# ختع (خ-ت-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ت - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء والتاء
)خ ت ع مستعمل فقط( ختع: الخُتُوعُ: رُكُوبُ الظُّلْمَةِ والمُضِيُّ فيها على القَصْدِ باللَّيْلِ كما يَخْتَعُ الدَّليلُ بالقومِ تحت اللَّيل، قال رؤبة:
أَعْيَت أدِلاَّءَ الفَلاةِ الخُتَّعا
والخَتْعَة: النَّمِرَةُ الأُنْثي. والخَتيعَةُ: شيء يُتَّخذُ من الأدَم يُغَشَّي بها الإبْهامُ لِرَمْيِ السهام.

##### Türkçe

باب العين و الخاء والتاء
(**خ ت ع** sadece kullanılmıştır) **ختع**: **الخُتُوعُ**: gecede, **الدَّليلُ**’in kavimle gece altında **يَخْتَعُ** ettiği gibi, geceleyin kasıt üzere karanlığa binmek ve onun içinde yürümektir; Rü’be dedi ki:
أَعْيَت أدِلاَّءَ الفَلاةِ الخُتَّعا
Ve **الخَتْعَة**: dişi pars. Ve **الخَتيعَةُ**: okları atmak için başparmağın onunla örtüldüğü, deriden yapılan bir şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَتَعَ في الأرض، أي ذهب. يقال: خَتَعَ الدليلُ بالقوم خُتوعاً، أي سار بهم في الظُلْمة. ودليلٌ خُتَعٌ، وهو الماهر بالدَلالَةِ. والخَوْتَعُ مثله. والخَوْتَعُ أيضاً: ولد الأرنب. والخَتيعَةُ: جُلَيْدَةٌ يجعلها الرامي في إبهامه.

##### Türkçe

**خَتَعَ** yerde: yani gitti. Denir ki: **خَتَعَ** kılavuz kavimle **خُتوعاً**; yani onlarla karanlıkta yürüdü. Ve **دليلٌ خُتَعٌ**: o, kılavuzlukta mahir olandır. Ve **الخَوْتَعُ** onun gibidir. Ve **الخَوْتَعُ** ayrıca: tavşanın yavrusu. Ve **الخَتيعَةُ**: okçunun başparmağına koyduğu bir deri parçası.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والخاء مع التاء
ختع
استعمل من وجوهه :
ختع : أبو عبيد عن الأصمعيّ : دَليلٌ خُتَعٌ ، وهو الماهر بالدّلالة .
وقال الليث : يقال ختع يختع خُتوعاً ، وهو ركوبُ الظُّلمة والمضيّ على القصد بالليل كما يفعل الدليلُ بالقوم . قال رؤبة :
أعيَتْ إدلاَّءَ الفلاة الخُتَّعا
قال : والخُتْعة : النَّمِرة الأنثى . والخَتيعة : تتخذ من أَدمٍ يغشَّى بها الإبهام لرمي السِّهام .
قلت : وقال ابن شميل مثله في الخَتِيعَة .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الخِتاع : الدَّستبانات .
وقال شمر : يقال رجل خُتَعة وخُتَع ، وهو السريع المشي الدَّليلُ . تقول : وجدته خُتَعَ لا سُكَعَ ، أي لا يتحيّر . والخَوتع : الدليل أيضاً . وأنشد :
بها يَضِلُّ الخَوتعُ المشهَّرُ
والخَوتع : الذُّباب الأزرق ذبابُ العُشْب .
ومن أمثالهم : ( هو أشأم من خَوتعةَ ) ،
وكان رجلاً من بني غُفَيلةَ بن قاسط مشئوماً . رواه أبو عبيدٍ عن ابن الكلبيّ .

##### Türkçe

باب العين والخاء مع التاء
**ختع**
Kullanılmıştır, vecihlerinden:
**ختع**: Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: **دَليلٌ خُتَعٌ**; o, delâlette mahir olandır.
Leys dedi: Denir: **ختع يختع خُتوعاً**; o, karanlığa binmek ve geceleyin kasda üzere yürümektir; kavimle kılavuzun yaptığı gibi. Rüʾbe dedi:
أعيَتْ إدلاَّءَ الفلاة الخُتَّعا
Dedi: ve **الخُتْعة**: dişi **النَّمِرة**’dir. Ve **الخَتيعة**: okları atmak için başparmağın üzerine örtülen, **أَدمٍ**’den edinilir.
Dedim: İbn Şümeyl de **الخَتِيعَة** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti, dedi: **الخِتاع**: **الدَّستبانات**’dır.
Şemmer dedi: Denir: adam **خُتَعة** ve **خُتَع**; o, hızlı yürüyen, kılavuzdur. Dersin: Onu **خُتَعَ لا سُكَعَ** buldum; yani şaşırmaz. Ve **الخَوتع**: kılavuz da. İnşâd etti:
بها يَضِلُّ الخَوتعُ المشهَّرُ
Ve **الخَوتع**: mavi sinek, ot sineği **ذبابُ العُشْب**’tir.
Onların mesellerindendir: (O, **خَوتعةَ**’dan daha uğursuzdur),
ve o, Benî Ğufeyle b. Kâsıt’tan uğursuz bir adam idi. Ebû Ubeyd, İbnü’l-Kelbî’den rivayet etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والتاء وما يثلثهما)
  (ختر)  الخاء والتاء والراء أصلٌ يدلُّ على تَوانٍ وفُتُورٍ. يقال تَخَتَّرَ الرجلُ في مِشيته، وذلك أن يَمشي مِشْية الكَسْلان. ومن الباب الخَتْر، وهو الغَدْر، وذلك أنّه إذا خَتَر فقد قعَد عن الوفاء. والخَتَّار: الغَدَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
  (ختع)  الخاء والتاء والعين أصلٌ واحد يدلُّ على الهجوم والدّخولِ فيما يَغِيب الداخلُ فيه. فيقول خَتَع الرجل خُتُوعاً، إذا ركب الظُّلْمة.
  ومن الباب الخَيْتَعَة: قطعةٌ مِن أدمٍ يلُفُّها الرَّامِي على يده عند الرَّمي.
  ويُحمَل على ذلك، فيقال للنَّمِرة الأنثى الخَتْعَة؛ وذلك لجُرأتها وإقدامها. وقال العجّاجُ([1]) في الدليل الذي ذكرناه:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (ختل)  الخاء والتاء واللام أُصَيل فيه كلمةٌ واحدة، وهي الخَتْل، قال قومٌ: هو الخَدْع. وكان الخليل يقول: تخاتَلَ عن غَفْلةٍ.
  (ختن)  الخاء والتاء والنون كلمتان: إحداهما خَتْن الغُلام الذي يُعْذَر. والخِتان: موضع القَطْع من الذَّكَر([3]).والكلمة الأُخرى الخَتَن، وهو الصِّهر، وهو الذي يتزوَّج في القوم.
  (ختم)  الخاء والتاء والميم أصلٌ واحد، وهو بُلوغ آخِرِ الشّيء. يقال خَتَمْتُ العَمَل، وخَتم القارئ السُّورة. فأمَّا الخَتْم، وهو الطَّبع على الشَّيء، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنّ الطَّبْع على الشيءِ لا يكون إلاّ بعد بلوغ آخِرِه، في الأحراز. والخاتَم مشتقٌّ منه؛ لأنّ به يُختَم. ويقال الخاتِمُ، والخاتام، والخَيْتام. قال:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  والنبي صلى الله عليه وسلم خاتَِمُ الأنبياء؛ لأنّه آخِرُهم. وخِتام كلِّ مشروبٍ: آخِرُه. قال الله تعالى: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]، أي إنّ آخرَ ما يجِدونه منه عند شُربهم إياه رائِحَةُ المسك.
  (ختا)  الخاء والتاء والحرف المعتل والمهموز ليس أصلاً، وربّما قالوا: اختَتَأْتُ له اختِتاءً، إذا ختلْتَه([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا. والصواب أنه "رؤبة". وقصيدة البيت في ديوانه 87-93.
([2]) ديوان رؤبة 89 واللسان (ختع) حيث نسب البيت إلى رؤبة.
([3]) هذا مذهب من يخصص الختان للذكور، والخفض للإناث. ومن جعل الختان لهما زاد: "وموضع القطع من نواة الجارية".
([4]) ويروى: "خيتامي" كما في اللسان. وقبله: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) في الأصل: "إذا أختلت"، صوابه من المجمل واللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **التاء** ve onları üçleyen şey)
  (**ختر**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الراء**; gevşeklik ve durgunluğa delâlet eden bir asıldır. Denir: adam yürüyüşünde **تَخَتَّرَ**; bu, tembelin yürüyüşü gibi yürümesidir. Babdan **الخَتْر** vardır; o, hainliktir; çünkü o **خَتَر** ettiği vakit vefadan oturup kalmıştır. Ve **الخَتَّار**: hain. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ **خَتَّارٍ** كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
  (**ختع**)  **الخاء** ve **التاء** ve **العين**; içeri girenin içinde kaybolduğu şeye hücum ve içine girmeye delâlet eden tek bir asıldır. Denir: adam **خَتَع** eder, **خُتُوعاً**; karanlığa bindiği zaman.
  Babdan **الخَيْتَعَة**: atıcının atış esnasında elinin üzerine sardığı deriden bir parçadır.
  Buna hamledilir; dişi kaplana **الخَتْعَة** denir; bu, onun cüreti ve atılganlığı sebebiyledir. Ve **العجّاجُ**([1]) zikrettiğimiz delil hakkında dedi:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة **الخُتَّعَا**([2]) *
  (**ختل**)  **الخاء** ve **التاء** ve **اللام**; onda tek bir kelime asıl kılınmıştır; o da **الخَتْل**’dir. Bir kavim dedi: o, aldatmadır. Ve **الخليل** derdi: gafletten **تخاتَلَ** etti.
  (**ختن**)  **الخاء** ve **التاء** ve **النون** iki kelimedir: ikisinden biri, sünnet edilen oğlanın **خَتْن**’idir. Ve **الخِتان**: erkeklik uzvundan kesme yeridir([3]). Diğer kelime ise **الخَتَن**’dir; o, damattır; o da kavim içinde evlenen kimsedir.
  (**ختم**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الميم**; tek bir asıldır; o da bir şeyin sonuna ulaşmaktır. Denir: işi **خَتَمْتُ**; ve okuyucu sûreyi **خَتم** etti. Amma **الخَتْم**; o, bir şey üzerine mühür basmaktır; bu da babdandır; çünkü bir şey üzerine mühür basmak ancak onun sonuna ulaştıktan sonra olur, muhafazalarda. Ve **الخاتَم** ondan türemiştir; çünkü onunla mühürlenir. Ve denir: **الخاتِمُ** ve **الخاتام** ve **الخَيْتام**. Dedi:
  * أخذْتِ **خاتامِي** بغيرِ حَقِّ([4]) *
  Ve peygamber صلى الله عليه وسلم peygamberlerin **خاتَِمُ**’idir; çünkü o onların sonuncusudur. Her içeceğin **خِتام**’ı: onun sonudur. Allah Teâlâ dedi: ﴿**خِتَامُهُ** مِسْكٌ﴾ [المطففين 26] yani onu içtikleri sırada ondan buldukları şeyin en sonu misk kokusudur.
  (**ختا**)  **الخاء** ve **التاء** ve illetli ve hemzeli harf asıl değildir; bazen derler: onun için **اختَتَأْتُ**; **اختِتاءً**; onu aldattığın zaman([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) Böyle. Doğrusu onun “رؤبة” olmasıdır. Beytin kasidesi onun divanında 87-93.
([2]) رؤبة divanı 89 ve lisân (**ختع**)’da; orada beyt رؤبة’ye nisbet edilmiştir.
([3]) Bu, sünneti erkeklere tahsis edenin; ve kadınlara **الخفض**’i (tahsis edenin) mezhebidir. Sünneti ikisi için de yapan, şunu ekledi: “ve cariyenin çekirdeğinden kesme yeri”.
([4]) Şöyle de rivayet edilir: “**خيتامي**” lisân’da olduğu gibi. Ve ondan önce: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) Asılda: “إذا أختلت”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ت ع
دليل خوتع ماهر‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ بهـا يضـل الخوتع المشهر وتقول أخذ الرامي الختيعة أمن الراعي الخديعة وهي ما يجعله الرامي في إبهامه‏.‏

##### Türkçe

خ ت ع
**خوتع**’ın delili: mahir.

ذو الرمة dedi ki:
“Onunla **الخوتع** meşhur şaşırır.”

Ve “Atıcı **الختيعة**’yi aldı” denir; çobandan **الخديعة** emindir. O, atıcının başparmağında yaptığı şeydir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَتَعَ في الأَرض يَخْتَعُ خُتوعاً: ذهب وانطلق. وختَع الدليلُ بالقوم يختَعُ خَتْعاً وخُتوعاً: سار بهم تحت الظلمة على القصْد؛ قال: وهو ركوب الظلمة كما يفعل الدليلُ بالقوم؛ قال رؤبة:
أَعْيَت أَدِلاَّءَ الفَلاةِ الخُتَّعا
ورجل خُتَعٌ وخَتِعٌ وخوْتَعٌ: حاذقٌ بالدلالة ماهِرٌ بها. ورجل خُتَعةٌ وخُتَعٌ: وهو السريع المشي الدليلُ. تقول: وجدته خُتَعَ لا سُكَعَ أَي لا يتحير. والخَوْتَعُ: الدليل أَيضاً؛ وأَنشد:
بها يَضِلُّ الخَوْتَعُ المُشَهَّر
وانْخَتَعَ في الأَرض: أَبعد. وخَتَعَ على القوم: هَجَم. وخَتَعَ الفحْلُ خلْفَ الإِبل إِذا قارب في مَشْيِه. وخُتوع السَّرابِ: اضْمحْلالهُ. والخَوْتَعُ: ضَرْب من الذُّباب كِبار، والخَوْتَعُ: ذُباب الكلب. قال أَبو حنيفة: الخَوْتَعُ ذباب أَزْرقُ يكون في العُشْب؛ قال الراجز: للخَوْتَعِ الأَزْرَقِ فيه صاهِلْ
عَزْفٌ كعَزْفِ الدُّفِّ والجَلاجِلْ
والخَتْعةُ: النَّمِرة الأُنثى، والخُتَعُ: من أَسماء الضبُع، وليس بثبَت. والخَيْتَعةُ: هنةٌ
(* قوله «والخيتعة هنة إلخ» كذا بالأصل، وعبارة
القاموس وشرحه: والختيعة كسفينة كذا في الصحاح، ووجد بخط الجوهري الخيتعة كحيدرة، والاوّل الصواب: قطعة من أدم يلفها الرامي على أَصابعه.) من أَدَم يُغَشِّي بها الرامي إبهامَه لرَمْي السِّهام. ابن الأعرابي: الخِتاعُ الدَّسْتَباتُ مثل ما يكون لأَصحاب البُزاة. والخَوْتَعُ: ولد الأَرْنب. ومن أَمثالهم: أَشأَم من خَوْتعةَ؛ زعموا أَنه رجل من بني غُفَيلة بن قاسطِ بن هِنْب بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ ابن جَدِيلةَ بن أَسَد بن رَبِيعة كان مَشْؤوماً لأَنه دلَّ كُثَيْف بنَ عمرو التَّغْلَبي على بني الزَّبّان الذُّهْلي حتى قُتلوا وحُملت رؤُوسهم على الدُّهَيْم فأَبارَ الذُّهْليّ بني غُفَيلةَ، فضربوا بخَوْتَعةَ المثل في الشُّؤْم وبحَمْل الدُّهَيْم في الثَّقَل؛ قال أَبو جعفر محمد بن حَبِيب في كتاب مُتشابِه القبائل ومُتَّفِقِها: وفي بني ذُهْل بن ثَعلبةَ بن عُكابةَ: الزَّبَّانُ بن الحرث بن مالك بن شَيْبانَ بن سَدُوس بن ذُهْل، بالزاي والباء بواحدة، وذكر القاضي أَبو الوليد هشام بن أَحمد الوَقَّشِي
(* قوله «الوقشي» نسبة إلى وقش
بالتشديد بلد بالمغرب، انظر ترجمته في معجم ياقوت.) في نَقْد الكتاب الرَّيان، بالراء والياء.

##### Türkçe

**خَتَعَ** yerde **يَخْتَعُ** **خُتوعاً**: gitti ve yola koyuldu. Ve kılavuz, kavimle **ختَعَ** eder; **يختَعُ** **خَتْعاً** ve **خُتوعاً**: onlarla karanlığın altında kasda (doğru yola) üzere yürüdü; dedi: ve o, kılavuzun kavimle yaptığı gibi karanlığa binmektir; Rü’be dedi:
أَعْيَت أَدِلاَّءَ الفَلاةِ الخُتَّعا

Ve bir adam **خُتَعٌ** ve **خَتِعٌ** ve **خوْتَعٌ**: kılavuzlukta mahir, onda usta. Ve bir adam **خُتَعةٌ** ve **خُتَعٌ**: o, hızlı yürüyen kılavuzdur. Dersin: onu **خُتَعَ** buldum, **لا سُكَعَ**; yani şaşırmaz. Ve **الخَوْتَعُ**: kılavuz da; ve inşad etti:
بها يَضِلُّ الخَوْتَعُ المُشَهَّر

Ve yerde **انْخَتَعَ**: uzaklaştı. Ve kavmin üzerine **خَتَعَ**: baskın yaptı. Ve aygır, develerin arkasında **خَتَعَ**: yürüyüşünde yaklaştığı zaman. Ve **خُتوع السَّرابِ**: onun sönümlenmesi. Ve **الخَوْتَعُ**: büyüklerden bir tür sinek; ve **الخَوْتَعُ**: köpek sineği. Ebû Hanîfe dedi: **الخَوْتَعُ** mavi bir sinektir, ottaki olur; râciz dedi:
للخَوْتَعِ الأَزْرَقِ فيه صاهِلْ
عَزْفٌ كعَزْفِ الدُّفِّ والجَلاجِلْ

Ve **الخَتْعةُ**: dişi kaplan; ve **الخُتَعُ**: sırtlanın adlarındandır, ve sabit değildir. Ve **الخَيْتَعةُ**: bir şeydir
(* sözü «والخيتعة هنة إلخ» asılda böyle; ve Kāmûs’un ve şerhinin ibaresi: ve **الختيعة** gemi gibi; Sıhâh’ta böyle; ve Cevherî’nin hattıyla **الخيتعة** **حيدرة** gibi bulundu; ve birincisi doğrudur: atıcının parmaklarına sardığı bir deri parçası.) deriden; atıcı onunla başparmağını ok atmak için örter. İbnü’l-A‘râbî: **الخِتاعُ** **الدَّسْتَباتُ**tur; doğancı sahipleri için olan gibi. Ve **الخَوْتَعُ**: tavşanın yavrusu. Ve onların mesellerindendir: **أَشأَم من خَوْتعةَ**; zannettiler ki o, Benî Ğufeyle b. Kāsıt b. Hinb b. Afsâ b. Du‘miyy b. Cedîle b. Esed b. Rabî‘a’dan bir adamdır; uğursuz idi; çünkü Kesîf b. ‘Amr et-Teğlibî’ye Benî’z-Zebbân ez-Zühlî’yi gösterdi; nihayet öldürüldüler ve başları **الدُّهَيْم** üzerine taşındı; böylece ez-Zühlî, Benî Ğufeyle’yi helâk etti; bunun üzerine uğursuzlukta **خَوْتَعةَ** ile, ağırlıkta da **حَمْل الدُّهَيْم** ile mesel vurdular; Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb, **كتاب مُتشابِه القبائل ومُتَّفِقِها**’da dedi: ve Benî Zühl b. Sa‘lebe b. ‘Ukābe’de: **الزَّبَّانُ** b. el-Hâris b. Mâlik b. Şeybân b. Sedûs b. Zühl; **الزاي** ile ve tek **الباء** ile. Ve kadı Ebû’l-Velîd Hişâm b. Ahmed el-Vakkışî zikretti
(* sözü «الوقشي»; **وقش**’a nisbet, şeddeli; Mağrib’de bir belde; Yâkūt’un Mu‘cem’inde tercümesine bak.) kitabın tenkidinde: **الرَّيان**; **الراء** ve **الياء** ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ختع الرجل، كمنع، ختعا وختوعا: ركب الظلمة بالليل، ومضى فيها على القصد، كما يختع الدليل بالقوم، قال رؤبة:
  أعيت أدلاء الفلاة الختعا وقال ابن دريد: ختع عليهم، إذا هجم عليهم. وقال ابن الأعرابي: ختع: هرب قال الطرماح يصف بقر الوحش:
  يلاوذن من حـر كـأن أواره                      يذيب دماغ الضب وهو ختوع أي هارب من الحر. وقال ابن عباد: ختع أسرع. وختعت الضبع: خمعت. وقال غيره: ختع الفحل خلف الإبل: إذا قارب في مشيه. وختع السراب ختوعا: اضمحل.
 وقال ابن دريد: ختع كصرد: من أسماء الضبع، وليس بثبت وقال غيره: دليل ختع: هو الحاذق في الدلالة الماهر بها، نقله الجوهري، كالختع، ككتف، وجوهر، وصبور، يقال: وجدته ختع لا سكع، أي لا يتحير. وذكر الجوهري الخوتع. قال ذو الرمة:
  يهماء لا يجتازها المغرر
  كأنما الأعلام فيها سـير
  بها يضل الخوتع المشهر والخوتع، كجوهر: ضرب من الذباب كبار، وقيل: هو ذباب الكلب. وقال أبو حنيفة: ذباب أزرق يكون في العشب، قال الراجز:
  للخوتع الأزرق فيه صاهل

  عزف كعزف الدف والجلاجل والخوتع: ولد الأرنب، نقله الجوهري. وقال ابن عباد: الخوتع: الطمع.

  وبهاء الخوتعة: هو الرجل القصير. وفي المثل: أشأم من خوتعة، هو وفي الصحاح: زعموا أنه رجل من بني غفيلة ابن قاسط بن هنب بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة، كان مشؤوما، لأنه دل كثيف بن عمرو التغلبي وأصحابه على بني الزبان الذهلي قال أبو جعفر محمد بن حبيب في كتاب متشابه القبائل ومتفقها: وفي بني ذهل بن ثعلبة بن عكابة الزبان بن الحارث بن مالك بن شيبان ابن سدوس بن ذهل، بالزاي والباء بواحدة، وذكر القاضي أبو الوليد هشام بن أحمد الوقشي في نقد الكتاب، الريان، بالراء والياء، ثم قوله: الذهلي هو الصحيح، كما عرفت، وقد وجد بخط أبي سهل الهروي بالدال المهملة، وهو خطأ، لترة كانت عند عمرو بن الزبان، وكان سبب ذلك أن مالك بن كومة الشيباني لقي كثيف بن عمرو في حروبهم، وكان ملك نحيفا قليل اللحم، وكان كثيف ضخما، فلما أراد مالك أسر كثيف اقتحم كثيف عن فرسه لينزل إليه مالك، فأوجره مالك السنان، وقال: لتستأسرن أو لأقتلنك، فاستبق هو وعمرو بن الزبان، وكلاهما أدركه، فقالا: قد حكمنا كثيفا، يا كثيف، من أسرك? فقال: لولا مالك ابن كومة كنت في أهلي، فلطمه عمرو بن الزبان، فغضب مالك. وقال: تلطم أسيري، إن فداءك يا كثيف مائة بعير، وقد جعلتها لك بلطمة عمرو وجهك، وجز ناصيته وأطلقه، فلم يزل كثيف يطلب عمرا باللطمة حتى دل عليه رجل من غفيلة يقال له: خوتعة، وقد ندت لهم إبل، فخرج عمرو وإخوته في طلبها فأدركوها، فذبحوا حوارا فاشتووه. فأتوهم، أي كثيف وأصحابه بضعف عدادهم وقد جلسوا على الغداء وأمرهم إذا جلسوا معهم على الغداء، أن يكنف كل رجل منهم رجلان، فمروا فيهم مجتازين، فدعوهم فأجابوهم، فجلسوا كما ائتمروا، فلما حسر كثيف عن وجهه العمامة عرفه عمرو، فقال عمرو: يا كثيف، إن في خدي وقاء من خدك، وما في بكر بن وائل خد أكرم منه فلا تشب الحرب بيننا وبينك. قال: كلا، بل أقتلك وأقتل إخوتك، قال: فإن كنت فاعلا فأطلق هؤلاء الذين لم يتلبسوا بالحروب، فإن وراءهم طالبا أطلب مني - يعني أباهم - فقتلوهم وجعل، وفي العباب: فقتلوهم وجعلوا رؤوسهم في مخلاة، وعلقها في عنق ناقة لهم يقال لها: الدهيم، فجاءت الناقة والزبان جالس أمام بيته، فبركت. فقال: يا جارية، هذه ناقة عمرو، وقد أبطأ هو وإخوته، فقامت الجارية، فجست المخلاة، فقالت: قد أصاب بنوك بيض النعام، فجاءت بالمخلاة فأدخلت يدها فأخرجت رأس عمرو، ثم رؤوس إخوته، فغسلها الزبان، ووضعها على ترس. وقال: آخر البز على القلوص فذهبت مثلا، أي هذا آخر عهدي بهم، لا أراهم بعده، وشبت الحرب بينه وبين بني غفيلة حتى أبادهم، فضربت العرب بخوتعة المثل في الشؤم، وبحمل الدهيم في الثقل. وقد ذكره الجوهري مختصرا، وأطال المصنف في شرحه تقليدا للصاغاني على عادته.
 وقال ابن عباد: يقال للرجل الصحيح: هو أصح من الخوتعة.

  وقال ابن دريد: الختعة: أنثى النمور.
 والختيعة، كسفينة، كذا في الصحاح، ووجد بخط الجوهري: الخيتعة، كحيدرة، والأول الصواب: قطعة من أدم يلفها الرامي على أصابعه، كما في العباب، أي عند رمي السهام. وفي الصحاح: جليدة يجعلها الرامي على إبهامه، ومثله في الأساس، وتقول: أخذ الرامي الختيعة، وأمن الراعي الخديعة.
 وقال ابن الأعرابي: الختاع ككتاب: الدستبانات، مثل ما يكون لأصحاب البزاة، فارسية.
 والختيع، كأمير: الداهية، والذي نقله الصاغاني عن ابن عباد: الخيتع، كحيدر: الداهية.
 وقال ابن دريد: انختع الرجل في الأرض، إذا ذهب فيها وأبعد.
 ومما يستدرك عليه: ختع في الأرض ختوعا: ذهب وانطلق.
 ورجل ختعة، كهمزة: سريع في المشي.
 وخوتعة بن صبرة: جد لرقبة ابن مصقلة.

##### Türkçe

**ختع** adam, **منع** gibi, **ختعا** ve **ختوعا**: geceleyin karanlığa bindi; ve onda kasıt üzere yürüdü; tıpkı kılavuzun kavimle **يختع** etmesi gibi. Rü’be dedi:
  Çölün kılavuzları **الختعا**’yı aciz bıraktı.
İbn Düreyd dedi: **ختع** onlara, onlara ansızın saldırdığı zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **ختع**: kaçtı. Tırmâh, yaban sığırını vasfederek dedi:
  Sıcaktan sığınırlar; sanki onun harareti                      kertenkele beynini eritir; ve o **ختوع**dur
Yani sıcaktan kaçan. İbn Abbâd dedi: **ختع** hızlandı. Ve **ختعت** sırtlan: **خمعت**. Ve başkası dedi: **ختع** damızlık erkek deve, develerin arkasında: yürüyüşünde yaklaştığı zaman. Ve **ختع** serap **ختوعا**: silinip gitti.

Ve İbn Düreyd dedi: **ختع** **صرد** gibi: sırtlanın adlarındandır; ve sabit değildir. Ve başkası dedi: **دليل ختع**: o, delalette becerikli, onda mahir olandır; Cevherî onu nakletti; **كالختع** gibi, **كتف** gibi; ve **جوهر** ve **صبور**; denir: onu **ختع** buldum, **سكع** değil; yani şaşırmaz. Cevherî **الخوتع**’ı zikretti. Zü’r-Rumme dedi:
  Issız bir çöl; onu aldanmış geçemez
  Sanki alametler onda yürüyüştür
  Onda, ilan edilmiş **الخوتع** şaşırır
Ve **الخوتع**, **جوهر** gibi: iri, bir tür sinektir; ve denildi: o, köpek sineğidir. Ebû Hanîfe dedi: ot içinde bulunan mavi bir sinek. Râciz dedi:
  İçinde mavi **للخوتع** için kişneyen vardır

  Def ve çıngırakların çalması gibi bir çalma
Ve **الخوتع**: tavşanın yavrusu; Cevherî onu nakletti. İbn Abbâd dedi: **الخوتع**: tamah.

  Ve **بهاء الخوتعة**: o, kısa boylu adamdır. Ve meselde: **أشأم من خوتعة**; o da; ve **الصحاح**’ta: zannettiler ki o, Benî Gufeyle’den bir adamdır: İbn Kâsıt b. Heneb b. Afsâ b. Da‘mî b. Cedîle b. Esed b. Rebî‘a; uğursuz idi; çünkü Tağlibî Kesîf b. Amr’a ve arkadaşlarına, Benî’z-Zebbân ez-Zühlî üzerine kılavuzluk etti. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb, **كتاب متشابه القبائل ومتفقها**’da dedi: Ve Benî Zühl b. Sa‘lebe b. ‘Ukâbe’de, **الزبان** b. el-Hâris b. Mâlik b. Şeybân b. Sedûs b. Zühl vardır; **بالزاي والباء بواحدة**. Ve kadı Ebû’l-Velîd Hişâm b. Ahmed el-Vakşî, **نقد الكتاب**’da, **الريان** ( **بالراء والياء** ) dedi; sonra onun sözü: **الذهلي** doğru olandır, bildiğin gibi. Ve Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla **بالدال المهملة** bulunmuştur; ve o hatadır. (Bu,) Amr b. ez-Zebbân’ın yanında olan bir kin sebebiyledir. Bunun sebebi şuydu: Mâlik b. Kûme eş-Şeybânî, savaşlarında Kesîf b. Amr ile karşılaştı; Mâlik zayıf, eti az idi; Kesîf ise iri idi. Mâlik, Kesîf’i esir almak isteyince, Kesîf atından atılıp Mâlik’in yanına inmek için (atından) atladı; Mâlik ona mızrak ucunu sapladı ve dedi: “Mutlaka esir olacaksın yahut seni öldüreceğim.” Derken o ve Amr b. ez-Zebbân yarıştılar; ikisi de ona yetişti. İkisi dedi: “Kesîf’i hükmümüz altına aldık; ey Kesîf, seni kim esir aldı?” Dedi: “Mâlik b. Kûme olmasaydı, ehlimin yanında olurdum.” Bunun üzerine Amr b. ez-Zebbân ona tokat attı; Mâlik öfkelendi ve dedi: “Esirime tokat atıyorsun! Ey Kesîf, senin fidyen yüz devedir; Amr’ın yüzüne vurduğu tokat karşılığında onu sana verdim.” Ve onun perçemini kesti ve onu salıverdi. Kesîf, Amr’ı tokat sebebiyle istemeye devam etti; nihayet Gufeyle’den **خوتعة** denilen bir adam ona yerini gösterdi. Onların develeri ürküp kaçmıştı; Amr ve kardeşleri onları aramaya çıktı; onlara yetiştiler; bir deve yavrusu kestiler, onu kızarttılar. Onlara geldiler; yani Kesîf ve arkadaşları, sayılarının azlığıyla; onlar öğle yemeği üzerine oturmuşlardı. (Kesîf,) onlara, öğle yemeğine onlarla oturdukları zaman, her bir adamın yanını iki adamın tutmasını emretti. Onların içinden geçip giderken geçtiler; onlar kendilerini çağırdılar; onlar da icabet ettiler; emrolundukları gibi oturdular. Kesîf yüzünden sarığı kaldırınca, Amr onu tanıdı. Amr dedi: “Ey Kesîf, benim yanağımda senin yanağından bir koruyucu vardır; Bekr b. Vâil’de ondan daha şerefli bir yanak yoktur; bizimle senin aranda savaşı alevlendirme.” Dedi: “Hayır; bilakis seni öldüreceğim ve kardeşlerini öldüreceğim.” Dedi: “Eğer yapacak isen, şu savaşlara bulaşmamış olanları salıver; zira arkalarında benden talep eden bir talip vardır—yani babaları.” Derken onları öldürdüler ve (başladılar); ve **العباب**’da: onları öldürdüler ve başlarını bir torbaya koydular; ve onu, kendilerine **الدهيم** denilen bir dişi devenin boynuna astı. Dişi deve geldi; ez-Zebbân evinin önünde oturuyordu; deve çöktü. Dedi: “Ey cariye, bu Amr’ın devesidir; o ve kardeşleri gecikti.” Cariye kalktı; torbayı yokladı; dedi: “Oğulların devekuşu yumurtası elde etmiş.” Torbayı getirdi; elini içine soktu; Amr’ın başını çıkardı; sonra kardeşlerinin başlarını. Ez-Zebbân onları yıkadı; onları bir kalkan üzerine koydu. Ve dedi: **آخر البز على القلوص**; böylece mesel oldu; yani bu, onlarla ahdimin sonudur; ondan sonra onları görmem. Ve onunla Benî Gufeyle arasında savaş alevlendi; nihayet onları helak etti. Böylece Araplar, uğursuzlukta **خوتعة** ile, ağırlıkta **حمل الدهيم** ile mesel getirdiler. Cevherî onu muhtasar olarak zikretti; musannif ise, âdeti üzere Sâgânî’yi taklit ederek şerhinde uzattı.
 Ve İbn Abbâd dedi: sağlam adama denir: o, **الخوتعة**’dan daha sağlamdır.

  Ve İbn Düreyd dedi: **الختعة**: kaplanların dişisi.
Ve **الختيعة**, **سفينة** gibi; **الصحاح**’ta böyle. Ve Cevherî’nin hattıyla bulundu: **الخيتعة**, **حيدرة** gibi; birincisi doğrudur: okçu’nun, parmaklarına sardığı deriden bir parça; **العباب**’da olduğu gibi; yani okları atarken. Ve **الصحاح**’ta: okçu’nun başparmağına yaptığı bir deri parçası; ve benzeri **الأساس**’ta. Ve dersin: okçu **الختيعة**’yı aldı; çoban **الخديعة**’dan emin oldu.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الختاع** **كتاب** gibi: **الدستبانات**; doğancıların sahip oldukları gibi; Farsçadır.
Ve **الختيع**, **أمير** gibi: bela; ve Sâgânî’nin İbn Abbâd’dan naklettiği: **الخيتع**, **حيدر** gibi: bela.
Ve İbn Düreyd dedi: adam, yerde **انختع** etti; onda gidip uzaklaştığı zaman.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: yerde **ختع** **ختوعا**: gitti ve yola koyuldu.
Ve **رجل ختعة**, **همزة** gibi: yürüyüşte hızlı.
Ve **خوتعة بن صبرة**: Rakabe b. Muskale’nin ceddi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَتَعَ
خَتَعَ A ( n. ac. خَتْع 1 ,  خُتُوْع 27 ),
a.  Served as nightguide.

b.  Fled; huried away.

خَتِع
خَتِع 5 ,  خَتُوْع 26 ,
a.  A sure guide.

خَوْتَع
خَوْتَع
a.  see 5 .

خَيتَعُوْر
خَيتَعُوْر
a.  Perishable.

##### Türkçe

**خَتَعَ**
**خَتَعَ** A (mastar: **خَتْع** 1, **خُتُوْع** 27),
a. Gece kılavuzluğu yaptı.

b. Kaçtı; aceleyle uzaklaştı.

**خَتِع**
**خَتِع** 5, **خَتُوْع** 26,
a. Güvenilir bir kılavuz.

**خَوْتَع**
**خَوْتَع**
a. 5’e bak.

**خَيتَعُوْر**
**خَيتَعُوْر**
a. Bozulabilir.
