# ختل (خ-ت-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ت - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء واللام معهما
خ ت ل يستعمل فقط ختل: الخَتْل: تخادع عن غفلة، وقد خَتَلَ خَتْلاً.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **التاء** ve **اللام** onlarla birlikte

**خ ت ل** yalnızca kullanılır: **ختل**: **الخَتْل**: gaflet üzere aldatmadır; ve (o) **خَتَلَ** **خَتْلاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَتَلَهُ وخاتَلَهُ، أي خدعَه. والتَخاتُلُ: التَخادُعُ.

##### Türkçe

**خَتَلَهُ** ve **خاتَلَهُ**: yani onu aldattı. Ve **التَخاتُلُ**: **التَخادُعُ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ل
ختل ، خلت ، لتخ ، لخت
استعمل من وجوهه : ختل ، خلت ، لتخ ، لخت .
ختل : قال الليث : الْخَتْلُ : تَخَادُعٌ عن غَفْلَة .
قلتُ : يقال للصَّائد _ إذا استَتَرَ بشيءٍ
ليرمِيَ الصَّيْدَ _ : دَرَى وخَتَلَ . . للصيد .
ويقال للرَّجُل _ إذا تَسَمَّع لِسِرِّ قومٍ _ : قد
اخْتَتَلَ .
ومنه قول الأَعْشَى :
وَلاَ تَرَاهَا لِسِرِّ الْجَارِ تَخْتَتِلُ
وفي ) ( نوادر الأعراب ) ( : هو يمشي الْخَوتَلَى
_ إذا مشَى في شِقَّةٍ .
ويقال : هو يَخْلِجُنِي بعَيْنِه ويمشِي ، لي
الْخَوْتَلَى .
خلت : قلت : ورأيت البَحْرَانِيِّينَ يقولون لهذا
الصَّمْغ _ الذي يقال له : الأَنْجَرُذُ _ :
الْخِلْتِيتُ _ بالخاء _ وغيرُهم يقول :
الْحِلْتِيت .
لخت : يقال : حَرٌّ سَخْتٌ لَخْت _ أي : شديد .
لتخ : اللَّطْخُ ، واللَّتْخُ : واحدٌ . وقد لَتَخَهُ _ أي :
لَطَخَهُ .

##### Türkçe

خ ت ل
**ختل** , **خلت** , **لتخ** , **لخت**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **ختل** , **خلت** , **لتخ** , **لخت** .
**ختل** : **الليث** dedi: **الْخَتْلُ**: gaflet üzere bir aldatmadır.
Ben dedim: avcıya — bir şeyle gizlendiği zaman
avı atmak için — denir: **دَرَى** ve **خَتَلَ** ... av için.
Ve erkeğe — bir kavmin sırrını dinlemeye çalıştığı zaman — denir: gerçekten
**اخْتَتَلَ**.
Ve ondan **الأَعْشَى**’nın sözü:
وَلاَ تَرَاهَا لِسِرِّ الْجَارِ تَخْتَتِلُ
Ve (**نوادر الأعراب**)’da: o **الْخَوتَلَى** yürür
— bir yarıkta yürüdüğü zaman.
Ve denir: o beni gözüyle **يَخْلِجُنِي** ve yürür, benim için
**الْخَوْتَلَى**.
**خلت** : Ben dedim: ve **البَحْرَانِيِّينَ**’i gördüm, buna derler
zamk — kendisine denilen: **الأَنْجَرُذُ** — :
**الْخِلْتِيتُ** — **بالخاء** — ve başkaları der:
**الْحِلْتِيت** .
**لخت** : denir: **حَرٌّ سَخْتٌ لَخْت** — yani: şiddetli.
**لتخ** : **اللَّطْخُ** ve **اللَّتْخُ**: birdir. Ve gerçekten onu **لَتَخَهُ** — yani: onu
**لَطَخَهُ** .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والتاء وما يثلثهما)
  (ختر)  الخاء والتاء والراء أصلٌ يدلُّ على تَوانٍ وفُتُورٍ. يقال تَخَتَّرَ الرجلُ في مِشيته، وذلك أن يَمشي مِشْية الكَسْلان. ومن الباب الخَتْر، وهو الغَدْر، وذلك أنّه إذا خَتَر فقد قعَد عن الوفاء. والخَتَّار: الغَدَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
  (ختع)  الخاء والتاء والعين أصلٌ واحد يدلُّ على الهجوم والدّخولِ فيما يَغِيب الداخلُ فيه. فيقول خَتَع الرجل خُتُوعاً، إذا ركب الظُّلْمة.
  ومن الباب الخَيْتَعَة: قطعةٌ مِن أدمٍ يلُفُّها الرَّامِي على يده عند الرَّمي.
  ويُحمَل على ذلك، فيقال للنَّمِرة الأنثى الخَتْعَة؛ وذلك لجُرأتها وإقدامها. وقال العجّاجُ([1]) في الدليل الذي ذكرناه:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (ختل)  الخاء والتاء واللام أُصَيل فيه كلمةٌ واحدة، وهي الخَتْل، قال قومٌ: هو الخَدْع. وكان الخليل يقول: تخاتَلَ عن غَفْلةٍ.
  (ختن)  الخاء والتاء والنون كلمتان: إحداهما خَتْن الغُلام الذي يُعْذَر. والخِتان: موضع القَطْع من الذَّكَر([3]).والكلمة الأُخرى الخَتَن، وهو الصِّهر، وهو الذي يتزوَّج في القوم.
  (ختم)  الخاء والتاء والميم أصلٌ واحد، وهو بُلوغ آخِرِ الشّيء. يقال خَتَمْتُ العَمَل، وخَتم القارئ السُّورة. فأمَّا الخَتْم، وهو الطَّبع على الشَّيء، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنّ الطَّبْع على الشيءِ لا يكون إلاّ بعد بلوغ آخِرِه، في الأحراز. والخاتَم مشتقٌّ منه؛ لأنّ به يُختَم. ويقال الخاتِمُ، والخاتام، والخَيْتام. قال:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  والنبي صلى الله عليه وسلم خاتَِمُ الأنبياء؛ لأنّه آخِرُهم. وخِتام كلِّ مشروبٍ: آخِرُه. قال الله تعالى: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]، أي إنّ آخرَ ما يجِدونه منه عند شُربهم إياه رائِحَةُ المسك.
  (ختا)  الخاء والتاء والحرف المعتل والمهموز ليس أصلاً، وربّما قالوا: اختَتَأْتُ له اختِتاءً، إذا ختلْتَه([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا. والصواب أنه "رؤبة". وقصيدة البيت في ديوانه 87-93.
([2]) ديوان رؤبة 89 واللسان (ختع) حيث نسب البيت إلى رؤبة.
([3]) هذا مذهب من يخصص الختان للذكور، والخفض للإناث. ومن جعل الختان لهما زاد: "وموضع القطع من نواة الجارية".
([4]) ويروى: "خيتامي" كما في اللسان. وقبله: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) في الأصل: "إذا أختلت"، صوابه من المجمل واللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **التاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**ختر**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الراء**; gevşeklik ve durgunluğa delâlet eden bir asıldır. Denir: adam yürüyüşünde **تَخَتَّرَ**; bu, tembelin yürüyüşü gibi yürümesidir. Ve babdandır **الخَتْر**; o, hainliktir; çünkü o **خَتَر** ettiği vakit vefadan oturup kalmıştır. Ve **الخَتَّار**: hain. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].

  (**ختع**)  **الخاء** ve **التاء** ve **العين**; içine girenin içinde kaybolduğu şeye hücum ve girmeye delâlet eden tek bir asıldır. Der: adam **خَتَع** etti, **خُتُوعاً**; karanlığa bindiği (girdiği) vakit.

  Ve babdandır **الخَيْتَعَة**: atıcının atış esnasında eline sardığı deriden bir parça.

  Ve bunun üzerine hamledilir; dişi kaplana **الخَتْعَة** denir; bu, onun cüreti ve atılganlığı sebebiyledir. Ve **العجّاجُ**([1]) zikrettiğimiz delil hakkında dedi:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *

  (**ختل**)  **الخاء** ve **التاء** ve **اللام**; onda tek bir kelime asıl kılınmıştır; o da **الخَتْل**’dir. Bir kavim dedi: o, aldatmadır. Ve **الخليل** derdi: gafletten **تخاتَلَ** etti.

  (**ختن**)  **الخاء** ve **التاء** ve **النون** iki kelimedir: ikisinden biri, sünnet edilen oğlanın **خَتْن**’idir. Ve **الخِتان**: erkeklik uzvundan kesme yeridir([3]). Diğer kelime ise **الخَتَن**’dir; o, damattır; o, kavim içinde evlenen kimsedir.

  (**ختم**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyin sonuna ulaşmaktır. Denir: işi **خَتَمْتُ**; ve okuyucu sûreyi **خَتم** etti. Amma **الخَتْم**; o, bir şey üzerine mühür basmaktır; bu da babdandır; çünkü bir şey üzerine mühür basmak ancak onun sonuna ulaşmadan sonra olur; muhafazalarda. Ve **الخاتَم** ondan türemiştir; çünkü onunla mühürlenir. Ve denir: **الخاتِمُ**, ve **الخاتام**, ve **الخَيْتام**. Dedi:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *

  Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم, peygamberlerin **خاتَِمُ**’idir; çünkü o, onların sonuncusudur. Ve her içeceğin **خِتام**’ı: onun sonudur. Allah Teâlâ dedi: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]; yani onu içmeleri esnasında ondan buldukları şeyin sonu misk kokusudur.

  (**ختا**)  **الخاء** ve **التاء** ve illetli ve hemzeli harf, asıl değildir; ve bazen derler: onun için **اختَتَأْتُ**; **اختِتاءً**; onu **ختلْتَه** ettiğin vakit([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) Böyle. Doğrusu, onun “رؤبة” olmasıdır. Beytin kasidesi onun divanında 87-93.
([2]) رؤبة divanı 89 ve **اللسان** (**ختع**)’da; orada beyt **رؤبة**’ye nisbet edilmiştir.
([3]) Bu, sünneti erkeklere tahsis edenin; ve kadınlara **الخفض**’ı (tahsis edenin) mezhebidir. Sünneti ikisine de yapan kimse şunu ekledi: “ve kızın çekirdeğinden kesme yeri”.
([4]) Şöyle de rivayet edilir: “خيتامي”; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve ondan önce: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) Asılda: “إذا أختلت”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ت ل
ختله عن كذا واختتله وخاتله وتخاتلوا‏.‏
وكلب ختال‏.‏
والدنيا غرارة غدارة ختالة ختارة‏.‏

##### Türkçe

خ ت ل
**ختله** onu şundan alıkoydu; ve **اختتله**; ve **خاتله**; ve **تخاتلوا**.

Ve **كلب ختال**.

Ve dünya: **غرارة** **غدارة** **ختالة** **ختارة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَتْل: تَخادُعٌ عن غَفْلَةٍ. خَتَله يَخْتُله ويَخْتِله خَتْلاً وخَتَلاناً وخاتَله: خَدَعه عن غَفْلة؛ قال رويس:
دَهَاني بِسِتٍّ، كُلُّهنَّ حَبِيبةٌ
إِليَّ، وكان الموتُ ذا خَتَلانِ
والتَّخاتُلُ: التَّخادُع. أَبو منصور: يقال للصائد إِذا استتر بشيء ليَرْمِيَ الصيد دَرَى وخَتَل الصيد. والمُخاتَلة: مَشْيُ الصيّاد قليلاً قليلاً في خُفْية لئلا يسمع الصيدُ حِسَّه، ثم جُعل مثلاً لكل شيء وُرِّي بغيره وسُتِر على صاحبه؛ وأَنشد الفراء:
حَنَتْني حانياتُ الدَّهْرِ، حتى
كأَني خاتِل يَدْنو لصَيْد
قريب الخَطوِ يَحسَبُ مَن رآني،
ولَسْتُ مُقَيَّداً، أَني بقَيْد
أَي كَبِرت وضَعُفَتْ مِشْيتي. وفي الحديث: من أَشراط الساعة أَن تُعَطَّل السيوف من الجهاد وأَن تُخْتَلَ الدنيا بالدين أَي تطلب الدنيا بعمل الآخرة، من خَتَله إِذا خَدَعه. وفي حديث الحسن في طُلاَّب العلم: وصِنْف تَعَلَّموه للاستطالة والخَتْل أَي الخِدَاع. وفي الحديث: كأَني أَنظر إِليه يَخْتِل الرجل ليَطْعنه أَي يُدَاوِرُه ويَطْلُبه من حيث لا يَشْعُر. وخَتَل الذِّئبُ الصَّيدَ: تَخَفَّى له؛ وكلُّ خادع خاتلٌ وخَتُول؛ وقول تأَبَّط شرّاً:
ولا حَوْقَل خَطَّارة حَوْلَ بيته،
إِذا العِرْسُ آوى بَيْتُها كلَّ خَوْتَل
قيل في تفسيره: الخَوْتَل الظَّرِيف، ويجوز عندي أَن يكون من الخَتْل الذي هو الخَدِيعة بَنى منه فَوْعَلاً. ويقال للرجل إِذا تَسَمَّع لِسِرِّ قوم: قد اخْتَتَل؛ ومنه قول الأَعشى:
ولا تَرَاها لسِرِّ الجار تَخْتَتِل
وفي نوادر الأَعراب: هو يَمْشي الخَوْتَلَى إِذا مَشَى في شِقَّة؛ يقال: هو يَخْلِجُني بعينه ويَمْشي بي الخَوْتَلَى.

##### Türkçe

**الخَتْل**: gaflet üzere bir aldatma. **خَتَله** **يَخْتُله** ve **يَخْتِله** **خَتْلاً** ve **خَتَلاناً** ve **خاتَله**: onu gaflet üzere aldattı; Ruveys dedi ki:

Dahânî bi-sittin, kulluhunna habîbetun
İleyye, ve kâne’l-mevtu zâ **خَتَلانِ**

Ve **التَّخاتُلُ**: aldatışma. Ebû Mansûr: avcı için, bir şeyle gizlendiği zaman, avı atmak için, “**دَرَى**” ve “**خَتَل الصيد**” denir. Ve **المُخاتَلة**: avcının, avın sesini işitmemesi için, gizlilikte az az yürümesidir; sonra, her şeye, başkasıyla üstü örtülen ve sahibine karşı gizlenen şeye, mesel kılındı; Ferrâ’ inşâd etti:

Hanetnî hâniyâtu’d-dehri, hattâ
Ke-ennî **خاتِل** yednû li-sayd
Karîbu’l-hatvi yahsebu men raânî,
Ve lestu mukayyeden, ennî bi-kayd

Yani: büyüdüm ve yürüyüşüm zayıfladı. Ve hadiste: kıyamet saatinin alâmetlerinden, kılıçların cihaddan atıl bırakılması ve dünyanın din ile **تُخْتَلَ** edilmesi; yani âhiret ameliyle dünya istenmesi; **خَتَله**’den, onu aldattığı zaman. Ve Hasan’ın ilim talebeleri hakkındaki hadisinde: ve bir sınıf, onu üstünlük taslamak ve **الخَتْل** için öğrendiler; yani aldatma. Ve hadiste: sanki ona bakıyorum, adamı **يَخْتِل** ediyor ki onu mızraklasın; yani onun etrafında dolaşır ve onun fark etmediği yerden onu arar. Ve **خَتَل الذِّئبُ الصَّيدَ**: ona gizlendi; ve her aldatıcı **خاتلٌ** ve **خَتُول**dür; ve Teebbata Şerran’ın sözü:

Ve lâ havkala hattâratun havle beytihî,
İzâ’l-‘irsu âvâ beytuhâ kulle **خَوْتَل**

Onun tefsirinde denildi: **الخَوْتَل** zarîf olandır; ve benim yanımda, **الخَتْل**den olması da câizdir; ki o aldatmadır; ondan **فَوْعَلاً** veznini bina etti. Ve bir adam için, bir kavmin sırrını dinlemeye çalıştığı zaman: “**قد اخْتَتَل**” denir; ve ondan A‘şâ’nın sözü:

Ve lâ terâhâ li-sirri’l-câri **تَخْتَتِل**

Ve A‘râb’ın nevâdirinde: o, bir şıkka içinde yürüdüğü zaman **الخَوْتَلَى** yürür; denir: o, gözüyle beni **يَخْلِجُني** eder ve beni **الخَوْتَلَى** yürütür.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ت ل * * خَتَلهُ * من باب ضرب و * خَاتَلَهُ * خدعه و * التَّخَاتُل * التخادع

##### Türkçe

* خ ت ل * * **خَتَلهُ** * “**ضرب**” bâbındandır ve * **خَاتَلَهُ** * onu aldattı ve * **التَّخَاتُل** * karşılıklı aldatmadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ختله يختله ويختله من حدى نصر وضرب، كما في المحكم، واقتصر الصاغاني على الأخيرة. ختلا بالفتح وختلانا محركة: خدعه عن عقله. ختل الذئب الصيد ختلا: تخفى له وكل خادع فهو خاتل وختول كصبور. والخوتل كجوهر: الظريف الكيس من الرجال، وبه فسر قول تأبط شرا:

  ولا حوقل خطارة حول بـيتـه                      إذا العرس آوى بيتها كل خوتل قال ابن سيده: ويجوز عندي كونه من الختل، الذي هو الخديعة، بني منه فوعل. يقال: هو يمشي الخوتلى، كخوزلى وهي مشية في سترة كما في العباب. وفي التهذيب: مشى في شقة، ومنه يقال: هو يخلجني بعينه ويمشي لي الخوتلى. وختلان كسحبان: د وراء بلخ، كما في لب اللباب، وفي العباب: قرب سمرقند. وهو ختلي على غير قياس، كما في العباب، أي لأن القياس ختلاني. قلت: وقد نسب هكذا أيضا جماعة من قدماء المشايخ. وممن نسب إليها كالأول: أبو مالك نصران بن نصر الختلي، روى الفقه الأكبر لأبي حنيفة، عن علي بن الحسن الغزال، وعنه أبو عبد الله الحسين الكاشغري. قال الحافظ: وفي أنساب السمعاني: نصر بن محمد الفقيه الختلي الحنفي، شرح القدوري، فما أدري هو ذا أم آخر. قلت: الأشبه أن يكون أباه، فتأمل. والختل، بالكسر: كل موضع يختتل فيه، مثل الكن. أيضا: جحر الأرنب. ختل كسكر: كورة عظيمة واسعة بما وراء النهر وفي لب اللباب: خلف جيحون. وضبطه نصر بضم التاء المشددة، وقال: هو صقع واسع بخراسان. منها إسحاق بن إبراهيم بن سنين مصنف الديباج قال الحاكم: ليس بالقوي، وقال في موضع آخر: ضعيف. ومثله قول الدارقطني، كذا في تكملة الديوان للذهبي. وإبراهيم بن عبد الله بن الجنيد مؤلف كتاب المحبة. وعباد ومجاهد ابنا موسى روى عن مجاهد أبو يعلى الموصلي، ولعباد ولد اسمه إسحاق، حدث أيضا. ومحمد بن علي بن طوق عن عبد الله بن صالح العجلي. أبو عيسى موسى بن علي عن داود بن رشيد، وعنه أبو علي بن الصواف. والعباس بن أحمد بن أبي شحمة، عن أبي همام السكوني. أبو بكر أحمد بن عبد الله بن زيد، عن ابني أبي شيبة. ابنه الحافظ أبو عبد الله عبد الرحمن بن أحمد عن تمتام وطبقته. وعلي بن أحمد بن الأزرق شيخ لعبد الغني بن سعيد. وعمر وأحمد ابنا جعفر بن أحمد بن سلم، مشهوران. وعلي بن عمر عن قاسم المطرز. ومحمد بن إبراهيم بن أبي الحكم، عن أبي مسلم الكجي، وعنه محمد بن طلحة النعالي. ومحمد بن خالد، وحسن بن محمد بن الجنيد شيخ لأحمد بن خزيمة المحدثون. وعلي بن حازم، أبو الحسن اللحياني اللغوي: الختليون. قال سلمة بن عاصم: كان اللحياني من أحفظ الناس للنوادر عن الكسائي والفراء والأحمر، وأخبرني أنه كان يدرسها بالليل والنهار، حتى في الخلاء. قال الأزهري في ديباجة كتابه: قرأتها على أبي بكر الإيادي، كما قرأها على أبي الهيثم. قلت: وفي التبصير للحافظ: وأبو الربيع سليمان بن داود الزهراني الختلي، شيخ مسلم، مشهور. قال ابن نقطة: ذكر غير واحد أن أبا الربيع الختلي غير أبي الربيع الزهراني، وهو غلط، وهو هو. قلت: ومقتضى سياق الذهبي في الكاشف أنهما اثنان، فإنه قال: شيخ مسلم وأبي يعلى: أبو الربيع الختلي الأحول، عن الأبار، ومحمد بن حرب، ثقة توفي سنة 231. وقال في أبي الربيع الزهراني: هو المهري المصري، عن ابن وهب، وعنه أبو داود والنسائي، وابن أبي داود، ثقة فقيه توفي سنة 253، عن خمس وثمانين سنة. وأبو جعفر محمد بن أبي الحكم الختلي البزاز، قال ابن مخلد: مات سنة 266. ومحمد بن القاسم بن عبد الله الختلي، عن أيوب بن معمر الأنصاري. والحسن بن عبد الله بن الحسن الختلي، إمام جامع دمشق، حدث عنه أبو محمد بن السمرقندي في مشيخته، وضبطه. وخاتله مخاتلة: خادعه وراوغه. وتخاتلوا: تخادعوا ويقال: تخاتل عن غفلة. واختتل الرجل: تسمع لسر القوم نقله الأزهري، قال الأعشى:

  ليست كمن يكره الجيران طلعتها                      ولا تراها لسر الجار تختـتـل ومما يستدرك عليه: ختل، بضم الخاء وتشديد اللام: قرية بطريق خراسان، كذا في لب اللباب. والختال، كشداد: الخداع.

##### Türkçe

**ختله** onu **يختله** ve **ويختله** eder; **حدى نصر وضرب**’dan (babından), **المحكم**’de olduğu gibi; **الصاغاني** ise yalnız sonuncusuyla yetindi. **ختلا** (fetha ile) ve **وختلانا** (harekeli): onu aklından saptırarak aldattı. **ختل الذئب الصيد ختلا**: ona gizlendi; ve her aldatıcı **خاتل** ve **ختول**’dür, **صبور** gibi. Ve **الخوتل** **كجوهر**: erkeklerden zarif, zeki olan; ve bununla **تأبط شرا**’nın sözü tefsir edildi:

  Ve evinin çevresinde dolaşan bir **حوقل** (yoktur),
  düğün onun evine sığındığında, onun evi her **خوتل** (ile doludur).

**ابن سيده** dedi: Bana göre onun **الختل**’den olması caizdir; o da aldatmadır; ondan **فوعل** vezninde bina edilmiştir. Denir: O, **الخوتلى** yürüyüşüyle yürür; **خوزلى** gibi; ve bu, **العباب**’da olduğu üzere, bir örtünme içinde bir yürüyüştür. **التهذيب**’de: bir yarıkta yürüdü; ve bundan denir: O, gözüyle beni **يخلجني** eder ve bana **الخوتلى** yürüyüşünü yürür. Ve **ختلان** **كسحبان**: **بلخ**’ın ötesinde bir yer; **لب اللباب**’da olduğu gibi; **العباب**’da: **سمرقند** yakınında. Ve o, kıyasa göre olmayan şekilde **ختلي**’dir, **العباب**’da olduğu gibi; yani çünkü kıyas **ختلاني**’dir. Dedim: Kadim şeyhlerden bir cemaat de böyle nisbet edilmiştir. Ve ona, ilkinin gibi nisbet edilenlerdendir: **أبو مالك نصران بن نصر الختلي**; **أبي حنيفة**’nin **الفقه الأكبر**’ini, **علي بن الحسن الغزال**’dan rivayet etti; ondan da **أبو عبد الله الحسين الكاشغري** rivayet etti. **الحافظ** dedi: **أنساب السمعاني**’de: **نصر بن محمد الفقيه الختلي الحنفي**; **القدوري**’yi şerh etti; bilmiyorum o mu yoksa başkası mı. Dedim: En benzeri, onun babası olmasıdır; öyleyse düşün. Ve **الختل** (kesra ile): içinde **يختتل** olunan her yer; **الكن** gibi. Yine: tavşanın ini. **ختل** **كسكر**: nehrin ötesinde büyük, geniş bir **كورة**; **لب اللباب**’da: **جيحون**’un arkasında. **نصر** onu, şeddeli **التاء**’yı damme ile ضبط etti ve dedi: O, **خراسان**’da geniş bir bölgedir. Ondandır: **إسحاق بن إبراهيم بن سنين** **مصنف الديباج**; **الحاكم** dedi: güçlü değildir; başka bir yerde de dedi: zayıftır. **الدارقطني**’nin sözü de bunun gibidir; **الذهبي**’nin **تكملة الديوان**’unda böyledir. Ve **إبراهيم بن عبد الله بن الجنيد** **مؤلف كتاب المحبة**. Ve **عباد** ve **مجاهد** **ابنا موسى**; **مجاهد**’den **أبو يعلى الموصلي** rivayet etti; **عباد**’ın da **إسحاق** adlı bir oğlu vardı; o da rivayet etti. Ve **محمد بن علي بن طوق**; **عبد الله بن صالح العجلي**’den. **أبو عيسى موسى بن علي**; **داود بن رشيد**’den; ondan da **أبو علي بن الصواف**. Ve **العباس بن أحمد بن أبي شحمة**; **أبي همام السكوني**’den. **أبو بكر أحمد بن عبد الله بن زيد**; **ابني أبي شيبة**’den. Onun oğlu, hafız **أبو عبد الله عبد الرحمن بن أحمد**; **تمتام** ve onun tabakasından. Ve **علي بن أحمد بن الأزرق**; **عبد الغني بن سعيد**’e şeyh. Ve **عمر** ve **أحمد** **ابنا جعفر بن أحمد بن سلم**; meşhurdurlar. Ve **علي بن عمر**; **قاسم المطرز**’dan. Ve **محمد بن إبراهيم بن أبي الحكم**; **أبي مسلم الكجي**’den; ondan da **محمد بن طلحة النعالي**. Ve **محمد بن خالد**; ve **حسن بن محمد بن الجنيد**; **أحمد بن خزيمة**’ye şeyh olan muhaddisler. Ve **علي بن حازم**; lugavî **أبو الحسن اللحياني**: **الختليون**. **سلمة بن عاصم** dedi: **اللحياني** insanların en çok ezberleyenlerindendi; **الكسائي** ve **الفراء** ve **الأحمر**’dan **النوادر**’i (ezberlerdi); ve bana haber verdi ki onu gece ve gündüz, hatta helada bile ders ederdi. **الأزهري** kitabının dibacesinde dedi: Onu **أبي بكر الإيادي**’ye okudum; onun da **أبي الهيثم**’e okuduğu gibi. Dedim: Hafızın **التبصير**’inde: Ve **أبو الربيع سليمان بن داود الزهراني الختلي**; **مسلم**’in şeyhi; meşhur. **ابن نقطة** dedi: Birden fazla kişi, **أبا الربيع الختلي**’nin **أبي الربيع الزهراني**’den başka olduğunu zikretti; bu yanlıştır; o, odur. Dedim: **الذهبي**’nin **الكاشف**’teki siyakının gereği, onların iki kişi olmasıdır; çünkü dedi: **مسلم** ve **أبي يعلى**’nın şeyhi: **أبو الربيع الختلي الأحول**; **الأبار**’dan ve **محمد بن حرب**’dan; sika; 231 yılında vefat etti. Ve **أبي الربيع الزهراني** hakkında dedi: O, Mısırlı **المهري**’dir; **ابن وهب**’den; ondan **أبو داود** ve **النسائي** ve **ابن أبي داود**; sika, fakih; 253 yılında, seksen beş yaş üzerinde vefat etti. Ve **أبو جعفر محمد بن أبي الحكم الختلي البزاز**; **ابن مخلد** dedi: 266 yılında öldü. Ve **محمد بن القاسم بن عبد الله الختلي**; **أيوب بن معمر الأنصاري**’den. Ve **الحسن بن عبد الله بن الحسن الختلي**; **دمشق** camiinin imamı; **أبو محمد بن السمرقندي** onun meşyehasında ondan hadis etti; ve onu ضبط etti. Ve **خاتله مخاتلة**: onu aldattı ve onu oyaladı. Ve **تخاتلوا**: birbirlerini aldattılar; ve denir: **تخاتل عن غفلة**. Ve **اختتل الرجل**: kavmin sırrını dinledi; **الأزهري** onu nakletti; **الأعشى** dedi:

  Komşuların görünüşünü kerih gören kimse gibi değildir;
  ve onu, komşunun sırrı için **تختتل** ederken görmezsin.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ختل**; **الخاء**’nın dammesi ve **اللام**’ın teşdidiyle: **خراسان** yolunda bir köy; **لب اللباب**’da böyledir. Ve **الختال** **كشداد**: aldatma.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَتَلَهُ
1 خَتَلَهُ ختل ختله ختلة , (S, M, K, &c.,) aor. خَتِلَ (M, Sgh, K) and خَتُلَ , (M, K,) inf. n. خَتْلٌ and خَتَلَانٌ, (K,) i. q. خَدَعَهُ, or خَادَعَهُ; (so accord. to different copies of the S;) and ↓ خاتلهُ signifies the same: (S:) or the former, i. q. خَدَعَهُ (Mgh, K, TA) [i. e.] He deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted, him, (KL, PS,) unawares: (TA:) and ↓ خاتلهُ, (K,) inf. n. مُخَاتَلَةٌ, (TA,) i. q. خَادَعَهُ [which means the same as خَدَعَهُ; or he practised with him mutual deceit, delusion, &c.; or he strove, endeavoured, or desired, to deceive, delude, beguile, circumvent, or outwit, him]; (K, TA;) and رَاوَغَهُ [which means he endeavoured to turn him, or to entice him to turn, to, or from, a thing, &c.]. (TA.) ― -b2- خَتْلُ الصَّائِدِ means The sportsman's going along by little and little, stealthily, lest he should make a sound to be heard. (JM.) And خَتَلَ الصَّيْدَ, (K,) inf. n. خَتْلٌ, (TA,) said of a wolf, He concealed himself to seize the prey. (K.)

3 خَاْتَلَ see 1, in two places.

تَخَاتُلٌ
6 تَخَاتُلٌ تخاتل خاتل i. q. تَخَادُعٌ [as meaning The deceiving one another; thus explained in the KL: and app. also as meaning the pretending deceit, &c.; or the pretending to be deceived, &c.: accord. to the PS, the being deceived; but for this I know not any other authority]. (S.) You say, تخاتلوا, meaning تخادعوا [They deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted, one another]. (K.) And تخاتل عَنْ غَفْلَةٍ [app. meaning He pretended deceit &c., or pretended to be deceived &c., unawares]. (TA.)

اختتل
8 اختتل أختتل اختتل ٱختتل He (a man, TA) listened to the secret of a party of men. (T, K, * TA.) El-Aashà says,
وَ لَا تَرَاهَا لِسِرِّ الجَارِ تَخْتَتِلُ
[Nor wilt thou see her listen to the secret of the neighbour]. (TA.)

خِتْلٌ
خِتْلٌ ختل A place of retreat, or concealment. (K.) And Any similar place in which one listens to hear secrets [&c.]. (TA.) The form of a hare, or burrow of a rabbit. (K.)

خَتُولٌ
خَتُولٌ ختول : see خَاتِلٌ and خَتَّالٌ.

خَتَّالٌ
خَتَّالٌ ختال i. q. خَدَّاعٌ [i. e. One who deceives, deludes, beguiles, circumvents, or outwits, much, or often; very deceitful &c.; as also ↓ خَتُولٌ, like خَدُوعٌ]. (TA.)

خَاتِلٌ
خَاتِلٌ خاتل and [in an intensive sense] ↓ خَتُولٌ [like خَتَّالٌ, q. v.,] Deceiving, deluding, beguiling, circumventing, or outwitting. (K, TA.)

خَوْتَلٌ
خَوْتَلٌ خوتل Elegant; polite; acute, or sharp, or quick, in intellect; clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent: (K, * TA:) thought by ISd to be, perhaps, from الخَتْلُ signifying “the act of deceiving” &c. (TA.)

خَوْتَلَى
خَوْتَلَى خوتلى خوتلي A stealthy walk or gait: (O, K, TA:) or a walking on one side. (T, TA.) Hence the saying, هُوَ يَخْلِجُنِى بِعَيْنِهِ وَ يَمْشِى لِى الخَوْتَلَى [He makes a sign to me with his eye, and walks to me stealthily, or sideways]. (TA.)

أَخْتَلُ
أَخْتَلُ ذ [More, and most, deceitful, deluding, guileful, &c.]. You say أَخْتَلُ مِنْ ذِئْبٍ More deceitful, &c., than the wolf. (Mgh.)

##### Türkçe

**خَتَلَهُ**
1 **خَتَلَهُ** ختل ختله ختلة, (S, M, K, &c.,) muzâri‘i **خَتِلَ** (M, Sgh, K) ve **خَتُلَ**, (M, K,) mastarı **خَتْلٌ** ve **خَتَلَانٌ**, (K,) **خَدَعَهُ** yahut **خَادَعَهُ** ile aynı (i. q.): (S’nin farklı nüshalarına göre böyle;) ve ↓ **خاتلهُ** de aynı mânâya gelir: (S:) yahut birincisi, **خَدَعَهُ** ile aynı (Mgh, K, TA) [yani] onu aldattı, yanıltıp saptırdı, kandırdı, hileyle çevirdi yahut kurnazlıkla alt etti, (KL, PS,) fark ettirmeden: (TA:) ve ↓ **خاتلهُ**, (K,) mastarı **مُخَاتَلَةٌ**, (TA,) **خَادَعَهُ** ile aynı (K, TA;) ve **رَاوَغَهُ** [ile de]. (TA.) ― -b2- **خَتْلُ الصَّائِدِ** avcının, işitilecek bir ses çıkarmasın diye, azar azar, gizlice ilerlemesi demektir. (JM.) Ve **خَتَلَ الصَّيْدَ**, (K,) mastarı **خَتْلٌ**, (TA,) kurttan söz edilirken, avı kapmak için gizlendi (demektir). (K.)

3 **خَاْتَلَ**: 1’e bak, iki yerde.

**تَخَاتُلٌ**
6 **تَخَاتُلٌ** تخاتل خاتل **تَخَادُعٌ** ile aynı (i. q.) [birbirini aldatma mânâsında; KL’de böyle açıklanmıştır: ve görünüşe göre ayrıca, aldatmayı vb. yapar görünme; yahut aldatılmış olmayı vb. yapar görünme mânâsında: PS’ye göre aldatılma; fakat bunun için başka bir dayanak bilmiyorum]. (S.) **تخاتلوا** dersin; mânâsı **تخادعوا** [birbirlerini aldattılar, yanıltıp saptırdılar, kandırdılar, hileyle çevirdiler yahut kurnazlıkla alt ettiler]. (K.) Ve **تخاتل عَنْ غَفْلَةٍ** [görünüşe göre mânâsı: fark ettirmeden aldatmayı vb. yapar göründü; yahut fark ettirmeden aldatılmış olmayı vb. yapar göründü]. (TA.)

**اختتل**
8 **اختتل** أختتل اختتل **ٱختتل** O (bir adam, TA) bir topluluk erkeklerin sırrını dinledi. (T, K, * TA.) el-A‘şâ der ki,
وَ لَا تَرَاهَا لِسِرِّ الجَارِ تَخْتَتِلُ
[Komşunun sırrını dinlerken onu görmezsin]. (TA.)

**خِتْلٌ**
**خِتْلٌ** ختل: bir sığınma yahut gizlenme yeri. (K.) Ve sırları işitmek için dinlenen benzeri her yer [&c.]. (TA.) Bir tavşanın yuvası yahut bir tavşancığın ini. (K.)

**خَتُولٌ**
**خَتُولٌ** ختول: **خَاتِلٌ** ve **خَتَّالٌ**’a bak.

**خَتَّالٌ**
**خَتَّالٌ** ختال **خَدَّاعٌ** ile aynı (i. q.) [yani çokça yahut sıkça aldatan, yanıltıp saptıran, kandıran, hileyle çeviren yahut kurnazlıkla alt eden; pek aldatıcı vb.; ve ayrıca ↓ **خَتُولٌ**, **خَدُوعٌ** gibi]. (TA.)

**خَاتِلٌ**
**خَاتِلٌ** خاتل ve [mübalağa mânâsında] ↓ **خَتُولٌ** [**خَتَّالٌ** gibi, bk.], aldatan, yanıltıp saptıran, kandıran, hileyle çeviren yahut kurnazlıkla alt eden (demektir). (K, TA.)

**خَوْتَلٌ**
**خَوْتَلٌ** خوتل: zarif; nazik; zekâda keskin yahut sivri yahut çabuk; zeki, mahir, bilgili yahut anlayışlı: (K, * TA:) ISd tarafından, belki, “aldatma fiili” vb. mânâsına gelen **الخَتْلُ**’den olduğu düşünülmüştür. (TA.)

**خَوْتَلَى**
**خَوْتَلَى** خوتلى خوتلي: gizli bir yürüyüş yahut yürüyüş tarzı: (O, K, TA:) yahut bir yana doğru yürüyüş. (T, TA.) Buradan şu söz: **هُوَ يَخْلِجُنِى بِعَيْنِهِ وَ يَمْشِى لِى الخَوْتَلَى** [Bana gözüyle işaret eder ve bana gizlice, yahut yan yan yürür]. (TA.)

**أَخْتَلُ**
**أَخْتَلُ** ذ [daha çok ve en çok aldatıcı, yanıltıcı, hilekâr vb.]. **أَخْتَلُ مِنْ ذِئْبٍ** dersin: kurttan daha aldatıcı vb. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَتَلَ
خَتَلَ I ,  U ( n. ac. خَتْل 1 ,  خَتَلَاْن 36 ),
a.  Deceived, beguiled, circumvented, entrapped.

b.  Lay in wait for.

خَاْتَلَ
خَاْتَلَ III ,
a.  see I (a) .

تَخَاْتَلَ
تَخَاْتَلَ VI ,
a.  Deceived one another.

اِخْتَتَلَ
اِخْتَتَلَ VIII ,
a.  Listened to secretly; practised eavesdropping.

خَتْلَة
خَتْلَة 1t ,
a.  Corner, angle of a wall.

خِتْل
خِتْل 2 ,
a.  Hiding-place.

b.  Burrow.

خَوْتَل
خَوْتَل
a.  Elegant.

b.  Ingenious.

##### Türkçe

**خَتَلَ**
**خَتَلَ** I , U (mastar: **خَتْل** 1 , **خَتَلَاْن** 36),
a. Aldattı, kandırdı, hileyle başını döndürdü, tuzağa düşürdü.

b. Pusuya yattı.

**خَاْتَلَ**
**خَاْتَلَ** III,
a. I (a)’ya bak.

**تَخَاْتَلَ**
**تَخَاْتَلَ** VI,
a. Birbirlerini aldattılar.

**اِخْتَتَلَ**
**اِخْتَتَلَ** VIII,
a. Gizlice dinledi; kulak misafirliği yaptı.

**خَتْلَة**
**خَتْلَة** 1t,
a. Köşe, duvarın açısı.

**خِتْل**
**خِتْل** 2,
a. Saklanma yeri.

b. İn.

**خَوْتَل**
**خَوْتَل**
a. Zarif.

b. Usta işi.
