# ختع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ختع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ختع

ختع الرجل، كمنع، ختعا وختوعا: ركب الظلمة بالليل، ومضى فيها على القصد، كما يختع الدليل بالقوم، قال رؤبة:
  أعيت أدلاء الفلاة الختعا وقال ابن دريد: ختع عليهم، إذا هجم عليهم. وقال ابن الأعرابي: ختع: هرب قال الطرماح يصف بقر الوحش:
  يلاوذن من حـر كـأن أواره                      يذيب دماغ الضب وهو ختوع أي هارب من الحر. وقال ابن عباد: ختع أسرع. وختعت الضبع: خمعت. وقال غيره: ختع الفحل خلف الإبل: إذا قارب في مشيه. وختع السراب ختوعا: اضمحل.
 وقال ابن دريد: ختع كصرد: من أسماء الضبع، وليس بثبت وقال غيره: دليل ختع: هو الحاذق في الدلالة الماهر بها، نقله الجوهري، كالختع، ككتف، وجوهر، وصبور، يقال: وجدته ختع لا سكع، أي لا يتحير. وذكر الجوهري الخوتع. قال ذو الرمة:
  يهماء لا يجتازها المغرر
  كأنما الأعلام فيها سـير
  بها يضل الخوتع المشهر والخوتع، كجوهر: ضرب من الذباب كبار، وقيل: هو ذباب الكلب. وقال أبو حنيفة: ذباب أزرق يكون في العشب، قال الراجز:
  للخوتع الأزرق فيه صاهل

  عزف كعزف الدف والجلاجل والخوتع: ولد الأرنب، نقله الجوهري. وقال ابن عباد: الخوتع: الطمع.

  وبهاء الخوتعة: هو الرجل القصير. وفي المثل: أشأم من خوتعة، هو وفي الصحاح: زعموا أنه رجل من بني غفيلة ابن قاسط بن هنب بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة، كان مشؤوما، لأنه دل كثيف بن عمرو التغلبي وأصحابه على بني الزبان الذهلي قال أبو جعفر محمد بن حبيب في كتاب متشابه القبائل ومتفقها: وفي بني ذهل بن ثعلبة بن عكابة الزبان بن الحارث بن مالك بن شيبان ابن سدوس بن ذهل، بالزاي والباء بواحدة، وذكر القاضي أبو الوليد هشام بن أحمد الوقشي في نقد الكتاب، الريان، بالراء والياء، ثم قوله: الذهلي هو الصحيح، كما عرفت، وقد وجد بخط أبي سهل الهروي بالدال المهملة، وهو خطأ، لترة كانت عند عمرو بن الزبان، وكان سبب ذلك أن مالك بن كومة الشيباني لقي كثيف بن عمرو في حروبهم، وكان ملك نحيفا قليل اللحم، وكان كثيف ضخما، فلما أراد مالك أسر كثيف اقتحم كثيف عن فرسه لينزل إليه مالك، فأوجره مالك السنان، وقال: لتستأسرن أو لأقتلنك، فاستبق هو وعمرو بن الزبان، وكلاهما أدركه، فقالا: قد حكمنا كثيفا، يا كثيف، من أسرك? فقال: لولا مالك ابن كومة كنت في أهلي، فلطمه عمرو بن الزبان، فغضب مالك. وقال: تلطم أسيري، إن فداءك يا كثيف مائة بعير، وقد جعلتها لك بلطمة عمرو وجهك، وجز ناصيته وأطلقه، فلم يزل كثيف يطلب عمرا باللطمة حتى دل عليه رجل من غفيلة يقال له: خوتعة، وقد ندت لهم إبل، فخرج عمرو وإخوته في طلبها فأدركوها، فذبحوا حوارا فاشتووه. فأتوهم، أي كثيف وأصحابه بضعف عدادهم وقد جلسوا على الغداء وأمرهم إذا جلسوا معهم على الغداء، أن يكنف كل رجل منهم رجلان، فمروا فيهم مجتازين، فدعوهم فأجابوهم، فجلسوا كما ائتمروا، فلما حسر كثيف عن وجهه العمامة عرفه عمرو، فقال عمرو: يا كثيف، إن في خدي وقاء من خدك، وما في بكر بن وائل خد أكرم منه فلا تشب الحرب بيننا وبينك. قال: كلا، بل أقتلك وأقتل إخوتك، قال: فإن كنت فاعلا فأطلق هؤلاء الذين لم يتلبسوا بالحروب، فإن وراءهم طالبا أطلب مني - يعني أباهم - فقتلوهم وجعل، وفي العباب: فقتلوهم وجعلوا رؤوسهم في مخلاة، وعلقها في عنق ناقة لهم يقال لها: الدهيم، فجاءت الناقة والزبان جالس أمام بيته، فبركت. فقال: يا جارية، هذه ناقة عمرو، وقد أبطأ هو وإخوته، فقامت الجارية، فجست المخلاة، فقالت: قد أصاب بنوك بيض النعام، فجاءت بالمخلاة فأدخلت يدها فأخرجت رأس عمرو، ثم رؤوس إخوته، فغسلها الزبان، ووضعها على ترس. وقال: آخر البز على القلوص فذهبت مثلا، أي هذا آخر عهدي بهم، لا أراهم بعده، وشبت الحرب بينه وبين بني غفيلة حتى أبادهم، فضربت العرب بخوتعة المثل في الشؤم، وبحمل الدهيم في الثقل. وقد ذكره الجوهري مختصرا، وأطال المصنف في شرحه تقليدا للصاغاني على عادته.
 وقال ابن عباد: يقال للرجل الصحيح: هو أصح من الخوتعة.

  وقال ابن دريد: الختعة: أنثى النمور.
 والختيعة، كسفينة، كذا في الصحاح، ووجد بخط الجوهري: الخيتعة، كحيدرة، والأول الصواب: قطعة من أدم يلفها الرامي على أصابعه، كما في العباب، أي عند رمي السهام. وفي الصحاح: جليدة يجعلها الرامي على إبهامه، ومثله في الأساس، وتقول: أخذ الرامي الختيعة، وأمن الراعي الخديعة.
 وقال ابن الأعرابي: الختاع ككتاب: الدستبانات، مثل ما يكون لأصحاب البزاة، فارسية.
 والختيع، كأمير: الداهية، والذي نقله الصاغاني عن ابن عباد: الخيتع، كحيدر: الداهية.
 وقال ابن دريد: انختع الرجل في الأرض، إذا ذهب فيها وأبعد.
 ومما يستدرك عليه: ختع في الأرض ختوعا: ذهب وانطلق.
 ورجل ختعة، كهمزة: سريع في المشي.
 وخوتعة بن صبرة: جد لرقبة ابن مصقلة.

### Türkçe

**ختع** adam, **منع** gibi, **ختعا** ve **ختوعا**: geceleyin karanlığa bindi; ve onda kasıt üzere yürüdü; tıpkı kılavuzun kavimle **يختع** etmesi gibi. Rü’be dedi:
  Çölün kılavuzları **الختعا**’yı aciz bıraktı.
İbn Düreyd dedi: **ختع** onlara, onlara ansızın saldırdığı zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **ختع**: kaçtı. Tırmâh, yaban sığırını vasfederek dedi:
  Sıcaktan sığınırlar; sanki onun harareti                      kertenkele beynini eritir; ve o **ختوع**dur
Yani sıcaktan kaçan. İbn Abbâd dedi: **ختع** hızlandı. Ve **ختعت** sırtlan: **خمعت**. Ve başkası dedi: **ختع** damızlık erkek deve, develerin arkasında: yürüyüşünde yaklaştığı zaman. Ve **ختع** serap **ختوعا**: silinip gitti.

Ve İbn Düreyd dedi: **ختع** **صرد** gibi: sırtlanın adlarındandır; ve sabit değildir. Ve başkası dedi: **دليل ختع**: o, delalette becerikli, onda mahir olandır; Cevherî onu nakletti; **كالختع** gibi, **كتف** gibi; ve **جوهر** ve **صبور**; denir: onu **ختع** buldum, **سكع** değil; yani şaşırmaz. Cevherî **الخوتع**’ı zikretti. Zü’r-Rumme dedi:
  Issız bir çöl; onu aldanmış geçemez
  Sanki alametler onda yürüyüştür
  Onda, ilan edilmiş **الخوتع** şaşırır
Ve **الخوتع**, **جوهر** gibi: iri, bir tür sinektir; ve denildi: o, köpek sineğidir. Ebû Hanîfe dedi: ot içinde bulunan mavi bir sinek. Râciz dedi:
  İçinde mavi **للخوتع** için kişneyen vardır

  Def ve çıngırakların çalması gibi bir çalma
Ve **الخوتع**: tavşanın yavrusu; Cevherî onu nakletti. İbn Abbâd dedi: **الخوتع**: tamah.

  Ve **بهاء الخوتعة**: o, kısa boylu adamdır. Ve meselde: **أشأم من خوتعة**; o da; ve **الصحاح**’ta: zannettiler ki o, Benî Gufeyle’den bir adamdır: İbn Kâsıt b. Heneb b. Afsâ b. Da‘mî b. Cedîle b. Esed b. Rebî‘a; uğursuz idi; çünkü Tağlibî Kesîf b. Amr’a ve arkadaşlarına, Benî’z-Zebbân ez-Zühlî üzerine kılavuzluk etti. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb, **كتاب متشابه القبائل ومتفقها**’da dedi: Ve Benî Zühl b. Sa‘lebe b. ‘Ukâbe’de, **الزبان** b. el-Hâris b. Mâlik b. Şeybân b. Sedûs b. Zühl vardır; **بالزاي والباء بواحدة**. Ve kadı Ebû’l-Velîd Hişâm b. Ahmed el-Vakşî, **نقد الكتاب**’da, **الريان** ( **بالراء والياء** ) dedi; sonra onun sözü: **الذهلي** doğru olandır, bildiğin gibi. Ve Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla **بالدال المهملة** bulunmuştur; ve o hatadır. (Bu,) Amr b. ez-Zebbân’ın yanında olan bir kin sebebiyledir. Bunun sebebi şuydu: Mâlik b. Kûme eş-Şeybânî, savaşlarında Kesîf b. Amr ile karşılaştı; Mâlik zayıf, eti az idi; Kesîf ise iri idi. Mâlik, Kesîf’i esir almak isteyince, Kesîf atından atılıp Mâlik’in yanına inmek için (atından) atladı; Mâlik ona mızrak ucunu sapladı ve dedi: “Mutlaka esir olacaksın yahut seni öldüreceğim.” Derken o ve Amr b. ez-Zebbân yarıştılar; ikisi de ona yetişti. İkisi dedi: “Kesîf’i hükmümüz altına aldık; ey Kesîf, seni kim esir aldı?” Dedi: “Mâlik b. Kûme olmasaydı, ehlimin yanında olurdum.” Bunun üzerine Amr b. ez-Zebbân ona tokat attı; Mâlik öfkelendi ve dedi: “Esirime tokat atıyorsun! Ey Kesîf, senin fidyen yüz devedir; Amr’ın yüzüne vurduğu tokat karşılığında onu sana verdim.” Ve onun perçemini kesti ve onu salıverdi. Kesîf, Amr’ı tokat sebebiyle istemeye devam etti; nihayet Gufeyle’den **خوتعة** denilen bir adam ona yerini gösterdi. Onların develeri ürküp kaçmıştı; Amr ve kardeşleri onları aramaya çıktı; onlara yetiştiler; bir deve yavrusu kestiler, onu kızarttılar. Onlara geldiler; yani Kesîf ve arkadaşları, sayılarının azlığıyla; onlar öğle yemeği üzerine oturmuşlardı. (Kesîf,) onlara, öğle yemeğine onlarla oturdukları zaman, her bir adamın yanını iki adamın tutmasını emretti. Onların içinden geçip giderken geçtiler; onlar kendilerini çağırdılar; onlar da icabet ettiler; emrolundukları gibi oturdular. Kesîf yüzünden sarığı kaldırınca, Amr onu tanıdı. Amr dedi: “Ey Kesîf, benim yanağımda senin yanağından bir koruyucu vardır; Bekr b. Vâil’de ondan daha şerefli bir yanak yoktur; bizimle senin aranda savaşı alevlendirme.” Dedi: “Hayır; bilakis seni öldüreceğim ve kardeşlerini öldüreceğim.” Dedi: “Eğer yapacak isen, şu savaşlara bulaşmamış olanları salıver; zira arkalarında benden talep eden bir talip vardır—yani babaları.” Derken onları öldürdüler ve (başladılar); ve **العباب**’da: onları öldürdüler ve başlarını bir torbaya koydular; ve onu, kendilerine **الدهيم** denilen bir dişi devenin boynuna astı. Dişi deve geldi; ez-Zebbân evinin önünde oturuyordu; deve çöktü. Dedi: “Ey cariye, bu Amr’ın devesidir; o ve kardeşleri gecikti.” Cariye kalktı; torbayı yokladı; dedi: “Oğulların devekuşu yumurtası elde etmiş.” Torbayı getirdi; elini içine soktu; Amr’ın başını çıkardı; sonra kardeşlerinin başlarını. Ez-Zebbân onları yıkadı; onları bir kalkan üzerine koydu. Ve dedi: **آخر البز على القلوص**; böylece mesel oldu; yani bu, onlarla ahdimin sonudur; ondan sonra onları görmem. Ve onunla Benî Gufeyle arasında savaş alevlendi; nihayet onları helak etti. Böylece Araplar, uğursuzlukta **خوتعة** ile, ağırlıkta **حمل الدهيم** ile mesel getirdiler. Cevherî onu muhtasar olarak zikretti; musannif ise, âdeti üzere Sâgânî’yi taklit ederek şerhinde uzattı.
 Ve İbn Abbâd dedi: sağlam adama denir: o, **الخوتعة**’dan daha sağlamdır.

  Ve İbn Düreyd dedi: **الختعة**: kaplanların dişisi.
Ve **الختيعة**, **سفينة** gibi; **الصحاح**’ta böyle. Ve Cevherî’nin hattıyla bulundu: **الخيتعة**, **حيدرة** gibi; birincisi doğrudur: okçu’nun, parmaklarına sardığı deriden bir parça; **العباب**’da olduğu gibi; yani okları atarken. Ve **الصحاح**’ta: okçu’nun başparmağına yaptığı bir deri parçası; ve benzeri **الأساس**’ta. Ve dersin: okçu **الختيعة**’yı aldı; çoban **الخديعة**’dan emin oldu.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الختاع** **كتاب** gibi: **الدستبانات**; doğancıların sahip oldukları gibi; Farsçadır.
Ve **الختيع**, **أمير** gibi: bela; ve Sâgânî’nin İbn Abbâd’dan naklettiği: **الخيتع**, **حيدر** gibi: bela.
Ve İbn Düreyd dedi: adam, yerde **انختع** etti; onda gidip uzaklaştığı zaman.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: yerde **ختع** **ختوعا**: gitti ve yola koyuldu.
Ve **رجل ختعة**, **همزة** gibi: yürüyüşte hızlı.
Ve **خوتعة بن صبرة**: Rakabe b. Muskale’nin ceddi.
