odur; sonra helâk da **خبالا** diye adlandırılır; **المحكم**’de olduğu gibi. **العباب** ve **المفردات**’ta olan: **الخبال**’in aslı bozulmadır; sonra eksilme ve helâkte kullanıldı.

**الخبال**: meşakkattir; “falanca ailesine karşı **خبال**’dır” denir: yani meşakkat; **المحكم**’de olduğu gibi. Denildi: **الخبال**: **الكل**’dir. Denildi: **العيال**’dir; “falanca onun üzerinde **خبال**’dır” denir: yani bakmakla yükümlü oldukları; **العباب**’da olduğu gibi.

**الخبال**: öldürücü zehirdir; **ابن الأعرابي**’den.

**الخبال**: cehennem ehlinin irinidir. **ابن الأعرابي** dedi: cehennem ehlinin süzüntüsüdür. Ondan hadis: “Kim ribâ yerse, Allah ona kıyamet günü **طينة الخبال**’dan yedirir”; o, cehennem ehlinin derilerinden akan şeydir. **حسان بن عطية**’den rivayet edilir: “Kim bir mümini onda olmayan bir şeyle **قفا** ederse, Allah Teâlâ onu, ondan çıkış yolunu getirinceye kadar **ردغة الخبال** içinde durdurur.” **قفا**: yani iftira attı.

Mecazdandır: **الخبال**: kuyunun **متلجفة** olmasıdır; bazen kova onun **تلجيف**’ine girer de yırtılır; bunu **الفراء** söyledi; ve şu beyti okudu:
  **أخذمت** mi, **وذمت** mi, ona ne oldu?
  Yoksa dibinde onun **خبالها**’sına mı rastladı?

Ve **الجيم**’de geçti. Yine: yani onu bozan ve yırtan şey.

Ve **لبيد** şairinin, şu sözünde zikredilen atının adı ise:
  **قرزل** ve **الجون** onda çoğaldı,
  ve **عجلى** ve **النعامة** ve **الخيال**.

O, **المثناة التحتية** iledir; **الموحدة** ile değil. **الجوهري** yanıldı; **عجلى**’da yanıldığı gibi; onu **تحجل** yaptı. Bunun hakkında söz daha önce **ح - ج - ل**’de geçti; ve **لبيد**’in beytinin böyle rivayet edildiğini, **الجوهري**’nin gittiği üzere, zikrettik. Bazı nüshalarında ise, musannifin yanında olduğu gibi; iki vecihle de rivayet edilmiştir: yani **تحجل** ve **عجلي**. Ve **قرزل** ve **الجون** ve **النعامة** ve **الخيال**: hepsi atlardır; onların zikri yerlerinde gelecektir.

Onu hüzün **خبله**; onu **خبلا** ve **تخبيلا** ve **اختبله**: onu delirtmek; aynı şekilde aşk ve zaman ve sultan ve hastalık; **التهذيب**’de olduğu gibi. Yine: uzvunu bozdu. Aşk onu **خبله**: aklını bozdu; o da **خابل**’dir; ve o **مخبول**’dür. Onu ondan **خبله**; onu **خبلا** ile **يخبله**: onu engelledi; geçti.

**المحيط**’te olduğu gibi: babasının fiilinden **خبل** etti: kısalttığı zaman.

Ve **خبل** ( **فرح** gibi) **خبلا** **خبالا**: o **أخبل**’dir. Ve **خبل** ( **كتف** gibi): delirdi ve aklı bozuldu.

“Eli **خبلت** oldu”: yani felç oldu; ve denildi: kesildi. **أوس بن حجر** dedi:
  Ey **لبينى** oğulları, siz bir el değilsiniz;
  ancak pazusu **مخبولة** bir el.

**الصاغاني** dedi: **الزمخشري** bunu **الفائق**’te böyle okudu; rivayet ise:
  ancak pazusu olmayan bir el.

Ve onda şahit yoktur. Onu **المفصل**’de sahih üzere okudu; ancak onu **طرفة**’ye nisbet etti; o ise **أوس**’undur.

Mecazdandır: **دهر خبل** ( **كتف** gibi): ehline karşı bükülmüş; **الأزهري** ekledi: onda sevinç görmezler. **الأعشى** dedi:
  Zamanın musibeti ve bunak, **خبل** bir dehr,
  ona zarar vermiş bir **أعشى** adamı gördü diye mi?

Ve binek hayvanı **اختبلت**: yerinde durmadı; **ابن سيده**’den. **الليث** de onu nakletti. Bununla, **لبيد**’in, atın vasfında olan sözü tefsir edildi:
  Andolsun sabahlarım; beni yoksun bırakmaz
  **المختبل**’i uzun olmayan bir yoldaş.

وقال الصاغاني: **يروى بالحاء وبالخاء**, ve **ح - ب - ل**’de zikredilmiştir. Mecazdan: **استخبلني ناقة فأخبلتها**: yani onu bana ödünç verdi, ben de onu ona ödünç verdim ki ona binsin. Yahut sütünden ve yününden faydalansın diye ona ödünç verdim, sonra onu geri versin. Yahut onun üzerinde gazaya çıksın diye ona bir at ödünç verdim; bu, **الإكفاء** gibidir. **العباب**’da: **الاستخبال**: kıtlıkta malı ödünç almak; bolluk zamanına kadar ondan faydalanmak içindir. **المحكم**’de: **استخبل الرجل إبلا وغنما فأخبله**: onu ödünç aldı, o da ona ödünç verdi; Züheyr dedi ki:
  Orada, eğer malı ödünç alırlarsa ödünç alırlar; ve eğer isterlerse verilir; ve eğer kolaylık gösterirlerse pahalılaştırırlar.

**المخبل كمعظم**: şairler: Benî Semâle’den Semâlî; ve Kuray‘î, o Rebî‘ b. Rebî‘a b. Kubâl’dır; ve Sa‘dî, o Şurahbîl’in oğludur. Ve yine Ka‘b **المخبل**. **المخبل كمحدث**: dehrin bir adıdır; ve **خبله الدهر تخبيلا**: onu delirtip aklını bozduğu zaman. Ve bu, **خبلي**’de vuku buldu; fetha ve damme ile: yani **المحيط**’ta olduğu üzere, nefsimde ve hatırımda; ve şu manadadır: “elimde düştü.” İbn Abbâd dedi ki: **الإخبال**: develerini iki yarım yapmandır; her yıl yarısı doğurur; tıpkı ziraat için toprakla yaptığın gibi. **المحيط**’un nassı: ve ziraat. **العباب**’da: terkib fesada delalet eder; **الإخبال** bundan şâz olmuştur.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخبال**: fiillerde, bedenlerde ve akıllarda fesat. Zecâc dedi ki: **الخبال**: şeyin gitmesidir. Ve **الخبل**; **كسكر**: cin; **خابل**’in cem‘i; Evs bir menzili zikrederek dedi ki:
  Onu hâl üstüne hâl değişmiş bulursun; orada cinler ve **خبـل** ulur.

Ve **الخبل** fetha ile: fitne ve herc. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لا يألونكم خبالا**: yani işlerinizin bozulmasında kusur etmezler. Ve yine Yüce Allah’ın sözü: **ما زادوكم إلا خبالا**. İbnü’l-A‘râbî ve Ferrâ dedi ki: **الخبل بالتحريك**: cinlere ve insanlara vâki olur. Başkaları dedi ki: o, delilik olmaksızın ahmaklığın iyiliğidir. Ve **المخبل، كمعظم**: deli; **كالمختبل** gibi. Ve sanki uçları kesilmiş olan. Ve **الاختبال**: hapsetmedir. Ve ayrıca: ödünç vermedir; ve bununla, daha önce geçen Lebîd’in sözü de tefsir edildi: **غير طويل المختبل** yani ödünç verme müddeti uzun olmayan. Ve dediler ki: **خبل خابل**; mübalağaya giderler; Ma‘kıl b. Huveylid dedi ki:
  Size karşı öfkelenmiş bir kavmi savarız; onlara şerden **خبلا** **خابلا** yaptınız.

Ve **الخبل**; tahrîk ile: yara; ve bununla onların sözü tefsir edildi: “Falanın oğulları bizden **خبل** talep ediyorlar.” Ve **الخبلة** damme ile: yaradan yahut sözden olan fesat. Ve **استخبل مال فلان**: develerinden bir şeyin bozulmasını istedi; bunu Râgıb söyledi; ve bununla Züheyr’in önceki sözü tefsir edildi.
