# ختم (خ-ت-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve mühürledi

- Harfler: خ - ت - م
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 7 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَخَتَمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve mühürledi | 2 | 2 | [6:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/6:46.md) |
| [خَتَمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E.md) | فَعَلَ | Mühürledi | 1 | 1 | [2:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/2:7.md) |
| [خِتَامُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D8%AE%D9%90%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فِعَالُهُ | Onun mührü | 1 | 1 | [83:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/83:26.md) |
| [مَخْتُومٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8D.md) | مَفْعُولٍ | Mühürlenmiş | 1 | 1 | [83:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/83:25.md) |
| [نَخْتِمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F.md) | نَفْعِلُ | Mühürleriz | 1 | 1 | [36:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/36:65.md) |
| [وَخَاتَمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E.md) | وَفَاعَلَ | Ve sonuncu | 1 | 1 | [33:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/33:40.md) |
| [يَخْتِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلْ | Mühürler | 1 | 1 | [42:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/42:24.md) |

## Mücavir kökler — 48 mücavir (64 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 19 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [رحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sarıktır
3. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Örter
4. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
5. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · İşiten
6. [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yüz çevirirler
7. [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hemen sildik
8. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Rical ayak demektir
9. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kelime
10. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların ağızları ile
11. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
12. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
13. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
14. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
15. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
16. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların hevesleri
17. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
18. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
19. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferv “Ferre”ye bak
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
22. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
23. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
24. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
25. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
26. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
27. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
28. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
29. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
30. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Büyük
31. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
32. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
33. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
34. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
35. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
36. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
37. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
38. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
39. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
40. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
41. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
42. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
43. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
44. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
45. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
46. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
47. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
48. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ختم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md), [قفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%84.md), [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md), [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin sonuna ulaşıp üzerini kapatmak, sızıntıyı ve dış müdahaleyi önleyecek şekilde belgelemek veya kilitlemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bildirim sürecinin tamamlanması; inkârda direnen kalplerin idrak kanallarının dışarıdan girişe ve içeriden çıkışa kapatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sürecin nihayete erdirilerek korunması, kesinleşmiş hükmün bozulamaz tescili ve sonlanma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca keyfi bir mahrum bırakma veya kör bir kadercilik olarak anlayıp, kulun kendi iradi tercih ve eylemlerinin tabii ve nihai bir sonucu olduğu gerçeğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خت | Gizleme, örtme, bir şeyi aniden veya hissettirmeden kapatıp sınırlandırma (örneğin [ختر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1.md) kökünde ahdi sinsice bozup örtme ve hıyanet etme anlamı belirgindir) | م | Çekirdeğin kapama ve gizleme eylemine suyun veya maddenin akışını kesen, hacmi tam olarak doldurup kuşatan nihai bir toparlama ve tamamlama etkisi eklemiş; hareketi nihai sonlandırma ve mühürleme anlamına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (türetme imge) | Bir alanın dış dünya ile irtibatını kesen, koruyucu ve engelleyici nihai bir sınır çeker |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varılan sınırın üzerine kesin bir işaret ve tescil nişanı koyarak süreci noktalar |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Akışkanlığı hapseden, kabın ağzını kapatan ve bütünü toparlayıp çevreleyen son katmanı oluşturur |
| ختم | Sınırı belirlenip işaretlenen kabın veya sürecin akışını durdurarak kesin bir tescille kapatılması | Dış etkilere karşı koruma sağlayan, içindekini sabitleyen, bitmiş bir sürecin sonuna geri dönülemez bir im vurma eylemini resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın, mektubun veya tahıl ambarının ağzını balçık, çamur (el-hıtâm) veya balmumu ile kapatıp üzerine işaret basmak; bir işin veya vadinin en son noktasına (el-hıtâm) ulaşmak; ayrıca ekine ilk can suyunu verip umut evresini tamamlamak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-A‘şâ’ya nispet edilen ve küpün ağzındaki kil mührün açılmasını anlatan kullanımda şarabın mühürlü kabı kastıyla yer alır: وصَهْباء طاف يَهُودِيُّها |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde nakledilen ve yüzüğün veya mühür taşının izinsiz alınmasını kınayan erken kullanımdaki şahit dizede mühür aracı anlamında geçer: أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ختم kökü, Orta ve Güney Sami dillerinde belge, nesne ve kapların emniyete alınması, tescil edilmesi ve sonlandırılması semantik alanı ile doğrudan bağlantılıdır. İbranicede hātam (חָתַם) fiili bir mektubu veya kabı mühürlemek, gizlemek ve nihayete erdirmek anlamında kullanılırken, hōtām (חוֹתָם) mühür veya mühür yüzüğü demektir. Aramice ve Süryanicede htam (ܚܬܰܡ) kökü aynı şekilde mühür basmak, kapatmak ve tamamlamak fonksiyonunu sürdürür. Fenike yazıtlarında da mühürleme ve onaylama tescili için benzer kök biçimleri belgelenmiştir. Bu ortak Sami gövdesinin kökeni, Antik Yakındoğu idari ve ticari hayatında malların, küplerin ve belgelerin balçık üzerine silindir ya da damga mühür basılarak emniyete alınması ve işlemin sonlandırılması pratiğine dayanır. Arapçada kök, hem bu fiziksel mühürleme ve kapatma eylemini korumuş hem de soyutlanarak bir şeyin nihayeti, tamamlayıcısı ve sonuncusu olma (hâtem/hâtim) kavramını merkeze almıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin veya işin sonuna varıp üzerini tescille kapama | Fiziksel olarak balçıkla sıva yapıp damga basmaktan zihinsel ve manevi algı kanallarının kapanmasına ve risaletin nihayete ermesine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hātam / hōtām, Süryanice htam | Yazılı belgelerin, hazinelerin ve kapların mühürlenip emniyete alınması ve onaylanması ortak semantik çekirdeğidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır htm (kapatmak, mühürlemek, kale) | Erken Afro-Asyatik katmanda kapıların veya sınırların emniyetle kapatılması ile mühürleme eyleminin ortak kökeni | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen, Erman-Grapow Wörterbuch der aegyptischen Sprache.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ختم | Anlamlı | Mühürlemek, sona erdirmek | Kabın, belgenin veya kalbin dışa kapatılıp kesinleşmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AA.md) | Anlamlı | Ekşimek, kokusu keskinleşmek | Sütün veya hamurun mayalanıp keskinleşmesi, meyvesi acı ağaç (hamt) | Kur'an'da geçmez; içsel yoğunlaşma ve bozulma yönü |
| [تخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AE%D9%85.md) | Anlamlı | Sınır koymak, had belirlemek | Arazilerin veya ülkelerin arasına konulan ayıraç ve sınır çizgisi (tuhûm) | Kur'an'da geçmez; son sınır belirleme bağı |
| تمخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak kullanım dışı (mühmel) |
| مخت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak kullanım dışı (mühmel) |
| [متخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AE.md) | Anlamlı | Çekip çıkarmak, uzatmak | Kuyudan su veya nesneyi çekip almak | Kur'an'da geçmez; ters yönde bir hareket |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ختم | Merkez | Kapatma ve tescil | Bir sürecin sonuna gelinerek üzerinin belgelenip kapatılması ve dış müdahaleye son verilmesi | Hem sonluluk hem tescil ve koruma içerir |
| [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Damgalama ve fıtrat | Madene veya kile silinmez iz ve şekil basma; nesnenin asli tabiatını sabitleme | Süreç sonundan ziyade kalıcı form ve damgaya odaklanır |
| [قفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%84.md) | Komşu | Mekanik kilitleme | Bir alet veya mekanizma yardımıyla geçişi fiziksel olarak engelleme | Mühür ve tescil manasından ziyade doğrudan kilit vurguludur |
| [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Kılıfa sokma | Bir nesneyi kılıf, kabuk veya örtü içine alarak dış etkiyi perdeleme | Geçirimsiz mühürden ziyade bütünü saran örtü anlamı öne çıkar |
| [رين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Paslanma ve örtülme | Günahların birikerek kalbin üzerini tortu, kir veya pas gibi kaplaması | Dışarıdan vurulan tescilden ziyade içten gelen tortullaşmadır |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Zıt | Açma ve serbest bırakma | Kapalı veya kilitli bir nesneyi aralayarak giriş-çıkışa imkân tanıma | ختم kökünün tam zıddı olup kapalılığı giderir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ختم | Mühürlemek, bitirmek | Bir işi tamamlayıp üzerini belgeleyerek dışarıya kapatmak | Kesin |
| Latince | Sigillare, concludere | Mühürlemek, kapatıp sonlandırmak | Resmî damga vurma ve mantıksal bir sonucu kapatma boyutunu karşılar; manevi basiret kapalılığını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To seal, to conclude, seal | Mühürlemek, sonlandırmak, mühür | Dış dünyadan yalıtma ve nihayete erdirme anlamını taşır; ancak kökün fıtrata dair tescil boyutunu tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Versiegeln, abschließen | Mühür altına almak, kilitleyip bitirmek | Resmi mühürleme ve eylemi nihayete bağlama tarafını net verir | Güçlü |
| Fransızca | Sceller, clore | Mühürlemek, kapatıp noktalamak | Belgenin tescili ve sürecin nihai sonunu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَتَمَ / يَخْتِمُ / نَخْتِمُ | İdrak ve konuşma melekelerini kapatma, iptal etme | İnkârda ısrar edenlerin kalplerinin hakikate kilitlenmesi veya kıyamet günü ağızların susturulup organların konuşturulması (Bakara [2:7](https://lisan.digital/tr/ayet/2:7.md), En'âm [6:46](https://lisan.digital/tr/ayet/6:46.md), Yâsîn [36:65](https://lisan.digital/tr/ayet/36:65.md), Câsiye [45:23](https://lisan.digital/tr/ayet/45:23.md)) |
| خَاتَمَ | Sonuncu, tamamlayıcı ve tescil edici | Peygamberlik zincirinin nihayete erdirilmesi ve önceki risaletlerin onaylanıp kapanması (Ahzâb [33:40](https://lisan.digital/tr/ayet/33:40.md)) |
| مَخْتُومٍ / خِتَامُهُ | Emniyete alınmış, son yudumu veya kokusu misk olan | Cennet ehline sunulan saf içeceğin el değmemişliği, sonunun ve tortusunun misk ile tamamlanması (Mutaffifîn [83:25](https://lisan.digital/tr/ayet/83:25.md), [83:26](https://lisan.digital/tr/ayet/83:26.md)) |
| يَخْتِمْ | Kalbi sabitleme, koruma ve tasarruf altına alma | Allah'ın dilediği takdirde kalbi dış etkilere kapatabileceği veya peygamberin kalbini haksız iddialara karşı koruyup sabırla mühürleyebileceği bağlam (Şûrâ [42:24](https://lisan.digital/tr/ayet/42:24.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kalplerin mühürlenmesi ve hidayet-dalalet meselesi | Kulun iradesiyle küfrü tercih etmesinin tabii sonucu mu yoksa cebri bir mahrum bırakma mı olduğu tartışması | İnkârda ısrarın getirdiği idrak kapalılığı ve ilahi ceza tescili |
| Fıkıh | Hâtemu'n-nebiyyîn kavramı ve miras, vasiyet tescili | Peygamberliğin mutlak manada sona ermesi, yeni vahiy iddiasının hükümsüzlüğü; belgelerin mühürlenerek kesinlik kazanması | Kesinleşme, bağlayıcılık ve kapıların kapanması |
| Tefsir | Hâtem ve hıtâm lafızlarının semantik boyutları | Ahzâb suresi 40. ayetteki kıraat farklılıkları (hâtem/hâtim) ve Mutaffifîn suresindeki içeceğin son tortusu meselesi | Tamamlayıcı son halka ve emniyetle muhafaza edilmiş saflık |
| Hadis | Nübüvvet mührü ve amellerin sonları (havâtîm) | Hz. Peygamber'in iki küreği arasındaki fiziki işaret ve insanın nihai akıbetinin son amellerine bağlı olması (الأمور بخواتيمها) | Tescil nişanı ve hayat döngüsünün nihai tespiti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet süreci | Nihai tasdik ve kapanış | Risalet kurumunu tamamlayıp sahteliklere karşı emniyete almak | Vahiy sürecinin tamamlanarak ilahi bildirimin tescillenmesi | Kesin |
| İlmi | İdrak ve epistemoloji | Bilişsel kapalılık ve kesinleşme | Sürekli inkâr ve ön yargı ile zihnin dış girdilere geçirimsiz hale gelmesi | Doğru bilgiye ulaşma mekanizmasının kendi kendini kilitlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki otorite ve vesika | Resmî onay ve tescil mührü | Bir kararın, sınırın veya antlaşmanın yürürlüğe girip değiştirilemez oluşu | Hükmün meşruiyetini tescil ederek keyfi müdahaleyi engellemek | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve emtia güvenliği | Paketleme, ambalaj ve kilit | Malın bozulmasını, eksilmesini ve izinsiz tüketimini engellemek | Değerin saklanması, safiyetin korunması ve sözleşmelerin tescili | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durma koşulu (halting state) ve kriptografik hash | Bir algoritmanın veya sürecin son işlem basamağına ulaşarak çıktının değiştirilemez biçimde şifrelenip sabitlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kesinleşmiş yargı (res judicata) ve bilişsel kapanma (cognitive closure) | Bir davanın temyiz yollarının tükenerek kararın kesinleşmesi; psikolojide zihnin belirsizliğe tahammülsüzlükle yeni verilere kendini kapatması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ختم kelimesini yalnızca bürokratik bir damga basma işlemine veya soyut bir törensel unvana indirgemek; kalbin mühürlenmesini ise kulun iradesini hiçe sayan keyfi bir ön-kader kilidi gibi görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; sürecin tamamlanıp mükemmelleşmesini, hakikate karşı geliştirilen kalıcı direncin tabii bir tescilini, emanetin bozulmaması için emniyete alınmasını ve peygamberlik zincirinin son halkasını ifade eden çok katmanlı bir yetkinlik ve sınır tescilidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kalplerin mühürlenmesi ayetlerini cebriyeci bir yaklaşımla okuyarak inkârcının ahlaki ve hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmak; ayrıca risaletin son bulması ilkesini esneterek yeni nübüvvet iddialarına zemin hazırlamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem epistemolojik insan tasavvurunu (kalp, işitme ve görme melekelerinin nasıl işlevsizleştiğini) hem de nebevî tarihin nihai ve kâmil noktaya ulaştığını (hâtemü'n-nebiyyîn) tanımlayan anahtar bir sınır kavramı olduğu için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârda kökleşenlerin psikolojik durumunu anlatan ayetlerde (Bakara [2:7](https://lisan.digital/tr/ayet/2:7.md), Câsiye [45:23](https://lisan.digital/tr/ayet/45:23.md)), risaletin sonlandığını bildiren Ahzâb [33:40](https://lisan.digital/tr/ayet/33:40.md)'ta ve ahiret sahnelerindeki hesaplaşma ile cennet nimetlerinin tasvirinde (Yâsîn [36:65](https://lisan.digital/tr/ayet/36:65.md), Mutaffifîn [83:25](https://lisan.digital/tr/ayet/83:25.md)-26). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kalbinin sebepsiz yere Allah tarafından kapatıldığı zannını tashih eder; mühürlemenin, insanın kendi eylemleri ve ısrarlı inatçılığı sonucunda ulaşılan tabii bir son durum olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kabın, mektubun veya nesnenin sonuna ulaşıp ağzını balçık, mum veya damga ile dışarıdan hava ve yabancı madde girmeyecek, içeriden de bir şey sızmayacak şekilde sıkıca kapatıp tescillemek.
- Soyut anlam: Bir idrak, risalet veya eylem sürecinin nihayete erdirilmesi; varılan sınırın geri dönülemez biçimde kesinleştirilerek hakikat akışının ya da peygamberlik bildiriminin mühür altına alınması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemde girdi-çıktı kanallarının nihai durum tesciliyle kapatılması, sistemin korunması veya kendi sınırları içinde dondurulması işlemi.
- LaTeX modeli: $$S_n \xrightarrow{\quad\tau\quad} S^* \quad \implies \quad \partial S^* = \emptyset \quad \wedge \quad \Delta S^* = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_n$, $n$ adımdaki açık ve gelişen süreci; $\tau$, sonlanmayı sağlayan mühürleme ve tamamlama operatörünü; $S^*$, mühürlenmiş nihai durumu temsil eder. $\partial S^* = \emptyset$ ifadesi nihai durumun dış etkilere ve yeni girdilere kapalı olduğunu (sınır geçirimsizliği), $\Delta S^* = 0$ ise bu durumun artık içsel bir değişime veya bozulmaya uğramaksızın sabitlendiğini gösterir.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/2:7.md) — خَتَمَ

خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah onların kalblerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde bir perde vardır ve onlar için büyük bir azab vardır.

### [En'am 6:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/6:46.md) — وَخَتَمَ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ

Meal (IK): De ki: Bana haber verir misiniz; eğer Allah, kulağınızı, gözlerinizi alır ve kalblerinizin üstüne mühür vurursa; Allah’tan başka onları size getirecek ilah kimdir? Bak, ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar.

### [Ahzab 33:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/33:40.md) — وَخَاتَمَ

مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

Meal (IK): Muhammed; sizin adamlarınızdan herhangi birisinin babası değildir, sadece Allah’ın Rasulü ve peygamberlerin hatemidir. Allah, her şeyi bilendir.

### [Yasin 36:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/36:65.md) — نَخْتِمُ

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Bugün, onların ağızlarını mühürleriz. Bizimle elleri konuşur ve yapmakta oldukları şeye ayakları şehadet eder.

### [Şura 42:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/42:24.md) — يَخْتِمْ

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Yoksa onlar; Allah’a karşı yalan uydurdu mu derler? Allah; dilerse senin kalbini mühürler, batılı yok eder, sözleriyle hakkı yerine getirir. Muhakkak ki O; göğüslerin özünü bilendir.

### [Casiye 45:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/45:23.md) — وَخَتَمَ

أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Gördün mü, o kimseyi ki; heva ve hevesini kendisine tanrı edinmiş, bilgisi olduğu halde Allah onu şaşırtmış, kulağını, kalbini mühürlemiş ve gözüne perde koymuştur? Allah’tan sonra onu kim hidayete eriştirebilir? Hala düşünmeyecek misiniz?

### [Mutaffifun 83:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/83:25.md) — مَخْتُومٍ

يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ

Meal (IK): Onlara mühürlü, halis bir şarabtan içirilir.

### [Mutaffifun 83:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/ayet/83:26.md) — خِتَامُهُ

خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ

Meal (IK): Onun sonu misktir. Öyleyse yarışanlar, bunu için yarışsınlar.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والميم معهما
خ ت م، ت خ م، خ م ت مستعملات ختم: خَتَم يختِمُ خَتْماً أي: طَبَع فهو خاتِمِ.
والخاتَمُ: ما يوضع على الطينة، أسم مثل العالم، والخِتام: الطين الذي يُخْتَمَ به على كتابٍ. ويقال: هو الخَتْم يعني: الطين الذي يختم به.
وخِتامُ الوادي: أقصاه.
ويقرأ: "خاتمِهُ مِسْكٌ" أي خِتامه، يعني عاقبته ريحُ المسك، ويقال: بل أراد به خاتَمَه يعني خِتامَه المختُوم، ويقال: بل الخِتام والخاتم هاهنا ما خُتِمَ عليه.
وخاتِمة السورة: آخرها. وخاتِمُ العمل وكل شيء: آخرهُ.
وخَتَمتُ زرعي إذا سقيته أول سقيةٍ، فهو الخَتْم، والخِتامُ اسم لأنه إذا سقي فقد خُتِمَ بالرجاء. وخَتَموا على زرعهم خَتُماً أي سقوه وهو كراب بعدُ.
تخم: تُخُومُ الأرض اسم على فعول، وبعض يقول: تَخُوم الأرض، كأنه جميع ولا يفرد منه واحد. هو مفصل ما بين الكورتين أو القريتين.
ومنتهى أرض كل قريةٍ وكورةٍ تُخَومُها.
وقال الضرير: التُّخُومُ واحدها تَخْمٌ والتُّخَمَةُ فاوها واو في أصل التأسيس ولكنها استعملت فقيل: اتَّخَمَ واتْخَمَه كذا، ويُخَفَّفُ فيقال: تَخَمَ ويَتْخَمُ، بحذف التثقيل من التاء.
وبعض يقول: تَخَمَ متروك على ما كان عليه في قولك: اتَّخَمَ، وكذلك قياس التهمى والتؤدة والتُّكَأة كأنهم حملوه على تقي يتقي مخفَفاً.
وهذا أمر مُتَوَخمَّ ومُسْتَوخَم إذا كان دميماً.
خمت: الخَميتُ: اسم السمين بالحميرية.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **التاء** ve **الميم** onlarla birlikte

**خ ت م**، **ت خ م**، **خ م ت** kullanımdadır. **ختم**: **خَتَم** **يختِمُ** **خَتْماً**; yani: mühürledi/bastı; o hâlde o **خاتِمِ**’dir.

**والخاتَمُ**: çamurun üzerine konulan şey; **العالم** gibi bir isimdir. **والخِتام**: bir kitabın üzerine onunla mühür vurulan çamurdur. Ve denilir: o **الخَتْم**’dür; yani: onunla mühür vurulan çamur.

**وخِتامُ الوادي**: onun en uzak ucu.

Ve okunur: "خاتمِهُ مِسْكٌ"; yani **خِتامه**; yani onun âkıbeti misk kokusudur. Ve denilir: bilakis onunla **خاتَمَه**’i kastetti; yani mühürlenmiş **خِتامَه**’i. Ve denilir: bilakis burada **الخِتام** ve **الخاتم** üzerine mühür vurulan şeydir.

**وخاتِمة السورة**: onun sonu. **وخاتِمُ العمل** ve her şey: onun sonu.

Ve **خَتَمتُ** ekinimi, eğer onu ilk sulamayla suladıysam; o hâlde o **الخَتْم**’dür. **والخِتامُ** bir isimdir; çünkü eğer sulanmışsa, ümit ile mühürlenmiş olmuştur. Ve ekinlerinin üzerine **خَتُماً** olarak mühür vurdular; yani onu suladılar; hâlbuki o daha sonra **كراب**’dır.

**تخم**: **تُخُومُ الأرض**; **فعول** üzere bir isimdir. Bazısı der ki: **تَخُوم الأرض**; sanki o bir bütündür ve ondan bir tekil ayrılmaz. O, iki **كورة** yahut iki köy arasındaki ayrımdır.

Ve her köyün ve **كورة**’nın toprağının sonu: onun **تُخَومُها**’sıdır.

Ve **الضرير** dedi: **التُّخُومُ**’un teki **تَخْمٌ**’dür. **والتُّخَمَةُ**’nin **فاء**’sı, kuruluşun aslında **واو**’dur; fakat kullanıldı da şöyle denildi: **اتَّخَمَ** ve **اتْخَمَه** şöyle. Ve hafifletilir de şöyle denilir: **تَخَمَ** ve **يَتْخَمُ**; **التاء**’dan ağırlıklandırmayı düşürerek.

Ve bazısı der ki: **تَخَمَ** terk edilmiştir; senin **اتَّخَمَ** sözündeki üzere olduğu hâl üzere. Ve aynı şekilde **التهمى** ve **التؤدة** ve **التُّكَأة**’nin kıyası; sanki onu **تقي** **يتقي** üzerine, hafifletilmiş olarak yüklemişlerdir.

Ve bu iş, eğer çirkin ise, **مُتَوَخمَّ** ve **مُسْتَوخَم**’dır.

**خمت**: **الخَميتُ**: Himyerîce’de şişman için bir isimdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَتَمْتُ الشيء خَتْماً فهو مَخْتومٌ، ومُخَتَّمٌ شدِّد اللمبالغة. وخَتَمَ الله له بخير. وخَتَمْتُ القرآنَ: بلغتُ آخره. واخْتَتَمْتُ الشيءَ: نقيض افتتحتُه. والخاتَمُ والخاتِمُ، بكسر التاء وفتحها. والخَيْتامُ والخاتامُ كلُّه بمعنىً؛ والجمع الخَواتيمُ. وتَخَتَّمْتُ، إذا لبستَه. وخاتِمَةُ الشيء: آخرُه. ومحمدٌ صلى الله عليه وسلم خاتِمُ الأنبياء عليهم الصلاة والسلام. والخِتامُ: الطينُ الذي يُخْتَمُ به. وقوله تعالى: "خِتامُهُ مِسْك" أي آخِره؛ لأنّ آخر ما يجدونه رائحةُ المسك.

##### Türkçe

**خَتَمْتُ** şeyi **خَتْماً** (mühürledim); o da **مَخْتومٌ**dur; ve **مُخَتَّمٌ** (şeddeli) mübalağa içindir. Ve Allah onun için hayırla **خَتَمَ** etti. Ve Kur’ân’ı **خَتَمْتُ**: onun sonuna ulaştım. Ve şeyi **اخْتَتَمْتُ**: onu **افتتحتُه**’nun zıddıdır. Ve **الخاتَمُ** ve **الخاتِمُ**; **التاء**’nın kesri ve fethi ile. Ve **الخَيْتامُ** ve **الخاتامُ** hepsi bir mânâdadır; cem‘i **الخَواتيمُ**dur. Ve **تَخَتَّمْتُ**, onu giydiğin zaman (denir). Şeyin **خاتِمَةُ**si: onun sonudur. Ve Muhammed صلى الله عليه وسلم, peygamberlerin **خاتِمُ**idir عليهم الصلاة والسلام. Ve **الخِتامُ**: onunla mühürlenen çamurdur. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**خِتامُهُ مِسْك**” yani onun sonu; çünkü onların bulacakları en son şey misk kokusudur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت م
ختم ، متخ ، خمت ، تخم : مستعملة .
ختم : قال الليث : خَتَمَ يَخْتِمُ _ أي : طَبَعَ
والخَاتِمُ : الفاعِلُ ، والْخَاتَمُ : ما يوضع
عَلَى الطِّينة وهو اسْمٌ . . مِثْلُ ) ( الْعَالَم ) ( .
والْخِتَامُ : الذي يُخْتَمُ به على كِتابٍ .
وخِتَامُ الوادي : أَقصاه _ وخاَتِمَةُ السُّورَةِ :
آخِرُهَا . . وخَاتِمُ كلِّ شيء : آخِرُهُ .
ويقال : خَتَمْنَا زَرْعَنَا إذا سَقَيْتَهُ أَوَّلَ سَقْيَةٍ ،
فهو الْخَتْمُ .
قال : والْخِتَامُ : اسْمٌ له لأنه إذا سُقِيَ فقد
خُتِمَ بالرجاء .
وقد خَتَمُوا على زَرْعِهمْ : أي _ سَقَوْهُ ،
وهو كِرَابٌ بَعْدُ .
وقال ابن شميل : قال الطَّائِفِيُّ : الْخِتَامُ أَنْ
تُثَارَ الأرضُ بالبَذْر حتى يَصيرَ الْبَذْرُ
تحتها ، ثم يَسْقُونها _ يقولون : خَتَمُوا
عليه .
وقول الله جلّ وعزّ : ( ختم الله على قلوبهم ( [ البَقَرَة : 7 ] كقولهِ : ( طَبَعَ اللَّهُ عَلَى
قُلُوبِهِمْ ( [ النّحل : 108 ] وغيرها .
وأما قولُه جلّ وعزّ : ( فإن يشأ الله يختم على قلبك ( [ الشّورى : 24 ] . فإِنَّ الزَّجَّاجَ قال :
المعْنى : فإن يَشَأ الله يَرْبِطْ على قَلبِكَ
بالصَّبْرِ على أَذَاهمْ ، وعلى قَوْلهمْ ) افترى على الله كذبا ( [ سَبَأ : 8 ] .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَتْمُ :
أَفْواهُ فَلايَا النَّحْلِ .
قال : والخَتْمُ : المنعُ . . وَالْخَتْمُ أيضاً _ :
حفْظُ ما في الكتابِ _ بتَعْليمِ الطِّينَة .
وقال الزَّجَّاج _ في قوله جلّ وعزّ : ( ختم الله على قلوبهم ( [ البَقَرَة : 7 ] .
معنى ) ( خَتَمَ ) ( _ في اللغة _ وَ ) ( طَبَعَ ) ( : وَاحِدَ
وهو التغطية على الشيءِ ، والاسْتِيثَاقُ منه ،
لِئَلاَّ يدخله شيءٌ كما قال تعالى : ( أم على قلوب أقفالها ( [ محَمَّد : 24 ] .
وقال : ( كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون ( [ المطففون : 14 ] معناه : غلَب على
قلوبهم ، وغطَّى على قلوبهم ما كانوا
يكسبون .
وَكذلك ) طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ( [ النّحل :
108 ] .
وَروَى أبو عبيد حديثَ عَلْقَمَةَ _ في قول
الله جلّ وعزّ : ( ختامه مسك ( [ المطفّفين :
26 ] .
قال : خِلْطُهُ مِسْكٌ ، أَلم تَرَ إلى المَرْأَة
تقول _ للطِّيبِ : خِلْطُه مِسْكٌ . . خِلْطُهُ
كَذَا ؟
وأما مُجَاهِدٌ فإنه قال _ في قوله : عزّ وجلّ :
) ختامه مسك ( _ قال : مِزَاجُهُ مِسْكٌ .
وقال ابنُ مَسعودٍ : عَاقِبَتُهُ طَعْمُ المِسْكِ .
وقال الفَرَّاءُ : قرأَ عَلِيٌّ : ( خاتمة مسك ) .
وقال : أما رَأَيت المرأَةَ تقول لِلْعَطَّار :
اجْعَلْ لي خَاتِمَهُ مِسْكاً . . تريد آخِرَهُ ؟ قال
ذلك عَلْقَمَةُ .
قال الفرَّاء : والْخَاتَمُ والْخِتَامُ : متقاربان
في المعنى ، إِلاَّ أنْ الْخَاتَمَ : الاسْمُ ،
والخِتَامَ : المَصْدَرُ .
وقال الْفَرَزْدَقُ :
فَبِتْنَ جَنَابَتَيَّ مُصَرَّعَاتٍ
وَبِتُّ أَفُضُّ أَغْلاَقَ الْخِتَامِ
قال : ومِثْلُ الْخِتَامِ والْخَاتَم : قَوْلُكَ
للرَّجُل : هو كَرِيمُ الطَّابَع والطِّبَاعِ .
قال : وَتَفسِيرُه : أَنَّ أَحَدَهُمْ إذا شَرِب وجَدَ
في آخِرِ كأْسِهِ رِيحَ المِسْكِ .
وقوله جلّ وعزّ : ( ما كان محمد أبا أحد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتم النبيين (
[ الأحزَاب : 40 ] معناه : آخِرُ النَّبِيِّينَ . ومنْ
أَسمائِهِ ) ( الْعَاقِبُ ) ( أَيضاً _ مَعْنَاهُ آخِرُ
الأنْبِيَاءِ .
وقال اللّحْيَانِيُّ : هو الْخَاتَمُ ، والْخَاتَامُ ،
والْخَيْتَامُ .
وأَنشد غيرُه :
وَأُعْرِ مِنَ الْخَاتَامِ صُغْرَى شِمَالِيَا
ونَهَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عَنِ التَّخَتُّمَ بالذَّهَبِ .
ويقال : فلانٌ خَتَمَ عليك بَابَهُ _ أي أَعْرَضَ
عنك وخَتَمَ فلانٌ لك بَابَهُ _ إذا آثَرَكَ على
غيرك . . وخَتَمَ فلانٌ القُرْآنَ _ إذا قَرأَهُ إلى
آخرِهِ .
ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : _ جَاء فلانٌ
مُتَختماً _ أَيْ : مُتَعَمِّماً ومَا أَحْسَنَ
تَخَتُّمُهُ
وقال ابن شُمَيْل :
قال الطَّائِفِيُّ : الخِتَامُ أن تُثَار الأرضُ
بالبَذْرِ حتى يصيرَ البذرُ تحتَها ، ثم
يُسْقُونها ، يقولون : خَتَمُوا عليه .
قلتُ : أصلُ الخَتْم : التغطيةُ ، وختْمُ البَذْر
تغطيتُه .
ولذلك قيل للزَّارعِ : كافِرٌ . . لأنه يغطِّي
البَذْرَ بالتراب .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الْخُتُمُ فُصُوصُ
مفاصِلِ الْخَيْل . . واحِدُها خِتَامٌ ، وخَاتَمٌ .
قال : والخَاتَمُ والخَاتِمُ : من أسماء
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) .
ومعناه : آخِرُ الأنبياء ، وقال الله تعالى :
) وَخَاتَمَ النَّبِّيِنَ ( [ الأحزَاب : 40 ] .
تخم : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( مَلْعُونٌ
مَنْ غَيَّرَ تُخُومَ الأرْضِ ) ( .
قال أبو عبيد : التُّخُومُ هي الحُدُودُ
والْمَعَالِمُ .
قال : والْمَعْنَى من ذلك يقع في موضعين :
أحدهما : أن يكون ذلك في تغيير حُدُودِ
الحَرَمِ . . التي حَدَّها إبراهيمُ ( صلى الله عليه وسلم ) .
والمعْنَى الآخرُ : أن يدخلَ الرجُلُ في مِلْكِ
غيره من الأرض ، فيقتطِعَهُ ظلماً .
وقال شمر : قال الفراء : هي التُّخُومُ
_ مضمومةً .
وقال ابنُ الأعرابي : تَخُومٌ .
وقال الكسائيُّ : هي التَّخُومُ ، والْجَمْعُ
تُخُمٌ .
وقال الفرَّاء : التَّخُومُ : واحِدُها تَخْمٌ .
قال : وأصحاب العربيّة يقولون : هي
التَّخُومُ _ بفتح التاء _ ويجعلونها واحدة _
وأمَّا أهل الشام فيقولون : التُّخُومُ يجعلونها
جَمْعاً والواحد : تَخْمٌ .
وأنشد لأبي دُوادٍ الإيادِيِّ :
يَا بَنِيَّ التُّخُومَ لا تَظْلِمُوهَا
إنَّ ظُلْمَ التُّخُومِ ذُو عُقَّالِ
وقال الليث : التُّخُومُ مَفْصِلُ ما بين
الكُورَتَيْنِ والقَرْيَتَيْنِ .
قال : ومُنْتَهى أرض كل كُورَةٍ وقَرْيةٍ :
تُخُومُها .
وقال أبو الهيْثَم : يقال هذِهِ الْقَرْيَةُ تُتَاخِمُ
أرضَ كذا وكذا _ أي : تُحَادُّها ، وبلادُ
عُمَانَ تُتَاخِمُ بلادَ الشِّحْر .
وقال غيره : وتُطاخِمُ _ بالطاء _ لغةٌ ، كأنّ
التاء قُلِبَتْ طاءً ، لقُرْب مخرَجيْهما .
والأصل : من التُّخُومِ ، وهي الحُدُود .
وقال شمرٌ : أقْرَأني ابنُ الأعرابي لعَدِي بنِ
زَيدٍ :
جَاعِلاً سِرَّكَ التُّخُومَ فما أَحْفِلُ
قَوْلَ الْوُشاة وَالأنْذَالِ
قال : التُّخُومُ : الحالُ الذي يُريده .
وقال غيره : يريد : اجعلْ هَمَّكَ تُخوماً
_ أي : حدّاً انْتَهِ إليه ، ولا تُجَاوِزْه .
وقال أبو دُوَاد :
جَاعِلاً قَبْرَهُ تُخوماً وَقَدْ جَرْرَ
الْعَذَارَى عَلَيْهِ وَافي الشَّكِيرِ
وأما التُّخَمَةُ _ من الطعام _ فأصلها وُخَمَةٌ
قلبت الواو تاءً .
وتفسيرها في مُعْتَلِّ الخاء .
والفِعْل منه : اتَّخَمَ اتِّخَاماً وليس من هذا .
خمت : قال الليث : الخَمِيتُ : اسم السَّمِين
بالْحِمْيَرية .
متخ : أبو العباس عن ابن الأعرابي : مَتَخَ
الجرَادُ _ إذا رَزَّ ذَنَبَه في الأرض ليبيض .
وحكاه ابن دريد عن أَفَّارٍ : مَتَخَتِ الجَرَادَةُ
_ إذا غَرَزَتْ ذَنَبَها في الأرض .
وأُهملت . الخاء مع الظاء في السالم عند
الليث إلى آخر الحروف إلاَّ : [ الظمخ ] .
ظمخ : فإن أبا العباس رَوى عن ابْنِ
الأعرابيِّ . وعن عمرٍ و عن أبيه _ أنهما
قالا : الظِّمْخُ ، واحدتها ظِمَخَةٌ _ شَجرَةٌ
على صُورة الدُّلْبِ ، يُقْطَع منها خُشُبُ
القَصَّارين التي تُدْفَنُ .
وهي الْعِرْنُ أيضاً الواحدة : عِرْنةٌ .
ونحْوَ ذلك قال ابن السِّكِّيت .

##### Türkçe

خ ت م
**ختم** ، **متخ** ، **خمت** ، **تخم** : kullanımdadır.

**ختم** : Leys dedi ki: **خَتَمَ يَخْتِمُ**; yani: mühürledi/bastı.
**والخَاتِمُ** : yapan (ism-i fâil); **والْخَاتَمُ** : çamurun üzerine konulan şeydir ve bir isimdir… **( الْعَالَم )** gibi.
**والْخِتَامُ** : bir kitaba onunla mühür vurulan şeydir.
Ve **خِتَامُ الوادي** : onun en uzak ucu; **وخاَتِمَةُ السُّورَةِ** : onun sonu… **وخَاتِمُ** her şeyin: onun sonudur.
Ve denir ki: **خَتَمْنَا زَرْعَنَا**; onu ilk sulayışla suladığın zaman; işte o **الْخَتْمُ**dür.
Dedi ki: ve **الْخِتَامُ**: onun için bir isimdir; çünkü sulandığı zaman ümit ile mühürlenmiş olur.
Ve onlar ekinlerinin üzerine **خَتَمُوا**: yani onu suladılar; hâlbuki o daha sonra **كِرَابٌ**dur.
İbn Şümeyl dedi: **الطَّائِفِيُّ** dedi ki: **الْخِتَامُ**; toprağın tohumla sürülüp tohumun altına girmesi, sonra onu sulamalarıdır; “onun üzerine **خَتَمُوا**” derler.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: **( ختم الله على قلوبهم ( [ البَقَرَة : 7 ]**; O’nun sözü gibidir: **( طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ( [ النّحل : 108 ]** ve başkaları.
Ama O’nun (yüce ve aziz) sözü: **( فإن يشأ الله يختم على قلبك ( [ الشّورى : 24 ]**; çünkü **الزَّجَّاج** dedi ki: anlam: Allah dilerse, onların eziyetine ve onların “**( افترى على الله كذبا ( [ سَبَأ : 8 ]**” sözlerine karşı sabır ile kalbini bağlar.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: **الْخَتْمُ**: arı peteklerinin ağızlarıdır.
Dedi ki: ve **الخَتْمُ**: engellemedir… ve **الْخَتْمُ** ayrıca: kitaptakini korumaktır; çamuru işaretlemekle.

**الزَّجَّاج** — yüce ve aziz O’nun sözü hakkında: **( ختم الله على قلوبهم ( [ البَقَرَة : 7 ]** — dedi: **( خَتَمَ )**’ın dildeki anlamı ile **( طَبَعَ )** birdir; o da bir şeyin üzerini örtmek ve onu sağlamlaştırmaktır; içine hiçbir şey girmesin diye; nitekim yüce Allah dedi ki: **( أم على قلوب أقفالها ( [ محَمَّد : 24 ]**.
Ve dedi ki: **( كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون ( [ المطففون : 14 ]**; anlamı: kazandıkları şey kalplerine galip geldi ve kazandıkları şey kalplerinin üzerini örttü.
Ve yine: **( طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ( [ النّحل : 108 ]**.

Ebû Ubeyd, **عَلْقَمَةَ** hadisini rivayet etti — yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: **( ختامه مسك ( [ المطفّفين : 26 ]**.
Dedi ki: onun karışımı miskdir; kadının koku için “onun karışımı miskdir… onun karışımı şöyle midir?” dediğini görmedin mi?
Ama **مُجَاهِدٌ** ise — aziz ve celil O’nun sözü hakkında: **) ختامه مسك (** — dedi ki: onun mizacı miskdir.
Ve İbn Mes‘ûd dedi: onun âkıbeti misk tadıdır.
Ve **الفَرَّاءُ** dedi ki: Ali okudu: **( خاتمة مسك )**.
Ve dedi ki: kadının attara “bana onun **خَاتِمَهُ**’ini misk yap” dediğini görmedin mi… onun sonunu mu ister? Bunu **عَلْقَمَةُ** söyledi.
**الفرَّاء** dedi: **الْخَاتَمُ** ile **الْخِتَامُ** anlamda birbirine yakındır; ancak **الْخَاتَمَ**: isimdir, **والخِتَامَ**: mastardır.

**الْفَرَزْدَقُ** dedi:
فَبِتْنَ جَنَابَتَيَّ مُصَرَّعَاتٍ
وَبِتُّ أَفُضُّ أَغْلاَقَ الْخِتَامِ

Dedi ki: ve **الْخِتَامِ** ile **الْخَاتَم** gibisi, senin erkeğe “o, **كَرِيمُ الطَّابَع** ve **الطِّبَاعِ**dır” demendir.
Dedi ki: onun açıklaması: onlardan biri içtiği zaman, kadehinin sonunda misk kokusu bulur.

Yüce ve aziz O’nun sözü: **( ما كان محمد أبا أحد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتم النبيين ( [ الأحزَاب : 40 ]**; anlamı: peygamberlerin sonuncusudur. Ve onun isimlerinden **( الْعَاقِبُ )** da vardır; onun anlamı da peygamberlerin sonuncusudur.
**اللّحْيَانِيُّ** dedi: o **الْخَاتَمُ**dur, **والْخَاتَامُ**dur, **والْخَيْتَامُ**dur.
Ve başkası inşad etti:
وَأُعْرِ مِنَ الْخَاتَامِ صُغْرَى شِمَالِيَا

Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) altınla **التَّخَتُّمَ**dan nehyetti.
Ve denir ki: falan, senin üzerine kapısını **خَتَمَ**; yani senden yüz çevirdi. Ve falan, senin için kapısını **خَتَمَ**; seni başkasına tercih ettiği zaman… Ve falan Kur’an’ı **خَتَمَ**; onu sonuna kadar okuduğu zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: falan **مُتَختماً** geldi; yani: sarık sarmış olarak; ve onun **تَخَتُّمُهُ** ne güzeldir.

İbn Şümeyl dedi:
**الطَّائِفِيُّ** dedi ki: **الخِتَامُ**; toprağın tohumla sürülüp tohumun altına girmesi, sonra onu sulamalarıdır; “onun üzerine **خَتَمُوا**” derler.
Ben dedim ki: **الخَتْم**’ün aslı örtmedir; ve tohumun **ختْمُ**ü, onu örtmektir.
Bundan dolayı ekene “**كافِرٌ**” denildi… çünkü tohumu toprakla örter.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخُتُمُ**: atın eklem boğumlarının çıkıntılarıdır… onun teki **خِتَامٌ** ve **خَاتَمٌ**dır.
Dedi ki: **الخَاتَمُ** ve **الخَاتِمُ**: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) isimlerindendir.
Ve anlamı: peygamberlerin sonuncusu; yüce Allah dedi ki: **) وَخَاتَمَ النَّبِّيِنَ ( [ الأحزَاب : 40 ]**.

**تخم** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: **) ( مَلْعُونٌ مَنْ غَيَّرَ تُخُومَ الأرْضِ ) (**.
Ebû Ubeyd dedi: **التُّخُومُ** sınırlar ve alâmetlerdir.
Dedi ki: bunun anlamı iki yerde vuku bulur:
Birincisi: bunun, **الحَرَمِ** sınırlarını değiştirmede olmasıdır… İbrahim’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sınırlandırdığı…
İkinci anlam: kişinin, başkasının mülkünden olan toprağa girmesi ve onu zulümle koparıp almasıdır.

Şemr dedi: **الفراء** dedi: o **التُّخُومُ**dur — dammeli.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَخُومٌ**.
**الكسائيُّ** dedi: o **التَّخُومُ**dur; çoğulu **تُخُمٌ**dur.
**الفرَّاء** dedi: **التَّخُومُ**; onun teki **تَخْمٌ**dur.
Dedi ki: Arapça ehli der ki: o **التَّخُومُ**dur — **التاء**’nın fethasıyla — ve onu tekil yaparlar; ama Şam ehli “**التُّخُومُ**” der, onu çoğul yaparlar; tekili: **تَخْمٌ**dur.

Ebû Duvâd el-İyâdî için inşad etti:
يَا بَنِيَّ التُّخُومَ لا تَظْلِمُوهَا
إنَّ ظُلْمَ التُّخُومِ ذُو عُقَّالِ

Leys dedi: **التُّخُومُ** iki **الكُورَة** ile iki köy arasındaki eklemdir.
Dedi ki: her **كُورَة** ve köy toprağının sonu: onun **تُخُومُ**udur.

Ebû’l-Heysem dedi: denir ki: bu köy, falan ve falan toprağıyla **تُتَاخِمُ**; yani ona sınırdaş olur; ve Umân beldeleri, Şihr beldelerine **تُتَاخِمُ**.
Ve başkası dedi: ve **تُطاخِمُ** — **الطاء** ile — bir dildir; sanki **التاء**, mahreçlerinin yakınlığından dolayı **طاء**’a çevrilmiştir.
Asıl: **التُّخُومِ**dandır; o da sınırlardır.

Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî bana, Adî b. Zeyd’in şu beytini okuttu:
جَاعِلاً سِرَّكَ التُّخُومَ فما أَحْفِلُ
قَوْلَ الْوُشاة وَالأنْذَالِ

Dedi ki: **التُّخُومُ**: onun istediği hâldir.
Ve başkası dedi: demek ister: kaygını **تُخوماً** yap; yani: kendisinde son bulacağın bir sınır; onu aşma.

Ebû Duvâd dedi:
جَاعِلاً قَبْرَهُ تُخوماً وَقَدْ جَرْرَ
الْعَذَارَى عَلَيْهِ وَافي الشَّكِيرِ

Ama **التُّخَمَةُ** — yemekten — aslı **وُخَمَةٌ**dir; **الواو** **تاء**’ya çevrilmiştir.
Onun açıklaması **مُعْتَلِّ الخاء**’dadır.
Ve ondan fiil: **اتَّخَمَ اتِّخَاماً**dır; bu bundan değildir.

**خمت** : Leys dedi: **الخَمِيتُ**: Himyerî dilinde şişmanın adıdır.

**متخ** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: çekirge **مَتَخَ**; kuyruğunu yumurtlamak için toprağa sapladığı zaman.
İbn Düreyd, **أَفَّارٍ**’dan nakletti: dişi çekirge **مَتَخَتِ**; kuyruğunu toprağa sapladığı zaman.

Ve Leys’e göre sağlamda **الخاء** ile **الظاء** son harflere kadar ihmal edildi; ancak: **[ الظمخ ]** hariç.

**ظمخ** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti… ve Ömer’den ve babasından — ikisi de dedi ki: **الظِّمْخُ**; onun teki **ظِمَخَةٌ**dır: **الدُّلْبِ** suretinde bir ağaçtır; ondan, gömülen **القَصَّارين** odunu kesilir.
Ve o, **الْعِرْنُ**dur da; teki: **عِرْنةٌ**.
İbnü’s-Sikkît de buna benzer söyledi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والتاء وما يثلثهما)
  (ختر)  الخاء والتاء والراء أصلٌ يدلُّ على تَوانٍ وفُتُورٍ. يقال تَخَتَّرَ الرجلُ في مِشيته، وذلك أن يَمشي مِشْية الكَسْلان. ومن الباب الخَتْر، وهو الغَدْر، وذلك أنّه إذا خَتَر فقد قعَد عن الوفاء. والخَتَّار: الغَدَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
  (ختع)  الخاء والتاء والعين أصلٌ واحد يدلُّ على الهجوم والدّخولِ فيما يَغِيب الداخلُ فيه. فيقول خَتَع الرجل خُتُوعاً، إذا ركب الظُّلْمة.
  ومن الباب الخَيْتَعَة: قطعةٌ مِن أدمٍ يلُفُّها الرَّامِي على يده عند الرَّمي.
  ويُحمَل على ذلك، فيقال للنَّمِرة الأنثى الخَتْعَة؛ وذلك لجُرأتها وإقدامها. وقال العجّاجُ([1]) في الدليل الذي ذكرناه:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (ختل)  الخاء والتاء واللام أُصَيل فيه كلمةٌ واحدة، وهي الخَتْل، قال قومٌ: هو الخَدْع. وكان الخليل يقول: تخاتَلَ عن غَفْلةٍ.
  (ختن)  الخاء والتاء والنون كلمتان: إحداهما خَتْن الغُلام الذي يُعْذَر. والخِتان: موضع القَطْع من الذَّكَر([3]).والكلمة الأُخرى الخَتَن، وهو الصِّهر، وهو الذي يتزوَّج في القوم.
  (ختم)  الخاء والتاء والميم أصلٌ واحد، وهو بُلوغ آخِرِ الشّيء. يقال خَتَمْتُ العَمَل، وخَتم القارئ السُّورة. فأمَّا الخَتْم، وهو الطَّبع على الشَّيء، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنّ الطَّبْع على الشيءِ لا يكون إلاّ بعد بلوغ آخِرِه، في الأحراز. والخاتَم مشتقٌّ منه؛ لأنّ به يُختَم. ويقال الخاتِمُ، والخاتام، والخَيْتام. قال:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  والنبي صلى الله عليه وسلم خاتَِمُ الأنبياء؛ لأنّه آخِرُهم. وخِتام كلِّ مشروبٍ: آخِرُه. قال الله تعالى: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]، أي إنّ آخرَ ما يجِدونه منه عند شُربهم إياه رائِحَةُ المسك.
  (ختا)  الخاء والتاء والحرف المعتل والمهموز ليس أصلاً، وربّما قالوا: اختَتَأْتُ له اختِتاءً، إذا ختلْتَه([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا. والصواب أنه "رؤبة". وقصيدة البيت في ديوانه 87-93.
([2]) ديوان رؤبة 89 واللسان (ختع) حيث نسب البيت إلى رؤبة.
([3]) هذا مذهب من يخصص الختان للذكور، والخفض للإناث. ومن جعل الختان لهما زاد: "وموضع القطع من نواة الجارية".
([4]) ويروى: "خيتامي" كما في اللسان. وقبله: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) في الأصل: "إذا أختلت"، صوابه من المجمل واللسان.
ـ

##### Türkçe

(خاء ve **تاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**ختر**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الراء**; gevşeklik ve durgunluğa delâlet eden bir asıldır. Denir: adam yürüyüşünde **تَخَتَّرَ** etti; bu, tembelin yürüyüşü gibi yürümesidir. Babdandır: **الخَتْر**; o, hainliktir; çünkü o **خَتَر** edince vefadan oturup kalmıştır. Ve **الخَتَّار**: çok hain. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [Lokman 32].
  (**ختع**)  **الخاء** ve **التاء** ve **العين** tek bir asıldır; hücum etmeye ve içine girenin içinde kaybolduğu şeye girmeye delâlet eder. Der ki: adam **خَتَع** etti **خُتُوعاً**; karanlığa bindiği zaman.
  Babdandır: **الخَيْتَعَة**; atıcının atış esnasında eline sardığı deriden bir parçadır.
  Buna hamledilir; dişi kaplana **الخَتْعَة** denir; bu, onun cüreti ve atılganlığı sebebiyledir. Ve **العجّاجُ**([1]) zikrettiğimiz delil hakkında dedi:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (**ختل**)  **الخاء** ve **التاء** ve **اللام**; onda tek bir kelime asıl kılınmıştır; o da **الخَتْل**’dir. Bir kavim dedi: o, aldatmadır. Ve **الخليل** derdi: gaflet üzere **تخاتَلَ** etti.
  (**ختن**)  **الخاء** ve **التاء** ve **النون** iki kelimedir: ikisinden biri, sünnet edilen oğlanın **خَتْن**’idir. Ve **الخِتان**: erkeklik uzvundan kesme yeridir([3]). Diğer kelime ise **الخَتَن**’dir; o, damattır; o da kavim içinde evlenen kimsedir.
  (**ختم**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o, şeyin sonuna ulaşmaktır. Denir: işi **خَتَمْتُ**; ve okuyucu sûreyi **خَتم** etti. Amma **الخَتْم**; o, şey üzerine mühür basmaktır; bu da babdandır; çünkü şey üzerine mühür basmak ancak onun sonuna ulaşmadan sonra olur; muhafazalarda. Ve **الخاتَم** ondan türemiştir; çünkü onunla mühürlenir. Ve denir: **الخاتِمُ** ve **الخاتام** ve **الخَيْتام**. Dedi:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم peygamberlerin **خاتَِمُ**’idir; çünkü o onların sonuncusudur. Ve her içeceğin **خِتام**’ı: onun sonudur. Allah Teâlâ dedi: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [Mutaffifîn 26]; yani onu içmeleri esnasında ondan buldukları şeyin en sonu misk kokusudur.
  (**ختا**)  **الخاء** ve **التاء** ve illetli ve hemzeli harf asıl değildir; ve belki dediler: onun için **اختَتَأْتُ** **اختِتاءً**; onu aldattığın zaman([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) böyledir. Doğrusu onun “رؤبة” olmasıdır. Beytin kasidesi onun divanında 87-93.
([2]) رؤبة divanı 89 ve Lisân (**ختع**)’da; orada beyt رؤبة’ye nisbet edilmiştir.
([3]) Bu, sünneti erkeklere tahsis eden, ve kadınlara **الخفض**’ı tahsis edenin mezhebidir. Sünneti ikisine de yapan kimse şu ziyadeyi ekledi: “ve kızın çekirdeğinden kesme yeri”.
([4]) Şöyle de rivayet edilir: “خيتامي” Lisân’da olduğu gibi. Ve ondan önce: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) Asılda: “إذا أختلت”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الختم والطبع يقال على وجهين: مصدر ختمت وطبعت، وهو تأثير كنقش الخاتم والطابع. والثاني: الأثر الحاصل عن النقش، ويتجوز بذلك تارة في الاستيثاق من الشيء، والمنع منه اعتبارا بما يحصل من المنع بالختم على الكتب والأبواب، نحو: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة/7]، ﴿ختم على سمعه وقلبه﴾ [الجاثية/23]، وتارة في تحصيل أثر عن شيء اعتبارا بالنقش الحاصل، وتارة يعتبر منه بلوغ الآخر، ومنه قيل: ختمت القرآن، أي: انتهيت إلى آخره، فقوله: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة/7]، وقوله تعالى: ﴿قل أرأيتم إن أخذ الله سمعكم وأبصاركم وختم على قلوبكم﴾ [الأنعام/46]، إشارة إلى ما أجرى الله به العادة أن الإنسان إذا تناهى في اعتقاد باطل، أو ارتكاب محظور - ولا يكون منه تلفت بوجه إلى الحق - يورثه ذلك هيئة تمرنه على استحسان المعاصي، وكأنما يختم بذلك على قلبه، وعلى ذلك: ﴿أولئك الذين طبع الله على قلوبهم وسمعهم وأبصارهم﴾ [النحل/108]، وعلى هذا النحو استعارة الإغفال في قوله عز وجل: ﴿ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا﴾ [الكهف/28]، واستعارة الكن في قوله تعالى: ﴿وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه﴾ [الأنعام/25]، واستعارة القساوة في قوله تعالى: ﴿وجعلنا قلوبهم قاسية﴾ [المائدة/13]، قال الجبائي (أبو علي الجبائي، شيخ المعتزلة في زمانه توفي سنة 303 ه. انظر: ترجمته في طبقات المفسرين 2/191) : يجعل الله ختما على قلوب الكفار؛ ليكون دلالة للملائكة على كفرهم فلا يدعون لهم (وهذا أيضا قول القاضي عبد الجبار من المعتزلة، وقول الحسن البصري. انظر الرازي 2/51)، وليس ذلك بشيء فإن هذه الكتابة إن كانت محسوسة فمن حقها أن يدركها أصحاب التشريح، وإن كانت معقولة غير محسوسة فالملائكة باطلاعهم على اعتقاداتهم مستغنية عن الاستدلال. وقال بعضهم: ختمه شهادته تعالى عليه أنه لا يؤمن، وقوله تعالى: ﴿اليوم نختم على أفواههم﴾ [يس/65]، أي: نمنعهم من الكلام، ﴿وخاتم النبيين﴾
[الأحزاب/40]، لأنه ختم النبوة، أي: تممها بمجيئه. وقوله عزوجل: ﴿ختامه مسك﴾ [المطففين/26]، قيل: ما يختم به، أي: يطبع، وإنما معناه: منقطعه وخاتمة شربه، أي: سؤره في الطيب مسك، وقول من قال يختم بالمسك (وهذا قول قتادة أخرجه عنه عبد الرزاق قال: عاقبته مسك، قوم يمزج لهم بالكافور، ويختم لهم بالمسك. راجع: الدر المنثور 8/451) أي: يطبع، فليس بشيء؛ لأن الشراب يجب أن يطيب في نفسه، فأما ختمه بالطيب فليس مما يفيده، ولا ينفعه طيب خاتمه ما لم يطب في نفسه.

##### Türkçe

- **الختم** ve **الطبع** iki vecih üzere söylenir: birincisi, **ختمت** ve **طبعت**’ın masdarıdır; o da, **الخاتم** ve **الطابع** nakşı gibi bir tesirdir. İkincisi: nakıştan hâsıl olan eserdir. Bununla bazen bir şey hakkında sağlamlaştırmada ve ondan men etmede mecaz yapılır; kitaplar ve kapılar üzerine **الختم** ile men’den hâsıl olan şeye itibarla; şu gibi: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة/7]، ﴿ختم على سمعه وقلبه﴾ [الجاثية/23]. Ve bazen, hâsıl olan nakşa itibarla bir şeyden bir eser elde etmede; ve bazen ondan son’a ulaşma itibara alınır; bundan dolayı denildi: **ختمت القرآن**; yani: onun sonuna vardım. Şu halde onun sözü: ﴿ختم الله على قلوبهم﴾ [البقرة/7] ve Yüce’nin sözü: ﴿قل أرأيتم إن أخذ الله سمعكم وأبصاركم وختم على قلوبكم﴾ [الأنعام/46] şu şeye işarettir: Allah’ın âdeti bununla yürütmüştür ki insan bâtıl bir inançta nihayete varırsa yahut yasak bir şeyi işlerse — ve ondan hakka hiçbir vech ile dönüp bakma olmaz — bu ona, masiyetleri güzel görmeye alıştıran bir heyet miras bırakır; sanki bununla onun kalbi üzerine mühür vurulur. Ve bunun üzerine: ﴿أولئك الذين طبع الله على قلوبهم وسمعهم وأبصارهم﴾ [النحل/108]. Ve bu tarz üzere, Aziz ve Celil’in sözü olan ﴿ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا﴾ [الكهف/28]’deki **الإغفال**’in istiâresi; ve Yüce’nin sözü ﴿وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه﴾ [الأنعام/25]’deki **الكن**’in istiâresi; ve Yüce’nin sözü ﴿وجعلنا قلوبهم قاسية﴾ [المائدة/13]’deki **القساوة**’nin istiâresi. **الجبائي** dedi ki: Allah kâfirlerin kalpleri üzerine bir **ختم** kılar; melekler için onların küfürlerine bir delâlet olsun da onlar için dua etmesinler. Ve bu bir şey değildir; çünkü bu yazı hissedilir ise, onun hakkı, teşrih sahiplerinin onu idrak etmesidir; ve eğer aklî, hissedilir olmayan ise, melekler onların inançlarına muttali olmalarıyla istidlâlden müstağnidirler. Ve bazısı dedi: Onun **ختم**’i, Yüce’nin onun üzerine, iman etmeyeceğine dair şehadetidir. Ve Yüce’nin sözü: ﴿اليوم نختم على أفواههم﴾ [يس/65] yani: onları konuşmadan men ederiz. Ve ﴿وخاتم النبيين﴾ [الأحزاب/40] çünkü o nübüvveti **ختم** etti; yani: gelişiyle onu tamamladı. Ve Aziz ve Celil’in sözü: ﴿ختامه مسك﴾ [المطففين/26]; denildi: onunla mühürlenen şey; yani: **يطبع**. Hâlbuki onun manası: onun kesildiği yer ve içişinin hâtime’sidir; yani: onun artığı koku güzelliğinde misk’tir. Ve “misk ile mühürlenir” diyenin sözü — yani: **يطبع** — bir şey değildir; çünkü içecek kendi nefsinde güzel kokulu olmalıdır; ama onun güzel koku ile mühürlenmesi, ona fayda veren şeylerden değildir; ve kendi nefsinde güzel kokulu olmadıkça, onun mühürünün güzel kokusu ona fayda vermez.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ت م
وضع الخاتم على الطعام والخاتم وهو الطابع وما ختامك طينة أم شمعة وختم الكتاب وعلى الكتاب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ليس الخاتم والخاتم وتختم بالعقيق وختم صاحبه سمى باسم الطابع لأنه يختم به وختم القرآن وكل عمل إذا أثمه وفرغ منه‏.‏
والتحميد مفتتح القرآن والاستعاذة مختتمه‏.‏
وقد افتتـح عمـل كـذا واختتمـه وختـم الله على سمعه وقلبه‏.‏
ويقال للنحل إذا ملأ شورته عسلاً‏:‏ قد ختم و ‏"‏ ختامه مسك ‏"‏ أي عاقبته ريح المسـك‏.‏
وهـذه خاتمـة السـورة وكـل أمـر‏.‏
والأمـور بخواتيمها‏.‏
وبلغوا ختامه‏.‏
وإذا أثاروا الأرض بعد البذر ثم سقوها قالوا اختموا عليه وقد ختموا على زرعهم وختمنا زرعنا‏.‏
قالوا‏:‏ لأنه إذا سقى فقد ختم عليه بالرجاء‏.‏
وفلـان ختـم عليـك بابـه إذا أعـرض عنـك‏.‏
وختـم لـك بابـه إذا آثـرك علـى غيـرك‏.‏
وتختـم بعمامتـه‏:‏ تنقـب بهـا وجاءنـا متختمـاً متعممـاً‏.‏
وتختـم بأمـره‏:‏ كتمـه‏.‏
واحتجـم فـي خاتـم القفـا وهـو نقرتـه‏.‏
وما في قوائمه إلا خاتم وهو شيء من الوضح يقال له الزرق شعيرات بيض‏.‏
وزفت إليه بخاتم ربها وخاتمها وختامها‏.‏
وسيقت هديهم إليه بخيتامها‏.‏
وقال بعض ولد سان في عمر بن عبد العزيز‏:‏ كما أهديت قبل فتـق الصبـاح عروس تـزف بخيتامهـا

##### Türkçe

خ ت م
Yemeğin üzerine **الخاتم** konuldu; **الخاتم** ise damgadır. “Senin **ختامك** nedir; çamur mu yoksa mum mu?” Ve kitabı mühürledi ve kitabın üzerine (mühürledi).‏.‏
Ve mecazdandır: **ليس الخاتم والخاتم**. Ve akik ile **تختم** etti. Ve **ختم** edenin sahibi, damganın adıyla adlandırıldı; çünkü onunla mühürlenir. Ve Kur’ân’ı **ختم** etti; ve her işi, onu sağlamlaştırıp ondan boşaldığı (bitirdiği) zaman (böyle denir).‏.‏
Ve **التحميد** Kur’ân’ın açılışıdır; **الاستعاذة** onun kapanışıdır.‏.‏
Ve “şu işin açılışını yaptı ve onu **اختتم** etti” denilmiştir. Ve Allah onun işitmesi ve kalbi üzerine **ختم** etti.‏.‏
Ve arıya, peteğini bal ile doldurduğu zaman şöyle denir: “**ختم** etti.” Ve “**ختامه مسك**”: yani onun âkıbeti misk kokusudur.‏.‏
Ve bu, sûrenin ve her işin **خاتمة**sidir.‏.‏
Ve işler, sonlarıyladır.‏.‏
Ve onun **ختام**ına ulaştılar.‏.‏
Ve tohumu attıktan sonra toprağı kabartıp sonra suladıkları zaman “Onun üzerine **اختموا** edin” derler. Ve ekinlerinin üzerine **ختم** ettiler; ve “ekinimizi **ختمنا** ettik” (derler).‏.‏
Dediler ki: Çünkü suladığı zaman, onun üzerine ümit ile mühürlemiş olur.‏.‏
Ve falan, senden yüz çevirdiği zaman “kapısını senin üzerine **ختم** etti.”‏.‏
Ve seni başkasına tercih ettiği zaman “kapısını senin için **ختم** etti.”‏.‏
Ve “sarığıyla **تختم** etti”: onunla delik açtı. Ve bize **متختم** olarak, **متعمم** olarak geldi.‏.‏
Ve “emriyle **تختم** etti”: onu gizledi.‏.‏
Ve ensenin **خاتم**inde hacamat oldu; o, onun çukurcuğudur.‏.‏
Ve onun ayaklarında **خاتم**dan başka bir şey yoktur; o, açıklıktan bir şeydir; ona **الزرق** denir: beyaz kıllarcıklar.‏.‏
Ve ona, efendisinin **خاتم**iyle ve onun **خاتم**iyle ve onun **ختام**ıyla zifafa götürüldü.‏.‏
Ve onların kurbanları ona, onun **خيتام**ıyla sevk edildi.‏.‏
Ve Sân’ın evlâdından bir kısmı, Ömer b. Abdülazîz hakkında dedi ki:
“Sabahın yarılmasından önce, **خيتام**ıyla zifafa götürülen bir gelin (gibi) hediye edildiğin gibi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَتَمَه يَخْتِمُه خَتْماً وخِتاماً؛ الأَخيرة عن اللحياني: طَبَعَه، فهو مَختوم ومُخَتَّمٌ، شُدِّد للمبالغة، والخاتِمُ الفاعِلُ، والخَتْم على القَلْب: أَن لا يَفهَم شيئاً ولا يَخرُج منه شيء كأَنه طبع. وفي التنزيل العزيز: خَتَم اللهُ على قلوبهم؛ هو كقوله: طَبَعَ الله على قلوبهم، فلا تَعْقِلُ ولا تَعِي شيئاً؛ قال أَبو إِسحق: معنى خَتَمَ وطَبَعَ في اللغة واحدٌ، وهو التغطية على الشيء والاستِيثاقُ من أَن لا يَدخله شيء كما قال جلّ وعلا: أَم على قلوب أَقفالُها؛ وفيه: كلا بلْ رَانَ على قلوبهم؛ معناه غَلَبَ وغَطَّى على قلوبهم ما كانوا يكسبون، وقوله عز وجلّ: فإِن يشإِ الله يَخْتِمْ على قلبك؛ قال قتادة: المعنى إِن يشإِ الله يُنْسِكَ ما آتاكَ، وقال الزجاج: معناه إِن يشإِ الله يَرْبِطْ على قلبك بالصبر على أَذاهم وعلى قولهم أَفْتَرَى على الله كَذِباً. والخاتَمُ: ما يُوضَع على الطيِّنة، وهو اسم مثل العالَمِ. والخِتامُ: الطِّينُ الذي يُخْتَم به على الكتاب؛ وقول الأَعشى:
وصَهْباء طاف يَهُودِيُّها،
وأَبْرَزَها وعليها خَتَمْ
أَي عليها طينة مختومة، مِثلُ نَفَضٍ بمعنى مَنْفُوضٍ وقَبَضٍ بمعنى مَقبوضٍ. والخَتْمُ: المنع. والخَتْم أَيضاً: حفْظُ ما في الكتاب بتَعْلِيم الطِّينَة. وفي الحديث: آمين خاتَمُ رب العالمين على عباده المؤمنين؛ قيل: معناه طَابَعُه، وعلامتُه التي تدفَعُ عنهم الأَعراضَ والعاهات، لأَن خاتَمَ الكتاب يَصُونهُ ويمنَعُ الناظرين عما في باطنه، وتفتح تاؤه وتُكْسَرُ، لُغَتان.
والخَتَمُ والخاتِمُ والخاتَمُ والخاتامُ
والخَيْتامُ: من الحَلْي كأَنه أَوّل وَهْلة خُتِمَ به، فدخل بذلك في باب الطابَع ثم كثر استعماله لذلك وإِن أُعِدَّ الخاتَمُ لغير الطَّبْع؛ وأَنشد ابن بري في الخَيْتام:
يا هِنْدُ ذاتَ الجَوْرَبِ المُنْشَقّ،
أَخَذْتِ خَيْتامي بغير حقّ
ويروى: خاتامِي؛ قال: وقال آخر:
أَتُوعِدُنا بِخَيْتام الأَمِير
قال: وشاهد الخاتام ما أَنشده الفراء لبعض بني عقيل:
لئِن كان ما حُدِّثْته اليومَ صادقاً،
أَصُمْ في نهارِ القَيْظ للشمس باديا
وأَرْكبْ حِماراً بين سَرْجٍ وفَرْوة،
وأُعْرِ من الخاتامِ صُغْرَى شِمالِيَا
والجمع خَواتِم وخَواتِيم. وقال سيبويه: الذين قالوا خَواتِيم إِنما جعلوه تكسير فاعالٍ، وإِن لم يكن في كلامهم، وهذا دليل على أَن سيبويه لم يعرف خاتاماً، وقد تَخَتَّم به: لَبِسَهُ؛ ونَهى النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، عن التختُّم بالذهب. وفي الحديث: التَّخَتُّم بالياقوت يَنْفي الفقر؛ يُريد أَنه إِذا ذهَبَ مالُه باع خاتَمَه فوجدَ فيه غِنىً؛ قال ابن الأَثير: والأَشبه، إِن صح الحديث، أَن يكون لخاصَّة فيه. وفي الحديث: أَنه نهى عن لُبْس الخاتَم إِلاَّ لذي سلطان أَي إِذا لَبسه لغير حاجة وكان للزِّينة المَحْضَةِ، فكره له ذلك ورخَّصها للسلطان لحاجته إِليها في خَتْم الكُتُب. وفي الحديث: أَنه جاءه رجل عليه خاتَمُ شَبَهٍ فقال: ما لي أَجدُ مِنك رَيحَ الأَصنام؟ لأَنها كانت تُتّخذُ من الشَّبَه، وقال في خاتَم الحديد: ما لي أَرى عليكَ حِلْيَةَ أَهلِ النار؟ لأَنه كان من زِيِّ الكفار الذين هم أَصحاب النار. ويقال: فلان خَتَمَ عليك بابَهُ أَعرَض عنك. وخَتَم فلان لكَ بابَه إِذا آثرك على غيرك. وخَتَم فلان القرآن إِذا قرأَه إِلى آخره. ابن سيده. خَتَم الشيء يَخْتِمُه خَتْماً بلغ آخرَه، وخَتَمَ الله له بخَير. وخماتِمُ
كل شيء وخاتِمَته: عاقبته وآخِرُه. واخْتَتَمْتُ الشيء: نَقيض افتَتَحْتُه. وخاتِمَةُ السورة: آخرُها؛ وقوله أَنشده الزجاج: إِن الخليفَة، إِن الله سَرْبَلَه
سِرْبالَ مُلْك، به تُرْجى الخَواتِيمُ
إِنما جَمَع خاتِماً على خواتيم اضطراراً. وخِتامُ كل مَشروب: آخرُه. وفي التنزيل العزيز: خِتامُه مسك، أَي آخرُه لأَن آخر ما يَجدونه رائحة المسك، وقال عَلْقَمَةُ: أَي خِلْطُه مِسك، أَلم ترَ إِلى المرأَة تقول للطِّيب خِلْطُه مِسكٌ خِلْطُه كذا؟ وقال مجاهد: معناه مِزاجُه مسك، قال: وهو قريب من قول عَلْقَمَة؛ وقال ابن مسعود: عاقِبتُه طَعْم المِسك، وقال الفراء: قرأَ عليّ، عليه السلام، خاتِمُه مِسك؛ وقال: أَما رأَيتَ المرأَةَ تقول للعطَّار اجعل لي خاتِمَه مِسكاً، تريد آخرَه؟ قال الفراء: والخاتِمُ والخِتام متقاربان في المعنى، إِلاَّ أَن الخاتِمَ الاسمُ، والخِتام المصدر؛ قال الفرزدق:
فبِتْنَ جَنَابَتَيَّ مُصَرَّعاتٍ،
وبِتُّ أَفُضُّ أَغلاقَ الخِتامِ
وقال: ومثلُ الخاتِم والخِتام قولك للرجل: هو كريم الطَّابِع والطِّباع، قال: وتفسيره أَن أَحدهم إِذا شرب وَجَدَ آخر كأْسِه ريحَ المِسك. وخِتامُ الوادي: أَقصاه. وخِتامُ القَوْم وخاتِمُهُم وخاتَمُهُم: آخرُهم؛ عن اللحياني؛ ومحمد، صلى الله عليه وسلم، خاتِمُ
الأَنبياء، عليه وعليهم الصلاة والسلام. التهذيب: والخاتِم والخاتَم من أَسماء النبي، صلى الله عليه وسلم. وفي التنزيل العزيز: ما كان محمد أَبا أَحد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتِمَ النبيّين؛ أَي آخرهم، قال: وقد قرئ وخاتَمَ؛ وقول العَجَّاج:
مُبارَكٍ للأَنبياء خاتِمِ
إِنما حمله على القراءة المشهورة فكسر، ومن أَسمائه العاقب أَيضاً ومعناه آخر الأَنبياء. وأَعطاني خَتْمي أَي حَسْبي، قال دُرَيْدُ بن الصِّمّة:وإِني دَعَوْتُ الله، لما كَفَرْتَني،
دُعاءً فأَعطاني على ماقِطٍ خَتْمِي
وهو من ذلك لأَن حَسْبَ الرجل آخرُ طلبه. وخَتَم زَرْعَهُ يَخْتِمُه خَتْماً وخَتَم عليه: سقاه أَولَ سَقْيَةٍ، وهو الخَتْم، والخِتام اسم له لأَنه إِذا سقي خُتِم بالرَّجاء، وقد خَتَمُوا على زُروعِهم أَي سَقَوْها وهي كِرابٌ بَعْدٌ؛ قال الطائفي: الخِتام أَن تُثار الأَرض بالبَذْر حتى يَصير البَذْر تحتَها ثم يَسقونها، يقولون خَتَمُوا عليه؛ قال أَبو منصور: وأَصل الخَتْم التغطية، وخَتْم البذر تغطيتُه، ولذلك قيل للزَّرَّاع كافر لأَنه يُغطّي البذر بالتراب. والخَتْم: أَفواه خَلايا النَّحْل. والخَتْم: أَن تَجمع النحلُ من الشَّمَع شيئاً رقيقاً أَرقّ من شَمَع القُرْص فَتَطْلَيَه به، والخاتَمُ أَقلُّ وضَحِ القوائم. وفرس مُخَتَّم: بأَشاعِرِه بَياضٌ خفيٌّ كاللُّمَع دون التخديم. وخاتَمُ الفَرَسِ الأُنثى: الحلْقَة الدُّنْيا من ظَبْيَتها
(* قوله «الحلقة الدنيا من
ظبيتها» هكذا هو بالأصل، وهو نص المحكم، وفي نسخة القاموس تحريف له فليتنبه له). ابن الأَعرابي: الخُتُمُ فُصُوص مَفاصِل الخَيل، واحدها خِتام وخَتام.
وتَختَّم عن الشيء: تَغافَل وسَكَتَ.
والمِخْتَم: الجَوْزَةُ التي تُدْلَكُ لِتَمْلاسَّ
فَيُنْقَدَ بها، تُسمّى التِّير بالفرسية. وجاء مُتَخَتِّماً أَي مُتَعمِّماً وما أَحسن تَخَتُّمَهُ؛ عن الزجاجي، والله أَعلم.

##### Türkçe

**خَتَمَه يَخْتِمُه خَتْماً وخِتاماً**; sonuncusu Lihyânî’den: Damgaladı; o hâlde o **مَختوم** ve **مُخَتَّمٌ**dur; mübalağa için şeddelendi. **الخاتِمُ** fâildir. Kalp üzerine **الخَتْم**: hiçbir şeyi anlamaması ve ondan hiçbir şeyin çıkmaması; sanki damgalanmış gibi. Aziz tenzilde: **خَتَم اللهُ على قلوبهم**; bu, şu sözü gibidir: **طَبَعَ الله على قلوبهم**; artık hiçbir şeyi akletmez ve idrak etmez. Ebû İshâk dedi: Lugatte **خَتَمَ** ile **طَبَعَ**ın manası birdir; o da bir şeyin üzerini örtmek ve ona hiçbir şey girmemesinden emin olmaktır; yüce ve ulu şöyle dediği gibi: **أَم على قلوب أَقفالُها**; ve onda: **كلا بلْ رَانَ على قلوبهم**; manası: kazandıkları şey kalplerine galip geldi ve kalplerinin üzerini örttü. Aziz ve celîl sözü: **فإِن يشإِ الله يَخْتِمْ على قلبك**; Katâde dedi: mana, Allah dilerse sana verdiğini sana unutturur. Zeccâc dedi: manası, Allah dilerse onların eziyetine ve “Allah’a yalan mı uydurdu?” sözlerine karşı sabırla kalbini bağlar.

**والخاتَمُ**: çamurun üzerine konulan şeydir; **العالَمِ** gibi bir isimdir. **والخِتامُ**: mektubun üzerine onunla mühür vurulan çamurdur; A‘şâ’nın sözü:
وصَهْباء طاف يَهُودِيُّها،
وأَبْرَزَها وعليها خَتَمْ
Yani: üzerinde mühürlenmiş bir çamur vardır; **نَفَضٍ** “**مَنْفُوضٍ**” manasında ve **قَبَضٍ** “**مَقبوضٍ**” manasında olduğu gibi. **والخَتْمُ**: men’dir. **والخَتْم** ayrıca: çamuru işaretlemek suretiyle kitaptakini korumaktır. Hadiste: **آمين خاتَمُ رب العالمين على عباده المؤمنين**; denildi ki: manası onun damgasıdır; ve onlardan ârızaları ve âfetleri defeden alâmetidir; çünkü kitabın mührü onu korur ve bakanları içindekinden men eder. **تاؤه** fetha ile de, kesra ile de okunur; iki lugattır.

**والخَتَمُ والخاتِمُ والخاتَمُ والخاتامُ
والخَيْتامُ**: ziynetten bir şeydir; sanki ilk bakışta onunla mühürlenmiş gibidir; böylece **الطابَع** babına girdi; sonra bunun için kullanımı çoğaldı, her ne kadar **الخاتَمُ** damgalama dışında bir şey için hazırlanmış olsa da. İbn Berrî **الخَيْتام** hakkında şu beyti okudu:
يا هِنْدُ ذاتَ الجَوْرَبِ المُنْشَقّ،
أَخَذْتِ خَيْتامي بغير حقّ
Rivayet olunur: **خاتامِي**; dedi ki: Bir başkası da dedi:
أَتُوعِدُنا بِخَيْتام الأَمِير
Dedi ki: **الخاتام**ın şahidi, Ferrâ’nın Benî ‘Akîl’den birine ait olarak okuduğu şudur:
لئِن كان ما حُدِّثْته اليومَ صادقاً،
أَصُمْ في نهارِ القَيْظ للشمس باديا
وأَرْكبْ حِماراً بين سَرْجٍ وفَرْوة،
وأُعْرِ من الخاتامِ صُغْرَى شِمالِيَا
Cemi: **خَواتِم** ve **خَواتِيم**. Sîbeveyh dedi: **خَواتِيم** diyenler onu ancak **فاعالٍ**ın kırığı kılmışlardır; her ne kadar onların كلامında bulunmasa da; bu, Sîbeveyh’in **خاتاماً**ı bilmediğine delildir. Ve onunla **تَخَتَّم** etti: onu giydi. Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, altınla **التختُّم** etmeyi yasakladı. Hadiste: **التَّخَتُّم بالياقوت يَنْفي الفقر**; yani: malı giderse yüzüğünü satar da onda bir zenginlik bulur. İbnü’l-Esîr dedi: Hadis sahih olursa, daha uygun olan, onda bir hususiyet bulunmasıdır. Hadiste: **لُبْس الخاتَم**ı ancak sultan sahibi olana müstesna kılarak yasakladı; yani onu ihtiyaç olmaksızın ve sırf ziynet için giyerse, ona bunu mekruh gördü; sultana ise kitapları mühürlemede ona ihtiyacı için ruhsat verdi. Hadiste: Yanına bir adam geldi, üzerinde **خاتَمُ شَبَهٍ** vardı; dedi: “Bende niçin senden putların kokusunu buluyorum?” Çünkü onlar **الشَّبَه**ten yapılırdı. Ve demir yüzük hakkında dedi: “Niçin üzerinde cehennem ehlinin ziynetini görüyorum?” Çünkü o, cehennem ehli olan kâfirlerin kıyafetindendi. Denir: Falan, sana karşı kapısını **خَتَمَ** etti; senden yüz çevirdi. Falan, senin için kapısını **خَتَم** etti: seni başkasına tercih etti. Falan Kur’an’ı **خَتَم** etti: onu sonuna kadar okudu. İbn Sîdeh: **خَتَم** şeyi **يَخْتِمُه خَتْماً**: sonuna ulaştı. Allah ona hayırla **خَتَمَ** etti. Her şeyin **وخاتِمَته** ve **وخاتِمُ**u: âkıbeti ve sonudur. **واخْتَتَمْتُ** şeyi: onu **افتَتَحْتُه**nun zıddıdır. **وخاتِمَةُ السورة**: onun sonudur; Zeccâc’ın okuduğu şu söz:
إِن الخليفَة، إِن الله سَرْبَلَه
سِرْبالَ مُلْك، به تُرْجى الخَواتِيمُ
O, zaruret sebebiyle **خاتِماً**ı **خواتيم** üzerine cem etti. Her içeceğin **وخِتامُ**u: sonudur. Aziz tenzilde: **خِتامُه مسك**; yani sonudur; çünkü bulacakları en son şey misk kokusudur. ‘Alkame dedi: yani karışımı misktir; kadının koku için “karışımı misktir, karışımı şudur” dediğini görmüyor musun? Mücâhid dedi: manası, mizacı misktir; dedi: bu, ‘Alkame’nin sözüne yakındır. İbn Mes‘ûd dedi: âkıbeti misk tadıdır. Ferrâ dedi: Ali, aleyhi’s-selâm, bana **خاتِمُه مِسك** diye okudu; dedi: Kadının attâra “bana onun **خاتِمَه**sini misk yap” dediğini görmedin mi; sonunu ister. Ferrâ dedi: **الخاتِمُ** ile **الخِتام** manada yakındır; ancak **الخاتِمَ** isimdir, **الخِتام** masdardır. Ferazdak dedi:
فبِتْنَ جَنَابَتَيَّ مُصَرَّعاتٍ،
وبِتُّ أَفُضُّ أَغلاقَ الخِتامِ
Dedi: **الخاتِم** ile **الخِتام**ın misali, senin bir adam için “o **كريم الطَّابِع** ve **الطِّباع**dır” demendir. Dedi: Tefsiri şudur: Onlardan biri içtiğinde, kadehinin sonunda misk kokusu bulur.

**وخِتامُ الوادي**: onun en uzak yeridir. **وخِتامُ القَوْم وخاتِمُهُم وخاتَمُهُم**: onların sonuncusudur; Lihyânî’den. Muhammed, sallallahu aleyhi ve sellem, **خاتِمُ الأَنبياء**dır; ona ve onlara salât ve selâm. Tehzîb: **الخاتِم** ve **الخاتَم** Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, isimlerindendir. Aziz tenzilde: **ما كان محمد أَبا أَحد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتِمَ النبيّين**; yani onların sonuncusu. Dedi: **وخاتَمَ** diye de okunmuştur. ‘Accâc’ın sözü:
مُبارَكٍ للأَنبياء خاتِمِ
Onu meşhur kıraate hamletti de kesreledi. İsimlerindendir: **العاقب** da; manası: peygamberlerin sonuncusu. Bana **خَتْمي**mi verdi: yani bana yetecek olanı; Düreyd b. es-Sımme dedi:
وإِني دَعَوْتُ الله، لما كَفَرْتَني،
دُعاءً فأَعطاني على ماقِطٍ خَتْمِي
Bu da ondandır; çünkü kişinin **حَسْب**ı, talebinin sonudur.

**وخَتَم زَرْعَهُ يَخْتِمُه خَتْماً وخَتَم عليه**: ona ilk sulamayı yaptı; o **الخَتْم**dür; **والخِتام** onun adıdır; çünkü sulanınca ümit ile mühürlenmiş olur. “Ziraatlarının üzerine **خَتَمُوا** ettiler” denir: yani onları suladılar; hâlbuki onlar, henüz uzak bir vakitte **كِرابٌ**dır. Tâifî dedi: **الخِتام**: tohum toprağın altına girinceye kadar toprağın tohumla karıştırılıp kaldırılmasıdır; sonra onu sularlar; “üzerine **خَتَمُوا** ettiler” derler. Ebû Mansûr dedi: **الخَتْم**ün aslı örtmedir; tohumun **خَتْم**ü onu örtmektir; bu yüzden ziraatçıya **كافر** denildi; çünkü tohumu toprakla örter.

**والخَتْم**: arı kovanlarının ağızlarıdır. **والخَتْم**: arıların mumdan, **شَمَع القُرْص**tan daha ince, incecik bir şey toplayıp onunla sıvaması. **والخاتَمُ**: ayakların açıklığı daha az olandır. **وفرس مُخَتَّم**: tırnaklarının kıllarında, **التخديم** olmaksızın, benekler gibi gizli bir beyazlık vardır. Dişi atın **وخاتَمُ الفَرَسِ الأُنثى**sı: **ظَبْيَتها**sının en alt halkasıdır
(* “**الحلقة الدنيا من ظبيتها**” sözü: asılda böyledir; bu, **المحكم**ın nassıdır; **القاموس** nüshasında bunun bir tahrifi vardır, buna dikkat edilsin). İbnü’l-A‘râbî: **الخُتُمُ** atların eklem boğumlarının çıkıntılarıdır; tekili **خِتام** ve **خَتام**dır.

**وتَختَّم عن الشيء**: gaflete vurdu ve sustu.

**والمِخْتَم**: pürüzsüzleşsin diye ovulan cevizdir; onunla parlatılır; Farsçada **التِّير** diye adlandırılır. **وجاء مُتَخَتِّماً**: yani sarık sarmış olarak; onun **تَخَتُّم**ü ne güzeldir; Zeccâcî’den. Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ت م * * خَتَم * الشيء من باب ضرب فهو * مَخْتُومٌ * و * مُخَتَّم * شدد للمبالغة و * خَتَمَ * الله له بخير وختم القرآن بلغ آخره و * اخْتَتَمَ * الشيء ضد افتتحه و * الخَاتَمُ * بفتح التاء وكسرها و * الخَيْتامُ * و * الخَاتَامُ * كله بمعنى والجمع * الخَوَاتِيمُ * و * تَخَتَّمَ * لبس الخاتم و * خاتِمةُ * الشيء آخره ومحمد ]ص[ خاتم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام و * الخِتَامُ * الطين الذي يختم به وقوله تعالى ﴿ختامه مسك﴾ أي آخره لأ نآخر ما يجدونه رائحة المسك

##### Türkçe

* خ ت م * * **خَتَمَ** * şeyi, **ضرب** bâbından (yapar); o hâlde o, **مَخْتُومٌ** ve **مُخَتَّم**’dir; (ikincisi) mübalağa için şeddelendi. Ve **خَتَمَ** Allah onun için hayırla (işi) tamamladı. Ve Kur’ân’ı **خَتَمَ**: onun sonuna ulaştı. Ve **اخْتَتَمَ** şey: onu **افتتحه**’nin zıddıdır. Ve **الخَاتَمُ**: **التاء**’nın fethasıyla ve kesrasiyle. Ve **الخَيْتامُ** ve **الخَاتَامُ**: hepsi mânâca (aynıdır); cem‘i **الخَوَاتِيمُ**’dir. Ve **تَخَتَّمَ**: yüzüğü taktı. Ve **خاتِمةُ** şey: onun sonudur. Ve Muhammed ]ص[ peygamberlerin **خاتم**’idir; عليهم الصلاة والسلام. Ve **الخِتَامُ**: onunla mühürlenen çamurdur. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ختامه مسك﴾ yani onun sonu; çünkü onların bulacakları en son şey misk kokusudur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( خَتَمه يَخْتِمه خَتْماً وخِتاماً ) | بالكَسْر ، وهذه عن اللِّحياني ، أي : | ( طَبَعَه ) ، فهو مَخْتوم ومُخَتَّم ، شُدّد | للمُبالَغة ، قاله الجَوْهَرِيّ . وقيل | الختم : إخفاءُ خَبَرِ الشيء يُجْمَع | أطرافِه عليه على وَجْه يَتَحَفَّظ به . | | ( و ) من المجاز : خَتَم ( عَلَى قَلْبِه ) | إِذا جَعَله لا يَفْهَم شَيْئاً ، ولا يَخْرُج | منه شَيْء ) ، كأنه طُبع . ومنه قوله | تعالى : ! 2 \< ختم الله على قلوبهم > 2 ! ، وهو كقوله : طَبَع الله على | قُلوبِهم فلا تَعْقِل ولا تِعِي شيئًا . | وقال الزجّاج : مَعْنى خَتَم وطَبَع | واحد في اللّغة ، وهو التَّغْطِية على | الشّيء والاستِيثاق من أن لا يَدْخُلَه | شيء ، كما قال جلّ وعلا : ! 2 \< أم على قلوب أقفالها > 2 ! . |

| | ( و ) خَتَم ( الشيءَ خَتْماً : بَلَغ | آخِرَه ) ، كما في المُحْكم . وقال | الرّاغب :   الخَتْم والطَّبْع يقال على | وَجْهين : الأولُ تأثِيرُ الشيءِ | بِنَقْش الخَاتَم والطَابع ، والثاني الأثرُ | الحاصل عن النَّقْش ، ويُتَجَوَّز به | تارة في الاستِيثاق من الشَّيء | والمَنْع منه اعتباراً لِمَا يَحْصُل من | المَنْع بالخَتْم على الكُتُب | والأبواب ، وتَارةً في تحصيل أثر | شيء عن شَيْء اعتباراً بالنَّقْش | الحاصل ، وتارة يُعْتَبر فيه بلوغ | الآخِر ، ومنه : خَتَمتُ القرآن أَي : | انْتَهَيتُ إلى آخِره ، فقاله تعالى : | ! 2 \< ختم الله على قلوبهم > 2 ! إشارة إلى ما | أَجْرَى اللهُ به العادة أنَّ الإنسان إذا | تَناهَى في اعتقاد باطلٍ ، | وارتكاب مَحْظور فلا يَكُون منه | تَلَفُّت بِوَجْهٍ إلى الحَقّ ، يُورِثُه ذلِك | هَيْئةً تُمَرِّنُه على اسْتِحْسَان | المَعاصي ، فَكَأَنما يُخْتَم بِذلِك على | قَلْبه ، وعلى هذا النحو استعاره | لِلإِغْفالِ والكِنّ والقَساوة . | | وقال الجُبَّائي : جَعَل اللهُ خَتْمًا على | قُلوبِ الكُفَّارِ ليكونَ دَلالةً للملائِكة | على كُفْرِهِم ، فلا يَدْعُون لهم . قال | الرّاغبُ : ولَيْس ذلك بِشَيْء ؛ فإن | هذه الكِتابَةَ إن كانت مَحْسُوسةً | فمن حَقِّها أن يُدرِكَها أصحابُ | التشريح ، وإن كانت مَعْقُولَة | فالمَلائِكة باطِّلاعهم على اعتِقاداتهم | مُسْتَغْنِيةٌ عن الاسْتِدلال . | | ( و ) من المَجاز : خَتَم ( الزَّرعَ ) | يَخْتِمه خَتْماً ، ( و ) خَتَم ( عليه ) : إذا |

| ( سَقَاهُ أَوَّلَ سَقْيَهُ ) وهو الخَتْم . | والخِتامُ اسمٌ له ؛ لأنّه إذا سُقِي خُتِم | بالرَّجاء ، وقد خَتَموا على زُرُوعِهم | أي : سَقَوْها ، وهي كِرابٌ بعد . | قال الطَّائِفي :   الخِتامُ : أن تُثارَ | الأرضُ بالبَذْر حتى يَصِير البَذرُ | تحتَها ، ثم يَسْقُونَها ، يقولون : | خَتَموا عليه . قال الأزهريّ : وأصل | الخَتْم : التَّغْطِية ، وخَتْمُ البّذْر | تَغْطِيَتُه   ز | | ( و ) الخِتامُ ، ( كَكِتاب : الطِّينُ يُختَم | به على الشَّيْء ) . يقال : ما خِتامُك ؟ | طينٌ أم شْمعٌ ؟ | | ( والخَاتَم ) بفتح التاء : ( ما يُوضَع | على الطِّينة ) ، وهو اسمٌ مِثْلُ العالَم . | | ( و ) من المجاز : لَبِس الخاتَم ، | وهو ( حَلْي للإِصْبَع كالخَاتِم ) ، | بِكَسْر التَّاءِ ، لُغَتان . | | وفي الحديث :   آمين خاتَمُ رَبّ | العَالمين على عِبادِه المؤمنين   . | أي : طابعه وعَلامَتُه التي ترفَع عنهم | الأَعراضَ والعَاهَات ؛ لأنّ خاتَم | الكتابِ يَصُونه ويَمْنَع النَّاظرين عما | في بَاطِنه . | | ( والخَاتامِ والخَيْتَامِ والخِيتَامِ ) | بالكَسْر ( والخَتَم مُحَرَّكة والخَاتِيام ) ، | فهي لغاتٌ سَبْعَة نقلَها ابنُ سِيدَه | ما عَدَا الأخيرة ، واقتصر الجوهريُّ | على الخَمْسَة الأُولى ، وزاد ابنُ | مالك : الخًيْتَمَ كَحَيْدَر ، وَجَمَعَها | خَمْسَ لُغاتٍ في قَوْلِه : | % ( في الخَاتَم الخَيْتَمَ والخَيْتَامَا % ) % | % ( يَرْوُون والخَاتِمَ والخَاتَامَا % ) % | | وقولُ شَيْخِنا :   وفي كلام | المُصَنّف سِتٌّ فيه نَظَر   ، بل سَبْع ، | ونَظَمَها الزّينُ العِراقِيّ الحافظ | مُسْتَوفَاة اللُّغات ، فقال : | % ( خذ عدّ نَظْم لُغاتِ الخاتم انْتَظَمت % | ثمانِيًا ما حَواها قَبْلُ نَظّامُ ) % | % ( خَاتَامُ خَاتَمُ خَتْمٌ خَاتِمٌ وخَتامٌ % | خاتِيامٌ وخَيْتومٌ وخَيْتامُ ) % |

| وَهَمْز مَفْتوح تاء تَاسِع وإِذا % | ساغَ القِياس أَتمَّ العشرَ خَأْتامُ ) % | | ولم يذكر الناظم خَتَمًا مُحَرَّكة ، | وقد ذَكَره المصنِّف وابنُ سِيده وابنُ | هِشام في شَرْح الكَعْبِيَّة . قال ابنُ | سِيْدَه : هو من الحَلْي كَأَنّه أَوَّلَ | وهلةٍ خُتِم به فدَخَل بذلِك في باب | الطّابع ، ثم كَثُر اسْتِعْمالُه لِذلك وإن | أُعِدَّ الخاتِمُ لغَيْر الطَّبْعِ ، وأنشد | الجوهريُّ للأعشى : | % ( وَصَهْباءَ طَافَ يَهُودِيُّها % | وَأَبْرَزَها وعليها خَتَم ) % | | أي : عليها طِينَة مَخْتُومة مثل : | نَفَضَ بمَعْنى مَنْفُوض . | | وأنشد ابنُ بَرِّيّ في الخَيْتام : | % ( يا هِنْدُ ذاتَ الجَوْرب المُنْشَقّ % ) % | % ( أَخَذْتِ خَيْتامِي بِغَيْر حَقّ % ) % | | ويروى : خَاتَامى . | | قال : وقال آخر : | % ( أَتُوعِدُنا بخَيْتَامِ الأَمير % ) % | | قال : وشاهِدُ الخَاتَام ما أَنْشَدَه | الفَرَاء لبَعْض بني عُقَيْل : | % ( لئِن كانَ ما حُدِّثْتُه اليوم صادِقاً % | أَصُمْ في نَهارِ القَيْظ للشَّمس بادِيا ) % | | % ( وأركبْ حمارا بين سَرْجٍ وفَرْوَة % | وَأعْرِ من الخَاتَام صُغْرى شِمَالِيا ) % | | وأنشدَ الجَوْهَرِيّ في ( د ر ه م ) : | % ( لجاز في آفاقِها خَاتَامي % ) % | ( ج : خَوَاتِمُ وخَواتِيمُ ) . قال | سِيبَوَيه :   الذين قالوا : خَوَاتيم |

| إنما جَعَلوه تَكْسير فَاعَال ، وإن لم | يكن في كَلامهم   . وهذا دَلِيل على | أنَّ سِيبَوَيه لم يَعْرِف خاتاما ، | ( وقد تَخَتَّمَ به ) ، ومنه الحَدِيث :   إنّ | التَّخَتُّم باليَاقُوت يَنْفِي الفَقْر   ، | يُرِيد أنه إذا ذَهب مالُه باع خاتَمه | فوَجَد فيه غِنًى ، قال ابنُ الأثيرُ : | والأشبَهُ - إن صَحّ الحديث - أن | يكون لَخَاصَّة فيه . | | ( و ) الخاتَم ( من كُلِّ شَيْء : عاقِبَتُه ، | وآخِرتُه خاتِمته ) . | | ( و ) الخَاتَم : ( آخِرُ القَوْم | كالخاتِم ) ، ومنه قَولُه تَعَالَى : | ! 2 \< وخاتم النبيين > 2 ! أي : آخِرهم . | | وقد قُرِئ بضم التّاء ، وقَولُ | العجّاج : | % ( مُبارَكٍ للأنبياءِ خَاتِمِ % ) % | | إِنما حَمَله على القِراءة المَشْهُورة | فَكَسَر ، وقال الفَرَّاء : قرأ عليٌّ | رَضِي الله تَعالى عنه ^ ( خَاتَمُه | مِسْك ) ^ ، يريد آخره . | | ( و ) الخَاتَم ( من القَفَا : نُقرتُه ) . | | يقال : احْتَجَم في خاتَم القَفا ، وهو | مجاز . | | ( و ) الخَاتَم : ( أَقلُّ وَضَح القَوائِم ، | وَهُو ) أي : الفَرَس ( مُخَتَّم كَمُعَظَّم ) | بأشاعِره بَياضٌ خَفِيّ كاللُّمَعِ دون | التَّخْدِيم . | | ( و ) الخَاتَم ( من الفَرَس الأُنْثَى : |

| الحَلْقة الدَّنْيَا من ظَبْيتها ) على | التَّشْبيه . | | ( و ) من المجاز : ( تَخَتَّم عنه ) أي : | ( تَغافَل وسَكَت ) . | | ( و ) تَخَتَّم ( بأَمْره : كَتَمه ) ، نقله | الزمخشَرِيّ . | | ( و ) من المجاز أيضاً : تَخَتَّم الرجلُ | أي : ( تَعَمَّم ) ، يقال : جاء مُتَخَتِّمًا ، | أي : مُتَعَمِّمًا . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : | تَخَتَّم بِعِمامَتِه ، أي : تَنَقَّب بها . | ( والاسمُ التَّخْتِمَة ) ، يقالُ : ما أَحْسَنَ | تَخْتِمَتَه ، عن الزّجَّاجّي . | | ( و ) المِخْتَم ( كَمِنْبَر : الجَوْزَةُ ) الَّتي | ( تُدْلَك لتَمْلاسَّ ، وَيُنْقَدَ بها ، فارِسِيَّتُه | تِيْر ) بِكَسْر التَّاء الفَوْقِيّة وَسُكُون | التَّحْتِيَّة . | | ( و ) من المجاز : ( الخَتْمُ : | العَسَلُ ) . | | ( و ) أيضاً : ( أَفْواهُ خَلايَا النَّحْل ) . | | ( و ) أيضًا : ( أَنْ تَجْمَعَ النَّحْلُ شَيْئاً | من الشَّمْع رَقيقًا أرقَّ من شَمْع | القُرْص ، فَتَطْلِيَه به ) . كذا في | المُحْكَم ، وفي الأساس : يُقال | للنَّحْل إِذا مَلأَ شُوَرَته عَسَلاً : خَتَم . | | ( والمَخْتومُ : الصَّاعُ ) . | | ( و ) قال ابنُ الأعرابيّ : ( الخُتُم | بِضَمَّتَيْن : فُصوصُ مَفاصِل الخَيْل ، | الواحِدُ كَكِتاب وعالَم ) ، هكذا في | النُّسَخ . والذي في نَصّ ابنِ | الأَعْرابيّ : كَكِتاب وسَحاب . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | خَتَّم الشيءَ تَخْتِيماً ، شُدِّد | للمُبالغة ، نقله الجَوْهَرِيّ . | | والخَتْمُ : المنعُ . | | والخَتْمُ : حِفْظُ ما في الكِتابِ | بِتَعْلِيم الطّينَةِ . | | ومن لُغاتِ الخاتَم : الخَتْم بالفَتْح ، | والجَمْع خُتومٌ ، وخَيْتومٌ وخَأْتَم | بالهمز مع فَتْح التاء . الثلاثَةُ ذكرَهُنّ | الوَلِيّ العِراقيّ كما تَقَدّم . |

| | ويقال :   فلانٌ خَتَمَ عليكَ بابَه : | إذا أَعْرَضَ عَنْكَ ، وخَتَم فلانٌ لَكَ | بابَه : إِذا آثَرَك على غَيْرِك . وهو | مجاز   . واخْتَتَمْتُ الشيءَ : نقيضُ | افْتَتَحْتُه ، نقلَه الجوهَرِيّ . | | وفي الأساس :   التَّحْمِيد : مُفْتَتَح | القُرآن ، والاستِعاذة مُخْتَتَمة   ، وبهذا | ظَهَر سُقوطُ قَولِ شَيْخِنا : إنّه لا تَكاد | تُوجَد المُخْتَتَم عند لُغَوِيٍّ ثَبَت ، | وادَّعى آخرُون أنها غَيْرُ فَصِيحة ، | بخِلاف المُفْتَتَح ، فإنه فَصِيحٌ وارد | كَثِيرٌ . | | ويُقالُ : الأَعْمالُ بخَواتِيمِها ، إنما | هو جَمْع خاتم على الشّذوذ ، وأنشَدَ | الزَّجاجّ : | % ( إنّ الخَلِيفة إِنَّ الله سَرْبَلَهُ % | سِرْبالَ مُلْك به تُرجَى الخَواتِيم ) % | | وهو ضَرُورة . | | وخِتام كل مشروب : آخِرُه ، وقَولُه | تَعالى : ! 2 \< ختامه مسك > 2 ! ، أي : | آخر ما يَجِدُونه رائحةُ المِسْك . | وقال عَلْقَمَة : أي : خِلطه مِسْك . | وقَريبٌ من ذلك قَولُ مُجاهِد في | مَعْناه : مِزاجُه مِسْك . وقال ابنُ | مَسْعود : عاقِبَتُه طَعْمُ المِسْك . قال | الفَرّاء : والخَاتِم والخِتام مُتَقاربان | في المَعْنى ، ومنه قِراءةُ عَلِيٍّ رضي | الله تعالى عنه   خاتِمُه مِسْك   ، | قال : ومثلُه قَوْلُك للرَّجل : هو | كَرِيم الطَّابِع والطِّباع . قالَ : | وتَفْسِيرُه : أَنَّ أَحَدَهم إذا شَرِبَ | وَجَد آخر كَأْسَه رِيحَ المِسْك . وقال | الرَّاغِب :   مَعْناهُ مُنْقَطَعُه وخاتِمَةُ | شُرْبه ، أي : سُؤْرُه في الطِّيب | مِسْك . قالَ : وقولُ مَنْ قال : يُخْتَم | بالمِسْك أي : يُطْبَع ، فليس بشَيْءٍ ؛ |

| لأنَّ الشَّراب يَجِب أن يَطِيبَ في | نَفْسِه ، فأَمّا خَتْمُهُ بالطِّيب فليس مِمّا | يُفِيدُه ، ولا يَنْفَعُه طِيبُ خاتِمه ما لم | يَطِبْ في نَفْسِه   انتهى . | وخِتامُ الوَادِي : أقْصاه . | وخِتامُ القَوْم : آخِرُهم . عن | اللّحياني . | | ومن أسمائِه [ & ] : | الخاتَم والخاتِم ، وهو | الذي خَتَم النُّبُوَّةَ بمَجِيئه . وَأَعْطانِي | خَتْمِي أي حَسْبِي ، وهو مجاز ، قال | دُرَيْد بنُ الصِّمَّة : | % ( وإني دَعَوتُ اللهَ لَمَّا كَفَرْتَني % | دُعاءً فأَعطانِي على ماقِطٍ خَتْمِي ) % | | وهو من ذلك ؛ لأّن حَسْب الرَّجُل | آخِرُ طلبه . | | ويقال : زُفَّت إليك بخاتَم رَبّها | وبخِتامها ، وسِيقَت هَدِيَّتُهم إليه | بخِتامها . وهو مجاز . | | والخَتْم : قريةٌ من قُرى خاكان من | إِقليم فَرْغانَة ، قال الحافِظ : قال أَبُو | العَلاء الفَرَضِيُّ : أفادَنِي أبو عَبْدِ الله | الأُوشِيُّ [ الخَتْمِيُّ ، نسبة إلى | خَتْم ] . | | والخَتْمةُ ، بالفَتْح ويُكْسر : | المُصْحَفُ ، عامِّيَّة . | | وأبو العَبَّاس محمدُ بنُ جعفرٍ | الخَوَاتِيمي : مُحَدِّث ، عن الحَسَن | ابنِ عَرَفة ، وعنه الدَّارقُطْنِيُّ . | | والخَتْمُ عند أهل الحَقِيقة : مَنْ | يُخْتَم به الوِلايةُ المُحَمَّديةُ ، وثُمّ | خَتْمٌ آخرُ : من يُخْتَمُ بِهِ الوِلايَةُ | العامَّة . |

##### Türkçe

( **خَتَمه يَخْتِمه خَتْماً وخِتاماً** ) kesre ile; bu, el-Liḥyânî’dendir; yani: ( **طَبَعَه** ); o hâlde o **مَخْتوم** ve **مُخَتَّم**’dır; mübalağa için şeddelendi; bunu el-Cevherî söyledi. Ve denildi ki: **الختم**: bir şeyin haberini gizlemek; uçlarını onun üzerine, onunla korunulacak bir tarz üzere toplamak.

( Ve ) mecazdan: **خَتَم ( عَلَى قَلْبِه )**; onu hiçbir şeyi anlamaz kıldığı ve ondan hiçbir şey çıkmadığı zaman; sanki damgalanmış gibi. Ve ondan, Yüce’nin sözü: “**ختم الله على قلوبهم**”; ve o, şu sözü gibidir: Allah onların kalpleri üzerine damgaladı; artık ne akleder ne de hiçbir şeyi idrak eder. Ez-Zeccâc dedi ki: dilde **خَتَم** ile **طَبَع**’ın manası birdir; o, şeyin üzerine örtmek ve ona hiçbir şeyin girmeyeceğine dair sağlamlaştırmaktır; nitekim Celîl ve A‘lâ şöyle dedi: “**أم على قلوب أقفالها**”.

( Ve ) **خَتَم ( الشيءَ خَتْماً : بَلَغ آخِرَه )**; el-Muḥkem’de olduğu gibi. Râgıb dedi ki: **الخَتْم** ve **الطَّبْع** iki vecih üzere söylenir: birincisi, şeyin **الخَاتَم** ve **الطَابع**’ın nakşıyla tesir etmesidir; ikincisi, nakıştan hâsıl olan eserdir. Ve onunla bazen, kitaplar ve kapılar üzerine mühür vurmakla hâsıl olan men’i dikkate alarak, şeyden emin olma ve ondan men etmede mecaz yapılır; bazen, hâsıl olan nakşı dikkate alarak bir şeyden bir şeyin eserini elde etmede; bazen de onda sona ulaşma dikkate alınır. Ondan: **خَتَمتُ القرآن** yani: onun sonuna vardım. Şu halde O’nun sözü: “**ختم الله على قلوبهم**”, Allah’ın âdeti cari kıldığı şeye işarettir: insan bâtıl bir inançta ve yasak bir şeyi işlemekte nihayete vardığı zaman, ondan hakka yüz ile bir dönüp bakış olmaz; bu ona, günahları güzel görmeye alıştıran bir hey’et miras bırakır; sanki bununla onun kalbi üzerine mühür vurulur. Ve bu tarz üzere onu gaflet, örtü ve katılık için istiâre etti.

Cübbâî dedi ki: Allah kâfirlerin kalpleri üzerine bir **خَتْم** kıldı ki, melekler için onların küfrüne bir delâlet olsun; böylece onlar için dua etmesinler. Râgıb dedi ki: Bu bir şey değildir; çünkü bu yazı hissî ise, onun hakkı, teşrih sahiplerinin onu idrak etmesidir; ve eğer aklî ise, melekler, inançlarına muttali olmalarıyla istidlâlden müstağnidir.

( Ve ) mecazdan: **خَتَم ( الزَّرعَ )** onu **يَخْتِمه خَتْماً**; ( ve ) **خَتَم ( عليه )**: ( onu ilk sulamasıyla suladığı zaman ); ve o, **الخَتْم**’dür. **الخِتام** onun adıdır; çünkü sulandığı zaman ümit ile mühürlenir. Ve **خَتَموا على زُرُوعِهم**; yani: onları suladılar; hâlbuki onlar daha **كِرابٌ**’dır. Et-Tâifî dedi ki: **الخِتام**: toprağın tohum ile sürülüp tohumun onun altına girmesi, sonra onu sulamalarıdır; “**خَتَموا عليه**” derler. El-Ezherî dedi ki: **الخَتْم**’ün aslı örtmedir; tohumun **خَتْم**’ü onun örtülmesidir.

( Ve ) **الخِتام** ( **كَكِتاب** vezninde: şey üzerine onunla mühür vurulan çamur ). Denir: “**ما خِتامُك ؟**” Çamur mu yoksa mum mu?

( **والخَاتَم** ) tâ’nın fethiyle: ( çamurun üzerine konulan şey ); ve o, **العالَم** gibi bir isimdir.

( Ve ) mecazdan: **لَبِس الخاتَم**; ve o, ( parmak için **الخَاتِم** gibi bir süstür ); tâ’nın kesriyle; iki lugattır.

Hadiste: “Âmîn, âlemlerin Rabbinin mümin kulları üzerindeki **خاتَمُ**’ıdır.” Yani: onun damgası ve onlardan arızaları ve âfetleri kaldıran alâmetidir; çünkü kitabın mührü onu korur ve bakanları onun içindekinden men eder.

( **والخَاتامِ والخَيْتَامِ والخِيتَامِ** ) kesre ile; ( **والخَتَم** harekeli ve **الخَاتِيام** ); bunlar, sonuncusu hariç, İbn Sîde’nin naklettiği yedi lugattır. El-Cevherî ilk beşle yetindi. İbn Mâlik artırdı: **الخًيْتَمَ** ( **كَحَيْدَر** gibi ); ve onları, şu sözünde beş lugat olarak topladı:
% ( في الخَاتَم الخَيْتَمَ والخَيْتَامَا % ) %
% ( يَرْوُون والخَاتِمَ والخَاتَامَا % ) %

Şeyhimizin sözü: “Musannifin sözünde altı vardır; onda nazar vardır”; bilakis yedidir. Hâfız Zeyn el-ʿIrâkî, lugatları tam olarak nazmetti; şöyle dedi:
% ( خذ عدّ نَظْم لُغاتِ الخاتم انْتَظَمت % | ثمانِيًا ما حَواها قَبْلُ نَظّامُ ) %
% ( خَاتَامُ خَاتَمُ خَتْمٌ خَاتِمٌ وخَتامٌ % | خاتِيامٌ وخَيْتومٌ وخَيْتامُ ) %
% ( وَهَمْز مَفْتوح تاء تَاسِع وإِذا % | ساغَ القِياس أَتمَّ العشرَ خَأْتامُ ) %

Nâzım, **خَتَمًا** harekeli olanı zikretmedi; hâlbuki onu musannif, İbn Sîde ve İbn Hişâm, Şerḥu’l-Kaʿbiyye’de zikretti. İbn Sîde dedi ki: O, süsten bir şeydir; sanki ilk bakışta onunla mühürlenmişti de bununla **الطّابع** babına girdi; sonra, **الخاتِم** damga için hazırlanmasa bile, bunun için kullanımı çoğaldı. El-Cevherî, el-Aʿşâ’dan şu beyti şâhid getirdi:
% ( وَصَهْباءَ طَافَ يَهُودِيُّها % | وَأَبْرَزَها وعليها خَتَم ) %

Yani: üzerinde mühürlenmiş çamur vardır; tıpkı **نَفَضَ**’ın **مَنْفُوض** manasında olması gibi.

İbn Berrî, **الخَيْتام** hakkında şu beyti şâhid getirdi:
% ( يا هِنْدُ ذاتَ الجَوْرب المُنْشَقّ % ) %
% ( أَخَذْتِ خَيْتامِي بِغَيْر حَقّ % ) %

Rivayet olunur: **خَاتَامى**.

Dedi ki: Ve bir başkası dedi:
% ( أَتُوعِدُنا بخَيْتَامِ الأَمير % ) %

Dedi ki: **الخَاتَام**’ın şâhidi, el-Ferrâ’nın Benî ʿUḳayl’den birine okuduğu şeydir:
% ( لئِن كانَ ما حُدِّثْتُه اليوم صادِقاً % | أَصُمْ في نَهارِ القَيْظ للشَّمس بادِيا ) %
% ( وأركبْ حمارا بين سَرْجٍ وفَرْوَة % | وَأعْرِ من الخَاتَام صُغْرى شِمَالِيا ) %

El-Cevherî, ( **د ر ه م** ) maddesinde şu beyti okudu:
% ( لجاز في آفاقِها خَاتَامي % ) %
(çoğulu: **خَوَاتِمُ** ve **خَواتِيمُ**). Sîbeveyh dedi ki: **خَوَاتيم** diyenler…

Sadece onu **فَاعَال** kırması yaptılar; her ne kadar onların كلامında olmasa da. Bu, **سِيبَوَيه**’in **خاتاما**’yı bilmediğine delildir; (ve onunla **تَخَتَّمَ به**), ve ondan hadis: “Şüphesiz **التَّخَتُّم** **باليَاقُوت** ile fakirliği giderir”; onunla, malı gittiğinde yüzüğünü sattığını, böylece onda bir zenginlik bulduğunu kasteder. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve daha benzeri -eğer hadis sahihse- onda bir hususiyet olmasıdır.

(ve) **الخاتَم** (her şeyden: onun akıbeti ve âhireti, onun **خاتِمته**’sidir).

(ve) **الخَاتَم**: (kavmin sonuncusu, **كالخاتِم**). Ondan, Yüce’nin sözü: “**وخاتم النبيين**” yani: onların sonuncusu.

Ve **التّاء**’nın zammesiyle okunmuştur; ve el-Acçâc’ın sözü:
% ( مُبارَكٍ للأنبياءِ خَاتِمِ % ) %

Onu ancak meşhur kıraate hamletti de kırdı. Ve el-Ferrâ dedi ki: Ali -Allah Teâlâ ondan razı olsun- “**خَاتَمُه مِسْك**” okudu; onunla sonunu ister.

(ve) **الخَاتَم** (kafadan: onun çukuru).

Denir: **خاتَم القَفا**’da hacamat oldu; ve o mecazdır.

(ve) **الخَاتَم**: (bacakların en az açıklığı; ve o) yani: at ( **مُخَتَّم كَمُعَظَّم** ) kıllarında, **التَّخْدِيم**’in altında, parıltılar gibi gizli bir beyazlık.

(ve) **الخَاتَم** (dişi attan: onun tırnağının en aşağı halkası), teşbih üzere.

(ve) mecazdan: (**تَخَتَّم عنه**) yani: (**تَغافَل وسَكَت**).

(ve) **تَخَتَّم** (emriyle: onu gizledi), Zemahşerî nakletti.

(ve) yine mecazdan: **تَخَتَّم** adam, yani: (**تَعَمَّم**). Denir: **مُتَخَتِّمًا** geldi, yani: **مُتَعَمِّمًا**. Zemahşerî dedi ki: **تَخَتَّم بِعِمامَتِه**, yani: onunla peçelendi. (İsim **التَّخْتِمَة**’dir). Denir: **تَخْتِمَتَه** ne güzeldir; Zaccâcî’den.

(ve) **المِخْتَم** ( **كَمِنْبَر** : ceviz) ki (düzleşsin diye ovulur ve onunla nakd edilir; Farsçası **تِيْر**’dir) **التَّاء الفَوْقِيّة**’nin kesresi ve **التَّحْتِيَّة**’nin sükûnu ile.

(ve) mecazdan: (**الخَتْمُ**: bal).

(ve) ayrıca: (arı kovanlarının ağızları).

(ve) ayrıca: (arıların, **القُرْص** mumu’ndan daha ince, ince bir mumdan bir şey toplaması; sonra onunla onu sıvaması). **المُحْكَم**’de böyledir; **الأساس**’ta: arıya, peteğini balla doldurduğunda **خَتَم** denir.

(**والمَخْتومُ**: **الصَّاعُ**).

(ve) İbnü’l-A‘râbî dedi ki: (**الخُتُم** iki zamme ile: atın eklemlerinin yüzük taşları; tekili **كَكِتاب وعالَم**), nüshalarda böyledir. İbnü’l-A‘râbî’nin nassında olan: **كَكِتاب وسَحاب**.

[ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır:

**خَتَّم** şeyi **تَخْتِيماً**; mübalağa için şeddelendi; Cevherî nakletti.

**الخَتْمُ**: men‘dir.

**الخَتْمُ**: kitaptakini, çamuru işaretlemekle korumaktır.

**الخاتَم**’ın lügatlerindendir: fetha ile **الخَتْم**; cem‘i **خُتومٌ**; ve **خَيْتومٌ** ve **خَأْتَم** hemze ile, **التاء**’nın fethasıyla. Üçünü, daha önce geçtiği üzere, el-Veliyy el-Irâkî zikretti.

Ve denir: falan, sana kapısını **خَتَمَ** etti: sana yüz çevirdiğinde; ve falan, senin için kapısını **خَتَم** etti: seni başkasına tercih ettiğinde. Ve o mecazdır. Ve ben şeyi **اخْتَتَمْتُ**: **افْتَتَحْتُه**’nun zıddıdır; Cevherî nakletti.

**الأساس**’ta: **التَّحْمِيد** Kur’an’ın **مُفْتَتَح**’ıdır; **الاستِعاذة** **مُخْتَتَمة**’dir. Bununla, şeyhimizin “**المُخْتَتَم** sabit bir lugavîde neredeyse bulunmaz” sözü düştü; başkaları onun fasih olmadığını iddia etti; **المُفْتَتَح**’ın aksine; çünkü o fasih, vârid, çoktur.

Ve denir: ameller **بَخَواتِيمِها** iledir; o ancak, şâzlık üzere **خاتم**’in cem‘idir. Zaccâc inşâd etti:
% ( إنّ الخَلِيفة إِنَّ الله سَرْبَلَهُ % | سِرْبالَ مُلْك به تُرجَى الخَواتِيم ) %

Ve o zarurettir.

Her içeceğin **خِتام**’ı: onun sonudur. Yüce’nin sözü: “**ختامه مسك**”, yani: buldukları şeyin en sonu misk kokusudur. Alkame dedi ki: yani: onun karışımı misk. Buna yakın olarak Mücâhid’in manasında sözü: onun mizacı misk. İbn Mes‘ûd dedi ki: onun akıbeti misk tadıdır. Ferrâ dedi ki: **الخَاتِم** ve **الخِتام** manada birbirine yakındır; ondan Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- kıraati: “**خاتِمُه مِسْك**”. Dedi ki: ve onun benzeri, senin adam için sözündür: o **كَرِيم الطَّابِع** ve **الطِّباع**’dır. Dedi ki: onun tefsiri: onların birinin içtiğinde, son kadehinde misk kokusu bulmasıdır. Râgıb dedi ki: manası, onun kesildiği yer ve içişinin hatimesidir; yani: onun artığı, güzel kokuda misk’tir. Dedi ki: “misk ile mühürlenir” yani: damgalanır diyenin sözü bir şey değildir; çünkü içeceğin bizzat kendinde hoş olması gerekir; ama onun hoş koku ile mühürlenmesi ona fayda veren şeylerden değildir; ve bizzat kendinde hoş olmadıkça, onun hatimesinin hoş kokusu ona fayda vermez; bitti.

Vâdinin **خِتام**’ı: onun en uzağıdır.

Kavmin **خِتام**’ı: onların sonuncusudur; Lihyânî’den.

Onun isimlerindendir [ & ]:

**الخاتَم** ve **الخاتِم**; o, gelişiyle nübüvveti mühürleyendir. Ve bana **خَتْمِي**’mi verdi, yani: bana yeter; ve o mecazdır. Düreyd b. es-Sımme dedi ki:
% ( وإني دَعَوتُ اللهَ لَمَّا كَفَرْتَني % | دُعاءً فأَعطانِي على ماقِطٍ خَتْمِي ) %

Ve o bundandır; çünkü adamın yeteri, onun talebinin sonudur.

Ve denir: sana Rabbinin **بخاتَم**’iyle ve onun **بخِتامها**’sıyla züffetlendi; ve onların hediyesi ona onun **بخِتامها**’sıyla sevk edildi. Ve o mecazdır.

**الخَتْم**: Fergana ikliminden Hâkân köylerinden bir köydür. Hâfız dedi ki: Ebû’l-Alâ el-Faradî dedi ki: Ebû Abdillah el-Uşî [ **الخَتْمِيُّ**; **خَتْم**’e nisbet ] bana fayda verdi.

**الخَتْمةُ**, fetha ile ve kesredilir: mushaf; avamîdir.

Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Ca‘fer **الخَوَاتِيمي**: muhaddis; Hasan b. Arafe’den; ondan da Dârakutnî.

**الخَتْمُ** hakikat ehli yanında: Muhammedî velâyetin kendisiyle mühürlendiği kimsedir; sonra başka bir **خَتْم**: umumî velâyetin kendisiyle mühürlendiği kimse.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَتَمَهُ
1 خَتَمَهُ ختم ختمه ختمة , (S, Mgh, Msb, K,) aor. خَتِمَ , (Msb, K,) inf. n. خَتْمٌ (S, Mgh, Msb, K) and خِتَامٌ, (Lh, K, TA,) with kesr, (TA,) [in the CK, erroneously, خَتَام,] i. q. طَبَعَهُ [He sealed, stamped, imprinted, or impressed, it]: (Msb, K:) or he put the خَاتَم [or signet] upon it: (Mgh:) namely, a thing, (S, Mgh,) or a writing or book and the like: and خَتَمَ عَلَيْهِ signifies the same [or he put a seal, or the impression of a signet, upon it]. (Msb.) Accord. to Er-Rلghib, خَتْمٌ and طَبْعٌ signify The impressing a thing with the engraving of the signet and stamp: and the former [as is indicated, but not plainly expressed, as distinguished from the latter,] is tropically used, sometimes, as meaning the securing oneself from a thing, and protecting [oneself] from it; in consideration of protection by means of sealing upon writings and doors: and sometimes as meaning the producing an impression, or effect, upon a thing from another thing; in consideration of the impress produced [by the signet]: and sometimes it is used as relating to (assumed tropical:) the reaching the end [of a thing]: (TA:) or the primary signification of خَتْمٌ is the act of covering over [a thing]: (Az, TA:) accord. to Zj, the proper meaning of خَتْمٌ and طَبْعٌ is the covering over a thing, and securing oneself from a thing's entering it: some say that the former signifies the concealing a notification of a thing, [as] by putting one's fingers over it, by way of guarding oneself thereby. (TA.) ― -b2- Hence, خَتْمُ الشَّهَادَةِ [The sealing of the testimony]; which is thus described by El-Hulwلnee: the witness, when he wrote his name upon a صَكّ [q. v.], caused his written name to be beneath a piece of lead, [i. e. covered it with a piece of lead,] and put upon it the impress of his signet, in order that there might be no falsification of it or substitution for it. (Mgh.) ― -b3- As to خَتْمُ الأَعْنَاقِ [The sealing of the necks], the case is related, in the “Risلleh Yoosufeeyeh,” to have been this: 'Omar sent Ibn-Honeyf to seal the عُلُوج [or unbelievers] of the Sawلd; and he sealed five hundred thousand of them, in classes; that is, he marked them twelve dirhems, and twenty-four, and forty-eight; tying a thong upon the neck of each, and putting upon the knot a seal of lead. (Mgh.) ― -b4- خَتْمٌ also signifies The protecting what is in a writing by marking [or stamping] a piece of clay [upon it, or by means of a seal of any kind]. (TA.) ― -b5- And you say, of a man, خَتَمَ عَلَيْكَ بَابَهُ [He sealed his door against thee]; meaning (tropical:) he turned away from thee, avoided thee, or shunned thee. (TA.) ― -b6- And خَتَمَ لَكَ بَابَهُ [He sealed for thee his door]; meaning (tropical:) he preferred thee to others. (TA.) ― -b7- خَتَمَ عَلَى قَلْبِهِ [which may be rendered He sealed his heart] means (tropical:) he made him to be such that he understood not, and such that nothing proceeded from him; or he made his heart, or mind, to be such that it understood not, &c. (K, TA.) خَتَمَ اللّٰهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ, in the Kur [ii. 6], is like the phrase in the same [xvi. 110 and xlvii. 18] طَبَعَ اللّٰهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ: (TA:) it points to what God has made to be usually the case when a man has ended in believing what is false and in committing that which is forbidden, so that he turns not his face to the truth; this occasioning, as its result, his becoming inured to the approval of acts of disobedience, so that he is as though this habit were impressed upon his heart: the assertion of ElJubbلee, that it means God hath put a seal upon their hearts, as a sign, to the angels, of their infidelity, is nought: (Er-Rلghib, TA:) الخَتْمُ is explained by IAar as meaning the preventing of the heart from believing. (L in art. خدع.) [See also طَبَعَ.] ― -b8- خَتَمَ الشَّىْءَ, inf. n. خَتْمٌ, also signifies [as indicated above] (assumed tropical:) He reached the end of the thing. (K.) And الشَّىْءَ ↓ اِخْتَتَمْتُ (assumed tropical:) [I ended, or finished, the thing,] contr. of اِفْتَتَحْتُهُ. (S, TA.) You say, خَتَمَ القُرْآنَ (assumed tropical:) He reached the end of the Kur-لn [in reciting it]; (S, Er-Rلghib;) [he recited the whole of the Kur-لn;] he completed [the recital of] the Kur- لn: (Mgh:) [and] he retained in his memory the last portion of the Kur-لn; meaning he retained the whole of it in his memory. (Msb.) It is said of Suleymلn El-Aamash, كَانَ يَقْرَأُ خَتْمًا, meaning (assumed tropical:) He used to recite the whole of the Kur-لn; at one time, according to the reading of Ibn-Mes'ood; at another time, from the edition of 'Othmلn. (Mgh.) ― -b9- You say also, خَتَمَ اللّٰهُ لَهُ بِخَيْرٍ (assumed tropical:) [May God make his end to be good]. (S.) ― -b10- خَتَمَ البَذْرَ (assumed tropical:) He covered over the sown seed: (Az, TA:) or خَتَمُوا عَلَى البَذْرِ (assumed tropical:) they turned up the earth over the sown seed, and then watered it: (Et-Tلïfee, TA:) or خَتَمَ الزَّرْعَ, (JK, K, TA,) aor. خَتِمَ , inf. n. خَتْمٌ, (TA,) (tropical:) he watered the seed-produce, or sown field, the first time; (JK, K, TA;) because, when it is watered, it is finished (خُتِمَ) with the رحا [app. رَحَا, which here seems to mean the “roller,” as being likened to a mill-stone, though I find no authority for this meaning]; (TA;) as also خَتَمَ عَلَيْهِ: (K:) or خَتَمُوا عَلَى زُرُوعِهِمْ means (assumed tropical:) they watered their sown fields while these were as yet كِرَاب [app. meaning clear of vegetation]. (JK, TA.) ― -b11- خَتَمَ النَّحْلُ (tropical:) The bees filled with honey the place in which they deposited it: (JK, A, TA:) or خَتْمٌ signifies bees' collecting some thin wax, thinner than the wax of the comb, and smearing with it the orifices of their خَلَايَا [or hives]. (M, K, TA.)

ختّمهُ
2 ختّمهُ ختم ختمه ختمة , inf. n. تَخْتِيمٌ, He sealed it, stamped it, &c., much. (TA.) ― -b2- [In modern Arabic, He put a خَاتَم, or signet-ring, upon his (another's) finger.]

تختّم
5 تختّم تختم ختم , or تختّم خَاتَمًا, (accord. to different copies of the S,) or تختّم بِخَاتَمٍ, (K, [agreeably with a trad. cited in the TA,]) He put on [i. e. put on his own finger] a خاتم [or signet-ring]. (S, K.) ― -b2- And تختّم (tropical:) He put on a turban: (K, TA:) or تختّم بِعِمَامَتِهِ he put on his turban in the manner of a نِقَاب [q. v.]; syn. تَنَقَّبَ بِهَا. (Z, TA.) The subst. [signifying the act or mode, of doing so] is ↓ تَخْتِمَةٌ [q. v. infrà]. (K.) ― -b3- تختّم بِأَمْرِهِ (assumed tropical:) He concealed his affair, or case. (Z, K.) ― -b4- تختّم عَنْهُ (tropical:) He feigned himself heedless of him, and was silent [to him]. (K, TA.)

8 اـِخْتَتَمَ see 1, in the latter half of the paragraph.

خَتْمٌ
خَتْمٌ ختم inf. n. of 1 [q. v.]. (S, Mgh, Msb, K.) -A2- Also The impress produced by the engraving of a signet. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- See also خَاتَمٌ. ― -b3- أَعْطَانِى خَتْمِى means (tropical:) He gave me my sufficiency, or what sufficed me: because what suffices a man is the last [or utmost] of his desire, or demand. (TA.) -A3- Also (tropical:) Honey. (K, TA.) ― -b2- And (tropical:) The orifices of the خَلَايَا [or hives] of bees. (K, TA.)

خَتَمٌ
خَتَمٌ ختم : see خَاتَمٌ. ― -b2- Also A sealed piece of clay [or wax]: like نَفَضٌ in the sense of مَنْفُوضٌ, and قَبَضٌ in the sense of مَقْبُوضٌ: so in the saying of El-Aashà,
وَ أَبْرَزَهَا وَ عَلَيْهَا خَتَمْ
وَ صَحْبَآءَ طَافَ يَهُودِيُّهَا
[And a jar of reddish-coloured wine, the Jew -vender whereof came, and brought it out, with a sealed piece of clay upon it]. (S.) [See also خِتَامٌ.]

خَتْمَةٌ
خَتْمَةٌ ختم ختمه ختمة [an inf. n. of un. of 1, (assumed tropical:) A recitation of the whole of the Kur-لn: used in this sense in the present day: pl. خَتَمَاتٌ. ― -b2- And also] vulgarly used as meaning (assumed tropical:) A copy of the Kur-لn: and so ↓ خِتْمَةٌ. (TA.)

خِتْمَةٌ
خِتْمَةٌ ختم ختمه ختمة : see what next precedes.

خَتَامٌ
خَتَامٌ ختام : see the last sentence of the next paragraph.

خِتَامٌ
خِتَامٌ ختام an inf. n. of 1 [q. v.]. (Lh, K.) ― -b2- And a subst. signifying The first watering of seedproduce, or of a sown field: (JK, TA:) or the turning up the earth over sown seed, and then watering it. (Et-Tلïfee, TA.) -A2- See also خَاتِمٌ. ― -b2- Also The clay, (JK, S, K,) and the wax, (TA,) with which one seals, or stamps, (JK, S, K,) upon a writing, (JK,) or upon a thing: (K:) or which is sealed, or stamped, upon a writing. (Msb.) [See also خَتَمٌ. And see an ex. in a verse of Lebeed cited in art. دكن.] ― -b3- (tropical:) [The hymen; as being the seal of virginity; as also ↓ خَاتَمٌ.] You say, زُفَّتْ اـِلَيْكَ بِخِتَامِهَا (tropical:) [She was conducted as a bride to thee with her seal of virginity], and رَبِّهَا ↓ بِخَاتَمِ [with the seal of her Lord]. (TA.) And [hence, app.,] سِيقَتْ هَدِيَّتُهُمْ اـِلَيْهِ بِخِتَامِهَا (tropical:) [if it mean, as I suppose it to do, Their present was sent to him with what rendered it perfect or complete, or with what appertained to it]. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) The furthest part of a valley. (JK, TA.) (assumed tropical:) The last of a company of men; (Lh, TA;) as also ↓ خَاتَمٌ and ↓ خَاتِمٌ: (K:) whence النَّبِيِّينَ ↓ خَاتَمُ (assumed tropical:) [The last of the prophets], in the Kur [xxxiii. 40]; accord. to one reading, ↓ خَاتُم, with damm to the ت; (TA;) or خاتمُ الأَنْبِيَآءِ, i. e. Mohammad; (S;) also called ↓ الخَاتَمُ and ↓ الخَاتِمُ. (TA.) And (assumed tropical:) The last portion of anything that is drunk [&c.]. (TA.) خِتَامُهُ مِسْكٌ, in the Kur [lxxxiii. 26], means (assumed tropical:) The last that they will perceive thereof will be the odour of musk: (S, TA:) or, accord. to 'Alkameh and Mujلhid, its admixture shall be musk: accord. to Ibn-Mes'ood, its result shall be the taste of musk: Fr says, ↓ خَاتَمٌ and ↓ خَاتِمٌ and خِتَامٌ are nearly the same in meaning; whence the reading of 'Alee, مِسْكٌ ↓ خَاتَمُهُ: and the explanation is this; that when any one shall drink thereof, he will find the last cup thereof to have the odour of musk: Er-Rلghib says that the meaning is, the end, and the last draught, i. e. what shall remain, thereof shall be in perfume [like] musk: and that the assertion that it means it shall be sealed with musk is nought. (TA.) [See also خَاتَمٌ and خَاتِمَةٌ.] -A3- Also, (IAar, K,) and ↓ خَاتِمٌ, (K,) or, accord. to IAar, ↓ خَتَامٌ, (TA,) sings. of خُتُمٌ, which signifies (assumed tropical:) The places of separation (فُصُوص [q. v.]) of the joints (مَفَاصِل) of horses. (IAar, K.) خَاتَمٌ (JK, S, Msb, K) and خَأْتَمٌ (TA) and ↓ خَاتِمٌ, (S, Msb, K,) which is more commonly known than خَاتَمٌ, (Msb, [but see what follows,]) and ↓ خَاتَامٌ and ↓ خِيتَامٌ (JK, S, K, the last in the CK and TA ↓ خَيْتَام) and ↓ خِتَامٌ (K and TA but omitted in the CK) and ↓ خَتَمٌ (ISd, IHsh, K) and ↓ خَتْمٌ (Ez-Zeyn El-'Irلkee, TA) and ↓ خَيْتَمْ (Ibn-Mلlik, TA) and ↓ خَيْتُومٌ (EzZeyn El-'Irلkee, TA) and ↓ خَاتِيَامٌ (K) signify the same; (JK, S, Msb, K, TA;) [A signet; generally a signet-ring; i. e.] a certain ornament (حَلْىٌ, M, K) for the finger, (K,) app., at the first, used for sealing, or stamping, therewith; so that the word is of the same class as طَابَعٌ: afterwards, in consequence of frequency of usage, applied to one not used for that purpose: (ISd, TA:) or a ring having a فَصّ of a substance different therefrom [set in it; i. e., having a stone, or gem, set in it]: if without a فَصّ, it is called فَتَخَةٌ: (Msb:) or ↓ خَاتِمٌ signifies the agent [i. e. the person sealing, or stamping]: (JK, Az, Msb:) خَاتَمٌ, the thing that is put upon the piece of clay [or wax, for the purpose of sealing, or stamping]: (Az, Msb, K:) the pl. [of خَاتَمٌ and خَاتِمٌ] is خَوَاتِمٌ (K) and [properly of خَاتَامٌ] خَوَاتِيمُ: (S, in which the former pl., though more common, is not mentioned, and K:) Sb says that those who use the latter pl. make it to be pl. of a sing. of the measure فَاعَالٌ, though it be not in their language; which shows that he knew not خَاتَامٌ: the pl. of خَتْمٌ is خُتُومٌ. (TA.) ― -b2- خَاتَمٌ also signifies A seal, or stamp, and a mark: so in a trad., in which it is said, آمِينَ خَاتَمُ رَبِّ العَالَمِينَ عَلَى عِبَادِهِ المُؤْمِنِينَ, i. e. [آمِينَ (or Amen) is] the seal, or stamp, and the mark, [of the Lord of the beings of the whole world upon his servants the believers,] which removes from them accidents, and causes of mischief; for the seal of the writing protects it, and precludes those who look from [seeing] what is within it. (TA.) ― -b3- See also خِتَامٌ, in seven places. [It is nearly syn. with خِتَامٌ, as Fr says: and thus,] it signifies also, (JK, K,) and so does ↓ خَاتِمَةٌ, (S, K,) (assumed tropical:) The end, or last part or portion, (JK, S, K,) and result, or issue, (K,) of a thing (JK, S, K) of any kind: (JK, K:) ↓ the latter [particularly] signifies (assumed tropical:) the last part or portion (JK, Msb) of a chapter of the Kur-لn, (JK,) and of the Kur-لn itself: (Msb:) [and (assumed tropical:) a concluding chapter or section: an epilogue: and an appendix:] and ↓ مُخْتَتَمٌ signifies [in like manner] the contr. of مُفْتَتَحٌ; as in the saying, التَّحْمِيدُ مُفْتَتَحُ الْقُرْآنِ وَ الِاسْتِعَاذَةُ مُخْتَتَمُهُ (assumed tropical:) [The declaration of the praises of God is the opening portion of the Kur-لn, and the prayer for the protection of God is its closing portion]; (A, TA;) and it is a chaste word, of frequent occurrence, though the contr. has been asserted. (TA.) One says also, الأَعْمَالُ بِخَوَاتِيمِهَا [Actions are characterized, or to be judged, as good or evil, by their results]. (TA.) ― -b4- Also, i. e. خَاتَمٌ, of a mare, (tropical:) The lower ring (الحَلْقَةُ الدُّنْيَا [app. meaning the extremity, in which is the orifice, see حَلْقَتَا الرَّحِمِ and حَلْقَةُ الدُّبُرِ, in art. حلق,]) of the طُبْيَة [evidently here used as a dial. var. of طُبْى, i. e. the teat, though I do not find it mentioned in its proper art. in any lexicon; unless مِنْ طُبْيَتِهَا be a mistranscription for من طُبْيِهَا]: (K, TA:) so called by way of comparison [to a signet or seal]. (TA.) ― -b5- And (tropical:) The hollow (نُقْرَة) of the back of the neck; (JK, K, TA;) which is the cuppingplace. (TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) The least وَضَح [or whiteness] of the legs (JK, K, TA) of horses; (JK, TA;) i. e. a slight whiteness in the parts next the hoof, less than what is termed تَخْدِيمٌ. (TA.)

خَاتُمٌ
خَاتُمٌ خاتم : see خِتَامٌ.

خَاتِمٌ
خَاتِمٌ خاتم : see خَاتَمٌ, in two places: ― -b2- and see also خِتَامٌ, in five places.

خَيْتَمٌ
خَيْتَمٌ خيتم : see خَاتَمٌ, first sentence.

خَاتِمَةٌ
خَاتِمَةٌ خاتم خاتمه خاتمة : see خَاتَمٌ, in two places, in the latter half of the paragraph.

خَاتَامٌ
خَاتَامٌ خاتام : see خَاتَمٌ, first sentence.

خَيْتَامٌ
خَيْتَامٌ خيتام : see خَاتَمٌ, first sentence.

خِيتَامٌ
خِيتَامٌ خيتام : see خَاتَمٌ, first sentence.

خَيْتُومٌ
خَيْتُومٌ خيتوم : see خَاتَمٌ, first sentence.

خَاتِيَامٌ
خَاتِيَامٌ خاتيام : see خَاتَمٌ, first sentence.

تَخْتِمَةٌ
تَخْتِمَةٌ تختمه تختمة ختم : see 5. You say, مَا أَحْسَنَ تَخْتِمَتَهُ [How good, or beautiful, is his act, or mode, of putting on the turban! or, of putting it on in the manner of the نِقَاب !]. (Ez-Zejjلjee, TA.)

مُخْتَّمٌ
مُخْتَّمٌ مختم Sealed, or stamped, &c., much. (S, * TA.) ― -b2- Applied to a horse, (TA,) (assumed tropical:) Having the whiteness of the legs which is termed خَاتَمٌ. (K, TA.) [See the latter word, last sentence.])

مَخْتُومٌ
مَخْتُومٌ مختوم Sealed, or stamped, &c. (S, * TA.) ― -b2- Also The [measure commonly called] صَاع: (A'Obeyd, Mgh, K:) or the sixth part of the [measure called] قَفِيز. (Mgh in art. كر. [It is there added that the قفيز is the tenth part of the جَرِيب: but it seems that this is the قفيز which is a measure of land; not what is here meant in the explanation of مختوم, which is a measure of corn and the like.]) [Pl. مَخَاتِيمُ.]

مُخْتَتَمٌ
مُخْتَتَمٌ مختتم : see خَاتَمٌ, in the latter half of the paragraph.

##### Türkçe

**خَتَمَهُ**
1 **خَتَمَهُ**: **خَتْم**; **خَتْمَهُ**; **خَتْمَة**; (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **خَتِمَ**, (Msb, K,) mastarı **خَتْمٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **خِتَامٌ**, (Lh, K, TA,) kesre ile, (TA,) [CK’de hatalı olarak **خَتَام**,] **طَبَعَهُ** ile aynı (i. q.) [onu mühürledi, damgaladı, nakşetti yahut iz bıraktı]: (Msb, K:) yahut onun üzerine **خَاتَم** [yahut mühür yüzüğü] koydu: (Mgh:) yani bir şey üzerine, (S, Mgh,) yahut bir yazı veya kitap ve benzeri üzerine: ve **خَتَمَ عَلَيْهِ** de aynı şeyi ifade eder [yahut onun üzerine bir mühür, yahut mühür yüzüğünün izi, koydu]. (Msb.) Er-Râgıb’a göre, **خَتْمٌ** ve **طَبْعٌ**, mühür yüzüğü ve damganın kazımasıyla bir şey üzerine iz basmayı ifade eder: ve birincisi [ikinciden ayrılarak, işaret edildiği hâlde açıkça ifade edilmeksizin,] mecazen bazen bir şeyden kendini emniyete almayı ve ondan korunmayı ifade edecek şekilde kullanılır; yazılar ve kapılar üzerine mühür vurmakla koruma dikkate alınarak: ve bazen bir şeyden başka bir şey üzerine bir iz yahut etki meydana getirmeyi ifade edecek şekilde; [mühür yüzüğünün] meydana getirdiği iz dikkate alınarak: ve bazen (varsayılan mecaz olarak:) [bir şeyin] sonuna ulaşmakla ilgili olarak kullanılır: (TA:) yahut **خَتْمٌ**’ün aslî anlamı [bir şeyi] örtüp kapatma fiilidir: (Az, TA:) Zc’ye göre **خَتْمٌ** ve **طَبْعٌ**’ün doğru anlamı bir şeyi örtüp kapatmak ve bir şeyin içine bir şeyin girmesinden kendini emniyete almaktır: bazıları der ki birincisi, bir şeyin bildirimini gizlemeyi ifade eder; [meselâ] kendini bununla korumak üzere parmaklarını onun üzerine koymak gibi. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, **خَتْمُ الشَّهَادَةِ** [şehadetin mühürlenmesi]; El-Hulvânî tarafından şöyle tasvir edilmiştir: şahit, bir **صَكّ** [bkz.] üzerine adını yazdığında, yazılı adının bir kurşun parçasının altında olmasını sağladı, [yani onu bir kurşun parçasıyla örttü,] ve üzerine mühür yüzüğünün izini bastı; ta ki onda tahrif yahut onun yerine başkasının konulması olmasın. (Mgh.) ― -b3- **خَتْمُ الأَعْنَاقِ** [boyunların mühürlenmesi]’ne gelince, “Risâleh Yûsufiyye”de hâlin şöyle olduğu rivayet edilmiştir: ‘Ömer, Sawâd’ın **عُلُوج**’unu [yahut kâfirlerini] mühürlemesi için İbn-Huneyf’i gönderdi; ve onları sınıflar hâlinde beş yüz bin kişiyi mühürledi; yani onları on iki dirhem, yirmi dört ve kırk sekiz [ile] işaretledi; her birinin boynuna bir kayış bağlayıp düğümün üzerine kurşundan bir mühür koyarak. (Mgh.) ― -b4- **خَتْمٌ** ayrıca, bir yazıda olanı, bir kil parçasını [onun üzerine, yahut herhangi bir tür mühür vasıtasıyla] işaretleyerek [yahut damgalayarak] korumak anlamına gelir. (TA.) ― -b5- Ve bir adam hakkında, **خَتَمَ عَلَيْكَ بَابَهُ** [kapısını sana karşı mühürledi] dersin; anlamı (mecaz:) senden yüz çevirdi, senden kaçındı yahut senden sakındı. (TA.) ― -b6- Ve **خَتَمَ لَكَ بَابَهُ** [kapısını senin için mühürledi]; anlamı (mecaz:) seni başkalarına tercih etti. (TA.) ― -b7- **خَتَمَ عَلَى قَلْبِهِ** [kalbini mühürledi diye tercüme edilebilir] demektir ki (mecaz:) onu anlamaz hâle getirdi ve ondan hiçbir şey çıkmaz hâle getirdi; yahut onun kalbini yahut zihnini anlamaz hâle getirdi, vb. (K, TA.) Kur’ân’da [ii. 6] **خَتَمَ اللّٰهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ**, aynı [xvi. 110 ve xlvii. 18] içindeki **طَبَعَ اللّٰهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ** ibaresi gibidir: (TA:) bu, bir adam bâtıla inanmakta ve haram olanı işlemekle son bulduğunda, artık yüzünü hakka çevirmediğinde, Allah’ın âdeten vuku bulan hâl kıldığı şeye işaret eder; bunun sonucu olarak, itaatsizlik fiillerini onaylamaya alışır hâle gelmesi; öyle ki bu alışkanlık sanki kalbine basılmış gibidir: El-Cubbâî’nin, bunun “Allah onların kalpleri üzerine, melekler için, küfürlerinin bir alâmeti olarak bir mühür koydu” anlamına geldiği iddiası bir şey değildir: (Er-Râgıb, TA:) **الخَتْمُ**, IAar tarafından kalbin iman etmesinin engellenmesi anlamıyla açıklanmıştır. (L, madde **خدع**.) [Ayrıca **طَبَعَ**’a bak.] ― -b8- **خَتَمَ الشَّىْءَ**, mastarı **خَتْمٌ**, ayrıca [yukarıda işaret edildiği üzere] (varsayılan mecaz:) şeyin sonuna ulaştı demektir. (K.) Ve **الشَّىْءَ** ↓ **اِخْتَتَمْتُ** (varsayılan mecaz:) [şeyi bitirdim yahut tamamladım], **اِفْتَتَحْتُهُ**’nun zıddıdır. (S, TA.) **خَتَمَ القُرْآنَ** (varsayılan mecaz:) Kur’ân’ın sonuna ulaştı [onu okurken]; (S, Er-Râgıb;) [Kur’ân’ın tamamını okudu;] Kur’ân [okuyuşunu] tamamladı: (Mgh:) [ve] Kur’ân’ın son kısmını hafızasında tuttu; yani onun tamamını hafızasında tuttu demektir. (Msb.) Süleymân el-A‘meş hakkında, **كَانَ يَقْرَأُ خَتْمًا** denilmiştir; anlamı (varsayılan mecaz:) Kur’ân’ın tamamını okurdu; bir defa İbn-Mes‘ûd’un kıraatine göre; başka bir defa ‘Osmân nüshasından. (Mgh.) ― -b9- Yine dersin ki, **خَتَمَ اللّٰهُ لَهُ بِخَيْرٍ** (varsayılan mecaz:) [Allah onun sonunu hayır kılsın]. (S.) ― -b10- **خَتَمَ البَذْرَ** (varsayılan mecaz:) ekilmiş tohumu örttü: (Az, TA:) yahut **خَتَمُوا عَلَى البَذْرِ** (varsayılan mecaz:) ekilmiş tohumun üzerine toprağı çevirdiler, sonra onu suladılar: (Et-Tâîfî, TA:) yahut **خَتَمَ الزَّرْعَ**, (JK, K, TA,) muzâri‘ı **خَتِمَ**, mastarı **خَتْمٌ**, (TA,) (mecaz:) ekini yahut ekilmiş tarlayı ilk defa suladı; (JK, K, TA;) çünkü sulandığında, **رحا** ile bitirilmiş (**خُتِمَ**) olur; (TA;) **خَتَمَ عَلَيْهِ** de böyledir: (K:) yahut **خَتَمُوا عَلَى زُرُوعِهِمْ** demektir ki (varsayılan mecaz:) ekinleri henüz **كِرَاب** iken [yani] ekilmiş tarlalarını suladılar. (JK, TA.) ― -b11- **خَتَمَ النَّحْلُ** (mecaz:) balı koydukları yeri balla doldurdu: (JK, A, TA:) yahut **خَتْمٌ**, arıların peteğin mumundan daha ince bir mum toplamaları ve bununla **خَلَايَا**’larının [yahut kovanlarının] ağızlarını sıvamaları anlamına gelir. (M, K, TA.)

**ختّمهُ**
2 **ختّمهُ**: **خَتْم**; **خَتْمَهُ**; **خَتْمَة**; mastarı **تَخْتِيمٌ**, onu çokça mühürledi, damgaladı, vb. (TA.) ― -b2- [Modern Arapçada: onun (başkasının) parmağına bir **خَاتَم** yahut mühür yüzüğü taktı.]

**تختّم**
5 **تختّم**: **تَخَتُّم**; **خَتْم**, yahut **تختّم خَاتَمًا**, (S’nin farklı nüshalarına göre,) yahut **تختّم بِخَاتَمٍ**, (K, [TA’da zikredilen bir rivayete uygun olarak,]) bir **خاتم** [yahut mühür yüzüğü] taktı [yani kendi parmağına taktı]. (S, K.) ― -b2- Ve **تختّم** (mecaz:) sarık sardı: (K, TA:) yahut **تختّم بِعِمَامَتِهِ** sarığını **نِقَاب** tarzında sardı; eş anlamlısı **تَنَقَّبَ بِهَا**. (Z, TA.) Bunun ismi [bunu yapma fiilini yahut tarzını ifade eden] ↓ **تَخْتِمَةٌ**’dir [aşağıda bkz.]. (K.) ― -b3- **تختّم بِأَمْرِهِ** (varsayılan mecaz:) işini yahut hâlini gizledi. (Z, K.) ― -b4- **تختّم عَنْهُ** (mecaz:) ona karşı kendini gafil gösterdi ve [ona] sustu. (K, TA.)

8 **اـِخْتَتَمَ**: 1’e bak, paragrafın ikinci yarısında.

**خَتْمٌ**
**خَتْمٌ**: 1’in mastarıdır [bkz.]. (S, Mgh, Msb, K.) -A2- Ayrıca, mühür yüzüğünün kazımasından meydana gelen izdir. (Er-Râgıb, TA.) ― -b2- **خَاتَمٌ**’a da bak. ― -b3- **أَعْطَانِى خَتْمِى** demektir ki (mecaz:) bana kifayetimi, yahut bana yeteni verdi: çünkü bir adama yeten şey, onun arzusunun yahut talebinin sonudur [yahut en uç noktasıdır]. (TA.) -A3- Ayrıca (mecaz:) bal. (K, TA.) ― -b2- Ve (mecaz:) arıların **خَلَايَا**’larının [yahut kovanlarının] ağızları. (K, TA.)

**خَتَمٌ**
**خَتَمٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, mühürlü bir kil parçası [yahut balmumu]: **نَفَضٌ**’un **مَنْفُوضٌ** anlamında olması gibi ve **قَبَضٌ**’un **مَقْبُوضٌ** anlamında olması gibi: El-A‘şâ’nın şu sözünde olduğu üzere,
وَ أَبْرَزَهَا وَ عَلَيْهَا **خَتَمْ**
وَ صَحْبَآءَ طَافَ يَهُودِيُّهَا
[kızılımsı renkli şarap dolu bir küp; onu satan Yahudi dolaştı ve onu, üzerinde mühürlü bir kil parçası olduğu hâlde, dışarı çıkardı]. (S.) [Ayrıca **خِتَامٌ**’a da bak.]

**خَتْمَةٌ**
**خَتْمَةٌ**: **خَتْم**; **خَتْمَهُ**; **خَتْمَة** [1’in bir defalık mastarıdır; (varsayılan mecaz:) Kur’ân’ın tamamının okunması: bugün bu anlamda kullanılır: çoğulu **خَتَمَاتٌ**. ― -b2- Ve ayrıca] halk arasında (varsayılan mecaz:) Kur’ân nüshası anlamında kullanılır: ve bunun gibi ↓ **خِتْمَةٌ**. (TA.)

**خِتْمَةٌ**
**خِتْمَةٌ**: **خَتْم**; **خَتْمَهُ**; **خَتْمَة**: bir öncekinin anlattığına bak.

**خَتَامٌ**
**خَتَامٌ**: bir sonraki paragrafın son cümlesine bak.

**خِتَامٌ**
**خِتَامٌ**: 1’in mastarıdır [bkz.]. (Lh, K.) ― -b2- Ve, ekinin yahut ekilmiş tarlanın ilk sulanmasını ifade eden bir isimdir: (JK, TA:) yahut ekilmiş tohumun üzerine toprağı çevirip sonra sulamak. (Et-Tâîfî, TA.) -A2- **خَاتِمٌ**’e de bak. ― -b2- Ayrıca, yazı üzerine (JK,) yahut bir şey üzerine: (K:) mühürlemek yahut damgalamak için kullanılan kil, (JK, S, K,) ve balmumu, (TA,)dır: (JK, S, K:) yahut bir yazı üzerine mühürlenen yahut damgalanan şeydir. (Msb.) [Ayrıca **خَتَمٌ**’e bak. Ve madde **دكن**’de Lebîd’in bir beytinde geçen örneğe bak.] ― -b3- (mecaz:) [kızlık zarı; zira bekâretin mührü olması bakımından; bunun gibi ↓ **خَاتَمٌ**.] **زُفَّتْ اـِلَيْكَ بِخِتَامِهَا** (mecaz:) [o, bekâret mührüyle sana gelin olarak getirildi], ve **بِخَاتَمِ** ↓ **رَبِّهَا** [Rabbinin mührüyle]. (TA.) Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **سِيقَتْ هَدِيَّتُهُمْ اـِلَيْهِ بِخِتَامِهَا** (mecaz:) [eğer benim zannettiğim gibi “onu mükemmel yahut tamam kılan şeyle, yahut ona ait olan şeyle” demekse, onların hediyesi ona onun mührüyle gönderildi]. (TA.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) bir vadinin en uzak kısmı. (JK, TA.) (varsayılan mecaz:) erkeklerden bir topluluğun sonuncusu; (Lh, TA;) bunun gibi ↓ **خَاتَمٌ** ve ↓ **خَاتِمٌ**: (K:) buradan Kur’ân’da [xxxiii. 40] **خَاتَمُ** ↓ **النَّبِيِّينَ** (varsayılan mecaz:) [peygamberlerin sonuncusu]; bir kıraate göre ↓ **خَاتُم**, **ت**’ye damme ile; (TA;) yahut **خاتمُ الأَنْبِيَآءِ**, yani Muhammed; (S;) ayrıca ↓ **الخَاتَمُ** ve ↓ **الخَاتِمُ** diye de adlandırılır. (TA.) Ve (varsayılan mecaz:) içilen herhangi bir şeyin son kısmı [&c.]. (TA.) Kur’ân’da [lxxxiii. 26] **خِتَامُهُ مِسْكٌ** demektir ki (varsayılan mecaz:) onun en sonunda algılayacakları şey misk kokusu olacaktır: (S, TA:) yahut ‘Alkame ve Mücâhid’e göre, onun karışımı misk olacaktır: İbn-Mes‘ûd’a göre, onun sonucu misk tadı olacaktır: Fr der ki ↓ **خَاتَمٌ** ve ↓ **خَاتِمٌ** ve **خِتَامٌ** anlamca birbirine yakındır; buradan ‘Alî’nin kıraati **مِسْكٌ** ↓ **خَاتَمُهُ**: ve açıklama şudur; herhangi biri ondan içtiğinde, onun son kadehini misk kokulu bulacaktır: Er-Râgıb der ki anlam, son ve son yudumdur; yani ondan kalacak olan şey misk gibi bir koku içinde olacaktır: ve “misk ile mühürlenecektir” demek olduğu iddiası bir şey değildir. (TA.) [Ayrıca **خَاتَمٌ** ve **خَاتِمَةٌ**’a bak.] -A3- Ayrıca, (IAar, K,) ve ↓ **خَاتِمٌ**, (K,) yahut IAar’a göre ↓ **خَتَامٌ**, (TA,) **خُتُمٌ**’ün tekilidir; o da (varsayılan mecaz:) atların eklemlerinin (مَفَاصِل) ayrılma yerlerini (فُصُوص [bkz.]) ifade eder. (IAar, K.) **خَاتَمٌ** (JK, S, Msb, K) ve **خَأْتَمٌ** (TA) ve ↓ **خَاتِمٌ**, (S, Msb, K,) ki bu, **خَاتَمٌ**’dan daha yaygın olarak bilinir, (Msb, [fakat aşağıdakine bak,]) ve ↓ **خَاتَامٌ** ve ↓ **خِيتَامٌ** (JK, S, K; sonuncusu CK ve TA’da ↓ **خَيْتَام**) ve ↓ **خِتَامٌ** (K ve TA’da, fakat CK’de düşürülmüş) ve ↓ **خَتَمٌ** (ISd, IHsh, K) ve ↓ **خَتْمٌ** (Ez-Zeyn el-‘Irâkî, TA) ve ↓ **خَيْتَمْ** (İbn-Mâlik, TA) ve ↓ **خَيْتُومٌ** (Ez-Zeyn el-‘Irâkî, TA) ve ↓ **خَاتِيَامٌ** (K) aynı şeyi ifade eder; (JK, S, Msb, K, TA;) [mühür; genellikle mühür yüzüğü; yani] parmak için belirli bir süs (حَلْىٌ, M, K), (K,) görünüşe göre başlangıçta onunla mühürlemek yahut damgalamak için kullanılırdı; böylece kelime **طَابَعٌ** sınıfındandır: sonra kullanımın çokluğu sebebiyle, bu amaçla kullanılmayanına da uygulanmıştır: (ISd, TA:) yahut, içinde kendisinden farklı bir maddeden bir **فَصّ** bulunan yüzüktür [yani taş yahut mücevher takılı]: eğer **فَصّ**sız ise ona **فَتَخَةٌ** denir: (Msb:) yahut ↓ **خَاتِمٌ**, fail anlamındadır [yani mühürleyen yahut damgalayan kişi]: (JK, Az, Msb:) **خَاتَمٌ**, kil parçasının [yahut balmumunun] üzerine konulan şeydir [mühürlemek yahut damgalamak için]: (Az, Msb, K:) çoğulu [**خَاتَمٌ** ve **خَاتِمٌ**’in] **خَوَاتِمٌ**’dur (K) ve [aslında **خَاتَامٌ**’ın] **خَوَاتِيمُ**’dur: (S; onda birincisi, daha yaygın olduğu hâlde, zikredilmemiştir; ve K:) Sb der ki ikincisini kullananlar onu, ölçüsü **فَاعَالٌ** olan bir tekilin çoğulu yaparlar; hâlbuki bu onların dilinde yoktur; bu da onun **خَاتَامٌ**’ı bilmediğini gösterir: **خَتْمٌ**’ün çoğulu **خُتُومٌ**’dur. (TA.) ― -b2- **خَاتَمٌ** ayrıca, bir hadis rivayetinde olduğu gibi, mühür yahut damga ve alâmet anlamına gelir; orada şöyle denir: **آمِينَ خَاتَمُ رَبِّ العَالَمِينَ عَلَى عِبَادِهِ المُؤْمِنِينَ**, yani [**آمِينَ** (yahut Âmin) âlemlerin Rabbinin mümin kulları üzerindeki] mühür, yahut damga, ve alâmettir; onlardan arızaları ve kötülük sebeplerini giderir; çünkü yazının mührü onu korur ve bakanları onun içindekinden men eder. (TA.) ― -b3- Yedi yerde **خِتَامٌ**’a da bak. [Fr’nin dediği gibi **خِتَامٌ** ile neredeyse eş anlamlıdır: ve böylece] ayrıca, (JK, K,) ve bunun gibi ↓ **خَاتِمَةٌ**, (S, K,) (varsayılan mecaz:) herhangi bir türden bir şeyin sonu yahut son kısmı yahut bölümü, (JK, S, K,) ve sonucu yahut akıbeti, (K,) anlamına gelir: (JK, K:) ↓ ikincisi [özellikle] (varsayılan mecaz:) Kur’ân’ın bir sûresinin son kısmını yahut bölümünü, (JK, Msb) ve Kur’ân’ın kendisinin son kısmını ifade eder: (Msb:) [ve (varsayılan mecaz:) bir sonuç bölümü yahut faslı: bir hatime: ve bir zeyl:] ve ↓ **مُخْتَتَمٌ** da [benzer şekilde] ↓ **مُفْتَتَحٌ**’ın zıddını ifade eder; şu sözde olduğu gibi, **التَّحْمِيدُ مُفْتَتَحُ الْقُرْآنِ وَ الِاسْتِعَاذَةُ مُخْتَتَمُهُ** (varsayılan mecaz:) [Allah’a hamd, Kur’ân’ın açılış kısmıdır; Allah’a sığınma duası da onun kapanış kısmıdır]; (A, TA;) ve bu, çokça geçen, fasih bir kelimedir; her ne kadar zıddı iddia edilmişse de. (TA.) Yine denir ki, **الأَعْمَالُ بِخَوَاتِيمِهَا** [ameller sonuçlarıyla nitelendirilir yahut iyi-kötü diye sonuçlarına göre hükmedilir]. (TA.) ― -b4- Ayrıca, yani **خَاتَمٌ**, bir kısrak hakkında, (mecaz:) **طُبْيَة**’nin alt halkasıdır (الحَلْقَةُ الدُّنْيَا): (K, TA:) mühür yahut yüzüğe benzetme yoluyla böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b5- Ve (mecaz:) ensenin arka tarafındaki çukur (نُقْرَة); (JK, K, TA;) ki o, hacamat yeridir. (TA.) ― -b6- Ve (varsayılan mecaz:) atların bacaklarındaki en az **وَضَح** [yahut beyazlık]; (JK, K, TA;) yani tırnağa yakın kısımlarda, **تَخْدِيمٌ** denilenden daha az olan hafif bir beyazlık. (TA.)

**خَاتُمٌ**
**خَاتُمٌ**: **خِتَامٌ**’a bak.

**خَاتِمٌ**
**خَاتِمٌ**: iki yerde **خَاتَمٌ**’a bak: ― -b2- ve beş yerde **خِتَامٌ**’a da bak.

**خَيْتَمٌ**
**خَيْتَمٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, ilk cümle.

**خَاتِمَةٌ**
**خَاتِمَةٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, paragrafın ikinci yarısında iki yerde.

**خَاتَامٌ**
**خَاتَامٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, ilk cümle.

**خَيْتَامٌ**
**خَيْتَامٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, ilk cümle.

**خِيتَامٌ**
**خِيتَامٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, ilk cümle.

**خَيْتُومٌ**
**خَيْتُومٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, ilk cümle.

**خَاتِيَامٌ**
**خَاتِيَامٌ**: **خَاتَمٌ**’a bak, ilk cümle.

**تَخْتِمَةٌ**
**تَخْتِمَةٌ**: 5’e bak. Şöyle dersin: **مَا أَحْسَنَ تَخْتِمَتَهُ** [sarığı sarma fiili yahut tarzı ne kadar güzel! yahut onu **نِقَاب** tarzında sarışı ne kadar güzel!]. (Ez-Zeccâcî, TA.)

**مُخْتَّمٌ**
**مُخْتَّمٌ**: çokça mühürlenmiş, damgalanmış, vb. (S, * TA.) ― -b2- Bir ata nispetle, (TA,) (varsayılan mecaz:) bacaklarının beyazlığı **خَاتَمٌ** denilen [beyazlığa] sahip. (K, TA.) [Son cümledeki kelimeye bak.])

**مَخْتُومٌ**
**مَخْتُومٌ**: mühürlenmiş, damgalanmış, vb. (S, * TA.) ― -b2- Ayrıca [genellikle] **صَاع** denilen ölçüdür: (A‘Ubeyd, Mgh, K:) yahut **قَفِيز** denilen [ölçünün] altıda biridir. (Mgh, madde **كر**’de. [Orada **قفيز**’in **جَرِيب**’in onda biri olduğu da eklenmiştir: fakat görünüşe göre bu, arazi ölçüsü olan **قفيز**’dir; burada **مختوم**’un açıklamasında kastedilen ise hububat ve benzeri ölçüsüdür.]) [Çoğulu **مَخَاتِيمُ**.]

**مُخْتَتَمٌ**
**مُخْتَتَمٌ**: paragrafın ikinci yarısında **خَاتَمٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَتَمَ
خَتَمَ I ( n. ac. خَتْم 1 ,  خِتَاْم 23 ),
a.  Sealed, stamped, put his seal to.

b.  [ acc. or 'Ala ], Sealed up.

c.  ( n. ac خَتْم 1 ), Finished, ended, concluded.

d.  Healed, closed up ( wound ).

خَتَّمَ
خَتَّمَ II ,
a.  Sealed, stamped.

b.  Put a signet-ring in the finger of.

تَخَتَّمَ
تَخَتَّمَ V ,
a.  Put on a signet-ring.

b.  [ Bi ], Kept secret.

c.  [ 'An ], Was silent about.

اِخْتَتَمَ
اِخْتَتَمَ VIII ,
a.  Finished, completed, concluded.

خَتْم
خَتْم 1 , ( pl. خُتُوْم 27 ,  أَخْتَاْم 38 ),
a.  Seal, stamp; impression.

خَتْمَة
خَتْمَة 1t ,  خِتْمَة 2t ,
a.  Recitation of the whole of the Kuran.

b.  Copy of the Kuran.

خَتَم
خَتَم 4 ,
a.  Sealing clay or wax.

خَاْتِم
خَاْتِم 21 , ( pl. خَوَاْتِمُ 41 ),
a.  Signet ring; seal.

خَاْتِمَة
خَاْتِمَة 21t ,
a.  End, conclusion.

b.  Peroration, epilogue.

خِتَاْم
خِتَاْم 23 , ( pl. خُتُم 10 ),
a.  End, conclusion.

b.  Sealing-wax; clay.

خَاتَم
خَاتَم
a.  see 21 .

##### Türkçe

**خَتَمَ**
**خَتَمَ** I ( mastar: **خَتْم** 1, **خِتَاْم** 23 ),
a. Mühürledi, damgaladı, mührünü bastı.

b. [ mef‘ûl ile veya **'Ala** ile ], mühürleyip kapattı.

c. ( mastar: **خَتْم** 1 ), bitirdi, sona erdirdi, sonuçlandırdı.

d. İyileşti, kapandı (yara).

**خَتَّمَ**
**خَتَّمَ** II ,
a. Mühürledi, damgaladı.

b. Parmağına bir mühür yüzüğü taktı.

**تَخَتَّمَ**
**تَخَتَّمَ** V ,
a. Mühür yüzüğü taktı.

b. [ **Bi** ile ], gizli tuttu.

c. [ **'An** ile ], hakkında sustu.

**اِخْتَتَمَ**
**اِخْتَتَمَ** VIII ,
a. Bitirdi, tamamladı, sonuçlandırdı.

**خَتْم**
**خَتْم** 1, (çoğulu: **خُتُوْم** 27, **أَخْتَاْم** 38 ),
a. Mühür, damga; iz.

**خَتْمَة**
**خَتْمَة** 1t, **خِتْمَة** 2t ,
a. Kur’ân’ın tamamının okunması.

b. Kur’ân nüshası.

**خَتَم**
**خَتَم** 4 ,
a. Mühürleme kili veya balmumu.

**خَاْتِم**
**خَاْتِم** 21, (çoğulu: **خَوَاْتِمُ** 41 ),
a. Mühür yüzüğü; mühür.

**خَاْتِمَة**
**خَاْتِمَة** 21t ,
a. Son, sonuç.

b. Son söz, epilog.

**خِتَاْم**
**خِتَاْم** 23, (çoğulu: **خُتُم** 10 ),
a. Son, sonuç.

b. Mühür mumu; kil.

**خَاتَم**
**خَاتَم**
a. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ختم
خَتَمَ - يَخْتِمُ - خاتَم - مَخْتُوْم - خِتَام
خَتَمَ - يَخْتِمُ + كائن + على شيء: يضع حاجزاً أو مانعاً يمنع الحركة والاتصال إلى داخل وخارج الشيء، فيبقيه على حاله من غير زيادة أو نقص أوتغير في مكوناته
خَاتَم: على وزن فاعـَل: اسم فاعل مبالغة من  " خَتَمَ - يَخْتِمُ ": من يضع شيئاًً حاجزاً أو مانعاً يمنع الحركة والاتصال إلى داخل وخارج الشيء فيبقيه على حاله بدون زيادة أو نقص في مكوناته
محمد خاتم النبيين: وجود النبي محمد (ص) كان له أثر مانع للحركة في زيادة عدد النبيين بدخول نبي جديد في قائمتهم
مَخْتُوْم : اسم مفعول من " خَتَمَ - يَخْتِمُ ": من وقع عليه فعل " خَتَمَ - يَخْتِمُ ": فهو قد وضع عليه مانع للحركة جعله ثابت المكونات من غيرزيادة أو نقصان أو تغير
خِتَام: على وزن " فـِعال": اسم فعل مبالغة من " خَتَمَ - يَخْتِمُ ": اسم آلة منه: المادة التي توضع لكي تمنع الحركة والاتصال إلى داخل وخارج الشيء، فيبقى على حاله بدون زيادة أو نقص في مكوناته
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلق والختم والقفل ومنع الحركة من داخل الشيء إلى خارجه ومن خارجه إلى داخله"، وهي:
خَتَمَ - يَخْتِمُ، قَفَل - يَقْفُلُ، سَدَّ - يَسُدُّ، غَلَقَ - يغْلِقُ، وَصَدَ - يَصِدُ، سَكَرَ - يَسْكُرُ
خَتَمَ - يَخْتِمُ + على
 	﴿ختم الله على قلوبهم وعلى سمعهم وعلى أبصارهم غشاوة ولهم عذاب عظيم(7)﴾ البقرة ﴿أفرأيت من اتخذ إلهه هواه وأضله الله على علم وختم على سمعه وقلبه وجعل على بصره غشاوة فمن يهديه من بعد الله أفلا تذكرون(23)﴾ الجاثية
 	﴿قل أرأيتم إن أخذ الله سمعكم وأبصاركم وختم على قلوبكم من إله غير الله يأتيكم به انظر كيف نصرف الآيات ثم هم يصدفون(46)﴾ الأنعام ﴿أم يقولون افترى على الله كذبا فإن يشأ الله يختم على قلبك ويمح الله الباطل ويحق الحق بكلماته إنه عليم بذات الصدور(24)﴾ الشورى
 	﴿اليوم نختم على أفواههم وتكلمنا أيديهم وتشهد أرجلهم بما كانوا يكسبون(65)﴾ يس
خاتم
 ﴿مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا(40)﴾ الأحزاب
مختوم
 ﴿يسقون من رحيق مختوم(25)﴾ المطففين
ختام
 ﴿ختامه مسك وفي ذلك فليتنافس المتنافسون (26)﴾ المطففين
مختار الصحاح
● [ختم] خ ت م: خَتَم الشيء من باب ضرب فهو مَخْتُومٌ و مُخَتَّم شدد للمبالغة و خَتَمَ الله له بخير وختم القرآن بلغ آخره و اخْتَتَمَ الشيء ضد افتتحه و الخَاتَمُ بفتح التاء وكسرها و الخَيْتامُ و الخَاتَامُ كله بمعنى والجمع الخَوَاتِيمُ و تَخَتَّمَ لبس الخاتم و خاتِمةُ الشيء آخره ومحمد صلى الله عليه وسلم خاتم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام و الخِتَامُ الطين الذي يختم به وقوله تعالى ﴿ختامه مسك﴾ أي آخره لأن آخر ما يجدونه رائحة المسك
الراغب
ختم
- الختم والطبع يقال على وجهين: مصدر ختمت وطبعت، وهو تأثير كنقش الخاتم والطابع. والثاني: الأثر الحاصل عن النقش، ويتجوز بذلك تارة في الاستيثاق من الشيء، والمنع منه اعتبارا بما يحصل من المنع بالختم على الكتب والأبواب، نحو: }ختم الله على قلوبهم﴿[البقرة/7]،﴾ختم على سمعه وقلبه﴿[الجاثية/23]، وتارة في تحصيل أثر عن شيء اعتبارا بالنقش الحاصل، وتارة يعتبر منه بلوغ الآخر، ومنه قيل: ختمت القرآن، أي: انتهيت إلى آخره، فقوله:﴾ختم الله على قلوبهم﴿[البقرة/7]، وقوله تعالى:﴾قل أرأيتم إن أخذ الله سمعكم وأبصاركم وختم على قلوبكم﴿[الأنعام/46]، إشارة إلى ما أجرى الله به العادة أن الإنسان إذا تناهى في اعتقاد باطل، أو ارتكاب محظور - ولا يكون منه تلفت بوجه إلى الحق - يورثه ذلك هيئة تمرنه على استحسان المعاصي، وكأنما يختم بذلك على قلبه، وعلى ذلك:﴾أولئك الذين طبع الله على قلوبهم وسمعهم وأبصارهم﴿[النحل/108]، وعلى هذا النحو استعارة الإغفال في قوله عز وجل:﴾ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا﴿[الكهف/28]، واستعارة الكن في قوله تعالى:﴾وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه﴿[الأنعام/25]، واستعارة القساوة في قوله تعالى:﴾وجعلنا قلوبهم قاسية﴿[المائدة/13]، قال الجبائي (أبو علي الجبائي، شيخ المعتزلة في زمانه توفي سنة 303 ه. انظر: ترجمته في طبقات المفسرين 2/191) : يجعل الله ختما على قلوب الكفار؛ ليكون دلالة للملائكة على كفرهم فلا يدعون لهم (وهذا أيضا قول القاضي عبد الجبار من المعتزلة، وقول الحسن البصري. انظر الرازي 2/51)، وليس ذلك بشيء فإن هذه الكتابة إن كانت محسوسة فمن حقها أن يدركها أصحاب التشريح، وإن كانت معقولة غير محسوسة فالملائكة باطلاعهم على اعتقاداتهم مستغنية عن الاستدلال. وقال بعضهم: ختمه شهادته تعالى عليه أنه لا يؤمن، وقوله تعالى:﴾اليوم نختم على أفواههم﴿[يس/65]، أي: نمنعهم من الكلام،﴾وخاتم النبيين﴿[الأحزاب/40]، لأنه ختم النبوة، أي: تممها بمجيئه. وقوله عزوجل:﴾ختامه مسك{ [المطففين/26]، قيل: ما يختم به، أي: يطبع، وإنما معناه: منقطعه وخاتمة شربه، أي: سؤره في الطيب مسك، وقول من قال يختم بالمسك (وهذا قول قتادة أخرجه عنه عبد الرزاق قال: عاقبته مسك، قوم يمزج لهم بالكافور، ويختم لهم بالمسك. راجع: الدر المنثور 8/451) أي: يطبع، فليس بشيء؛ لأن الشراب يجب أن يطيب في نفسه، فأما ختمه بالطيب فليس مما يفيده، ولا ينفعه طيب خاتمه ما لم يطب في نفسه.
ملخص اللسان
1.     خَتَمَه يَخْتِمُه خَتْماً وخِتاماً؛: طَبَعَه، فهو مَختوم ومُخَتَّمٌ، شُدِّد للمبالغة، والخاتِمُ الفاعِلُ،
2.    والخَتْم على القَلْب: أَن لا يَفهَم شيئاً ولا يَخرُج منه شيء كأَنه طبع.
3.     خَتَم اللهُ على قلوبهم؛ هو كقوله: طَبَعَ الله على      قلوبهم، فلا تَعْقِلُ ولا تَعِي شيئاً؛
4.    : معنى خَتَمَ وطَبَعَ  في اللغة واحدٌ، وهو التغطية على الشيء والاستِيثاقُ من أَن لا يَدخله شيء كما قال جلّ وعلا: أَم على قلوب أَقفالُها
5.     والخاتَمُ: ما يُوضَع على الطيِّنة، وهو اسم مثل العالَمِ. والخِتامُ:      الطِّينُ الذي يُخْتَم به على الكتاب؛
6.     والخَتْمُ: المنع. والخَتْم أَيضاً: حفْظُ ما في الكتاب بتَعْلِيم      الطِّينَة. - والجمع خَواتِم وخَواتِيم.
7. خَتَم الشيء يَخْتِمُه خَتْماً بلغ آخرَه، وخَتَمَ      الله له بخَير. وخماتِمُ      كل شيء وخاتِمَته: عاقبته وآخِرُه. واخْتَتَمْتُ الشيء: نَقيض      افتَتَحْتُه. وخاتِمَةُ السورة: آخرُها؛ - وخَتَم فلان القرآن إِذا قرأَه      إِلى آخره. ابن سيده.
8.     وقد تَخَتَّم به: لَبِسَهُ؛ ونَهى النبيُّ، صلى الله عليه      وسلم، عن التختُّم بالذهب.
9.     فلان خَتَمَ عليك بابَهُ أَعرَض عنك.
10.                        وخَتَم فلان لكَ بابَه إِذا آثرك على غيرك.
11.                        وخِتامُ كل مَشروب: آخرُه.      وفي التنزيل العزيز: خِتامُه مسك، أَي آخرُه لأَن آخر ما يَجدونه رائحة      المسك
12.                        ولكن رسول الله وخاتِمَ النبيّين؛ أَي آخرهم، قال: وقد      قرئ وخاتَمَ؛
13.                       والخَتَمُ والخاتِمُ والخاتَمُ والخاتامُ      والخَيْتامُ: من الحَلْي كأَنه أَوّل وَهْلة خُتِمَ به، فدخل بذلك في      باب الطابَع ثم كثر استعماله لذلك وإِن أُعِدَّ الخاتَمُ لغير الطَّبْع
لسان العرب
● - ختم: خَتَمَه يَخْتِمُه خَتْماً وخِتاماً؛ الأَخيرة عن اللحياني:      طَبَعَه، فهو مَختوم ومُخَتَّمٌ، شُدِّد للمبالغة، والخاتِمُ الفاعِلُ،      والخَتْم على القَلْب: أَن لا يَفهَم شيئاً ولا يَخرُج منه شيء كأَنه طبع. وفي      التنزيل العزيز: خَتَم اللهُ على قلوبهم؛ هو كقوله: طَبَعَ الله على      قلوبهم، فلا تَعْقِلُ ولا تَعِي شيئاً؛ قال أَبو إِسحق: معنى خَتَمَ وطَبَعَ      في اللغة واحدٌ، وهو التغطية على الشيء والاستِيثاقُ من أَن لا يَدخله شيء      كما قال جلّ وعلا: أَم على قلوب أَقفالُها؛ وفيه: كلا بلْ رَانَ على      قلوبهم؛ معناه غَلَبَ وغَطَّى على قلوبهم ما كانوا يكسبون، وقوله عز وجلّ:      فإِن يشإِ الله يَخْتِمْ على قلبك؛ قال قتادة: المعنى إِن يشإِ      الله يُنْسِكَ ما آتاكَ، وقال الزجاج: معناه إِن يشإِ الله يَرْبِطْ على      قلبك بالصبر على أَذاهم وعلى قولهم أَفْتَرَى على الله كَذِباً.      والخاتَمُ: ما يُوضَع على الطيِّنة، وهو اسم مثل العالَمِ. والخِتامُ:      الطِّينُ الذي يُخْتَم به على الكتاب؛ وقول الأَعشى:      وصَهْباء طاف يَهُودِيُّها،      وأَبْرَزَها وعليها خَتَمْ      أَي عليها طينة مختومة، مِثلُ نَفَضٍ بمعنى مَنْفُوضٍ وقَبَضٍ بمعنى      مَقبوضٍ. والخَتْمُ: المنع. والخَتْم أَيضاً: حفْظُ ما في الكتاب بتَعْلِيم      الطِّينَة. وفي الحديث: آمين خاتَمُ رب العالمين على عباده المؤمنين؛      قيل: معناه طَابَعُه، وعلامتُه التي تدفَعُ عنهم الأَعراضَ والعاهات، لأَن      خاتَمَ الكتاب يَصُونهُ ويمنَعُ الناظرين عما في باطنه، وتفتح تاؤه      وتُكْسَرُ، لُغَتان.      والخَتَمُ والخاتِمُ والخاتَمُ والخاتامُ      والخَيْتامُ: من الحَلْي كأَنه أَوّل وَهْلة خُتِمَ به، فدخل بذلك في      باب الطابَع ثم كثر استعماله لذلك وإِن أُعِدَّ الخاتَمُ لغير الطَّبْع؛      وأَنشد ابن بري في الخَيْتام:      يا هِنْدُ ذاتَ الجَوْرَبِ المُنْشَقّ،      أَخَذْتِ خَيْتامي بغير حقّ      ويروى: خاتامِي؛ قال: وقال آخر:      أَتُوعِدُنا بِخَيْتام الأَمِير      قال: وشاهد الخاتام ما أَنشده الفراء لبعض بني عقيل:      لئِن كان ما حُدِّثْته اليومَ صادقاً،      أَصُمْ في نهارِ القَيْظ للشمس باديا      وأَرْكبْ حِماراً بين سَرْجٍ وفَرْوة،      وأُعْرِ من الخاتامِ صُغْرَى شِمالِيَا      والجمع خَواتِم وخَواتِيم. وقال سيبويه: الذين قالوا خَواتِيم إِنما      جعلوه تكسير فاعالٍ، وإِن لم يكن في كلامهم، وهذا دليل على أَن سيبويه لم      يعرف خاتاماً، وقد تَخَتَّم به: لَبِسَهُ؛ ونَهى النبيُّ، صلى الله عليه      وسلم، عن التختُّم بالذهب. وفي الحديث: التَّخَتُّم بالياقوت يَنْفي الفقر؛      يُريد أَنه إِذا ذهَبَ مالُه باع خاتَمَه فوجدَ فيه غِنىً؛ قال ابن      الأَثير: والأَشبه، إِن صح الحديث، أَن يكون لخاصَّة فيه. وفي الحديث: أَنه      نهى عن لُبْس الخاتَم إِلاَّ لذي سلطان أَي إِذا لَبسه لغير حاجة وكان      للزِّينة المَحْضَةِ، فكره له ذلك ورخَّصها للسلطان لحاجته إِليها في خَتْم      الكُتُب. وفي الحديث: أَنه جاءه رجل عليه خاتَمُ شَبَهٍ فقال: ما لي      أَجدُ مِنك رَيحَ الأَصنام؟ لأَنها كانت تُتّخذُ من الشَّبَه، وقال في خاتَم      الحديد: ما لي أَرى عليكَ حِلْيَةَ أَهلِ النار؟ لأَنه كان من زِيِّ      الكفار الذين هم أَصحاب النار. ويقال: فلان خَتَمَ عليك بابَهُ أَعرَض عنك.      وخَتَم فلان لكَ بابَه إِذا آثرك على غيرك. وخَتَم فلان القرآن إِذا قرأَه      إِلى آخره. ابن سيده. خَتَم الشيء يَخْتِمُه خَتْماً بلغ آخرَه، وخَتَمَ      الله له بخَير. وخماتِمُ      كل شيء وخاتِمَته: عاقبته وآخِرُه. واخْتَتَمْتُ الشيء: نَقيض      افتَتَحْتُه. وخاتِمَةُ السورة: آخرُها؛ وقوله أَنشده الزجاج:      إِن الخليفَة، إِن الله سَرْبَلَه      سِرْبالَ مُلْك، به تُرْجى الخَواتِيمُ      إِنما جَمَع خاتِماً على خواتيم اضطراراً. وخِتامُ كل مَشروب: آخرُه.      وفي التنزيل العزيز: خِتامُه مسك، أَي آخرُه لأَن آخر ما يَجدونه رائحة      المسك، وقال عَلْقَمَةُ: أَي خِلْطُه مِسك، أَلم ترَ إِلى المرأَة تقول      للطِّيب خِلْطُه مِسكٌ خِلْطُه كذا؟ وقال مجاهد: معناه مِزاجُه مسك، قال: وهو      قريب من قول عَلْقَمَة؛ وقال ابن مسعود: عاقِبتُه طَعْم المِسك، وقال      الفراء: قرأَ عليّ، عليه السلام، خاتِمُه مِسك؛ وقال: أَما رأَيتَ      المرأَةَ تقول للعطَّار اجعل لي خاتِمَه مِسكاً، تريد آخرَه؟ قال      الفراء: والخاتِمُ والخِتام متقاربان في المعنى، إِلاَّ أَن الخاتِمَ الاسمُ،      والخِتام المصدر؛ قال الفرزدق:      فبِتْنَ جَنَابَتَيَّ مُصَرَّعاتٍ،      وبِتُّ أَفُضُّ أَغلاقَ الخِتامِ      وقال: ومثلُ الخاتِم والخِتام قولك للرجل: هو كريم الطَّابِع      والطِّباع، قال: وتفسيره أَن أَحدهم إِذا شرب وَجَدَ آخر كأْسِه ريحَ المِسك.      وخِتامُ الوادي: أَقصاه. وخِتامُ القَوْم وخاتِمُهُم وخاتَمُهُم: آخرُهم؛ عن      اللحياني؛ ومحمد، صلى الله عليه وسلم، خاتِمُ      الأَنبياء، عليه وعليهم الصلاة والسلام. التهذيب: والخاتِم والخاتَم من      أَسماء النبي، صلى الله عليه وسلم. وفي التنزيل العزيز: ما كان محمد أَبا      أَحد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتِمَ النبيّين؛ أَي آخرهم، قال: وقد      قرئ وخاتَمَ؛ وقول العَجَّاج:      مُبارَكٍ للأَنبياء خاتِمِ      إِنما حمله على القراءة المشهورة فكسر، ومن أَسمائه العاقب أَيضاً      ومعناه آخر الأَنبياء. وأَعطاني خَتْمي أَي حَسْبي، قال دُرَيْدُ بن      الصِّمّة:وإِني دَعَوْتُ الله، لما كَفَرْتَني،      دُعاءً فأَعطاني على ماقِطٍ خَتْمِي      وهو من ذلك لأَن حَسْبَ الرجل آخرُ طلبه. وخَتَم زَرْعَهُ يَخْتِمُه      خَتْماً وخَتَم عليه: سقاه أَولَ سَقْيَةٍ، وهو الخَتْم، والخِتام اسم له      لأَنه إِذا سقي خُتِم بالرَّجاء، وقد خَتَمُوا على زُروعِهم أَي سَقَوْها      وهي كِرابٌ بَعْدٌ؛ قال الطائفي: الخِتام أَن تُثار الأَرض بالبَذْر حتى      يَصير البَذْر تحتَها ثم يَسقونها، يقولون خَتَمُوا عليه؛ قال أَبو منصور:      وأَصل الخَتْم التغطية، وخَتْم البذر تغطيتُه، ولذلك قيل للزَّرَّاع      كافر لأَنه يُغطّي البذر بالتراب. والخَتْم: أَفواه خَلايا النَّحْل.      والخَتْم: أَن تَجمع النحلُ من الشَّمَع شيئاً رقيقاً أَرقّ من شَمَع القُرْص      فَتَطْلَيَه به، والخاتَمُ أَقلُّ وضَحِ القوائم. وفرس مُخَتَّم:      بأَشاعِرِه بَياضٌ خفيٌّ كاللُّمَع دون التخديم. وخاتَمُ الفَرَسِ      الأُنثى: الحلْقَة الدُّنْيا من ظَبْيَتها      (* قوله «الحلقة الدنيا من      ظبيتها» هكذا هو بالأصل، وهو نص المحكم، وفي نسخة القاموس تحريف له فليتنبه      له). ابن الأَعرابي: الخُتُمُ فُصُوص مَفاصِل الخَيل، واحدها خِتام      وخَتام.      وتَختَّم عن الشيء: تَغافَل وسَكَتَ.      والمِخْتَم: الجَوْزَةُ التي تُدْلَكُ لِتَمْلاسَّ      فَيُنْقَدَ بها، تُسمّى التِّير بالفرسية. وجاء مُتَخَتِّماً أَي      مُتَعمِّماً وما أَحسن تَخَتُّمَهُ؛ عن الزجاجي، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(ختم)  الخاء والتاء والميم أصلٌ واحد، وهو بُلوغ آخِرِ الشّيء. يقال خَتَمْتُ العَمَل، وخَتم القارئ السُّورة. فأمَّا الخَتْم، وهو الطَّبع على الشَّيء، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنّ الطَّبْع على الشيءِ لا يكون إلاّ بعد بلوغ آخِرِه، في الأحراز. والخاتَم مشتقٌّ منه؛ لأنّ به يُختَم. ويقال الخاتِمُ، والخاتام، والخَيْتام. قال:
* أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
والنبي صلى الله عليه وسلم خاتَِمُ الأنبياء؛ لأنّه آخِرُهم. وخِتام كلِّ مشروبٍ: آخِرُه. قال الله تعالى: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]، أي إنّ آخرَ ما يجِدونه منه عند شُربهم إياه رائِحَةُ المسك.
القاموس المحيط:
خَتَمَهُ يَخْتِمُهُ خَتْمَاً وخِتاماً، طَبَعَهُ، و على قَلْبهِ جَعَلَهُ لا يَفْهَمُ شيئاً، ولا يَخْرُجُ منه شيء،
و الشيءَ خَتْماً: بَلَغَ آخِرَهُ، و الزَّرْعَ، و عليه: سَقاهُ أول سَقْيَةٍ. وككِتابٍ: الطينُ يُخْتَمُ به على الشيء، والخاتَمُ: ما يوضَعُ على الطينَةِ، وحَلْيٌ للإِصْبَعِ كالخاتِمِ والخاتامِ والخَيْتَامِ والخِيتام والخَتَمِ، محرَّكةً، والخاتِيامِ ج: خَواتِمُ وخواتِيمُ، وقد تَخَتَّمَ به، و من كلِّ شيء: عاقِبتُهُ، وآخرَتُهُ، كخاتِمَتِهِ، وآخِرُ القَوْمِ، كالخاتِمِ، و من القَفا: نُقْرَتُهُ، وأقَلُّ وضَحِ القَوائِمِ، وهو مُخَتَّمٌ، كمُعَظَّمٍ، و من الفرس الأُنْثَى: الخِلْفَةُ الدُّنْيا من طُبْيَيْها. وتَخَتَّم عنه: تَغافَلَ، وَسَكَتَ، و بأمْرِه: كَتَمَه، وتَعَمَّم، والاسمُ: التَّخْتِمَةُ. وكمِنْبَرٍ: الجَوْزَةُ تُدْلَكُ لِتَمْلاسَّ ويُنْقَدَ بها، فارِسِيَّتُهُ، تير، والخَتْمُ: العَسَلُ، وأفْواهُ خَلايا النَّحْلِ، وأن تَجْمَعَ النَّحْلُ شيئاً من الشَّمَعِ رقيقاً أرَقَّ من شَمَعِ القُرْصِ، فَتَطْلِيَهُ به. والمَخْتُومُ: الصاعُ. والخُتُمُ، بضمتين: فُصوصُ مَفاصِلِ الخَيْلِ، الواحِدُ: ككِتابٍ وعالَمٍ.
تاج العروس:
( ختمه يختمه ختما وختاما ) بالكسر وهذه عن اللحيانى أي ( طبعه ) فهو مختوم ومختم شدد للمبالغة قاله الجوهرى وقيل الختم اخفاء خبر الشئ بجمع أطرافه عليه على وجه يتحفظ به ( و ) من المجاز ختم ( على قلبه ) إذا ( جعله لا يفهم شيأ ولا يخرج منه شئ ) كأنه طبع ومنه قوله تعالى ختم الله على قلوبهم وهو كقوله طبع الله على قلوبهم فلا تعقل ولا تعى شيأ وقال الزجاج معنى ختم وطبع واحد في اللغة وهو التغطية على الشئ والاستيثاق من أن لا يدخله شئ كما قال جل وعلا أم على قلوب أقفالها ( و ) ختم ( الشئ ختما بلغ آخره ) كما في المحكم وقال الراغب الختم والطبع يقال على وجهين الاول تأثير الشئ بنقش الخاتم والطابع والثانى الاثر الحاصل عن النقش ويتجوز به تارة في الاستيثاق من الشئ والمنع منه اعتبار لما يحصل من المنع
بالختم على الكتب والابواب وتارة في تحصيل أثر شئ عن شئ اعتبار بالنقش الحاصل وتارة يعتبر فيه بلوغ الآخر ومنه ختمت القرآن أي انتهيت إلى آخره فقوله تعالى ختم الله على قلوبهم اشارة إلى ما أجرى الله به العادة ان الانسان إذا تناهى في اعتقاد باطل وارتكاب محظور فلا يكون منه تلفت بوجه إلى الحق يورثه ذلك هيئة تمرنه على استحسان المعاصي فكأنما يختم بذلك على قلبه وعلى هذا النحو استعارة الاغفال والكن والقساوة وقال الجبائى جعل الله ختما على قلوب الكفار ليكون دلالة للملائكة على كفرهم فلا يدعون لهم قال الراغب وليس ذلك بشئ فان هذه الكتابة ان كانت محسوسة فمن حقها أن يدركها أصحاب التشريح وان كانت معقولة فالملائكة باطلاعهم على اعتقاداتهم مستغنية عن الاستدلال ( و ) من المجار ختم ( الزرع ) يختمه ختما ( و ) ختم ( عليه ) إذا ( سقاه أول سقية ) وهو الختم والختام اسم له لانه إذا سقى ختم بالرجاء وقد ختموا على زروعهم أي سقوها وهى كراب بعد قال الطائفي الختام ان تثار الارض بالبذر حتى يصير البذر تحتها ثم يسقونها يقولون ختموا عليه قال الازهرى وأصل الختم التغطية وختم البذر تغطيته ( و ) الختام ( ككتاب الطين يختم به على الشئ ) يقال ما ختامك طين أم شمع ( والخاتم ) بفتح التاء ( ما يوضع على الطينة ) وهو اسم مثل العالم ( و ) من المجاز لبس الخاتم وهو ( حلى للاصبع كالخاتم ) بكسر التاء لغتان وفى الحديث آمين خاتم رب العالمين على عباده المؤمنين أي طابعه وعلامته التى ترفع عنهم الاعراض والعاهات لان خاتم الكتاب يصونه ويمنع الناظرين عما في باطنه ( والخاتام والخيتام والخيتام ) بالكسر ( والختم محركة والخاتيام ) فهى لغات سبعة نقلها ابن سيده ما عدا الاخيرة واقتصر الجوهرى على الخمسة الاولى وزاد ابن مالك الخيتم كحيدر وجمعها خمس لغات في قوله في الخاتم الخيتم والخيتاما * يروون والخاتم والخاتاما وقول شيخنا وفى كلام المصنف ست فيه نظر بل سيع ونظمها الزين العراقى الحافظ مستوفاة اللغات فقال خذ عد نظم لغات الخاتم انتظمت * ثمانيا ما حواها قبل نظام خاتام خاتم ختم خاتم وختا * م خاتيام وخيتوم وخيتام وهمز مفتوح تاء تاسع وإذا * ساغ القياس أتم العشر خاتام ولم يذكر الناظم ختما محركة وقد ذكره المصنف وابن سيده وابن هشام في شرح الكعبية قال ابن سيده هو من الحلى كأنه أول وهلة ختم به فدخل بذلك في باب الطابع ثم كثر استعماله لذلك وان أعد الخاتم لغير الطبع أنشد الجوهرى للاعشى وصهباء طاف يهوديها * وأبرزها وعليها ختم أي عليها طينة مختومة مثل نقض بمعنى منفوض وأنشد ابن برى في الخيتام يا هند ذات الجورب المنشق * أخذت خيتامى بغير حق ويروى خاتامى قال وقال آخر * أتوعدنا بخيتام الامير * قال وشاهد الخاتام ما أنشده الفراء لبعض بنى عقيل لئن كان ما حدثته اليوم صادقا * أصم في نهار القيظ للشمس باديا
وأركب حمارا بين سرج وفروة * وأعرمن الخاتام صغرى شماليا وأنشد الجوهرى في دره م * لجاز في آفاقها خاتامى * ( ج خواتم وخواتيم ) قال سيبويه الذين قالوا خواتيم انما جعلوه تكسير فاعال وان لم يكن في كلامهم وهذا دليل على ان سيبويه لم يعرف خاتاما ( وقد تختم به ) ومنه الحديث ان التختم بالياقوت ينفى الفقر ؟ ؟ ؟ ؟ إذا ذهب ماله باع خاتمه فوحد فيه غنى قال ابن الاثير والاشبه ان صح الحديث أن يكون لخاصة فيه ( و ) الخاتم ( من كل شئ عاقبته وآخرته كخاتمته و ) الخاتم ( آخر القوم كالخاتم ) ومنه قوله تعالى وخاتم النبيين أي آخرهم وقد قرئ بضم التاء وقول العجاج * مبارك للانبياء خاتم * انما حمله على القراءة المشهورة فكسر وقال الفراء قرأ على رضى الله تعالى عنه خاتمه مسك يريد آخره ( و ) الخاتم ( من القفا نقرته ) يقال احتجم في خاتم القفا وهو مجاز ( و ) الخاتم ( أقل وضح القوائم وهو ) أي الفرس ( مختم كمعظم ) بأشاعره بياض خفى كاللمع دون التخديم ( و ) الخاتم ( من الفرس الانثى الخلفة الدنيا من طبييها ) على التشبيه ( و ) من المجاز ( تختم عنه ) أي ( تغافل وسكت و ) تختم ( بأمره كتمه ) نقله الزمخشري ( و ) من المجاز أيضا تختم الرجل أي ( تعمم ) يقال جاء متختما أي متعمما وقال الزمخشري تختم بعمامته أي تنقب بها ( والاسم التختمة ) يقال ما أحسن تختمته عن الزجاجي ( و ) المختم ( كمنبر الجوزة ) التى ( تدلك لتملاس وينقد بها فارسيته تير ) بكسر التاء الفوقية وسكون التحتية ( و ) من المجاز ( الختم العسل و ) أيضا ( أفواه خلايا النحل و ) أيضا ( أن تجمع النحل شيأ من الشمع رقيقا أرق من شمع القرص فتطليه به ) كذا في المحكم وفي الاساس يقال للنحل إذا ملا شورته عسلا ختم ( والمختوم الصاع و ) قال ابن الاعرابي ( الختم بضمتين فصوص مفاصل الخيل الواحد ككتاب وعالم ) هكذا في النسخ
والذى في نص ابن الاعرابي ككتاب وسحاب * ومما يستدرك عليه ختم الشئ تختيما شدد للمبالغة نقله الجوهرى والختم المنع والختم حفظ ما في الكتاب بتعليم الطينة ومن لغات الخاتم الختم بالفتح والجمع ختوم وخيتوم وخأتم بالهمز مع فتح التاء الثلاثة ذكر هن الولى العراقى كما تقدم ويقال فلان ختم عليك با به إذا أعرض عنك وختم فلان لك بابه إذا آثرك على غيرك وهو مجاز واختتمت الشئ نقيض افتتحته نقله الجوهرى وفي الاساس التحميد مفتتح القرآن والاستعاذة مختتمه وبهذا ظهر سقوط قول شيخنا انه لا تكاد توجد المختتم عند لغوى ثبت وادعى آخرون انها غير فصيحة بخلاف المفتتح فانه فصيح وارد كثير ويقال الاعمال بخواتيمها انما هو جمع خاتم على الشذوذ وأنشد الزجاج ان الخليفة ان الله سربله * سربال ملك به ترجى الخواتيم وهو ضرورة وختام كل مشروب آخره وقوله تعالى ختامه مسك أي آخر ما يجدونه رائحة المسك وقال علقمة أي خلطه مسك وقريب من ذلك قول مجاهد في معناه مزاجه مسك وقال ابن مسعود عاقبته طعم المسك قال الفراء والخاتم والختام متقار بان في المعنى ومنه قراءة على رضى الله تعالى عنه خاتمه مسك قال ومثله قولك للرجل هو كريم الطابع والطباع قال وتفسيره ان أحدهم إذا شرب وجد آخر كأسه ريح المسك وقال راغب معناه منقطعه وخاتمة شربه أي سؤره في الطيب مسك قال وقول من قال يختم بالمسك أي يطبع فليس بشئ لان الشراب يجب أن يطيب في نفسه فاما ختمه بالطيب فليس مما يفيده ولا ينفعه طيب خاتمه ما لم يطب في نفسه انتهى وختام الوادي أقصاه وختام القوم آخرهم عن اللحيانى ومن أسمائه صلى الله تعالى عليه وسلم الخاتم والخاتم وهو الذى ختم النبوة بمجيئه وأعطاني ختمى أي حسبى وهو مجاز قال دريد بن الصمة وانى دعوت الله لما كفرتني * دعاء فأعطاني على ما قط ختمى وهو من ذلك لان حسب الرجل آخر طلبه ويقال زفت اليك بخاتم ربها وبختامها وسيقت هديتهم إليه بختامها وهو مجاز والختم قرية من قرى خاكان من اقليم فرغانة قال الحافظ قال أبو العلاء الفرضى أفادني أبو عبد الله الاوسي والختمة بالفتح ويكسر المصحف عامية وأبو العباس محمد بن جعفر الخواتيم محدث عن الحسن بن عرفة وعنه الدارقطني والختم عند أهل الحقيقة من يختم به الولاية المحمدية وثم ختم آخر من يختم به الولاية العامة

_Türkçe çeviri henüz yok_
