# خبن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خبن

خَبَنَ الثوبَ وغَيرَه يَخْبِنُه خَبْناً وخِباناً وخُباناً: قلَّصَه بالخياطة. قال الليث: خَبَنْتُ الثوبَ خَبْناً إذا رفعتَ ذُلْذُلَ الثوبِ فخِطْتَه أَرْفَعَ من موضعه كي يتقلص ويَقْصُر كما يفعل بثوب الصبي، قال: والخُبْنةُ ثيابُ الرجل، وهو ذُلْذُلُ ثوبه المرفوع. يقال: رفع في خُبْنَتِه شيئاً، وقد خَبَنَ خَبْناً. والخُبْنةُ: الحُجْزة يتخذها الرجل في إزاره لأَنه يُقَلِّصُها. والخُبْنة: الوعاءُ يجعل فيه الشيء ثم يحمل كذلك أَيضاً، فإِن جعلته أَمامك فهو ثِبانٌ، وإن حملته على ظهرك فهو حالٌ. والخُبْنَةُ: ما تحمله في حِضْنِك. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إذا مَرَّ أَحدُكم بحائطٍ فلْيأْكُلْ منه ولا يتخذْ خُبْنةً؛ قال: الخُبْنةُ والحُبْكةُ في الحُجْزَة حُجْزَةِ السَّروايل، والثُّبْنةُ في الإِزارِ. ويقال للثوب إذا طال فَثَنَيْتَه: قد خَبَنْته وغبَنْته وكَبَنْته. ابن الأَعرابي: أَخْبَنَ الرجلُ إذا خَبَأَ في خُبْنة سَراويلِه مما يلي الصُّلْبَ، وأَثْبَنَ إذا خَبَأَ في ثُبْنَتِه مما يلي البَطْنَ، وعَنى بثُبْنَتِه إزارَه. وفي حديث آخر: من أَصابَ بفِيه من ذي حاجةٍ غيرَ مُتَّخِذٍ خُبْنةَ فلا شيء عليه أَي لا يأْخذ منه في ثوبه. وخَبَنَ الشِّعْرَ يخْبِنه خَبْناً: حذَف ثانيه من غير أَن يَسْكُنَ له شيء إذا كان مما يجوز فيه الزحافُ، كحذْف السين من مُسْتَفعِلُن، والفاء من مَفْعولات، والأَلف من فاعِلاتن، وكله من الخَبْنِ الذي هو التَّقْليصُ. قال أَبو إسحق: إنما سُمِّيَ مَخْبُوناً لأَنك كأَنك عطَفتَ الجُزْءَ، وإن شئت أَتممتَ، كما أَنَّ كلَّ ما خَبَنْتَه من ثوبٍ أَمكَنَكَ إِرْسالُه، وإنما سمي خَبْناً لأَن حَذْفَه مع أَوَّله؛ هذا قول أَبي إسحق، وقول المُخبَّل أَنشده ابن الأَعرابي:
وكانَ لها مِنَ حوْضِ سَيْحانَ فُرْصةٌ،
أَراغَ لها نَجْمٌ من القَيْظِ خابنُ.
أَي خَبَنَها القيظُ، وفسره ابن الأَعرابي فقال: خابِنٌ خَبَنَ من طول ظِمئها أَي قَصَّر، يقول: اشتَدَّ القيظُ ويَبِسَ البَقْلُ فقَصُر الظِّمءُ. ورجلٌ خُبُنٌّ: مُتقَبِّضٌ ككُبُنٍّ. وخَبَنَ الشيء يَخْبِنُه خَبْناً: أَخفاه. وخَبَنَ الطَّعامَ إذا غَيَّبَه واستَعَدَّه للشِّدَّة. والخُبْنُ في المزادة: ما بين الخَرَبِ
(* قوله «ما بين الخرب» بالتحريك آخره
باء موحدة كما في المحكم والتكملة). والفَمِ، وهو دون المِسْمَع، ولكل مِسْمَع خُبْنان. ويقال: خَبَنَتْه خَبُونُ مثل شَعَبَتْه شَعُوبُ إذا مات. والخُبْنة: موضعٌ. وإنه لذو خَبَناتٍ وخَنَباتٍ: وهو الذي يَصْلُحُ مرّةً ويَفْسُد أُخرى.

### Türkçe

**خَبَنَ** elbiseyi ve başkasını **يَخْبِنُه** **خَبْناً** ve **خِباناً** ve **خُباناً**:
Dikişle onu kısalttı. Leys dedi: Elbiseyi **خَبَنْتُ** (yani) elbisenin **ذُلْذُلَ**’ünü kaldırdığında, onu yerinden daha yukarıdan dikip kısaltman ve kısalması için; çocuk elbisesine yapıldığı gibi. Dedi: **الخُبْنةُ** erkeğin elbiseleridir; o, elbisesinin kaldırılmış **ذُلْذُلُ**’üdür. Denir: **خُبْنَتِه**’inde bir şey kaldırdı; ve **خَبَنَ** **خَبْناً**. Ve **الخُبْنةُ**: erkeğin izarında yaptığı **الحُجْزة**’dir; çünkü onu kısaltır. Ve **الخُبْنة**: içine şey konulan sonra da öylece taşınan kaptır; eğer onu önüne yaparsan o **ثِبانٌ**’dır, eğer onu sırtına yüklersen o **حالٌ**’dır. Ve **الخُبْنَةُ**: kucağında taşıdığın şeydir. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sizden biriniz bir duvarın yanından geçerse ondan yesin ve **خُبْنةً** edinmesin”; dedi: **الخُبْنةُ** ve **الحُبْكةُ** **الحُجْزَة**’de, yani şalvarların **حُجْزَة**’sindedir; **الثُّبْنةُ** ise izardadır. Ve elbiseye, uzayınca onu katladığında, denir: Onu **خَبَنْته** ve **غبَنْته** ve **كَبَنْته**. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَخْبَنَ** olur; şalvarının **خُبْنة**’sinde, sırt tarafına yakın yerde gizlediğinde; ve **أَثْبَنَ** olur; karnına yakın yerde **ثُبْنَتِه**’inde gizlediğinde; **ثُبْنَتِه** ile izarını kastetti. Başka bir hadiste: “Kim, ihtiyacı olan bir şeyden ağzıyla alır da **خُبْنةَ** edinmeyen olursa, ona bir şey yoktur”; yani onu elbisesine almaz. Ve **خَبَنَ** şiiri, **يخْبِنه** **خَبْناً**: (aruzda) ikincisini, kendisi için bir şey sükûnlandırmaksızın, eğer zihâfın câiz olduğu şeylerden ise, hazfetti; **مُسْتَفعِلُن**’dan **السين**’in hazfi gibi, **مَفْعولات**’tan **الفاء**’nın, **فاعِلاتن**’dan **الأَلف**’in; bunların hepsi, kısaltma olan **الخَبْنِ**dendir. Ebû İshak dedi: Ancak ona **مَخْبُوناً** denildi; çünkü sen sanki cüz’ü bükmüşsün gibidir; istersen tamamladın; tıpkı elbiseden **خَبَنْتَه** olan her şeyin, onu salıvermeyi sana mümkün kılması gibi. Ancak ona **خَبْناً** denildi; çünkü onun hazfi, evveliyle beraberdir; bu Ebû İshak’ın sözüdür. Ve **المُخبَّل**’in sözü; İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
وكانَ لها مِنَ حوْضِ سَيْحانَ فُرْصةٌ،
أَراغَ لها نَجْمٌ من القَيْظِ خابنُ.
Yani: **القيظُ** onu **خَبَنَ** etti; İbnü’l-A‘râbî onu açıkladı ve dedi: **خابِنٌ**: susuzluğunun uzunluğundan **خَبَنَ** etti; yani kısalttı. Diyor ki: **القيظُ** şiddetlendi ve ot kurudu da susuzluk süresi kısaldı. Ve **خُبُنٌّ** bir adam: **ككُبُنٍّ** gibi büzülmüş. Ve **خَبَنَ** şeyi, **يَخْبِنُه** **خَبْناً**: onu gizledi. Ve **خَبَنَ** yiyeceği: onu gizledi ve şiddet için hazırladı. Ve **الخُبْنُ** kırbada: **الخَرَبِ** ile ağız arasındaki şeydir; o, **المِسْمَع**’dan aşağıdadır; her **مِسْمَع** için iki **خُبْنان** vardır. Ve denir: **خَبَنَتْه** **خَبُونُ**; tıpkı **شَعَبَتْه** **شَعُوبُ** gibi; öldüğünde. Ve **الخُبْنة**: bir yerdir. Ve o, **خَبَناتٍ** ve **خَنَباتٍ** sahibidir: o, bir defa düzelip başka bir defa bozulan kimsedir.
