# ختف (خ-ت-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ت - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ف
ختف ، خفت ، فتخ ، فخت : مستعملة .
خفت : قال ابن المظَفِّر : الْخُفُوتُ : خُفُوض
الصَّوت من الجوع .
تقول : صَوْتٌ خَفِيضٌ ، خَفِيتٌ .
ويقال للرجل _ إذا مات _ : قد خَفَتَ _
أي : انقطع كلامه .
ويقال منه : زَرْعٌ خافتٌ _ أي : كأَنه بقي
فلم يَبْلغ غاية الطُّول .
وفي حديث أبي هريرة : ) ( مَثَل المؤْمِنِ
الضَّعيفِ كمَثَلِ خافِتِ الزَّرْعِ ، يَمِيلُ مَرَّةً
وَيَعْتَدِلُ أُخْرَى ) ( .
قال أبو عبيد : أراد ب ) ( الخَافِتِ ) ( : الزرعَ
الغَضَّ اللَّيِّنَ .
ومِنْ هذا قيل للميِّتِ : قد خَفَتَ _ إذا
انقطع كلامُه .
وأنشد :
حَتّى إذا خَفَتَ الدُّعاءُ وَصُرِّعَتْ
قَتْلى كمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
والمعنى : أنَّ المؤمن مَُزَّأٌ في ماله ونفسه
وأهله .
وقال الليث : الرّجُلُ يُخافتُ بقراءته _ إذا
لم يُبَيِّنْ قراءَتَه برفع الصَّوْت . قال الله
جلّ وعزّ : ( ولا تجهر بصلاتك ولا تخافت بها ( [ الإسَراء : 110 ] .
وتَخَافَتَ القومُ _ إذا تشاوَرُوا سرّاً . والإبِلُ
تُخَافِتُ المضْغَ _ إذا اجْتَرَّتْ .
قال : وامرأةٌ خَفُوتٌ لَفُوتٌ .
فالْخَفُوتُ : التي تَأْخُذُها العيْنُ ما دامَتْ
وَحدها فتقْبَلُها وتستحسِنُها ، فإِذا صارتْ
بين النساء ، غَمَرْنَها .
واللَّفوتُ : التي فيها الْتِواءٌ وانقباضٌ .
وقال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : اللَّفُوتُ :
التي لها زَوْجٌ ، ولها وَلدٌ من غيره فهِيَ
تَلفَّتُ إلى ولَدِها .
وقال شَمِر : بَلَغَنِي أن عبد المَلك بنَ عُمَيْرٍ
قال : اللَّفُوتُ : التي إذا سَمِعَتْ كلامَ
الرِّجَال الْتفتَتْ إليهم .
قلت : ولم أَسْمَعِ ) ( الْخَفُوتَ ) ( _ في نَعْتِ
النساء _ لغير الليث .
ورَوى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : الخُفْتُ _ بضمِّ الخاء وسكونِ
الفاء _ : السَّذَابُ .
قال : وهو الفَيْجَلُ والْفَيْجَنُ .
وقال الجَعْدِيُّ :
فَلَسْتُ _ وإِنْ عَزُّوا عَلَيَّ _ بهَالِكٍ
خُفَاتاً ولا مُسْتَهْزِمٍ ذَاهِبِ الْعَقْلِ
وقال أبو عمرٍ و :
) ( خُفَاتاً ) ( _ أَيْ : فُجَاءَةً . و ) ( مُسْتَهْزِمٍ ) ( أيْ :
جَزُوعٍ .
ويقال : خَفَتَ من النُّعَاسِ _ أي : سكَنَ .
قلت : ومعنى قوله : ) ( خُفَاتاً ) ( _ أيْ :
ضَعْفا : وتذلُّلاً .
وأنشد أبو عُبيدٍ في ) ( خَفَت ) ( _ بمعنى
سَكَنَ _ :
حَتَّى إذا خَفَتَ الدُّعَاءُ وصُرِّعَتْ
قَتْلَى كَمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
وزرْعٌ خافتٌ - إذا كان غَضّاً طريّاً ناعماً .
فخت : قال الليث : إذا مشَتِ المرأةُ مُجَنْبَجَةً
قيل : تفَخَّتَتْ تفخُّتاً .
قال : أَظنُّ ذلك مشتقّاً من مَشْي الفَاخِتَةِ
_ الطائرِ _ وجمعها : الفَوَاخِتُ .
أبو عُبَيدٍ _ عن الكسائيِّ _ : الفَخْتُ ضوْءُ
القمر . . يقالُ : جلسْنَا في الفَخْتِ .
وقال شَمِرٌ : لم أَسمَع ) ( الفَخْتَ ) ( إلاَّ ههنا .
قال : ويقال : هو يَتَفَخَّتُ _ أي : يَتعجَّبُ ،
فيقولُ : ما أَحْسَنَهُ .
أبو العبّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
) ( الفَخْتُ ) ( : نَشْلُ الطّبَّاخِ الفِدْرَةَ من القِدْرِ .
فتخ : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ كَانَ إذَا
سَجَدَ جَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ ، وفَتَحَ
أَصَابعَ رِجلَيْهِ ) ( .
قال أبو عبيد : قال يحيى بنُ سعيد :
الْفَتْخُ : أَنْ يَصْنَعَ هكذا _ ونصب أصابعَه
ثمَّ غمزَ موضِعَ الْمَفَاصِلِ منها إلى باطن
الرَّاحَةِ .
يعني : أنه كان يفعل ذلك بأَصابع رِجليه
في السُّجود .
قال : وقال الأصمعيُّ : أصْلُ الفَتْخ :
الِّينُ .
ويقال للبراجِم _ إذا كان فيها لِينٌ أو
عِرَضٌ _ : إنها لَفُتْخٌ .
ومنه قيل للعُقَابِ : فَتْخَاءُ . . لأنَّها إذا
انحَطَّتْ كَسَرَتْ جَنَاحَيْها وغمَزَتْهُمَا ، وهذا
لا يَكونُ إلاَّ مِن اللِّين .
وأنشد :
كأنِّي بِفَتخَاء الجَناحَيْنِ لَقُوَّةٍ
دَفُوفٍ مِن الْعُقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلاَلِي
وقال أبو العباس أحمدُ بن يَحيَى : فتَخَ
أَصابع رِجليْهِ في السجود _ إذا ثنَاهما .
قال : وأصل الفتْخِ : اللِّينُ .
قلت : يَثْنِيهِمَا إلى ظَهْرِ القَدَم لا إلى
باطِنَها .
قال أبو العبَّاس : وقال ابن الأعرابيِّ :
الْفَتْخَةُ : الخاتَمُ ، وجَمْعُهَا فَتَخٌ .
وأنشد :
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
قال : كنَّ النِّسَاءُ يتَختَّمْنَ في أصابع
أَرْجُلِهِنَّ . فتَصِفُ هذه أنه إذا شال بِرجْلَيْهَا
وذاقتِ العُسَيْلَةَ استَرْخَتْ أصابعُ رجليها
فسقَطَتْ خواتمُها في كُمَّيْهَا ، وإنما تَمَنَّتْ
شدَّةَ الجِمَاع .
وقال الليث : الفُتُوخُ خواتيمُ بلا
فُصوص . . . كأَنَّها حَلَقٌ .
قال : وكلُّ جُلْجُلٍ لا يَجْرُسُ فهو فَتَخٌ .
قال : والفَتَخُ _ في الرِّجلين _ طُولُ العَظْم
وقِلَّةُ اللّحم .
وقيل : بَلِ الْفَتَخُ : عِرَضُ الكفِّ والقَدَمِ
وأنشد :
عَلَى فَتْخَاءَ تَعْلَمُ حَيْثُ تَنْجُو
وَمَا إِنْ حَيْثُ تَنْجُو مِنْ طَرِيقِ
قال : عَنَى بالْفَتْخَاءِ شِبْهَ مِلْبَنٍ من خَشَبٍ
يَقْعُدُ عليه المُشْتَار ثم يمُدُّ يده من فوقُ ،
حتى يَبْلغَ موضعَ الْعَسَلِ .
ويقال : أراد بالْفَتْخَاءِ : رِجْلَهُ .
قال : وهذا من صِفةِ مُشْتَارِ الْعَسَل .
قال : والْفَتَخُ عِرَضُ مخالب الأسد ولينُ
مَفاصِلِها .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ :
الأَفْتخُ : اللَّيِّن مَفَاصِل الأصابع مع
عِرَض .

##### Türkçe

خ ت ف
**ختف** , **خفت** , **فتخ** , **فخت** : kullanımdadır.

**خفت** : İbnü’l-Muzaffir dedi: **الْخُفُوتُ** : açlıktan dolayı sesin alçalmasıdır.
Dersin ki: ses alçak, **خَفِيضٌ** , **خَفِيتٌ**.
Ve erkeğe — öldüğü zaman — denilir: “**قد خَفَتَ**” — yani: sözü kesildi.
Ve ondan denilir: **زَرْعٌ خافتٌ** — yani: sanki kalmış da boyun nihayetine ulaşmamış gibidir.
Ebû Hureyre’nin hadîsinde: “Mü’minin zayıfının misali, ekinin **خافِتِ** misali gibidir; bir kere eğilir, başka bir kere doğrulur.”
Ebû Ubeyd dedi: **الخَافِتِ** ile muradı: taze, yumuşak ekindir.
Ve bundan ölüye denildi: “**قد خَفَتَ**” — sözü kesildiği zaman.
Ve şu şiir okundu:
حَتّى إذا خَفَتَ الدُّعاءُ وَصُرِّعَتْ
قَتْلى كمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
Ve mânâ: mü’min, malında, nefsinde ve ehlinde parçalanmıştır.

Leys dedi: Adam, kıraatiyle **يُخافتُ** eder — ses yükseltmekle kıraatini açıklamazsa. Allah (azze ve celle) dedi: “( ولا تجهر بصلاتك ولا تخافت بها ( [ الإسراء : 110 ].”
Ve kavim **تَخَافَتَ** etti — gizlice müşavere ettikleri zaman. Ve develer, geviş getirdikleri zaman çiğnemeyi **تُخَافِتُ** eder.
Dedi: Ve bir kadın **خَفُوتٌ** **لَفُوتٌ**.
Öyleyse **الْخَفُوتُ** : gözün onu, yalnız olduğu müddetçe alıp kabul ettiği ve güzel bulduğu; kadınların arasına girdiği zaman ise onların onu bastırdığı (kadın)dır.
Ve **اللَّفوتُ** : onda bir eğrilik ve büzülme bulunan (kadın)dır.
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **اللَّفُوتُ** : kocası olan ve ondan başkasından çocuğu bulunan; böylece çocuğuna dönüp bakan (kadın)dır.
Şemmir dedi: Bana ulaştı ki Abdülmelik b. Umeyr dedi: **اللَّفُوتُ** : erkeklerin sözünü işittiği zaman onlara dönüp bakan (kadın)dır.
Ben dedim: Kadınların vasfında **الْخَفُوتَ** ’u — Leys’ten başkası için — işitmedim.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الخُفْتُ** — **الخاء**’ın dammesi ve **الفاء**’ın sükûnu ile — : **السَّذَابُ**’dur.
Dedi: O, **الفَيْجَلُ** ve **الْفَيْجَنُ**’dur.
Câ‘dî dedi:
فَلَسْتُ _ وإِنْ عَزُّوا عَلَيَّ _ بهَالِكٍ
خُفَاتاً ولا مُسْتَهْزِمٍ ذَاهِبِ الْعَقْلِ
Ebû Amr dedi: **خُفَاتاً** : yani: ansızın. Ve **مُسْتَهْزِمٍ** : yani: çok sızlanan.
Denilir: uykudan **خَفَتَ** — yani: sakinleşti.
Ben dedim: Onun **خُفَاتاً** sözü’nün mânâsı: yani: zayıflık ve zelillik.
Ebû Ubeyd, **خَفَت** hakkında — “sakinleşti” mânâsıyla — şu şiiri okudu:
حَتَّى إذا خَفَتَ الدُّعَاءُ وصُرِّعَتْ
قَتْلَى كَمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
Ve **زرْعٌ خافتٌ** — taze, yaş, yumuşak olduğu zaman.

**فخت** : Leys dedi: Kadın yan yan yürüyerek yürüdüğü zaman “**تفَخَّتَتْ** **تفخُّتاً**” denilir.
Dedi: Zannederim bu, **الفَاخِتَةِ**’nin — kuşun — yürüyüşünden türetilmiştir; onun çoğulu: **الفَوَاخِتُ**.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الفَخْتُ** ay ışığıdır… denilir: “**جلسْنَا في الفَخْتِ**.”
Şemmir dedi: **الفَخْتَ**’i ancak burada işittim.
Dedi: Denilir: o **يَتَفَخَّتُ** eder — yani: hayret eder; şöyle der: “Ne güzel!”
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الفَخْتُ** : aşçının, tencere içinden **الفِدْرَةَ**’yi çekip çıkarmasıdır.

**فتخ** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: “O, secde ettiği zaman iki pazusunu iki yanından uzaklaştırırdı ve iki ayağının parmaklarını **فَتَحَ** ederdi.”
Ebû Ubeyd dedi: Yahyâ b. Saîd dedi: **الْفَتْخُ** : böyle yapmaktır — parmaklarını dikip sonra onların eklem yerlerini avucun içine doğru bastırması.
Yani: secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı.
Dedi: Asma‘î dedi: **الفَتْخ**’ın aslı: yumuşaklıktır.
Ve **البراجِم** için — onda yumuşaklık veya genişlik olduğu zaman — denilir: “O, **لَفُتْخٌ**’tur.”
Ve ondan dolayı **العُقَابِ**’a “**فَتْخَاءُ**” denildi… çünkü o, aşağı indiği zaman iki kanadını kırar ve ikisini bastırır; bu ise ancak yumuşaklıktan olur.
Ve şu şiir okundu:
كأنِّي بِفَتخَاء الجَناحَيْنِ لَقُوَّةٍ
دَفُوفٍ مِن الْعُقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلاَلِي
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Secdede iki ayağının parmaklarını **فتَخَ** etti — onları büktüğü zaman.
Dedi: **الفتْخ**’ın aslı: yumuşaklıktır.
Ben dedim: Onları ayağın üstüne doğru büker; iç tarafına doğru değil.
Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْفَتْخَةُ** : yüzüktür; onun çoğulu **فَتَخٌ**’tur.
Ve şu şiir okundu:
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
Dedi: Kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı. Bu, onu şöyle tasvir eder: iki ayağıyla kaldırdığı ve **العُسَيْلَةَ**’yi tattığı zaman ayak parmakları gevşedi de yüzükleri iki kol ağzına düştü; o ise ancak cimanın şiddetini temenni etti.
Leys dedi: **الفُتُوخُ** taşsız yüzüklerdir… sanki onlar halkalardır.
Dedi: Ve her çıngırak ki ses çıkarmaz, o **فَتَخٌ**’tur.
Dedi: **الفَتَخُ** — iki ayakta — kemiğin uzunluğu ve etin azlığıdır.
Ve denildi: Bilakis **الْفَتَخُ** : elin ve ayağın genişliğidir.
Ve şu şiir okundu:
عَلَى فَتْخَاءَ تَعْلَمُ حَيْثُ تَنْجُو
وَمَا إِنْ حَيْثُ تَنْجُو مِنْ طَرِيقِ
Dedi: **الْفَتْخَاءِ** ile muradı, bal sağan kişinin üzerine oturduğu, ağaçtan yapılmış süt sağma tahtasına benzer bir şeydir; sonra elini üst taraftan uzatır, ta ki balın yerine ulaşıncaya kadar.
Ve denilir: **الْفَتْخَاءِ** ile muradı: ayağıdır.
Dedi: Bu, bal sağanın sıfatındandır.
Dedi: **الْفَتَخُ** aslanın pençelerinin genişliği ve eklemlerinin yumuşaklığıdır.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الأَفْتخُ** : parmak eklemleri yumuşak, genişlik ile beraber (olan)dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُتْفُ: السَّذابُ، يمانية.

##### Türkçe

**الخُتْفُ**: **السَّذابُ**, Yemenîdir.
