# خب (خ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والباء
خب ، بخ : مستعملان .
خب : قال اللّيْثُ : الْخَبَبُ ضَرْبٌ من العَدْو ،
تقول : جاءوا مُخِبِّين ، تخُبُّ بهم دوَابُّهم .
قال : والْخِبُّ الْجَرْبَزَةُ ، والنعت رَجُلٌ
خَبٌّ ، وامرأة خَبَّةٌ ، والفعل خَبَّ يَخَبُّ
خِبّاً ، وهو بَيِّنُ الخِبِّ ، والتَّخْبِيبُ إفساد
الرجل عَبْدَ رجلٍ أو أَمَتَه ، يقال : خَبَّبَهُمَا
فَأَفْسَدَهُما .
والْخِبُّ : هيج البحر ، يقال : أصابَهُم
الْخِبُّ : إذا اضطَرَبَتْ أمواج البحر ،
والْتَوتِ الرياح في وقت معلوم تُلْجَأُ السُّفُنُ
فيه إلى الشِّطِّ ، أو يُلْقَى الأَنْجَرُ ، يقال :
خَبَّ بهمُ البَحْرُ يَخُبُّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ قال :
الْخِبَابُ ثَوَرَانُ البحر .
وقال الليث : الْخُبَّةُ من المَرْعَى .
وقال الراعي :
حتى ينال خُبَّةً مِنَ الْخُبَب
وقال شمر : قال ابن شُمَيْل : الْخِبَّةُ من
الأرض طريقة لَيِّنَةٌ مِنْبَاتٌ ، ليست بِحَزْنَةٍ
ولا سهلة ، وهي إلى السهولة أَدْنَى .
قال : وأنكره أبو الدُّقَيْشِ .
وقال الأصمعي : الْخِبَّةُ والطِّبَّةُ ، والْخَبِيبَةُ
والطِّبَابَةُ ، كل هذا : طرائق من رَمْل
وسحَاب .
وأنشد قول ذِي الرُّمّةِ :
مِنْ عُجْمَةِ الرَّمْلِ أَنْقَاءٌ لَهَا خِبَبُ
وَرَوَاهُ غيرُه .
. . . . . لَهَا حِبَبُ
وهي الطرائق أيضاً .
وقال الْفَرَّاءُ : الْخَبُّ من الرمل : الحبلُ ،
إلا أنه لاَطِىءٌ بالأرض .
وقال أبو عَمْرو : الْخَبُّ : السَّهْلُ بين
حَزْنَيْنٍ يكون فيه الْكَمْأَةُ .
وأنشد قول عَدِيّ بْنْ زَيْدٍ :
تُجْنَى لَكَ الْكَمْأَةُ رِبْعِيَّةً
بِالْخَبِّ تَنْدَى في أصولِ القَصِيصْ
القصيص : نَبْتٌ يَنْبُتُ في أصله الكمأة .
وقال أبو عمرو أيضاً : الْمَخَبَّةُ وَالْخَبِيبَة
بَطْنُ الوادي .
وقال ابنُ نُجَيْمٍ : الْخَبِيبَةُ وَالْخُبَّةُ كلها
واحِدُ ، وهي الشقيقة بين حَبْلَيْنِ من
الرَّمْلِ .
وقال الرَّاعي :
فَجَاء بِأَشْوَالٍ إلَى أَهْلِ خُبَّة
طُرُوقَا وقد أَقْعَى سُهَيْلٌ فعَرَّدَا
وقال أبو عمرو : خُبَّةٌ : كلأٌ ، وقال غيره :
الْخُبَّةُ مكان يَستنقع فيه الماء ، فَيَنْبُتُ
حواليه الْبُقُولُ .
وقال شَمِر : خِبَّةُ الثَّوْبِ طُرَّتُه ، والخَبَائِبُ
خَبَائِبُ اللحم ، وهي طَرَائقُ تُرَى في الجلد
مِن ذَهابِ اللحم ، يقال : لحمُه خَبائبُ ،
أي كُتَلٌ وزِيَمٌ وقِطَعٌ ونحوُه . وقال أَوْسُ بنُ
حَجَرِ :
صَدٍ غائِرُ العينينِ خَبَّبَ لحمَه
سَمَائِمُ قَيْظٍ فهْوَ أَسْوَدُ شاسِفُ
قال : خَبَّبَ لحمُه وخَدَّدَ لحمُه : أي ذهب
لحمُه فرأيتَ له طرائقَ في جلده .
وقال أبو عُبيدة : الخبِيبَةُ كلُّ ما اجتمع
فطَال من اللحم .
قال : وكلُّ خَبِيبَةٍ من لحم فهي خَصِيلةٌ في
ذراع كانت أو غيرِها .
وقال الفرّاء : ثوبُه خَبائبُ وهَبائِبُ : إذا
تمزَّقَ .
أبو عُبيدٍ عنه : الخَبِيبَةُ ، الخِرْقَةُ تُخْرِجُها
من الثوب فتَعْصِبُ بها يَدَك ، ويقال : خَبَّةٌ
وَخُبَّةٌ .
ورَوَى سَلَمَةُ عنه : يقال : أَخَذَ خَبِيبَةَ
الفَخِذِ .
ولحمُ المَتْنِ يقال له : الْخَبيبةُ ، وهنَّ
الخَبائبُ .
أبو عُبيدٍ عن الفرّاء : يقال لِيَ منهم
خَوَابُّ ، واحدُها خابٌّ ، وهي القَرَاباتُ .
عمرو عن أبيه : خَبْخَبَ ووَخْوَخَ : إذا
اسْتَرْخَى بَطْنُه ، وخَبخَبَ : إذا غدَرَ .
وقال ابن الأعرابيِّ في قوله :
لا أُحْسِنُ قَتْوَ الملُوكِ وَالْخَبَبَا
قال : الخَبَبُ الخُبْثُ .
وقال غيرُه : أراد بالخبَبِ مَصْدَرَ خَبَّ
يَخُبُّ : إذا عَدا .
وقال الليث : الخَبْخَابُ رَخاوَةُ الشيء
المضطرِب .
بخ : الليث : تَبخْبَخَ الحَرُّ : إذا سكَن بعضُ
فَوْرَتِه .
قال : وتَبَخْبَخَتِ الغَنَمُ : إذا سكنتْ حيث
كانت ، وتَبخبَخَ لحمُه ، وهو الذي تسمعُ له
صوتاً من هُزَالٍ بعْدَ سِمَنٍ .
قال : و ) ( بَخْ ) ( كلمة تقال عند الإعجاب
بالشيء ، يُثَقَّلُ ويُخَفَّفُ .
وقال : بَخْ بَخْ لِهذا كَرَماً فوق الكَرَم
وقال : وَدِرْهَمٌ بَخِيٌّ : إِذَا كُتِبَ عَلَيْهِ ’ بَخْ ’ ،
وَدِرْهَمٌ مَعْمَعيٌّ : إِذَا كُتِبَ عليه ) ( مَعْ ) (
مَضَاعَفاً لأَنه مَنْقُوصٌ وإنما يُضَاعَفُ إذا
كان في حال إِفراده محفَّفاً ، لأنه لا يتمكَّنُ
في التَّصْريف في حال تخفيفه فيَحْتَمِلُ
طُول التضاعُفِ ، ومن ذلك ما يُثَقَّلُ
فيُكْتَفَى بتثقيله ، وإنما حُمِل ذلك على
ما يَجْري على ألسنة الناس ، فَوَجَدُوا ) ( بَخْ ) (
مُثَقَّلاً في مُسْتَعْمَل الكلام ، ووجدوا ) ( مَعْ ) (
مخفَّفاً ، وجَرْسُ الخاء أمْتَنُ من جرس
العَيْنِ ، فكرهوا تثقيل العَيْنِ ، فَافْهَمْ ذلك .
أَبُو حَاتِم عن الأَصْمَعِيِّ : درْهمٌ بَخِيٌّ
_ الخاء خَفِيفَةٌ _ لأنه منسوب إلى ) ( بَخْ ) (
وَ ) ( بَخْ ) ( خفيفةُ الخاء ، يقال : بَخْ بَخْ ، وبَخٍ
بَخٍ ، وهو كقولهم : ) ( ثوب يَدِيٌّ ) ( للواسع ،
ويقال للضَّيِّقِ ، وهو من الأضداد قال :
والعامَّةُ تقول بَخِّيٌّ _ بتشديد الخاء _ وليس
بصواب .
وقال أبو حاتم : لو نسب إلى ) ( بَخْ ) ( على
الأصل ، قيل : بَخَوِيٌّ كما إذا نُسِبَ إلى
دَمٍ قيل : دَمَوي .
عَمْرُو عن أبيه : بَخَّ : إذا سكن من غَضَبِه
وخَبَّ : من الْخَبَبِ .
اللّيْثُ : بَخْبَخَةُ البعير وبَخْبَاخُهُ : هَدِيرٌ يملأ
الفَمَ شِقْشِقَتُهُ .
أبو عبيد ، عن الفَرَّاء : بَخْبِخُو عنكم من
الظَّهيرَة ، وخَبْخِبُوا وهَرِيقُوا ، معناه كُلِّهِ :
أَبْرِدُوا .
شَمِرٌ : تَبَخْبَخَ الحَرُّ وبَاخَ : إذا سكن فَوْرُه ،
وقال رُؤْبَةُ في بَخْبَاخِ هَدِيرِ الْجَمَل :
بَخٍ وَبَخْبَاخُ الْهَدِيرِ الزَّغْدِ
أبو الْهَيْثَمِ : ) ( بَخْ بَخْ ) ( : كلِمَةٌ يُتَكَلَّم بها عند
تفضيلك الشيءَ ، وكذلك يقال : ) ( بَدَخْ
وجَخْ ) ، بمعنى ) ( بَخْ ) ( .
وقال العَجَّاجُ :
إذَا الأعَادِي حَسَبُونا بَخْبَخُوا
أي : قالوا : بَخْ بَخْ ، وبَخٍ بَخٍ .
ثعلبٌ ، عن ابن الأعرابيّ : إبِلٌ مُبَخْبَخَة :
عَظِيمة الأجواف وهي المُخَبْخَبةُ _ مقلوب _
مأخوذ من ) ( بَخْ بَخْ ) ( .
والعَرَب تقول للشيء تَمْدَحُه : بَخْ بَخْ وَبَخٍ
بَخْ ، وَبَخٍ بَخٍ ، وَبَخٍّ بَخٍّ .
قال : فكأنها من عِظَمِها إذا رآها الناس
قالوا : ما أَحسنها .
قال : والْبَخُّ : السَّرِيُّ من الرجال .

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الباء**
**خب** ، **بخ** : kullanımdadırlar.
**خب** : **اللّيْثُ** dedi: **الْخَبَبُ** koşmanın bir türüdür,
dersin ki: **مُخِبِّين** olarak geldiler; binekleri onları koşturur.
Dedi: ve **الْخِبُّ** kurnazlıktır; niteleme: **رَجُلٌ خَبٌّ**,
ve **امرأة خَبَّةٌ**; fiil: **خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً**;
o, **الخِبِّ**i açıkça belli olandır; **التَّخْبِيبُ** ise,
bir adamın kölesini yahut cariyesini bozup yoldan çıkarmaktır; denir ki:
**خَبَّبَهُمَا فَأَفْسَدَهُما**.
Ve **الْخِبُّ**: denizin kabarmasıdır; denir ki: **أصابَهُم الْخِبُّ**:
denizin dalgaları çalkalanınca,
ve rüzgârların belli bir vakitte dolanıp bükülmesi; o vakitte gemiler
kıyıya sığınmaya mecbur edilir, yahut çapa atılır; denir ki:
**خَبَّ بهمُ البَحْرُ يَخُبُّ**.
**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابيِّ**’den: dedi:
**الْخِبَابُ** denizin coşmasıdır.
**اللّيث** dedi: **الْخُبَّةُ** otlaktan (bir parçadır).
**الراعي** dedi:
حتى ينال **خُبَّةً** مِنَ **الْخُبَب**
**شمر** dedi: **ابن شُمَيْل** dedi: **الْخِبَّةُ** yerden,
bitkisi olan yumuşak bir yol/şerit; ne sert engebelidir
ne de dümdüz; düzlüğe daha yakındır.
Dedi: bunu **أبو الدُّقَيْشِ** inkâr etti.
**الأصمعي** dedi: **الْخِبَّةُ** ve **الطِّبَّةُ**, ve **الْخَبِيبَةُ**
ve **الطِّبَابَةُ**; bunların hepsi: kumdan
ve buluttan (bulutumsu şeyden) yollar/şeritlerdir.
Ve **ذِي الرُّمّةِ**’nin sözünü inşad etti:
مِنْ عُجْمَةِ الرَّمْلِ أَنْقَاءٌ لَهَا **خِبَبُ**
Başkası onu şöyle rivayet etti:
. . . . . لَهَا **حِبَبُ**
O da yollardır/şeritlerdir.
**الْفَرَّاءُ** dedi: kumdan **الْخَبُّ**: iptir/şerittir,
ancak yere yapışıktır.
**أبو عَمْرو** dedi: **الْخَبُّ**: iki sert engebelik arasında
bulunan düzlük; onda **الْكَمْأَةُ** (keme/mantar) olur.
**عَدِيّ بْنْ زَيْدٍ**’in sözünü inşad etti:
تُجْنَى لَكَ **الْكَمْأَةُ** رِبْعِيَّةً
بِ**الْخَبِّ** تَنْدَى في أصولِ **القَصِيصْ**
**القصيص**: kökünde **الكمأة** biten bir bitkidir.
**أبو عمرو** ayrıca dedi: **الْمَخَبَّةُ** ve **الْخَبِيبَة**
vadi tabanıdır.
**ابنُ نُجَيْمٍ** dedi: **الْخَبِيبَةُ** ve **الْخُبَّةُ** hepsi
birdir; kumdan iki **حَبْل** (kum şeridi) arasındaki yarıktır.
**الرَّاعي** dedi:
فَجَاء بِأَشْوَالٍ إلَى أَهْلِ **خُبَّة**
طُرُوقَا وقد أَقْعَى سُهَيْلٌ فعَرَّدَا
**أبو عمرو** dedi: **خُبَّةٌ**: otlaktır; başkası dedi:
**الْخُبَّةُ** suyun biriktiği bir yerdir; çevresinde
**الْبُقُولُ** (sebzeler/otlar) biter.
**شَمِر** dedi: **خِبَّةُ الثَّوْبِ** elbisenin kenar şeridi/saçağıdır;
**الخَبَائِبُ** ise etin **خَبَائِبُ**idir; deride,
etin gitmesinden görülen şeritlerdir; denir ki: **لحمُه خَبائبُ**,
yani yumrular, parçalar ve kesitler ve benzeri. **أَوْسُ بنُ حَجَرِ** dedi:
صَدٍ غائِرُ العينينِ خَبَّبَ لحمَه
سَمَائِمُ قَيْظٍ فهْوَ أَسْوَدُ شاسِفُ
Dedi: **خَبَّبَ لحمُه** ve **خَدَّدَ لحمُه**: yani eti gitti de,
derisinde şeritler gördün.
**أبو عُبيدة** dedi: **الخبِيبَةُ** etten toplanıp
uzayan her şeydir.
Dedi: etten her **خَبِيبَة** bir tutamdır; kolda olsun
yahut başkasında.
**الفرّاء** dedi: **ثوبُه خَبائبُ وهَبائِبُ**: yırtılınca.
**أبو عُبيدٍ** ondan: **الخَبِيبَةُ**; elbiseden çıkardığın
bez parçasıdır; onunla elini sararsın; ve denir: **خَبَّةٌ**
ve **خُبَّةٌ**.
**سَلَمَةُ** ondan rivayet etti: denir ki: **أَخَذَ خَبِيبَةَ الفَخِذِ**.
Ve sırt etine denir: **الْخَبيبةُ**; onlar **الخَبائبُ**dir.
**أبو عُبيدٍ** **الفرّاء**’dan: denir ki: **لِيَ منهم خَوَابُّ**,
tekili **خابٌّ**; bunlar **القَرَاباتُ**tır (yakınlıklar/akrabalıklar).
**عمرو** babasından: **خَبْخَبَ** ve **وَخْوَخَ**: karnı
sarkıp gevşeyince; ve **خَبخَبَ**: hainlik edince.
**ابن الأعرابيِّ** şu sözü hakkında dedi:
لا أُحْسِنُ قَتْوَ الملُوكِ وَالْخَبَبَا
Dedi: **الخَبَبُ** kötülüktür.
Başkası dedi: **الخبَب** ile, **خَبَّ يَخُبُّ**’un mastarını kastetti:
koşunca.
**اللّيث** dedi: **الخَبْخَابُ** çalkalanan gevşekliktir.

**بخ** : **الليث**: **تَبخْبَخَ الحَرُّ**: hararetinin bir kısmı
sakinleşince.
Dedi: ve **تَبَخْبَخَتِ الغَنَمُ**: bulundukları yerde sakinleşince;
ve **تَبخبَخَ لحمُه**; o, semizlikten sonra zayıflıktan
sesini işittiğin kimsedir.
Dedi: ve **بَخْ** ( ) bir şeye hayranlıkta söylenen bir kelimedir;
ağırlaştırılır da hafifletilir de.
Dedi: **بَخْ بَخْ لِهذا كَرَماً فوق الكَرَم**
Dedi: ve **دِرْهَمٌ بَخِيٌّ**: üzerine **بَخْ** yazılınca;
ve **دِرْهَمٌ مَعْمَعيٌّ**: üzerine **مَعْ** ( ) yazılınca,
eksik olduğu için katlanmış (tekrarlı) yazılır; ancak,
tekil hâlinde hafifletilmiş iken katlanır; çünkü hafifletilme hâlinde
tasrifte yerleşik olmaz da, katlamanın uzunluğunu taşıyabilir;
bundandır ki, ağırlaştırılan şeyde ağırlaştırmasıyla yetinilir.
Bu, insanların dillerinde yürüyen şeye hamledildi; böylece
**بَخْ** ( )’ı sözün kullanımında ağırlaştırılmış buldular,
**مَعْ** ( )’ı da hafifletilmiş buldular; ve **الخاء**’ın tınısı
**العَيْن**’in tınısından daha sağlamdır; bu yüzden **العَيْن**’i
ağırlaştırmayı çirkin gördüler; bunu anla.
**أَبُو حَاتِم** **الأَصْمَعِيِّ**’den: **درْهمٌ بَخِيٌّ**
_ **الخاء** hafiftir _ çünkü **بَخْ** ( )’a nispet edilmiştir;
ve **بَخْ** ( )’ın **الخاء**’ı hafiftir; denir: **بَخْ بَخْ**,
ve **بَخٍ بَخٍ**; bu, onların: **ثوب يَدِيٌّ** ( ) demesi gibidir;
geniş olana da denir, dar olana da denir; o zıt anlamlılardandır.
Dedi: avam **بَخِّيٌّ** der _ **الخاء**’ı şeddeli _; doğru değildir.
**أبو حاتم** dedi: **بَخْ** ( )’a asıl üzere nispet edilseydi,
**بَخَوِيٌّ** denirdi; nitekim **دَمٍ**’e nispet edilince **دَمَوي** denir.
**عَمْرُو** babasından: **بَخَّ**: öfkesinden sakinleşince;
ve **خَبَّ**: **الْخَبَبِ**’dendir.
**اللّيْثُ**: devenin **بَخْبَخَةُ**si ve **بَخْبَاخُهُ**:
ağzı dolduran bir böğürtüdür; **شِقْشِقَتُهُ** (boğaz kesesi)dir.
**أبو عبيد** **الفَرَّاء**’dan: **بَخْبِخُو عنكم من الظَّهيرَة**,
ve **خَبْخِبُوا** ve **هَرِيقُوا**; bunların hepsinin manası:
**أَبْرِدُوا** (serinleyin).
**شَمِرٌ**: **تَبَخْبَخَ الحَرُّ** ve **بَاخَ**: harareti sakinleşince.
**رُؤْبَةُ** devenin böğürtüsünün **بَخْبَاخ**’ı hakkında dedi:
بَخٍ وَبَخْبَاخُ الْهَدِيرِ الزَّغْدِ
**أبو الْهَيْثَمِ**: **بَخْ بَخْ** ( ): bir şeyi üstün tutmanda
konuşulan bir kelimedir; bunun gibi denir: **بَدَخْ** ve **جَخْ**,
**بَخْ** ( ) manasında.
**العَجَّاجُ** dedi:
إذَا الأعَادِي حَسَبُونا بَخْبَخُوا
yani: **بَخْ بَخْ** dediler, ve **بَخٍ بَخٍ**.
**ثعلبٌ** **ابن الأعرابيّ**’den: **إبِلٌ مُبَخْبَخَة**:
karın boşlukları büyük; o **المُخَبْخَبةُ**dir _ ters çevrilmiş _;
**بَخْ بَخْ** ( )’tan alınmıştır.
Araplar, övdükleri şeye: **بَخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخْ**,
ve **بَخٍ بَخٍ**, ve **بَخٍّ بَخٍّ** derler.
Dedi: sanki büyüklüğünden dolayı, insanlar onu görünce
dediler ki: ne güzeldir.
Dedi: ve **الْبَخُّ**: erkeklerden soylu/şerefli olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(باب Arapların كلام’ından, başı **خاء** olanın, المضاعف, المطابق ve الأصم’da geleni)

  (خد) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kökleşmesi ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ** insanın yanağıdır; onunla **المِخَدّة** adlandırıldı. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmesidir. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damgadır; belki yanakta olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.

  (خر) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkalanma ve düşüştür. O hâlde **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve “**خَرَّتْ**” (dişi) “**تخُِرّ**”. Ve adam için, karnı çalkalanınca: “**قد تخَرْخَر**” denir. Ve **خَرَّ**: düştü, demektir. Ebû Harâş dedi, bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir bir tatla karıştırılmıştır; “**قَشَب** له” denir, ona zehri karıştırınca. Bu ancak onunla avlansın diye yapılır; Tufeyl’in şu sözü de böyledir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** yapılmış bir akbabadır ki onunla avlansın. **ناهِضٌ**: yaşça yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**, onun teki **خَرير**’dir; iki tepecik arasında alçak, akıp giden yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  [bazı] Arapların, Lebîd’in bir beytini terennüm ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yerdir. Ve bu, babın القياس’ıdır; çünkü tane oraya **يَخُِرّ**. Ve kulağın **خُرُّ**’u: deliğidir; buna benzetilmiştir.

  (خز) **الخاء** ve **الزاء** iki asıldır: biri, bir şeyin bir başkasının içine saplanması; diğeri, hayvandan bir cinstir.
  Birincisi: **الخزُّ** duvarın **خَزُّ**’udur; o da dikenlenmesidir. Ve “**خَزَّهُ بسهمٍ**” denir: onu okla attı ve onu onda sabitledi. Ve onu mızrakla dürttü de “**فاختَزَّهُ**”([5]). İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**” sözlerine gelince, yani şiddetli; o, babdandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani bir sabitleme ile sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**: tavşanların erkeği; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])

  (خس) **الخاء** ve **السين** iki asıldır: biri şeyin aşağılığı, diğeri şeyin elden ele dolaşmasıdır.
  Birincisi: **الخسيس**: aşağı; “**خَسَّ الرجُل نفسُه**” ve “**أخَسَّ**” denir: aşağı bir fiil işleyince. Bu babdandır: “**جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها**” denir: **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını geçip **البُزُول**’a yetişince. Ve bu, القياس’tır; çünkü bu diş yaşlarının hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “**تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ**”, onu elden ele dolaştırdıklarında ve yarıştıklarında; hangisi onu alacak diye([8]). Ve denir: “**هذه الأمورُ خِساس بينهم**”, yani dolaşan paylar. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])

  (خش) **الخاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da girme ve içeri girmedir. Denir: “**خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ**”: girdi. Ve adam **مِخَشٌّ**: [**ماضٍ**([10])] geceye karşı cesur. Ve **الخَشَّاء**: makat yeridir; çünkü içine girilir. Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Babdandır **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir kavimdir, toplanırlar ve birbirlerinin içine girerler. el-Kumeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخَشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. Denir: “**خَشَشْتُه**” da o **مخشوشٌ** olur; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun hayvancıklarıdır. Ama küçük başlı **الرّجُل الخَِشاشُ** için فتح ve كسر ile söylenir. Ve bu, القياس’tır; çünkü o, hakkıyla işe sokulur. Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Babdandır—görünüşte القياس’tan uzak olsa da—**الخُشَشَاوانِ**: kulakların arkasında çıkan iki kemik. Ve tekine de **خُشَّاء**([15]) denir. Arapların كلام’ında, fâ’sı dammeli, ayn’ı sâkin **فُعْلاء** ancak bu ve **قُوباء** geldi; aslında onda harekeleme vardır.

  (خص) **الخاء** ve **الصاد** ölçülen, düzenli bir asıldır; o, açıklığa ve gedik olmaya delalet eder. O hâlde **الخَصَاص**: ocak taşları arasındaki açıklıklardır. Ve aya denir: bulutun **خَصَاصة**’sından göründü. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluktur. Ve hâlde gediktir.
  Babdandır: “**خَصَصْت** فلاناً بشيءٍ **خَصُوصِيَّةً**”, **الخاء**’ı فتح ile([17]); ve bu, القياس’tır; çünkü bir tek kişi ayrılınca, onunla başkası arasına bir açıklık koymuş olur; umum bunun tersidir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**’dir.

  (خض) **الخاء** ve **الضاد** iki asıldır: biri şeyin azlığı ve bayağılığı; diğeri, bir ıslaklıkla birlikte şeyde çalkalanmadır.
  Birincisi: **الخَضَض**: [**الخرز**([18])] beyazdır; cariyeler onu takınır. Ve ahmak adam **خَضَاض**. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve denir: “**ما على الجارية خَضَاضٌ**”, yani üzerinde süsten hiçbir şey yok. Mana: üzerinde, zikre başladığımız **الخَضَض** bile yok. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  Diğer asla gelince: “**تَخَضْخض الماء**”. Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir türdür. Ve denir: “**نبت خُضَخِضٌ**”, yani suyu çok. Dersin: sanki sululuğundan **يتخضخضُ**.
  Babdan bir tek harf şâz oldu—eğer sahihse—dediler: “**خاضَضْتُ** فلاناً” onu **مُعارَضة** ile alışveriş yaptığında([20]). Bu, zikrettiğimiz القياس’tan uzaktır.

  (خط) **الخاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o, uzayıp giden bir izdir. Bundan: kâtibin çizdiği **الخطُّ**. Ve ondan: falcının çizdiği **الخطّ**. Allah تعالى dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler: o, **الخَطُّ**’tur. Ve rivayet edilir: “Peygamberlerden bir peygamber vardı, **يَخُطّ** idi; kim onun çizgisi gibi çizerse, onun ilmi gibi bilir.” Babdandır: kişinin kendisi için çizip ayırdığı yer olan **الخِطَّة**; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan **خَطُّ اليمامة**; ve ona nispetle **الرِّماحُ الخَطِّيّة**. Ve babdandır **الخُطَّة**; o, hâldir; ve denir: o, **بخُطَّةٍ سَوْء** üzeredir; çünkü o, onun için ve onun üzerine çizilmiş bir iştir. Ama **الأرضُ الخطيطة**—iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış olan—babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o, **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskaladı. Bunun delili İbn Abbâs’ın sözü: “**خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها**”, yani başkası yağmur alınca, yağmur bunu ıskalar da ona isabet etmez.
  “**في رأس فلانٍ خُطْيةٌ**([21])” sözlerine gelince; bir kavim dedi: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyleyse, sanki o, çizilip iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.

  (خف) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, ağırlık ve vakar’a aykırı olan bir şeydir. Denir: “**خَفَّ الشّيءُ** **يَخِفُّ** **خِفَّةً**”; ve o **خفيف** ve **خُفَافٌ**’dır. Ve denir: “**أَخَفَّ الرّجُل**”, hâli hafifleyince. Ve **أخَفَّ**, biniti hafif olunca. Ve “**خَفَّ القومُ**”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen, onu giydiği hâlde **يَخِفُّ**. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—**النَّعل**’dan daha uzun olan([22])—o, benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: hafif olan. Dedi:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Ama köpeklerin sesleri([24]) için **الخَفْخفة** denir; o, bab’a yakındır.

  (خق) **الخاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o, şeyde ezilme ve yırtılmadır. Bundan: **الأُخْقُوق**; ve **الإخْقِيق** de denir; o, yerde bir çöküntüdür; çoğulu **الأخاقيق**. Hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yırtığının genişlemesidir. Bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”, hayâsı ses çıkarınca. Ve suyu çekilip kuruyan ve çatlayıp parçalanan([25]) gölcüğe: **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *

  (خل)  **الخاء** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; bunun dönüşü ya inceliğe ya açıklığadır. باب, hepsinde birbirine yakındır. O hâlde **الخِلال** **الأخِلَّة**’nin tekidir. Ve denir: falan, **خِلَلَه** ve **خُلالته**’sini yer; yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığı şeyi. Ve **الخَلُّ**: elbiseyi **بالخِلال** kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ** de bundandır; sanki ikiniz **تخالَلتُما**; **الكِساء**’ın **يُخَلُّ** olması gibi.
  Babdandır **الرجل الخَلُّ**; o, ince* bedenlidir. Dedi:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve diğeri dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  Ve **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü bedeni incedir. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü ince olur. Ve ondan **الخَلاَل**; o, **البَلَح**’tır.
  Açıklığa gelince: iki şey arasındaki **الخَلَل**. Ve denir: “**خَلَّل الشيءَ**”, onu kapsamayıp aralıklı bırakınca. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir açıklıktır. Ve **الخليل**: fakir; şu sözünde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıcın kınıdır; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل**—iki yayın sırtına giydirilen kayışlar([31])—bu, inceliğindendir; sanki her biri bir **خِلّة**([32])’dir. Ve **الخَلّ**: boyunda, başa bitişik bir damardır. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden.

  (خم) **الخاء** ve **الميم** iki asıldır: biri kokunun değişmesi, diğeri bir şeyi temizlemektir. Birincisi: “**خَمَّ اللّحمُ**” sözleri; kokusu değişince. İkincisi: “**خُمّ البيتُ**” sözleri; süpürülünce. Ve **خُمَامة البئرِ**: temizlenince toprağından süpürülen şey. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve denir: o, **مخموم القلبِ**’dir; her türlü hile ve karışımdan kalbi temiz olunca.

  (خن) **الخاء** ve **النون** tek bir asıldır; o, seslerden bir şeyin zayıfça taklididir. Aslı: **خَنَّ**, ağlayınca, **خنيناً**. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözü açıkça ortaya koymamaktır. Ve denir: develerde **الخُنان**, insanlarda nezle gibidir. Ve **الْخُنّة** **الغُنّة** gibidir. Ve denir: **الخنين**: gizli gülüştür. Ve derler ki **المَخَنّة** burundur. Eğer böyleyse, **الخُنّة**’nin yeri olduğu içindir; o da **الغُنّة**’dir. Ve denir: “**وطئ مَِخَنَّتَه**”, yani onu zelil kıldı([33]); sanki iki ayağını burnunun üzerine koydu.

  (خأ) **الخاء** ve uzatılmış **الهمزة** ölçülen bir asıl değildir; onda, sahihliği bilinmeyen tek bir harf zikredildi. Dediler: “**خاءِبك علينا**”, yani acele et. Ve el-Kumeyt’ten inşad ettiler:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *

  (خب) **الخاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi [şeyin] boyuna uzamasıdır; ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi: **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayıp giden yoldur. Sonra, boyuna yırtılan bez parçasına onunla benzetilir. Ve buna, etten olan **الخَبِيبة** taşınır; o, ondan bir dilimdir.
  Diğerine gelince: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “**خَبَّ البَحْرُ**” çalkalandı’dan türemiştir. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Bundan **الخَبَبُ**: koşmanın bir türüdür. Ve “**جاء مُخِبَّاً**” denir. Ve ondan: “**خَبَّ النّبتُ**”, kuruyup sökülünce([35]); sanki **يَخُبّ**; yürüdüğünü vehmetti. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır. Bunların hepsi zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır, doğru bir bağ üzerinde sabit değildir. Ama Ferrâ’nın naklettiği: “[**لي**([37])] من فلانٍ **خَوَابُّ**”, o da akrabalıklardır; teki **خابٌّ**; o, bence birinci babdandır; çünkü o, uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama onların “**خبْخِبوا عنكم من الظهيرة**” sözleri, yani serinleyin; bu bundan değildir; o, مقلوب’dandır; geçmişti.

  (خت) **الخاء** ve **التاء** bir asıl değildir; çünkü onun **تاء**’sı **سين**’den بدل edilmiştir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani aşağı. Ve “**أَخَتَّ الله حَظَّه**” denir: yani onu aşağı kıldı. Bu, “**مررت بالنَّات**” diyenin dilindedir; **بالناس** ister. Ve zikrettiler ki onlar derler: “**أخَتَّ** فلانٌ”: utandı. Eğer sahihse manası: utandığı **ختيتٍ** bir şey getirdi. Ve inşad ettiler:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, atalarının ilklerinden **خَتيت** bir şey getirmezsin.

  (خث) **الخاء** ve **الثاء** bir asıl değildir ve üzerine dönülecek sahih bir dal da değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler: **الخُثّ**; sığırın **أخْثاء**’sından yumuşatılan şeydir ve onunla bir şey sıvanır; bu bir şey değildir. Ve denir: **الخُثُّ**: selin köpüğü; sel onu bırakınca kurur ve kararır.

  (خج) **الخاء** ve **الجيم** bir asıldır; düzgün olmayan bir hâlde çalkalanma ve hafifliğe delalet eder. Denir: **ريحٌ خَجُوجٌ**; o, esişinde kıvrılan rüzgârdır. Asma‘î derdi: **الخَجُوج** şiddetli, acı olandır. Ve denir: **الخجخجة** kasılma ve utanmadır. Ve dediler: “**خَجْخَجَ الرّجُل**”, içindekini açığa vurmayınca. Ve denir: “**اختَجَّ الجملُ في سَيره**”, yürüyüşünde doğrulmayınca. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Ve babın hepsi birdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَبَّ
1 خَبَّ خب , (A, L, K,) sec. pers. خَبِبْتَ, like عَلِمْتَ, aor. يَخَبُّ, inf. n. خِبٌّ; (S, L, K; *) or خَبَّ, [sec. pers. خَبَبْتَ,] aor. يَخُبُّ, like يَقْتُلُ, inf. n. خَبٌّ; (Msb; [in which خِبٌّ is regarded as a simple subst.; but I doubt the correctness of this, and of the verb's being like قَتَلَ;]) He (a man) was, or became, deceitful, (Msb, K, TA,) wicked, dishonest, or dissimulating, (K, TA,) and a mischief-maker: (TA:) [or] he was, or became, a great deceiver, or very deceitful, (S, A, L, K, TA,) wicked and deceitful, and a mischief-maker. (S, * A, * L, TA.) [In the K and TA, neither the aor. nor the inf. n. of خَبَّ as signifying “ he was, or became, a great deceiver, or very deceitful, ” is specified; nor the sec. pers. of the pret., which indicates the form of the aor.] ― -b2- [Hence, app.,] خَبَّ signifies also He alighted and abode in a depressed tract of ground, in order that his place might be unknown, from a motive of niggardliness [to avoid claims upon his hospitality, thus deceiving passers by]. (K, TA.) ― -b3- And He denied, or refused, what he possessed. (K.) -A2- خَبَّ, (S, A, K,) aor. يُخُبُّ, with damm, (S, A,) deviating from a general rule, accord. to which an intrans. v. of this class [of the measure فَعَلَ] should be with kesr, (MF,) inf. n. خَبٌّ (S, K) and خَبَبٌ and خَبِيبٌ, (S, A, K,) He went the pace, or in the manner, denoted by خَبَبٌ as explained below; said of a horse; (S, A, K;) as also ↓ اختبّ: (Th, K:) and in like manner said of a man. (TA.) You say, جَاؤُوا تَخُبُّ بِهِمُ الدَّوَابُّ [They came, the beasts going with them the pace, or in the manner, termed خَبَبٌ]. (A.) And خَبَّ فِى الأَمْرِ, aor. خَبُ٣َ , inf. n. خَبَبٌ, He hastened to begin the affair. (Msb.) ― -b2- [Hence,] خَبَّ, (aor. يَخُبُّ, TA, [inf. n. خَبٌّ,]) said of the sea, (tropical:) It was, or became, agitated, or in a state of commotion; (T, S, A, K, TA;) the waves dashing together, and the winds whirling; (T, A, TA;) such being the case at a certain period, when the ships make for the shore, for safety, or cast anchor. (T, TA.) You say, أَصَابَهُمُ الخَبُّ (tropical:) Agitation, or commotion, of the sea, with a whirling of the winds, befell them: (T, A, TA:) or اصابهم خَبٌّ, i. e. خَبَّ بِهِمُ البَحْرُ (tropical:) The sea became agitated, or in a state of commotion, with them. (S, TA.) ― -b3- Also, said of the dust, (tropical:) It rose high: (JK, TA:) and (tropical:) it ran along. (TA.) ― -b4- And said of a plant, or of herbage, (tropical:) It became tall. (JK, S, A, K.)

خبّب
2 خبّب خبب , (JK, S, A, K,) inf. n. تَخْبِيبٌ, (JK, TA,) He deceived another; (S, K;) namely, another's young man, or slave: (S:) or deceived much or greatly: (Har p. 591:) and he corrupted another; (JK, A, TA;) namely, another's male or female slave. (TA.) You say, خبّب عَلَيْهِ صَدِيقَهُ, (Aboo-Bekr, TA,) and عَبْدَهُ, and حَلِيلَتَهُ, (A,) He corrupted, and rendered disaffected to him, (Aboo-Bekr, A,) his friend, (Aboo-Bekr,) and his male slave, and his wife. (A.) -A2- He bound his arm, or hand, with a خِبَّة, i. e. a piece of rag like a fillet. (A, TA.) -A3- It (one's flesh) wasted so that there appeared streaks upon the skin. (TA.) -A4- See also R. Q. 1.

خابّ
3 خابّ خاب : see مُخَابٌّ. [It seems that خابّهُ, if used, signifies He acted treacherously towards him, and took him unawares.] ― -b2- And [the inf. n.] مُخَابَّةٌ signifies The being heavy, or sluggish, and holding back from a thing. (JK.)

اخبّ
4 اخبّ أخاب أخب اخب خاب خب خبا He made a horse to go the pace, or in the manner, denoted by خَبَبٌ as explained below. (S, A, K.)

اختبّ
8 اختبّ أختب اختب ٱختب : see 1. -A2- اختبّ مِنْ ثَوْبِه خُبَّةً, (S,) or, خِبَّةً, and اختبّ ثَوْبَهُ, (JK,) He took forth [or, app., tore] from his garment a piece of ray like a fillet. (S.)

خَبْخَبَ
R. Q. 1 خَبْخَبَ خبخب He (a man, TA) acted perfidiously, unfaithfully, faithlessly, or treacherously. (K.) -A2- He was, or became, lax, flaccid, or flabby, in the belly. (K.) [See also خَبْخَبَةً, below; and see R. Q. 2.] -A3- خَبْخَبَ عَنِ الظَّهِيرَةِ He stayed until the mid-day heat had become assuaged, and the air was cool: (K:) or the phrase is خَبْخَبَ عَنْهُ مِنَ الظَّهِيرَةِ. (TA.) [Hence, in a trad. relating to the postponement of the noon prayers,] خَبْخِبُوا عَنْكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ, (S,) or فِى الظَّهِيرَةِ, (JK, [but the former is more probably the correct phrase,]) Stay ye until the mid-day heat shall have become assuaged, and the air be cool: (JK, S:) it is originally ↓ خَبَّبُوا, and is altered therefrom for the purpose of distinction: (S in the present art.:) or originally بَخْبِخُوا. (S in art. بخ.)

تَخَبْخَبَ
R. Q. 2 تَخَبْخَبَ تخبخب It was, or became, lax, flaccid, or flabby: said of a thing in a state of commotion, moving to and fro, quivering, or the like. (K.) [See also خَبْخَبَةٌ, below; and see R. Q. 1.] ― -b2- He was, or became, empty [in the belly], after repletion. (JK.) And جَآءَ يَتَخَبْخَبُ He came hungry. (JK.) ― -b3- تَخَبْخَبَ لَحْمُهُ, (JK,) or بَدَنُهُ, (K,) He became lean after having been fat, (JK, K, TA,) so that his shin became lax, flaccid, or flabby, (TA,) and a sound was heard to proceed from him [when he moved], (JK, TA,) by reason of his leanness. (TA.) ― -b4- تَخَبْخَبَ الحَرُّ The heat became allayed, or assuaged, (K, TA,) somewhat, (TA,) in its vehemence. (K, TA.)

خَبٌّ
خَبٌّ خب (JK, S, A, L, Msb, K) [said in the Msb to be originally an inf. n.] and ↓ خِبٌّ (S, L, K) [originally an inf. n. accord. to most authorities] and ↓ خُبٌّ, (MF,) applied to a man, (S, A, L, Msb,) fem. خَبَّةٌ, [which casts doubt upon the assertion that خَبٌّ is originally an inf. n., for were it so the masc. and fem. accord. to a general rule would be the same, as well as the sing. and pl.,] applied to a woman, (JK, A,) A great deceiver, or very deceitful; (JK, * S, A, L, Msb, * K;) wicked and deceitful; a mischief-maker; (S, * A, * L, K, * TA;) deceitful, guileful, artful, crafty, or cunning; syn. مَكَّارٌ. (Ham p. 537, in explanation of the first and second.) -A2- Also the first of these words, A long, elevated tract (حَبْل, in some copies of the K erroneously written جبل, TA) of sand, cleaving to the ground. (K, TA.) ― -b2- And A plain, or soft, tract, between two rugged tracts, in which (i. e. in the former of which) are truffles. (AA, K.)

خُبٌّ
خُبٌّ خب : see خَبٌّ. -A2- See also خِبَّةٌ. Hence ثَوْبٌ أَخْبَابٌ: see, again, خِبَّةٌ. ― -b2- أَخْبَابُ الفَحِثِ The حَوَايَا [or winding guts, or intestines into which the food passes from the stomach]: (K:) thus used in the pl. form, as though pl. of خُبٌّ. (TA.) -A3- Also The bark (لِحَآء) of a tree. (JK, K.) -A4- And Low, or depressed, land: (JK, K:) pl. [of pauc.] أَخْبَابٌ and [of mult.] خُبُوبٌ. (TA.)

خِبٌّ
خِبٌّ خب Deceit; (JK, Msb, K;) wickedness; dishonesty, or dissimulation; (K, TA;) mischiefmaking; as also ↓ خَبَبٌ: (TA:) guile, art, craft, or cunning. (Ham p. 537.) -A2- See also خَبٌّ. -A3- (tropical:) A rising, or state of agitation and commotion, of the sea; (JK, K, TA;) as also ↓ خِبَابٌ. (IAar, K.)

خَبَّةٌ
خَبَّةٌ خب خبه خبة : see خِبَّةٌ.

خُبَّةٌ
خُبَّةٌ خب خبه خبة : see خِبَّةٌ and خَبِيبَةٌ. ― -b2- Also A place where water collects and remains or stagnates, (AA, K, TA,) and around which grow herbs, or leguminous plants: (TA:) a tract of land neither fruitful nor unfruitful, between two other tracts of land; pl. خُبَبٌ: (AHn:) a tract of land between that which abounds with herbage and that which is unproductive: (Ru-beh:) a narrow tract of soft land abounding with herbage, not rugged nor plain, but inclining to be plain; (ISh;) but ADk disapproves of this explanation: (TA:) or a tract producing herbage between two long and elevated tracts of sand; as also ↓ خَبِيبَةٌ: (Ibn-Nujeym:) and, accord. to AA, also pasture, or herbage. (TA.) Also, or ↓ مَخَبَّةٌ, (accord. to different copies of the K, or both, TA,) and ↓ خَبِيبَةٌ, The bottom (بَطْن) of a valley. (K.)

خِبَّةٌ
خِبَّةٌ خب خبه خبة and ↓ خُبَّةٌ and ↓ خَبَّةٌ A narrow tract, or streak, of sand; [in one copy of the A, I find خِبَّةٌ and خَبِيبَةٌ thus explained; but in another, ↓ مَخَبَّةٌ is written in the place of the former of these two words;] or of clouds; (S, K;) as also ↓ خَبِيبَةٌ: (As:) or, of sand, what resembles a فَالِق [or depressed tract between two hills], except in its being wider and more spreading, and not having abrupt sides; so says AHn in explaining خبّة [thus in the TA] and ↓ خَبِيبَةٌ: (TA:) or all three signify a piece of rag like a fillet; as also ↓ خَبِيبَةٌ (S, K) and ↓ خُبٌّ: (Lh:) or the last two (خبيبة and خبّ) signify a piece of rag from a garment, with which one binds his arm or hand. (JK, TA.) [Hence,) ↓ ثَوْبٌ أَخْبَابٌ, (Lh, K,) [like أَهْبَابٌ,] and ثوب خِبَبٌ, (Lh, JK, K,) like هِبَبٌ, (JK,) and ↓ ثوب خَبَائِبُ, like هَبَائِبُ; (S;) [the latter word in the first of these phrases being pl. of خُبٌّ; that in the second, pl. of خِبّةٌ; and that in the third, pl. of خَبِيبَةٌ;] A garment, or piece of cloth, rent in pieces, ragged, or tattered. (Lh, JK, S, K.) [See also خَبِيبَةٌ, below.] It is also said that the خِبَّة of a garment, or piece of cloth, is [A portion thereof] like the طُرَّة [q. v.]: and accord. to Sh, the خُبَّة thereof is its طُرَّة. (TA.) And خبّة [so in the TA] signifies A piece of rag which a woman wears, covering her head with it: erroneously written by Lth حنّة. (Az, TA.) ― -b2- Also, i. e. خِبَّةٌ and its two vars., and ↓ خَبِيبَةٌ, of which the pl. is خَبَائِبُ, A streak of the flesh appearing in the skin, occasioned by the loss of flesh. (TA.)

خَبَبٌ
خَبَبٌ خبب : see خِبٌّ. -A2- Also A kind of run, (S, Mgh, Msb, K,) with wide steps, but falling short of that termed عَنَقٌ; (Mgh, Msb;) i. e. a quick pace: (TA:) or a certain pace which is not quick: (Har p. 157:) or i. q. رَمَلٌ [q. v.]: or a pace of a horse, (K,) and of a camel, (TA,) in which he remores both his right legs together and both his left legs together; i. e. an amble: (K, TA:) or in which a horse rests on his right and left fore legs alternately, (يُرَاوِحُ بَيْنَ يَدَيْهِ, S, K, TA,) and in like manner on his kind legs: (S, TA: [app., as thus explained in the S and TA, meaning the same as the explanation next before it:] and (accord. to some, TA) quickness. (K.)

خِبَابٌ
خِبَابٌ خباب : see خِبٌّ.

خَبِيبٌ
خَبِيبٌ خبيب A trench, or furrow, (خَدٌّ,) in the ground. (K.)

خَبِيبَةٌ
خَبِيبَةٌ خبيب خبيبه خبيبة , and its pl. خَبَائِبُ: see خِبَّةٌ, in five places. It is also said to signify A fillet, or bandage. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) A long strip, or slice, of flesh, or flesh-meat; (JK, S, K;) and so ↓ خُبَّةٌ; (A, TA;) pl. of the former as above: (JK:) or any compact and long portion of flesh: any such portion is also termed خَصِيلَةٌ: either in the arm or elsewhere: (AO, TA:) or a [portion such as is termed] خصيلة thereof, intermixed with [sinews, or tendons, such as are termed] عَقَب. (TA.) And خَبَائِبُ المَتْنَيْنِ The flesh of the two corresponding portions extending along the two sides of the backbone. (TA.) [Hence,] لَحْمُهُ خَبَائِبُ His flesh is dissundered, or cut in pieces. (TA.) ― -b3- See also خُبَّةٌ, in two places. ― -b4- Also The wool of a ثَنِىّ [or sheep in its third year]; (S, L;) which is better than that termed عَقِيقَة, i. e. the wool of a جَذَع [or sheep in or before its second year], and cleaner, and more abundant: (ISk, S:) so accord. to most of the leading lexicologists; though said in the K to be a mistake of J, for جَنِيبَةٌ. (TA.)

خَبْخَبَةٌ
خَبْخَبَةٌ خبخبه خبخبة [by rule an inf. n. of R. Q. 1:] Laxness, flaccidity, or flabbiness; and a state of commotion, moving to and fro, quivering, or the like: (S:) or laxness, flaccidity, or flabbiness, of a thing in a state of commotion, moving to and fro, quivering, or the like; (TA;) as also ↓ خَبْخَابٌ. (JK, K, TA.) [See also R. Q. 2.]

خَبْخَابٌ
خَبْخَابٌ خبخاب : see what next precedes.

خَابٌّ
خَابٌّ خاب , (S, K, TA,) in one copy of the K خَابَّةٌ, [as in the CK,] but the former is the more correct, (TA,) Relationship; (S, K;) and affinity, syn. صِهْرٌ: (S:) pl. خَوَابُّ. (S, K.) You say, لِى مِنْ فُلَانٍ خَوَابُّ [I have ties of relationship, or affinity, to such a one]. (S.)

مَخَبَّةٌ
مَخَبَّةٌ مخبه مخبة : see خُبَّةٌ: -A2- and see also خِبَّةٌ.

مُخَابٌّ
مُخَابٌّ مخاب , as though from ↓ خَابَّ, One who acts treacherously towards another, and takes him unawares. (TA.)

##### Türkçe

خَبَّ
1 **خَبَّ** خب , (A, L, K,) ikinci şahıs **خَبِبْتَ**, **عَلِمْتَ** gibi, muzâri‘ **يَخَبُّ**, mastar ismi **خِبٌّ**; (S, L, K; *) yahut **خَبَّ**, [ikinci şahıs **خَبَبْتَ**,] muzâri‘ **يَخُبُّ**, **يَقْتُلُ** gibi, mastar ismi **خَبٌّ**; (Msb; [onda **خِبٌّ** basit bir isim sayılmıştır; fakat ben bunun doğruluğundan ve fiilin **قَتَلَ** gibi olmasından şüphe ederim;]) O (bir adam) hilekâr oldu veya hilekârlaştı, (Msb, K, TA,) kötü oldu, dürüst olmayan oldu, yahut iki yüzlü/dissimüle eden oldu, (K, TA,) ve fesat çıkaran oldu: (TA:) [yahut] o, büyük bir aldatıcı oldu yahut çok hilekâr oldu, (S, A, L, K, TA,) kötü ve hilekâr, ve fesat çıkaran. (S, * A, * L, TA.) [K ve TA’da, “o büyük bir aldatıcı oldu yahut çok hilekâr oldu” mânasında **خَبَّ**’ın ne muzâri‘i ne mastar ismi belirtilmiştir; ne de mâzînin ikinci şahsı ki muzâri‘in kalıbını gösterir.] ― -b2- [Bundan, görünüşe göre,] **خَبَّ** ayrıca şu mânaya gelir: Cimrilik saikiyle [yoldan geçenlerin misafirlik talebinden kaçınmak için, böylece onları aldatarak] yeri bilinmesin diye, alçak bir yer parçasına indi ve orada kaldı. (K, TA.) ― -b3- Ve sahip olduğu şeyi inkâr etti yahut vermeyi reddetti. (K.) -A2- **خَبَّ**, (S, A, K,) muzâri‘ **يُخُبُّ**, damme ile, (S, A,) bu sınıftan [**فَعَلَ** vezninden] lâzım bir fiilin genel kaideye göre kesra ile olması gerekirken ondan saparak, (MF,) mastar ismi **خَبٌّ** (S, K) ve **خَبَبٌ** ve **خَبِيبٌ**, (S, A, K,) Aşağıda açıklanacağı üzere **خَبَبٌ** ile ifade edilen yürüyüş/koşuş tarzıyla gitti; ata dair söylenir; (S, A, K;) ve ayrıca ↓ **اختبّ**: (Th, K:) ve aynı şekilde insana dair de söylenir. (TA.) Sen dersin ki, جَاؤُوا تَخُبُّ بِهِمُ الدَّوَابُّ [Onlar geldiler; binek hayvanları onları **خَبَبٌ** denilen yürüyüş/koşuş tarzıyla götürerek]. (A.) Ve **خَبَّ فِى الأَمْرِ**, muzâri‘ **خَبُ٣َ** , mastar ismi **خَبَبٌ**, İşe başlamada acele etti. (Msb.) ― -b2- [Bundan,] **خَبَّ**, (muzâri‘ **يَخُبُّ**, TA, [mastar ismi **خَبٌّ**,]) deniz hakkında söylenir, (mecaz:) Çalkalandı yahut çalkantı hâlinde oldu; (T, S, A, K, TA;) dalgalar birbirine çarparken ve rüzgârlar dönerken; (T, A, TA;) bunun belirli bir vakitte böyle olması, gemilerin emniyet için kıyıya yöneldiği yahut demir attığı zamandır. (T, TA.) Sen dersin ki, أَصَابَهُمُ الخَبُّ (mecaz:) Rüzgârların dönmesiyle birlikte denizin çalkantısı yahut çalkalanması onlara isabet etti: (T, A, TA:) yahut اصابهم **خَبٌّ**, yani **خَبَّ بِهِمُ البَحْرُ** (mecaz:) Deniz onlarla çalkalandı yahut çalkantı hâlinde oldu. (S, TA.) ― -b3- Ayrıca toz hakkında söylenir, (mecaz:) Yüksekçe yükseldi: (JK, TA:) ve (mecaz:) sürüklenip gitti. (TA.) ― -b4- Ve bir bitki yahut ot hakkında söylenir, (mecaz:) Uzadı. (JK, S, A, K.)

خبّب
2 **خبّب** خبب , (JK, S, A, K,) mastar ismi **تَخْبِيبٌ**, (JK, TA,) Başkasını aldattı; (S, K;) yani başkasının delikanlısını yahut kölesini: (S:) yahut çokça/büyük ölçüde aldattı: (Har p. 591:) ve başkasını bozdu; (JK, A, TA;) yani başkasının erkek yahut kadın kölesini. (TA.) Sen dersin ki, **خبّب** عَلَيْهِ صَدِيقَهُ, (Aboo-Bekr, TA,) ve عَبْدَهُ, ve حَلِيلَتَهُ, (A,) Onun dostunu, (Aboo-Bekr,) ve erkek kölesini, ve karısını, (A,) ona karşı bozdu ve ona karşı soğuttu/itaatsiz kıldı. (Aboo-Bekr, A.) -A2- Kolunu yahut elini bir **خِبَّة** ile bağladı; yani bir şerit gibi bez parçasıyla. (A, TA.) -A3- O (kişinin eti) zayıfladı; öyle ki deride çizgiler belirdi. (TA.) -A4- Ayrıca bkz. R. Q. 1.

خابّ
3 **خابّ** خاب : bkz. **مُخَابٌّ**. [Görünüşe göre **خابّهُ**, eğer kullanılırsa, “ona karşı hainlik etti ve onu gafil avladı” mânasına gelir.] ― -b2- Ve [mastar ismi] **مُخَابَّةٌ** şu mânaya gelir: Ağır olmak yahut gevşek olmak ve bir şeyden geri durmak. (JK.)

اخبّ
4 **اخبّ** أخاب أخب اخب خاب خب خبا Bir atı, aşağıda açıklanacağı üzere **خَبَبٌ** ile ifade edilen yürüyüş/koşuş tarzıyla yürüttü. (S, A, K.)

اختبّ
8 **اختبّ** أختب اختب ٱختب : bkz. 1. -A2- **اختبّ** مِنْ ثَوْبِه **خُبَّةً**, (S,) yahut, **خِبَّةً**, ve **اختبّ** ثَوْبَهُ, (JK,) Elbisesinden bir şerit gibi bez parçası çıkardı [yahut, görünüşe göre, kopardı]. (S.)

خَبْخَبَ
R. Q. 1 **خَبْخَبَ** خبخب O (bir adam, TA) haince davrandı; vefasızca, sadakatsizce, yahut hıyanetle davrandı. (K.) -A2- Karnında gevşek oldu yahut gevşedi; sarkık/gevşek oldu. (K.) [Aşağıda **خَبْخَبَةً**’ye de bkz.; ve R. Q. 2’ye bkz.] -A3- **خَبْخَبَ عَنِ الظَّهِيرَةِ** Öğle sıcağı yatışıncaya ve hava serinleyinceye kadar kaldı: (K:) yahut ibare **خَبْخَبَ عَنْهُ مِنَ الظَّهِيرَةِ**’dir. (TA.) [Öğle namazlarının geciktirilmesine dair bir rivayette,] **خَبْخِبُوا عَنْكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ**, (S,) yahut فِى الظَّهِيرَةِ, (JK, [fakat birincisi daha muhtemelen doğru ibaredir,]) Öğle sıcağı yatışıncaya ve hava serin oluncaya kadar kalınız: (JK, S:) aslında ↓ **خَبَّبُوا**’dur ve ayırt etmek maksadıyla ondan değiştirilmiştir: (S bu maddede:) yahut aslında **بَخْبِخُوا** idi. (S, بخ maddesinde.)

تَخَبْخَبَ
R. Q. 2 **تَخَبْخَبَ** تخبخب O, gevşek oldu yahut gevşedi; sarkık/gevşek oldu: çalkantı hâlinde, ileri geri hareket eden, titreyen yahut benzeri durumda olan bir şey hakkında söylenir. (K.) [Aşağıda **خَبْخَبَةٌ**’ye de bkz.; ve R. Q. 1’e bkz.] ― -b2- O, doyduktan sonra [karnında] boşaldı. (JK.) Ve جَآءَ يَتَخَبْخَبُ Aç olarak geldi. (JK.) ― -b3- **تَخَبْخَبَ لَحْمُهُ**, (JK,) yahut بَدَنُهُ, (K,) Şişman olduktan sonra zayıfladı, (JK, K, TA,) öyle ki incik kısmı gevşek/sarkık oldu, (TA,) ve ondan [hareket ettiğinde] bir ses çıktığı işitildi, (JK, TA,) zayıflığından dolayı. (TA.) ― -b4- **تَخَبْخَبَ الحَرُّ** Sıcak, şiddetinde biraz yatıştı yahut hafifledi. (K, TA.)

خَبٌّ
**خَبٌّ** خب (JK, S, A, L, Msb, K) [Msb’de aslının bir mastar ismi olduğu söylenir] ve ↓ **خِبٌّ** (S, L, K) [çoğu otoriteye göre aslında bir mastar ismi] ve ↓ **خُبٌّ**, (MF,) bir adama sıfat olarak, (S, A, L, Msb,) müennesi **خَبَّةٌ**, [bu, **خَبٌّ**’ün aslının mastar ismi olduğu iddiasını şüpheli kılar; çünkü öyle olsaydı genel kaideye göre müzekker ve müennes, tekil ve çoğul aynı olurdu,] bir kadına sıfat olarak, (JK, A,) Büyük bir aldatıcı yahut çok hilekâr; (JK, * S, A, L, Msb, * K;) kötü ve hilekâr; fesat çıkaran; (S, * A, * L, K, * TA;) hilekâr, düzenbaz, sanatkârane, kurnaz, yahut açıkgöz; eş anlamlısı **مَكَّارٌ**. (Ham p. 537, birinci ve ikincinin açıklamasında.) -A2- Ayrıca bu kelimelerin birincisi: Yere yapışık, uzun, yükseltili bir kum şeridi (K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla **جبل** yazılmıştır, TA; doğrusu **حَبْل**) . (K, TA.) ― -b2- Ve iki engebeli yer parçası arasında, içinde (yani birincisinde) keme bulunan, düz yahut yumuşak bir yer parçası. (AA, K.)

خُبٌّ
**خُبٌّ** خب : bkz. **خَبٌّ**. -A2- Ayrıca bkz. **خِبَّةٌ**. Buradan **ثَوْبٌ أَخْبَابٌ**: yine bkz. **خِبَّةٌ**. ― -b2- **أَخْبَابُ الفَحِثِ** **حَوَايَا** [yahut kıvrımlı bağırsaklar; yahut midenin içinden yemeğin geçtiği bağırsaklar]: (K:) çoğul kalıbında böyle kullanılır; sanki **خُبٌّ**’ün çoğuluymuş gibi. (TA.) -A3- Ayrıca bir ağacın kabuğu (**لِحَآء**). (JK, K.) -A4- Ve alçak yahut çukur arazi: (JK, K:) azlık çoğulu **أَخْبَابٌ** ve çokluk çoğulu **خُبُوبٌ**. (TA.)

خِبٌّ
**خِبٌّ** خب Hile; (JK, Msb, K;) kötülük; dürüst olmama, yahut iki yüzlülük/dissimülasyon; (K, TA;) fesat çıkarma; ve ayrıca ↓ **خَبَبٌ**: (TA:) düzen, sanat, kurnazlık, yahut açıkgözlük. (Ham p. 537.) -A2- Ayrıca bkz. **خَبٌّ**. -A3- (mecaz:) Denizin kabarması yahut çalkantı ve kargaşa hâli; (JK, K, TA;) ve ayrıca ↓ **خِبَابٌ**. (IAar, K.)

خَبَّةٌ
**خَبَّةٌ** خب خبه خبة : bkz. **خِبَّةٌ**.

خُبَّةٌ
**خُبَّةٌ** خب خبه خبة : bkz. **خِبَّةٌ** ve **خَبِيبَةٌ**. ― -b2- Ayrıca suyun toplandığı ve kaldığı yahut durgunlaştığı yer, (AA, K, TA,) ve çevresinde otlar yahut baklagil türü bitkiler biter: (TA:) iki başka arazi parçası arasında, ne verimli ne verimsiz bir arazi parçası; çoğulu **خُبَبٌ**: (AHn:) otça zengin olan ile verimsiz olan arasında bir arazi parçası: (Ru-beh:) engebeli de düz de olmayan, fakat düze meyleden; otça zengin, yumuşak dar bir arazi parçası; (ISh;) fakat ADk bu açıklamayı uygun görmez: (TA:) yahut iki uzun ve yükseltili kum şeridi arasında ot bitiren bir arazi parçası; ve ayrıca ↓ **خَبِيبَةٌ**: (Ibn-Nujeym:) ve AA’ya göre ayrıca mera yahut ot. (TA.) Ayrıca, yahut ↓ **مَخَبَّةٌ**, (K’nın farklı nüshalarına göre, yahut ikisi birden, TA,) ve ↓ **خَبِيبَةٌ**, Bir vadinin dibi (**بَطْن**). (K.)

خِبَّةٌ
**خِبَّةٌ** خب خبه خبة ve ↓ **خُبَّةٌ** ve ↓ **خَبَّةٌ** Dar bir kum şeridi yahut çizgisi; [A’nın bir nüshasında **خِبَّةٌ** ve **خَبِيبَةٌ** böyle açıklanmış buluyorum; fakat başka birinde, bu iki kelimeden birincisinin yerinde ↓ **مَخَبَّةٌ** yazılıdır;] yahut bulutlardan; (S, K;) ve ayrıca ↓ **خَبِيبَةٌ**: (As:) yahut kumdan, bir **فَالِق**’e benzeyen şey; ancak daha geniş ve daha yaygın olması ve dik yanlarının bulunmaması bakımından; AHn, TA’da böyle yazıldığı üzere **خبّة** ve ↓ **خَبِيبَةٌ**’yi açıklarken bunu söyler: (TA:) yahut bu üçünün hepsi, bir şerit gibi bez parçası mânasınadır; ve ayrıca ↓ **خَبِيبَةٌ** (S, K) ve ↓ **خُبٌّ**: (Lh:) yahut son ikisi (**خبيبة** ve **خبّ**) elbiseden bir bez parçası mânasınadır; kişi onunla kolunu yahut elini bağlar. (JK, TA.) [Buradan,) ↓ **ثَوْبٌ أَخْبَابٌ**, (Lh, K,) [**أَهْبَابٌ** gibi,] ve ثوب **خِبَبٌ**, (Lh, JK, K,) **هِبَبٌ** gibi, (JK,) ve ↓ ثوب **خَبَائِبُ**, **هَبَائِبُ** gibi; (S;) [birinci ibaredeki son kelime **خُبٌّ**’ün çoğuludur; ikincideki **خِبّةٌ**’nin çoğulu; üçüncüdeki **خَبِيبَةٌ**’nin çoğulu;] Parça parça yırtılmış, paçavra, yahut lime lime olmuş bir elbise yahut bez parçası. (Lh, JK, S, K.) [Aşağıda **خَبِيبَةٌ**’ye de bkz.] Ayrıca denilmiştir ki bir elbisenin yahut bez parçasının **خِبَّة**’si, **طُرَّة** gibi [ondan bir parça]dır: ve Sh’ye göre onun **خُبَّة**’si, onun **طُرَّة**’sidir. (TA.) Ve خبّة [TA’da böyle] şu mânaya gelir: Bir kadının başını onunla örterek giydiği bez parçası: Lth tarafından yanlışlıkla **حنّة** yazılmıştır. (Az, TA.) ― -b2- Ayrıca, yani **خِبَّةٌ** ve onun iki varyantı, ve ↓ **خَبِيبَةٌ**, ki bunun çoğulu **خَبَائِبُ**’dir: Etin kaybından dolayı deride görünen et çizgisi. (TA.)

خَبَبٌ
**خَبَبٌ** خبب : bkz. **خِبٌّ**. -A2- Ayrıca geniş adımlı, fakat **عَنَقٌ** denilenden aşağı kalan bir tür koşu; (S, Mgh, Msb, K,) yani hızlı yürüyüş: (TA:) yahut hızlı olmayan belirli bir yürüyüş: (Har p. 157:) yahut **رَمَلٌ** ile aynı mânada: yahut bir atın yürüyüşü, (K,) ve bir deveninki, (TA,) ki onda sağ iki ayağını birlikte ve sol iki ayağını birlikte hareket ettirir; yani amble: (K, TA:) yahut bir atın sağ ve sol ön ayakları arasında dönüşümlü olarak dayanması, (**يُرَاوِحُ بَيْنَ يَدَيْهِ**, S, K, TA,) ve aynı şekilde arka ayaklarında: (S, TA: [görünüşe göre S ve TA’da böyle açıklanınca, bir önceki açıklamayla aynı mânaya gelir:] ve (bazılarına göre, TA) sürat. (K.)

خِبَابٌ
**خِبَابٌ** خباب : bkz. **خِبٌّ**.

خَبِيبٌ
**خَبِيبٌ** خبيب Yerde bir hendek yahut yarık (**خَدٌّ**). (K.)

خَبِيبَةٌ
**خَبِيبَةٌ** خبيب خبيبه خبيبة , ve onun çoğulu **خَبَائِبُ**: beş yerde **خِبَّةٌ**’ye bkz. Ayrıca bir şerit, yahut sargı mânasına geldiği de söylenmiştir. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Etin yahut et parçasının uzun bir şeridi yahut dilimi; (JK, S, K;) ve aynı şekilde ↓ **خُبَّةٌ**; (A, TA;) birincinin çoğulu yukarıdaki gibidir: (JK:) yahut etten her sıkı ve uzun parça: böyle her parça ayrıca **خَصِيلَةٌ** diye de adlandırılır: ister kolda ister başka yerde: (AO, TA:) yahut ondan, **عَقَب** ile karışık bir **خصيلة** [türü] parça. (TA.) Ve **خَبَائِبُ المَتْنَيْنِ** Omurganın iki yanı boyunca uzanan iki karşılıklı kısmın eti. (TA.) [Buradan,] لَحْمُهُ **خَبَائِبُ** Onun eti ayrılmıştır yahut parça parça kesilmiştir. (TA.) ― -b3- İki yerde **خُبَّةٌ**’ye de bkz. ― -b4- Ayrıca bir **ثَنِىّ**’nin [üçüncü yılındaki koyunun] yünü; (S, L;) bu, **عَقِيقَة** denilenden daha iyidir; yani bir **جَذَع**’ın [ikinci yılında yahut öncesindeki koyunun] yününden; ve daha temizdir ve daha boldur: (ISk, S:) önde gelen lugatçıların çoğuna göre böyledir; her ne kadar K’da bunun J’nin hatası olduğu, doğrusu **جَنِيبَةٌ** olduğu söylenmişse de. (TA.)

خَبْخَبَةٌ
**خَبْخَبَةٌ** خبخبه خبخبة [kaide gereği R. Q. 1’in mastar ismidir:] Gevşeklik, sarkıklık, yahut yumuşaklık; ve çalkantı hâli, ileri geri hareket etme, titreme, yahut benzeri: (S:) yahut çalkantı hâlinde, ileri geri hareket eden, titreyen yahut benzeri durumda olan bir şeyin gevşekliği, sarkıklığı, yahut yumuşaklığı; (TA;) ve ayrıca ↓ **خَبْخَابٌ**. (JK, K, TA.) [R. Q. 2’ye de bkz.]

خَبْخَابٌ
**خَبْخَابٌ** خبخاب : bir öncekinin açıklamasına bkz.

خَابٌّ
**خَابٌّ** خاب , (S, K, TA,) K’nın bir nüshasında **خَابَّةٌ**, [CK’de olduğu gibi,] fakat birincisi daha doğrudur, (TA,) Akrabalık; (S, K;) ve sıhrî hısımlık, eş anlamlısı **صِهْرٌ**: (S:) çoğulu **خَوَابُّ**. (S, K.) Sen dersin ki, لِى مِنْ فُلَانٍ **خَوَابُّ** [Benim falancayla akrabalık yahut sıhrî hısımlık bağlarım vardır]. (S.)

مَخَبَّةٌ
**مَخَبَّةٌ** مخبه مخبة : bkz. **خُبَّةٌ**: -A2- ve ayrıca bkz. **خِبَّةٌ**.

مُخَابٌّ
**مُخَابٌّ** مخاب , sanki ↓ **خَابَّ**’dan, Başkasına karşı hainlik eden ve onu gafil avlayan kimse. (TA.)
