# ختن (خ-ت-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AA%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ت - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والنون معهما
خ ت ن، ت ن خ، ن ت خ مستعملات ختن: خَتَنَ يختِنُ خَتْنا فهو مختون، والخِتانَةُ صنعته، والختان ذلك الأمر كله وعلاجه، وطعامه: العذار.
والخِتان أيضا؛ موضع القطع من الذكر.
والخَتَنُ: الصهر، والخَتْن أيضا، وخاتَنْتُ فلانا مُخاتَنةً، وهو الرجل المتزوج في القوم، والأبوان أيضا خَتَنا ذلك الزوج.
والرجل خَتَنٌ، والمرأة خَتَنَةٌ.
والخَتَنُ: زوج فتاة القوم، ومن كان قبله من رجل وامرأة، كلهم أختانٌ لأهل المرأة.
وأم الزوج حماة للمرأة، وأبوه حموها.
تنخ: تَنَخَ فلان في العلم: رسخ فيه. وأَتْنِخُه: أثبته في الشيء حتى تَنَخَ وثبت فيه.
نتخ:
نَتَخَ البازي يَنْتَخُ اللحم بمنسره، والغراب يَنْتِخُ الدبرة عن ظهر البعير.
والنَّتْخُ: إخراجك الشوك من الرجل بالمِنْتاخَيْن، يقال: نَتَختُ الشوك من رجلي.
والمِنْتاخ: المنتش.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**التاء** و**النون** معهما
**خ ت ن**، **ت ن خ**، **ن ت خ** kullanımdadır. **ختن**: **خَتَنَ** **يختِنُ** **خَتْنا**; o hâlde o **مختون**dur; **الخِتانَةُ** onun sanatı/mesleğidir; **الختان** o işin tamamıdır ve onun tedavisi/uygulanışı; ve onun yemeği: **العذار**.
Ve **الخِتان** ayrıca; erkeklik organından kesme yeridir.
Ve **الخَتَنُ**: damat (sıhr), ve **الخَتْن** de; ve **خاتَنْتُ** falanı **مُخاتَنةً** (damatlık/evlilik yoluyla akrabalık kurarak); ve o, kavim içinde evli olan erkektir; ve ebeveyn de o kocanın iki **خَتَنا**sıdır.
Ve erkek **خَتَنٌ**dür, kadın **خَتَنَةٌ**dir.
Ve **الخَتَنُ**: kavmin kızının kocasıdır; ve ondan önce erkek ve kadından kim olmuşsa, hepsi kadının ehline **أختانٌ**dır.
Ve kocanın annesi kadın için **حماة**dır; ve babası onun **حموها**sıdır.

**تنخ**: **تَنَخَ** falan ilimde: onda kökleşti/yerleşti. Ve **أَتْنِخُه**: onu şeyde sabitlerim; ta ki **تَنَخَ** ve onda sabit oldu.

**نتخ**:
**نَتَخَ** doğan (**البازي**) eti gagasıyla (**بمنسره**) koparır; ve karga (**الغراب**) devenin sırtından yarayı (**الدبرة**) koparır (**يَنْتِخُ**).
Ve **النَّتْخُ**: **المِنْتاخَيْن** ile ayağından dikeni çıkarman; denir ki: **نَتَختُ** dikeni ayağımdan.
Ve **المِنْتاخ**: **المنتش**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَتْنُ بالتحريك: كلُّ مَن كان من قبل المرأة، مثل الأب والأخ، وهم الأَخْتانُ. وخَتَنْتُ الصبي خَتْناً، والاسم الخِتانُ والخِتانَةُ. يقال: أُطْحِرَتْ خِتانَتُهُ، إذا استُقصيتْ في القطع. والخِتانُ أيضاً: موضع القطع من الذكر.

##### Türkçe

**الخَتْنُ** (harekeleme ile): kadının tarafından olan herkes; baba ve kardeş gibi; bunlar **الأَخْتانُ**’dır. Ve ben çocuğu **خَتَنْتُ**; **خَتْناً** (sünnet ettim); isim **الخِتانُ** ve **الخِتانَةُ**’dır. Denilir ki: **أُطْحِرَتْ خِتانَتُهُ**, kesmede sonuna kadar gidildiği zaman. Ve **الخِتانُ** ayrıca: erkeklik organından kesme yeridir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ن
ختن ، خنت ، تنخ ، نتخ ، نخت : مستعملة .
أهمل الليث : خنت ، ونخت .
خنت : وروى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
أنه قال : الْخِنَّوْتُ دابَّةٌ من دوابِّ البحر .
نخت : قرأتُ في ) ( نوادر الأعراب ) ( : نَخَتَ
فلان لِفُلان ، وسَخَتَ له _ إذا اسْتَقْصَى في
القول وبالغ فيه .
ختن : قال الليث : الْخَتْنُ : فِعْلُ الْخَاتِنِ
الْغُلاَمَ .
يقال : خَتَنَهُ يخْتُنُهُ خَتْناً ، فهو مَخْتُونٌ ،
والْخِتَانَةُ صَنْعَتَهُ .
والْخِتَانُ ذلك الامرُ كلُّه وعلاجُهُ .
والْخِتَانُ موضعُ القطع من الذَّكَرِ .
قلت : وكذلك الْخِتَانُ من الأنثى مَوْضِعُ
الْخَفْضِ من نَوَاتِها .
ومنه الحديث الْمَرْوِيُّ عن عائشةَ : ) ( إِذَا
الْتَقَى الخِتَانَانِ فَقَدْ وَجَبَ الغُسْلُ ) ( .
ومعنى التقائهما : غُيُوبُ حَشَفَةِ فَرْجِ الرَّجُل
في فَرْجِ الْمَرْأة ، حتى يصير خِتَانُهُ بحِذَاء
خِتَانِها .
وذلك أَن مَدْخَل الذَّكَر _ من المرأة _
يسفُلُ عن خِتَانِهَا ، لأن خِتَانَها مُسْتَعْلٍ .
وليس معنى التقاء الْخِتَانَيْنِ أن يُمَاسَّ خِتَانُهُ
خِتَانَهَا ، ولكنْ معناه أن يَتحَاذَيَا ، وإن لم
يتمَاسَّا .
وهكذا قال الشَّافعيُّ في تفسيره .
وأصل الْخَتْنِ الَقَطْع .
وأما الْخَتَنُ _ بفتح التاء _ ، فإن أحمدَ بن
يَحْيَى رَوَى عن ابن الأعرابي ، وعن أبي
نَصْر _ عن الأصمعيِّ _ أنهما قالا :
الأحْمَاءُ من قِبلَ الزَّوْج والأَخْتَانُ من قِبَلِ
المرأة والصِّهْرُ يجمَعُهما .
وقال ابن الأعرابيِّ : الْخَتَنَةُ : أُمُّ امرأة
الرَّجُل .
قال : وعَلَى هذا الترتيب يقال : أبو بكر
وعمر : خَتَنَا رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) .
قلت : وروى حَمَّادُ بن زَيْدٍ _ عن أيُّوبَ _
قال : سألتُ سَعِيدَ بن جُبَيْرٍ : أينظرُ الرجُل
إلى شَعَرِ خَتَنَتِهِ ؟ فقرأ هذه الآية : ( ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن ( [ النُّور : 31 ]
حتى قرأ الآية ، وقال : لا أُرَاهُ فيهم ،
ولا أُرَاهَا فيهنَّ .
أراد سعيد بِخَتَنِتِه : أُمَّ امرأته .
وقال ابن المُظَفِّرِ : الْختَنَ : الصِّهْرُ . .
تقول : خَاتَنْتُ فلاناً مُخَاتَنَةً _ وهو الرجل
المتَزَوِّجُ في القوم .
قال : والأبَوَانِ _ أيضاً _ خَتَنَا ذلكَ الزَّوْجِ
_ والرجلُ خَتَنٌ ، والمرأة خَتَنَةٌ ، والْختَنُ :
زوجُ فتاةِ القومَ ، ومَنْ كان مِنْ قِبَله من
رَجُل ، أو امرأةٍ ، فهم كلّهم أَخْتَانٌ لأهل
المرأة .
وأُمُّ المرأة ، وأبوها : خَتَنَانِ للزَّوْج .
قلت : الْخُتُونَةُ : المصَاهَرَةُ ، وكذلك
الخُتُونُ _ بغير هاءٍ .
وأنشد الفَرَّاءُ :
رَأَيْتُ خُتُونَ العَامِ والعَامِ قَبْلَهُ
كحَائِضَةٍ يُزْنَى بِهَا غَيْرِ طَاهِرِ
أراد : رأيتُ مصاهَرَةَ العام ، والعام الذي
كان قبله كامرأة حائِضٍ زُنِيَ بها .
وذلك أن هذَيْن العامَيْنِ : كانا عامَيْ جَدْبٍ
ومَحْلٍ ، فكان الرجل الهَجينُ إذا كَثُر ماله
يخطُبُ إلى الرجل الشريف _ في حَسَبه
ونَسَبه إذا قَلَّ مالُه _ كَرِيمَتَهُ فيزوِّجُهُ إيَّاها
ليكفِيَهُ مؤُونَتها في جُدُوبةِ السَّنة ، فيتشرَّفُ
الهجِينُ بها ، لشَرَف نسبها عَلَى نسبه
وتعيشُ هي بمَالِهِ ، غير أَنَّها تُورِثُ أهلَهَا
العَارَ ، لأن أباها يُعَيَّر : أَنَّه زَوَّجَها رجلاً
هجيناً غير صَرِيح النسب .
فكانت المصاهرةُ التي تكون في الْجُدُوبةِ
) ( كَحَائِضَةٍ ) ( فُجِرَ بَها فجاءَها العارُ من
جهتين : إحداهما أنها أُتِيتْ حائضاً
_ والثانية أن الوَطْءَ كان حراماً مع
حَيْضها .
والخُتُونَةُ _ أيضاً تَزوُّجُ الرَّجُلِ المرأةَ . .
ومنه قول جَرِيرٍ :
وَمَا اسْتَعْهَدَ الأَْقوامُ مِنْ ذِي خُتُونَةٍ
مِنَ النَّاسِ إلاَّ مِنكَ أَوْ مِنْ مُحَارِبِ
قلت : والْخُتونة تَجمَعُ المصاهرة بين
الرجل والمرأة ، فأَهْلُ بيتها : أَخْتَانُ أهل
بيت الزَّوْج _ وأهل بيت الزوج : أخْتَانُ
المرْأَةِ وأَهْلِهَا .
وروى أبو دَاوُدَ المصَاحِفِيُّ عن النَّضْر بن
شميل _ أَنه قال :
سُمِّيتِ المخاتَنَةُ مُخَاتَنَةً _ وهي المصاهرة
_ لالتقاء الْخِتَانَيْن منهما .
وروى حديثاً بإسْناده عن عُيَيْنَةَ بن حِصْنٍ :
أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال :
) ( إنّ موسى عليه السلام أَجَرَ نفسه بِعِفَّةٍ فَرْجِه ،
وَشِبَعِ بطنه . فقال له خَتَنَهُ : إنّ لَكَ في
غَنَمِي ما جاءت به قالِبَ لون ) ( .
قال ابن شميل : معنى قوله : ) ( قالِبَ لَوْن ) ( :
عَلَى غير الوان أمّهاتِها .
وأَراد بالْخَتَنِ ههنا أبا المرأة .
تنخ : قال الليث : تَنوخُ : حيٌّ من اليمن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَنَخَ بالمكان
تُنُوخاً _ إذا أقام به .
وقال اللِّحْيَانيُّ : تَنَخَ بالمكان ، وتَنَأَ بِهِ ،
فهو تَانِخٌ وتَانِىءٌ _ أي : مقيمٌ .
وقال غيرهُ : طَنِخَ الرجل وتَنِخ _ طَنَخاً
وتَنَخاً _ إذا اتَّخَمَ .
نتخ : قال الليث : البَازي يَنْتِخُ اللَّحْمَ بِمِنْسَرِهِ
والغُرَابُ يَنْتِخُ الدَّبَرَةَ عن ظهر البعير .
قال : والنَّتْخُ إِخْرَاجُك الشوكَ بِالْمِنْتَاخَيْنِ
_ وهما طَرَفَا الْمِنْقَاش وأنشد غيرهُ :
يَنْتِخُ أَعْيُنَهَا الغِرْبانُ وَالرَّخَمُ
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّتْخُ _ أيضاً _ النَّسج .
قال وَ النَّاتِخُ : النَّاسِجُ .
قال ونَتَخْتهُ : نَتفْتهُ ، ونَتَخْتُهُ : نَقَشْتُه ،
ونتَخْتهُ : أهَنْتُهُ .
ورُوِيَ عن ابن عباس رضي الله عنه أنَّه قال : ) ( إنَّ
في الجنَّةِ بساطاً مَنْتُوخاً بالذَّهب ) ( _ أي :
منسوجاً .

##### Türkçe

خ ت ن
**ختن** , **خنت** , **تنخ** , **نتخ** , **نخت** : kullanımdadır.
Leys ihmal etti: **خنت** , ve **نخت** .
**خنت** : Ebü’l-Abbâs rivayet etti _ İbnü’l-A‘râbî’den _
onun dediğini: **الْخِنَّوْتُ** denizin bineklerinden bir binek hayvandır.
**نخت** : ) ( **نوادر الأعراب** ) ( içinde okudum: **نَخَتَ**
falanca falanca için, ve ona **سَخَتَ** _ sözde araştırmayı sonuna kadar götürdüğü ve onda aşırıya vardığı zaman.
**ختن** : Leys dedi: **الْخَتْنُ** : **الْخَاتِنِ**’in
oğlanı yaptığı fiildir.
Denir: onu **خَتَنَهُ**; onu **يخْتُنُهُ**; **خَتْناً**; o hâlde o **مَخْتُونٌ**’dur,
ve **الْخِتَانَةُ** onun zanaatıdır.
Ve **الْخِتَانُ** o işin hepsi ve onun tedavisidir.
Ve **الْخِتَانُ** erkeklik organından kesme yeridir.
Dedim: ve aynı şekilde **الْخِتَانُ** dişiden, onun çekirdeğinden **الْخَفْضِ** yeridir.
Ve ondan, Âişe’den rivayet olunan hadis: ) ( **إِذَا الْتَقَى الخِتَانَانِ فَقَدْ وَجَبَ الغُسْلُ** ) ( .
Ve onların buluşmasının manası: erkeğin ferci haşefesinin
kadının fercine kaybolmasıdır; ta ki onun **خِتَانُهُ**’u, onun **خِتَانِها**’sının hizasına varıncaya kadar.
Ve bu, çünkü erkeklik organının girişi _ kadından _
onun **خِتَانِهَا**’sının altına iner; çünkü onun **خِتَانَها**’sı yukarıdadır.
Ve **الْخِتَانَيْنِ**’in buluşmasının manası, onun **خِتَانُهُ**’unun
onun **خِتَانَهَا**’sına dokunması değildir; fakat manası, birbirine hizalanmalarıdır;
dokunmasalar bile.
Ve Şâfiî tefsirinde böyle dedi.
Ve **الْخَتْنِ**’in aslı kesmedir.
Ama **الْخَتَنُ** _ **التاء**’nın fethiyle _; Ahmed b.
Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den ve Ebû
Nasr’dan _ Asma‘î’den _ rivayet etti ki ikisi dediler:
**الأحْمَاءُ** kocanın tarafından, ve **الأَخْتَانُ** kadının tarafından, ve **الصِّهْرُ** ikisini birleştirir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَتَنَةُ** : erkeğin karısının annesi.
Dedi: ve bu tertip üzere denir: Ebû Bekir
ve Ömer: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) iki **خَتَنَا**’sıdır.
Dedim: ve Hammâd b. Zeyd rivayet etti _ Eyyûb’dan _
dedi: Sa‘îd b. Cübeyr’e sordum: adam
**خَتَنَتِهِ**’nin saçına bakar mı? Şu âyeti okudu: ( ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن ( [ النُّور : 31 ]
ta ki âyeti okudu, ve dedi: onu onların içinde görmüyorum,
ve onu bunların içinde görmüyorum.
Sa‘îd, **خَتَنِتِه** ile kastetti: karısının annesini.
Ve İbnü’l-Muzaffir dedi: **الْختَنَ** : **الصِّهْرُ** ..
dersin: falancayla **خَاتَنْتُ** onu **مُخَاتَنَةً** _ ve o, kavim içinde evli olan erkektir.
Dedi: ve iki ebeveyn _ ayrıca _ o kocanın iki **خَتَنَا**’sıdır;
ve erkek **خَتَنٌ**’dir, ve kadın **خَتَنَةٌ**’dir, ve **الْختَنُ** : kavmin kızının kocasıdır; ve onun tarafından olan erkekten yahut kadından kim olursa, onların hepsi kadının ehli için **أَخْتَانٌ**’dır.
Ve kadının annesi ve babası: koca için iki **خَتَنَانِ**’dır.
Dedim: **الْخُتُونَةُ** : dünürlüktür; ve aynı şekilde
**الخُتُونُ** _ **هاء** olmaksızın.
Ve Ferrâ’ inşâd etti:
رَأَيْتُ خُتُونَ العَامِ والعَامِ قَبْلَهُ
كحَائِضَةٍ يُزْنَى بِهَا غَيْرِ طَاهِرِ
Kastetti: bu yılın dünürlüğünü ve ondan önce olan yılın dünürlüğünü, kendisiyle zina edilmiş hayızlı bir kadın gibi gördüm.
Ve bu, çünkü bu iki yıl: iki kıtlık
ve kuraklık yılı idi; böylece melez adam, malı çoğaldığı zaman
soyu ve nesebi bakımından şerefli adama _ malı azaldığı zaman _ kızını isterdi; o da onu onunla evlendirirdi
onu senenin kıtlığında onun masrafından kurtarsın diye; böylece
melez, onunla şereflenirdi; onun nesebinin şerefiyle kendi nesebine karşı;
ve o, onun malıyla yaşardı; ancak o, kendi ehline
ayıb miras bırakırdı; çünkü babası ayıplanır: onu,
nesebi saf olmayan melez bir adamla evlendirdi diye.
Böylece kıtlıkta olan dünürlük
) ( **كَحَائِضَةٍ** ) ( gibiydi; onunla fuhuş işlendi de ayıp ona iki yönden geldi:
birincisi, hayızlı iken ona gelinmiş olması;
_ ikincisi, onun hayzıyla birlikte cinsel birleşmenin haram olması.
Ve **الخُتُونَةُ** _ ayrıca _ erkeğin kadınla evlenmesidir ..
Ve ondan Cerîr’in sözü:
وَمَا اسْتَعْهَدَ الأَْقوامُ مِنْ ذِي خُتُونَةٍ
مِنَ النَّاسِ إلاَّ مِنكَ أَوْ مِنْ مُحَارِبِ
Dedim: ve **الْخُتونة** erkek ile kadın arasında dünürlüğü toplar; böylece onun ev halkı: kocanın ev halkının **أَخْتَانُ**’ıdır; ve kocanın ev halkı: kadının ve onun ehlinin **أَخْتَانُ**’ıdır.
Ve Ebû Dâvûd el-Masâhifî, Nadr b.
Şümeyl’den rivayet etti _ onun dediğini:
**مُخَاتَنَةُ** **مُخَاتَنَةً** diye adlandırıldı _ ve o dünürlüktür _
onlardan iki **الْخِتَانَيْنِ**’in buluşması sebebiyle.
Ve isnadıyla Uyeyne b. Hısn’dan bir hadis rivayet etti:
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi:
) ( إنّ موسى عليه السلام أَجَرَ نفسه بِعِفَّةٍ فَرْجِه ، وَشِبَعِ بطنه . فقال له خَتَنَهُ : إنّ لَكَ في غَنَمِي ما جاءت به قالِبَ لون ) ( .
İbn Şümeyl dedi: ) ( **قالِبَ لَوْن** ) ( sözünün manası:
annelerinin renklerinden başka renkler üzere.
Ve burada **الْخَتَنِ** ile kastetti: kadının babasını.
**تنخ** : Leys dedi: **تَنوخُ** : Yemen’den bir kabiledir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَنَخَ** mekânda
**تُنُوخاً** _ orada ikamet ettiği zaman.
Ve Lihyânî dedi: **تَنَخَ** mekânda, ve onunla **تَنَأَ**;
o hâlde o **تَانِخٌ** ve **تَانِىءٌ**’dir _ yani: ikamet eden.
Ve başkası dedi: adam **طَنِخَ** ve **تَنِخ** _ **طَنَخاً**
ve **تَنَخاً** _ tıka basa yediği zaman.
**نتخ** : Leys dedi: doğan, gagasıyla eti **يَنْتِخُ**;
ve karga, devenin sırtından yarayı **يَنْتِخُ**.
Dedi: ve **النَّتْخُ** senin, iki **الْمِنْتَاخَيْنِ** ile dikeni çıkarmandır
_ ve onlar, **الْمِنْقَاش**’ın iki ucudur; ve başkası inşâd etti:
يَنْتِخُ أَعْيُنَهَا الغِرْبانُ وَالرَّخَمُ
Ebü’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi:
**النَّتْخُ** _ ayrıca _ dokumadır.
Dedi: ve **النَّاتِخُ** : dokuyucudur.
Dedi: ve onu **نَتَخْتهُ**: onu yolup kopardım; ve onu **نَتَخْتُهُ**: onu nakşettim;
ve onu **نتَخْتهُ**: onu aşağıladım.
Ve İbn Abbâs’tan رضي الله عنه rivayet olundu ki o dedi: ) ( إنَّ في الجنَّةِ بساطاً مَنْتُوخاً بالذَّهب ) ( _ yani: dokunmuş.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والتاء وما يثلثهما)
  (ختر)  الخاء والتاء والراء أصلٌ يدلُّ على تَوانٍ وفُتُورٍ. يقال تَخَتَّرَ الرجلُ في مِشيته، وذلك أن يَمشي مِشْية الكَسْلان. ومن الباب الخَتْر، وهو الغَدْر، وذلك أنّه إذا خَتَر فقد قعَد عن الوفاء. والخَتَّار: الغَدَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [لقمان 32].
  (ختع)  الخاء والتاء والعين أصلٌ واحد يدلُّ على الهجوم والدّخولِ فيما يَغِيب الداخلُ فيه. فيقول خَتَع الرجل خُتُوعاً، إذا ركب الظُّلْمة.
  ومن الباب الخَيْتَعَة: قطعةٌ مِن أدمٍ يلُفُّها الرَّامِي على يده عند الرَّمي.
  ويُحمَل على ذلك، فيقال للنَّمِرة الأنثى الخَتْعَة؛ وذلك لجُرأتها وإقدامها. وقال العجّاجُ([1]) في الدليل الذي ذكرناه:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (ختل)  الخاء والتاء واللام أُصَيل فيه كلمةٌ واحدة، وهي الخَتْل، قال قومٌ: هو الخَدْع. وكان الخليل يقول: تخاتَلَ عن غَفْلةٍ.
  (ختن)  الخاء والتاء والنون كلمتان: إحداهما خَتْن الغُلام الذي يُعْذَر. والخِتان: موضع القَطْع من الذَّكَر([3]).والكلمة الأُخرى الخَتَن، وهو الصِّهر، وهو الذي يتزوَّج في القوم.
  (ختم)  الخاء والتاء والميم أصلٌ واحد، وهو بُلوغ آخِرِ الشّيء. يقال خَتَمْتُ العَمَل، وخَتم القارئ السُّورة. فأمَّا الخَتْم، وهو الطَّبع على الشَّيء، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنّ الطَّبْع على الشيءِ لا يكون إلاّ بعد بلوغ آخِرِه، في الأحراز. والخاتَم مشتقٌّ منه؛ لأنّ به يُختَم. ويقال الخاتِمُ، والخاتام، والخَيْتام. قال:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  والنبي صلى الله عليه وسلم خاتَِمُ الأنبياء؛ لأنّه آخِرُهم. وخِتام كلِّ مشروبٍ: آخِرُه. قال الله تعالى: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [المطففين 26]، أي إنّ آخرَ ما يجِدونه منه عند شُربهم إياه رائِحَةُ المسك.
  (ختا)  الخاء والتاء والحرف المعتل والمهموز ليس أصلاً، وربّما قالوا: اختَتَأْتُ له اختِتاءً، إذا ختلْتَه([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا. والصواب أنه "رؤبة". وقصيدة البيت في ديوانه 87-93.
([2]) ديوان رؤبة 89 واللسان (ختع) حيث نسب البيت إلى رؤبة.
([3]) هذا مذهب من يخصص الختان للذكور، والخفض للإناث. ومن جعل الختان لهما زاد: "وموضع القطع من نواة الجارية".
([4]) ويروى: "خيتامي" كما في اللسان. وقبله: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) في الأصل: "إذا أختلت"، صوابه من المجمل واللسان.
ـ

##### Türkçe

(خâ ve tâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
  (**ختر**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الراء**; gevşeklik ve durgunluğa delâlet eden bir asıldır. Denir: Adam yürüyüşünde **تَخَتَّرَ**; bu, tembelin yürüyüşü gibi yürümesidir. Bâbdan **الخَتْر** vardır; o, hainliktir; çünkü o **خَتَر** ettiği vakit vefadan oturup kalmıştır. Ve **الخَتَّار**: hain. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآياتِنَا إلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ [Lokman 32].
  (**ختع**)  **الخاء** ve **التاء** ve **العين**; içeri girenin içinde kaybolduğu şeye saldırma ve içine girme üzerine delâlet eden tek bir asıldır. Şöyle der: Adam **خَتَع** etti, **خُتُوعاً**; karanlığa bindiği zaman.
  Ve bâbdan **الخَيْتَعَة**: atıcının atış esnasında elinin üzerine sardığı deriden bir parçadır.
  Ve bunun üzerine hamledilir; dişi kaplana **الخَتْعَة** denir; bu, onun cüreti ve atılganlığı sebebiyledir. Ve **العجّاجُ**([1]) zikrettiğimiz delil hakkında dedi:
  * أَعْيَتْ أَدِلاَّءَ الفلاة الخُتَّعَا([2]) *
  (**ختل**)  **الخاء** ve **التاء** ve **اللام**; onda tek bir kelime asıl kılınmıştır; o da **الخَتْل**’dir. Bir kavim dedi: O, aldatmadır. Ve **الخليل** şöyle derdi: **تخاتَلَ**; gafletten (dolayı).
  (**ختن**)  **الخاء** ve **التاء** ve **النون** iki kelimedir: Bunlardan biri, özürlenendir (sünnet edilen oğlanın) **خَتْن**’idir. Ve **الخِتان**: erkeklik organından kesme yeridir([3]). Diğer kelime ise **الخَتَن**’dir; o, dünürdür; o, kavim içinde evlenen kimsedir.
  (**ختم**)  **الخاء** ve **التاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyin sonuna ulaşmaktır. Denir: Ben işi **خَتَمْتُ**; ve okuyucu sûreyi **خَتم** etti. Amma **الخَتْم** ise—ki o, bir şeyin üzerine mühür basmaktır—bu da bâbdandır; çünkü bir şeyin üzerine mühür basmak, ancak onun sonuna ulaştıktan sonra olur; muhafazalarda. Ve **الخاتَم** ondan türemiştir; çünkü onunla mühürlenir. Ve denir: **الخاتِمُ** ve **الخاتام** ve **الخَيْتام**. Dedi:
  * أخذْتِ خاتامِي بغيرِ حَقِّ([4]) *
  Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم, peygamberlerin **خاتَِمُ**’idir; çünkü o, onların sonuncusudur. Ve her içeceğin **خِتام**’ı: onun sonudur. Allah Teâlâ dedi: ﴿خِتَامُهُ مِسْكٌ﴾ [Mutaffifîn 26]; yani onu içmeleri esnasında ondan buldukları şeyin en sonu misk kokusudur.
  (**ختا**)  **الخاء** ve **التاء** ve illetli ve hemzeli harf, asıl değildir; ve bazen derler: Onun için **اختَتَأْتُ**; **اختِتاءً**; onu aldattığın zaman([5]).
----------------------------------------------------------------------
([1]) Böyle. Doğrusu onun “رؤبة” olmasıdır. Beytin kasidesi onun divanında 87-93.
([2]) رؤبة divanı 89 ve Lisân (**ختع**)’da; orada beyt **رؤبة**’ye nisbet edilmiştir.
([3]) Bu, **الخِتان**’ı erkeklere, **الخَفْض**’ı dişilere tahsis edenin mezhebidir. **الخِتان**’ı ikisi için de yapan kimse şunu ekledi: “Ve kız çocuğunun çekirdeğinden kesme yeri”.
([4]) Şöyle de rivayet edilir: “خيتامي”; Lisân’da olduğu gibi. Ondan önce: * يا هند ذات الجورب المنشق *
([5]) Asılda: “إذا أختلت”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ت ن
ختن الصبي واختتن وصبي مختون ومختتن واختتن إبراهيم عليه السلام بقدوم من بلاد الشام وهـو خاتـن القـوم وحرفتـه الختانة وكنا في ختان فلان وفي عذاره وقد بريء ختانه وهو موضع القطـع ومنـه ‏"‏ إذا التقـى الختانـان ‏"‏‏.‏
وهـذا ختن فلان لصهره وهو المتزوج إليه بنته أو أخته أو أبوا الصهر ختناه وأقرباؤه أختانه وقالوا‏:‏ الأختان من قبل المرأة والأحماء من قبل الزوج‏.‏
وخاتنه‏:‏ صاهره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ عام مختون‏:‏ للمجدب كما قيل‏:‏ عام أغرزل وأقلف‏:‏ للمخصب‏.‏

##### Türkçe

خ ت ن
**ختن** çocuğu; ve **اختتن**; ve **صبي مختون** ve **مختتن**; ve İbrâhîm عليه السلام Şâm beldelerinden bir **قدوم** ile **اختتن**; ve o, kavmin **خاتن**’idir; ve mesleği **الختانة**’dır; ve biz, falanın **ختان**’ında ve onun **عذاره**’sında idik; ve onun **ختانه**’ı berî olmuştur; ve o, kesme yeridir; ve ondan: “Eğer iki **الختانان** buluşursa”.
Ve bu, falanın **ختن**’idir; onun **صهر**’i için; ve o, kendisine kızı veya kız kardeşi nikâhlanan kimsedir; yahut **الصهر**’in babaları onun **ختناه**’ıdır; ve akrabaları onun **أختانه**’ıdır; ve dediler ki: **الأختان** kadın tarafından, **الأحماء** ise koca tarafından olur.
Ve **خاتنه**: onunla **صاهره** oldu.
Ve mecazdan: **عام مختون**: kıtlık yılı için; nitekim denildi: **عام أغرزل** ve **أقلف**: bolluk yılı için.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَتَنَ الغلامَ والجارية يَخْتِنُهما ويَخْتُنهما خَتْناً، والاسم الخِتانُ والخِتانةُ، وهو مَخْتون، وقيل: الخَتْن للرجال، والخَفْضُ للنساء. والخَتِين: المَخْتُونُ، الذكر والأُنثى في ذلك سواء. والخِتانة: صناعة الخاتن. والخَتْنُ: فِعْل الخاتن الغُلامَ، والخِتان ذلك الأَمْرُ كُلُّه وعِلاجُه. والخِتانُ: موضع الخَتْنِ من الذكر، وموضع القطع من نَواة الجارية. قال أَبو منصور: هو موضع القطع من الذكر والأُنثى؛ ومنه الحديث المرويُّ: إذا الْتَقَى الخِتانان فقد وجب الغسلُ، وهما موضع القطع من ذكر الغلام وفرج الجارية. ويقال لقَطْعهما الإعْذارُ والخَفْضُ، ومعنى التقائهما غُيُوبُ الحشفة في فرج المرأَة حتى يصير خِتانه بحذاء خِتَانِها، وذلك أَن مدخل الذكر من المرأَة سافل عن خِتانُها لأَن ختانها مستعلٍ، وليس معناه أَن يَمَاسَّ خِتانُه ختانها؛ هكذا قال الشافعي في كتابه. وأَصل الخَتْن: القطعُ. ويقال: أُطْحِرَتْ خِتانَتُه إذا اسْتُقْصِيَتْ في القَطْعِ، وتسمى الدَّعْوةُ لذلك خِتاناً، وخَتَنُ الرجلِ المُتزوِّجُ بابنته أَو بأُخته؛ قال الأَصمعي: ابن الأَعرابي: الخَتَنُ أَبو امرأَة الرجل وأَخو امرأَته وكل من كان من قِبَلِ امرأَته، والجمع أَخْتانٌ، والأُنثى خَتَنَة. وخاتَنَ الرجلُ الرجلَ إذا تَزَوَّجَ إليه. وفي الحديث: عليٌّ خَتَنُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَي زوجُ ابنته، والاسم الخُتُونة. التهذيب: الأَحْماءُ من قبل الزوج، والأَخْتانُ من قبل المرأَة، والصِّهْرُ يجمعهما. والخَتَنة: أُمُّ المرأَة وعلى هذا الترتيب. غيره: الخَتَنُ كل من كان من قبل المرأَة مثل الأَب والأَخ، وهم الأَخْتانُ، هكذا عند العرب، وأَما العامَّةُ فخَتَنُ الرجل زوجُ ابنته؛ وأَنشد ابن بري للراجز: وما عَلَيَّ أَن تكونَ جارِيهْ،
حتى إذا ما بَلَغَتْ ثَمانِيَهْ
زَوَّجْتُها عُتْبَةَ أَو مُعاوِيهْ،
أَخْتانُ صدقٍ ومُهورٌ عالِيَهْ.
وأَبو بكر وعمر، رضي الله عنهما، خَتَنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم. وسئل سعيد بن جبير: أَيَنْظُر الرجل إلى شعر خَتَنَتِه؟ فقرأَ هذه الآية: ولا يُبْدِينَ زينتهن إلا لبعولتهن، حتى قرأَ الآية فقال: لا أَراه فيهم ولا أَراها فيهنَّ، أَراد بخَتَنَتِه أُمَّ امرأَته. وروى الأَزهري أَيضاً قال: سئل سعيد بن جبير عن الرجل يرى رأْس أُم امرأَته فتلا: لا جُناح عليهن، إلى آخر الآية، قال: لا أَراها فيهن. ابن المظفَّر: الخَتَن الصِّهْر. يقال: خاتَنْتُ فلاناً مُخاتَنةً، وهو الرجل المتزوّج في القوم، قال: والأَبوانِ أَيضاً خَتَنا ذلك الزوج. والخَتَنُ: زوجُ فتاة القوم، ومن كان من قِبَلِه من رجل أَو امرأَة فهم كلهم أَخْتانٌ لأَهل المرأَة. وأُمّ المرأَة وأَبوها: خَتَنانِ للزوج، الرجلُ خَتَنٌ والمرأَة خَتَنة. قال أَبو منصور: الخُتُونة المُصاهرة وكذلك الخُتون، بغير هاء؛ ومنه قول الشاعر:
رأَيتُ خُتونَ العامِ، والعامِ قَبْلَهُ،
كحائضةٍ يُزْنى بها غيرَ طاهِر.
أَراد رأَيت مصاهرة العام والعام الذي كان قبله كامرأَة حائض زني بها، وذلك أَنهما كانا عامَيْ جَدْبٍ، فكان الرجل الهَجِينُ إذا كثر ماله يَخْطُبُ إلى الرجل الشريف الحسيب الصريح النسب إذا قلّ مالُه حَريمتَه فيزوّجه إياها ليكفيه مؤونتها في جدوبة السنة، فيتشرف الهَجِينُ بها لشرف نسبها على نسبه، وتعيش هي بماله، غير أَنها تورث أَهلها عاراً كحائضة فُجِرَ بها فجاءها العار من جهتين: إحداهما أَنها أُتيت حائضاً، والثانية أَن الوطءَ كان حراماً وإن لم تكُن حائضاً. والخُتونة أَيضاً: تَزَوُّجُ الرجل المرأَةَ؛ ومنه قول جرير:
وما اسْتَعْهَدَ الأَقوامُ من ذي خُتُونةٍ
من الناسِ، إِلا مِنكَ أَو من مُحاربِ.
قال أَبو منصور: والخُتُونة تَجْمَعُ المُصاهرةَ بين الرجل والمرأَة، فأَهلُ بيتها أَخْتانُ أَهل بيت الزوج وأَهلُ بيتِ الزوج أَخْتانُ المرأَةِ وأَهلِها. ابن شميل: سميت المُخاتَنَة مُخاتنةً، وهي المصاهرة، لالتقاء الخِتانَيْنِ منهما. وروي عن عُيَيْنة بن حِصْنٍ: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: إن موسى أَجَرَ نَفْسَه بعِفَّةِ فَرْجِهِ وشِبَعِ بَطْنِه، فقال له خَتَنُه: إن لك في غنمي ما جاءت به قالِبَ لَوْنٍ؛ قالِبَ لَوْنٍ: على غير أَلوان أُمهاتها، أَراد بالخَتَنِ أَبا المرأَة، والله أَعلم.

##### Türkçe

**خَتَنَ** oğlanı ve cariyeyi **يَخْتِنُهما** ve **يَخْتُنهما** **خَتْناً** (diye) sünnet eder; isim **الخِتانُ** ve **الخِتانةُ**’dır; o, **مَخْتون**’dur. Ve denildi ki: **الخَتْن** erkekler içindir, **الخَفْضُ** kadınlar içindir. Ve **الخَتِين**: **المَخْتُونُ**’dur; erkek ve dişi bunda eşittir. Ve **الخِتانة**: **الخاتن**’in sanatı(=mesleği)dir. Ve **الخَتْنُ**: **الخاتن**’in oğlana fiilidir; ve **الخِتان** o işin hepsi ve onun tedavisi(=uygulanışı)dır. Ve **الخِتانُ**: erkeklik uzvunda **الخَتْنِ**’in yeri ve cariyenin **نَواة**’sından kesmenin yeridir. Ebû Mansûr dedi: O, erkek ve dişiden kesmenin yeridir; ondan (da) rivayet olunan hadis: “**إذا الْتَقَى الخِتانان فقد وجب الغسلُ**”; ve ikisi, oğlanın erkeklik uzvundan ve cariyenin ferci(=cinsel uzvu)ndan kesmenin yeridir. Ve ikisinin kesilmesine **الإعْذارُ** ve **الخَفْضُ** denir; ve onların buluşmasının manası, haşefenin kadının fercinde kaybolmasıdır; ta ki onun **خِتان**’ı onun **خِتَان**’ının hizasına varıncaya kadar; ve bu, erkekliğin kadından giriş yerinin onun **خِتان**’ından aşağıda olmasıdır; çünkü onun **ختان**’ı yukarıdadır; ve manası, onun **خِتان**’ının onun **ختان**’ına dokunması değildir; Şâfiî kitabında böyle dedi. Ve **الخَتْن**’in aslı: kesmedir. Ve denir: Kesmede sonuna kadar gidildiği zaman onun **خِتانَتُه**’si **أُطْحِرَتْ**. Ve bunun için yapılan davete **خِتاناً** denir. Ve **خَتَنُ** erkeğin: kızıyla yahut kız kardeşiyle evlenilmiş olan (kimsedir). Asmaî dedi: İbnü’l-A‘râbî (dedi ki): **الخَتَنُ** erkeğin karısının babası ve karısının kardeşi ve karısı tarafından olan herkes; çoğulu **أَخْتانٌ**; dişisi **خَتَنَة**. Ve **خاتَنَ** adam adamı, ona (doğru) evlendiği zaman. Ve hadiste: “Ali, Resûlullah’ın **خَتَنُ**’udur, sallallahu aleyhi ve sellem”; yani kızının kocasıdır; isim **الخُتُونة**’dir.

**التهذيب**: **الأَحْماءُ** kocanın tarafından olanlardır; **الأَخْتانُ** kadının tarafından olanlardır; **الصِّهْرُ** ikisini bir araya getirir. Ve **الخَتَنة**: kadının annesidir; ve bu tertip üzerinedir. Başkası: **الخَتَنُ** kadının tarafından olan herkes, baba ve kardeş gibi; ve onlar **الأَخْتانُ**’dır; Araplarda böyledir. Amma avamda, erkeğin **خَتَنُ**’i kızının kocasıdır. Ve İbn Berrî recez söyleyenden şu beyti inşad etti:

Ve bana ne (zarar) ki bir cariye olsun,
ta ki sekize ulaşınca,
onu Utbe’ye yahut Muâviye’ye evlendirdim,
doğru **أَخْتانُ** ve yüksek mehirler.

Ve Ebû Bekir ve Ömer, radıyallahu anhümâ, Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, **خَتَنا**’sıdır. Ve Saîd b. Cübeyr’e soruldu: Adam, **خَتَنَتِه**’nin saçına bakar mı? Şu âyeti okudu: “**ولا يُبْدِينَ زينتهن إلا لبعولتهن**”; ta ki âyeti okudu; sonra dedi: Onları onların içinde görmüyorum ve onu onların içinde görmüyorum; **خَتَنَتِه** ile karısının annesini kastetti. Ezherî de rivayet etti; dedi ki: Saîd b. Cübeyr’e, adamın karısının annesinin başını görmesi hakkında soruldu; “**لا جُناح عليهن**” (âyetini) sonuna kadar okudu; dedi: Onu onların içinde görmüyorum.

İbnü’l-Muzaffer: **الخَتَن** **الصِّهْر**’dür. Denir: “Falancayla **خاتَنْتُ** onu **مُخاتَنةً**”; ve o, kavim içinde evlenmiş olan adamdır. Dedi ki: Ve iki ebeveyn de o kocanın **خَتَنا**’sıdır. Ve **الخَتَنُ**: kavmin kızının kocasıdır; ve onun tarafından olan erkek yahut kadından kim varsa, onların hepsi kadının ehli için **أَخْتانٌ**’dır. Ve kadının annesi ve babası: koca için iki **خَتَنانِ**’dır; erkek **خَتَنٌ**, kadın **خَتَنة**. Ebû Mansûr dedi: **الخُتُونة** musâharadır; ve aynı şekilde **الخُتون** (da), هاء’sız. Ondan şairin sözü:

Gördüm yılın **خُتونَ**unu ve ondan önceki yılınkini,
zina edilen, temiz olmayan bir hayızlı gibi.

“Yılın ve ondan önceki yılın musâharasını, zina edilen bir hayızlı kadın gibi gördüm” demek istedi; ve bu, ikisinin iki kıtlık yılı olması sebebiyledir: böylece melez adam, malı çoğalınca, malı azalmış olan, şerefli, hasepli, soyca saf adamın haremliğini ister; onu onunla evlendirir ki kıtlık yılında onun masrafını üstlensin; böylece melez, onunla, onun nesebinin şerefiyle kendi nesebi üzerine şereflenmiş olur; o da onun malıyla yaşar; ancak o, ehline bir ayıp miras bırakır; zina edilmiş bir hayızlı gibi: ayıp ona iki yönden geldi: birincisi, hayızlı iken ona gelinmiş olması; ikincisi, hayızlı olmasa bile cinsel birleşmenin haram olması.

Ve **الخُتُونة** ayrıca: erkeğin kadınla evlenmesidir; ondan Cerîr’in sözü:

İnsanlardan **ذي خُتُونةٍ** olan kimseden kavimler ne ahit aldıysa,
ancak senden yahut Muhârib’den (aldı).

Ebû Mansûr dedi: Ve **الخُتُونة** erkek ile kadın arasındaki musâharayı toplar; böylece onun ev halkı, kocanın ev halkının **أَخْتانُ**’ıdır; ve kocanın ev halkı, kadının ve onun ehlinin **أَخْتانُ**’ıdır. İbn Şümeyl: **المُخاتَنَة**’ye **مُخاتنةً** denildi; o, musâharadır; ikisinden **الخِتانَيْنِ**’in buluşması sebebiyle. Ve **عُيَيْنة بن حِصْنٍ**’dan rivayet olundu: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Mûsâ, ferci(=iffeti)nin iffetliği ve karnının doyması karşılığında kendini kiraladı.” Bunun üzerine onun **خَتَنُه** dedi ki: “Benim koyunlarımda, **قالِبَ لَوْنٍ**’un getirdiği (şey) senindir.” **قالِبَ لَوْنٍ**: annelerinin renklerinden başka renkler üzere (olan); **الخَتَنِ** ile kadının babasını kastetti; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ت ن * * الخَتَنُ * كل من كان من قبل المرأة مثل الأب والأخ وهم * الأخْتَانُ * هكذا عند العرب وأما العامة فختن الرجل عنده زوج ابنته و * خَتَنْتُ * الصبي من باب ضرب ونصر والاسم * الخِتَانُ * و * الخِتَانَةُ * و * الخِتَانُ * أيضا موضع القطع من الذكر ومنه قوله عليه الصلاة والسلام ﴿إذا التقى الختانان﴾ وقد تسمى الدعوة للختان ختانا

##### Türkçe

* خ ت ن * * **الخَتَنُ** * kadının tarafından olan herkes; baba ve kardeş gibi; ve onlar **الأخْتَانُ**’dır. Araplar katında böyledir. Amma avamda ise erkeğin yanında onun **ختن**’i, kızının kocasıdır. Ve “**خَتَنْتُ**” çocuğu; **ضرب** ve **نصر** bâbından; isim **الخِتَانُ**’dır; ve **الخِتَانَةُ**; ve **الخِتَانُ** da: erkeklik uzvundan kesme yeridir. Ondandır, onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) sözü: ﴿**إذا التقى الختانان**﴾. Ve sünnet için davet de **ختانا** diye adlandırılabilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

) ( خَتَنَ الوَلَدَ ) ، غلاماً أَو جارِيَةً ، ( يَخْتِنُه ويَخْتُنُه ) ، من حَدِّ ضَرَبَ ونَصَرَ ، خَتْناً ( فهو خَتينٌ ) ، الذَّكَر والأُنْثى فيه سواء ، ( ومَخُتونٌ : قَطَعَ غُرْلَتَه ) ، وهي الجلْدَةُ التي يَقْطعُها الخاتِنُ .
وقيلَ : الخَتْنُ للرِّجالِ والخَفْضُ للنِّساءِ .
( والاسمُ : ككِتابٍ وكِتابَةٍ ) . يقالُ أُطْحِرَتْ خِتانَتُه إذا اسْتُقْصِيَتْ في القَطْعِ ؛ كما في الصِّحاحِ .
( والحِتانَةُ ) ، بالكسْرِ : ( صِناعَتُه ) ، أَي الخاتِنُ ، وإِنَّما أَهْمَله عن الضَّبْط لشهْرَتِه .
( والخِتانُ ) ، بالكسْرِ : ( مَوْضِعُه ) ، أَي الخَتْن بمعْنَى القَطْعِ ( مِن الذَّكَرِ ) ؛ كما في الصَّحاحِ .
وفي التَّهْذيبِ : هو مَوْضِعُ القَطْعِ مِنَ الذَّكَرِ والأُنْثى . ومنه الحدِيثُ : ( إذا الْتَقى الخِتانانِ فقد وَجَبَ الغُسْلُ ) ومعْنَى التْقائِهِما غُيُوبُ الحَشَفةِ في فرْجِ المرْأَةِ حتى يصيرَ خِتانُه بحِذَاءِ خِتَانِها ، وذلكَ أَنَّ مدْخلَ الذَّكَر مِن المرْأَةِ سافِلٌ عن خِتانِها ، لأنَّ خِتانَها مُسْتعلٍ وليسَ معْناهُ أَن يَمَاسَّ خِتانُه خِتانَها ؛ هكذا قالَ الشافِعِيُّ ، رَضِيَ الّلهُ تعالىَ عنه في كتابِهِ .
( والخَتْنُ : القَطْعُ ) ؛ وهو فِعْلُ الخاتِنِ الغُلامَ .
( و ) الخَتَنُ ، ( بالتَّحْريكِ : الصِهْرُ ) ، نَقَلَه اللَّيْثُ ، وهو زَوْجُ ابْنَتِهِ ، ( و ) نَسَبَه الجَوْهرِيُّ إلى العامَّةِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للرَّاجزِ :

وما عَلَيَّ أَنْ تكونَ جارِيهْ حتى إذا ما بَلَغَتْ ثَمانيَهْزَوَّجْتُها عُتْبَةَ أَو مُعاوِيهْأَخْتانُ صدقٍ ومُهورٌ عالِيَهْوفي الحديثِ : ( عليٌّ خَتَنُ رَسُولِ الّلهِ ، صلى الله عليه وسلم ، أَي زَوْجُ ابْنَتِهِ ؛ أَو زَوْجُ أُخْتِه ؛ ( أَو كلُّ مَن كانَ مِن قِبَلِ المرْأَةِ كالأَبِ والأَخِ ) .
قالَ الجَوْهرِيُّ : هكذا عند العَرَبِ ( ج أَخْتانٌ ) .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : الخَتَنُّ أَبو امْرَأَةِ الرَّجُلِ ، وأَخُو امْرأَتِهِ وكلُّ مَنْ كانَ مِن قِبَلِ امْرأَتِه . ( وهي ) خَتَنَةٌ ( بهاءٍ ) .
وفي التهْذيبِ : الأَحْماءُ مِن قِبَلِ الزَّوْجِ ، والأَختانُ مِن قِبَلِ المرْأَةِ ، والصِّهْرُ يَجْمعُهما .
والخَتَنَةُ : أُمُّ المرْأَةِ ، ومنه حدِيثُ سعيد بن جُبَيْر ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنه : ( أَيَنْظُر الرَّجُلُ إلى شَعَرِ خَتَنَتِه ) ؟ أَي أُمّ امْرأَتِه .
وقالَ اللَّيْثُ : الخَتَنُ : زَوْجُ فتاةِ القَوْمِ ، ومن كانَ مِن قِبَلِه مِن رجُلٍ أَو امْرأَةٍ فهم كلُّهم أَخْتانٌ لأَهْلِ المرأَةِ ، وأُمُّ المرأَةِ وأَبوها : خَتَنانِ للزَّوْجِ ، الرجلُ خَتَنٌ ، والمرْأَةُ خَتَنَةٌ .
وفي حديثِ موسَى ، عليه السلام ، أَنَّه آجَرَ نَفْسَه بعِفَّةِ فَرْجِه وشِبَعِ بَطْنِه ، فقالَ له خَتَنُه : ( إنَّ لكَ في غَنَمِي ) ؛ الحدِيث ؛ أَرادَ بالخَتَنِ أَبا المرْأَةِ .
وأَبو بكْرٍ وعُمَر ، رَضِيَ الّله تعالى عنهما ، خَتَنا رَسُولِ الّلهِ ، صلى الله عليه وسلم
( و ) الخَتَنُ : لَقَبُ أَبي عبدِ الّلهِ ( محمدِ بنِ الحَسَنِ ) بنِ إبراهيمَ الفارِسِيّ ( الأَسْترَاباذِيِّ ) ، سَمِعَ الحديثَ عن أَبي نعيمٍ الأَسترَاباذِيّ بها ، وبأصْبهان عن الطّبْرانيّ ، وببَغْداد عن أَبي بكْرٍ الشافِعِيّ ، وبنَيْسابور عن أَبي العبَّاسِ الأَصَم ، وعنه أَبو القاسِمِ حَمْزةُ بنُ يوسُفَ السّهميُّ تُوفي سنة 386 ، ( عُرِفَ بالخَتَنِ لأَنَّهُ كانَ خَتَنَ أَبي بكْرٍ

الإِسْماعِيلِيّ ) مِن الفُقَهاءِ الشَّافِعِيَّةِ المَشْهورِين ، له أُرْجوزَةٌ في الفقْهِ .
( والخُتونَةُ ، بالضَّمِّ : المُصاهَرَةُ ، كالخُتُونِ ) ؛ ومنه قولُ الشاعِرِ :
رأَيتُ خُتونَ العامِ والعامِ قَبْلَهكحائِضَةٍ يُزْنى بها غيرَ ظاهِرأَرادَ : رأَيتُ مُصاهَرَةَ العامِ والعامِ قَبْله كامْرَأَةٍ حائِضٍ زُنِي بها ، وذلكَ أَنَّهما كانا عامَيْ جَدْبٍ ، فكانَ الرَّجُلُ الهَجِينُ إذا كَثُرَ مالُه يَخْطُبُ إلى الرَّجُلِ الشَّريفِ الصَّرِيح النَّسَبِ إذا قلَّ مالُهُ حَريمتَه فيُزَوِّجه إيَّاها ليَكْفِيَه مَؤُونتَها في جُدُوبَةِ السَّنةِ فيشرف الهَجِينُ بها لشَرَفِ نسَبِها على نَسَبهِ ، وتَعِيش هي بمالِهِ ، غَيْر أَنَّها تُورِثُ أَهْلَها عاراً كحائِضَةٍ فُجِرَ بها ، فجاءَها العارُ مِن جهَتَيْن : إحْداهُما : أَنّها أُتِيتْ حائِضاً ، والثانِيَة : أَنَّ الوَطْءَ كانَ حَراماً وإِن لم تكُن حائِضاً .
( و ) الخُتونَةُ أَيْضاً : ( تَزَوُّجُ الرَّجُلِ المرأَةَ ) ؛ ومنه قوْلُ جَرِيرٍ :
وما اسْتَعْهَدَ الأَقْوامُ مِن ذي خُتُونةٍ من الناسِ إِلاَّ مِنكَ أَو من مُحارِبِقالَ الأَزْهريُّ : والخُتُونَةُ تَجْمَعُ المُصاهَرَةَ بَيْنَ الرَّجُلِ والمرْأَةِ ، فأَهْلُ بيتِها أَخْتانُ أَهْلِ بيتِ الرَّجلِ ، وَأَهْلُ بيْتِ الزَّوْجِ أَخْتانُ المرأَةِ وأَهْلِها .
( وخاتَنَهُ : تَزَوَّجَ إليه ) .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : سُمِّيَت المُخاتَنَةُ مُخاتَنَةً ، وهي المُصاهَرَةُ ، لالْتِقاءِ الخِتانَيْنِ منهما .
( و ) خُتَن ، ( كَزُفَرَ : د ) بالتُّرْك وَراء كاشغر ، ( منه ) أَبو دَاوُد سُلَيمانُ بنُ دَاوُد الختنيُّ الفَقِيهُ المَعْروفُ بالحجَّاجِ ، سَمِعَ أَبا عليَ الحَسَنَ بن عليِّ بنِ سُلَيْمان المرغينانيُّ ، تُوفي سَنَة 523 ؛

والإمامُ أَبو عبدِ الّلهِ محمدُ بنُ محمدٍ الخُتَنيُّ الحَنَفيُّ ، كانَ فَقِيهاً فاضِلاً ، دَرَسَ بدِمَشْق في دوْلةِ نُورِ الدِّيْن الشَّهِيد ؛ والشيْخُ بُرْهان الدِّين الخُتَنيُّ مِن أَعْيان أَهْل السّماطِيّة ؛ والإمامُ أبو الحَسَنِ ( عليُّ بنُ محمدٍ ) الخُتَنيُّ ( مُتأَخِّرٌ ) ، رَوَى عن الفَخْر بنِ البُخارِي ، وماتَ بدِمَشْق سَنَة 717 كَهْلاً ؛ ويوسفُ بنُ عُمَر بن حَسَنٍ الخَتنيُّ حدَّثَ عن عبْدِ الوَهَابِ بنِ رواجٍ وهو آخرُ مَنْ كان بَيْنه وبَيْن السّلفيّ واحد بالسّماعِ ، ماتَ سَنَة 730 ، وقد حدَّثَ أَبُوه ، وأُخْتُه زهْرَةُ بنْتُ عُمَر .
( والخَتَنَةُ ، مُحرَّكةً : أُمُّ الزَّوْجَةِ ) ، وقد تقدَّمَ شاهِدُهُ .
( والخاتُونُ للمَرْأَةِ الشَّريفَةِ ، كَلمةٌ أَعْجَمِيَّةٌ ) اسْتَعْملَها الفرسُ والتُّركُ ، والجمْعُ الخَواتِينُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
اخْتَتَنَ الصَّبيّ فهو مُخْتَنِنٌ كخَتَنَ ؛ ومنه الحديثُ : اخْتَتَنَ إِبراهيمُ ، عليه السَّلام بقَدُّومٍ .
وكنَّا في خِتانِ فلانٍ وعِذارِهِ ، وهي الدَعْوةُ لذلِكَ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ والزَّمَخْشريُّ .
وعامٌ مَخْتونٌ : مجْدبٌ ؛ وهو مجازٌ كما في الأساسِ .
وأَبو سهْلٍ أَحْمدُ بنُ محمدِ بنِ محمدِ بنِ حمدانَ الختنيُّ رَوَى عنه المالينيُّ ؛ قالَ الذّهبيُّ : مَنْسوبٌ إلى فَقِيهٍ كَبيرٍ كانَ صاهَرَهُ .
ومَنْ عُرِفَ بالخَتَنِ : أَبو مُعاوِيَة سلمةُ بنُ مُسْلم يُعْرَفُ بخَتَنِ عَطَاء ؛ وأَبو بشْرٍ بنُ خَلَف الخَتَنُ المُقْرىءُ المَكِّيُّ ؛ وأَبو حَمْزَةَ سعدُ بنُ عُبَيْدَةَ خَتَنُ أَبي عبْدِ الرَّحْمن السّلميّ ؛ وأَبو عبْدِ الّلهِ

محمدُ بنُ الوَزِيرِ بنِ الحَكَمِ الدِّمَشْقيُّ خَتَنُ أَحْمدَ بنِ أَبي الحوارِيّ ؛ وأَبو جَعْفَر أَحْمدُ بنُ عليِّ بنِ صالحٍ الأَشم خَتَنُ المرار على أُخْتِه ، محدِّثونَ .
وخَتَنَه : خَتَلَه ؛ والمُخاتَنَةُ : المُخاتَلَةُ .
والخاتنةُ : بلدٌ بالشامِ ؛ عن نَصْر ، رَحِمَه الّلهُ تعالى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

( **خَتَنَ الوَلَدَ** ) , oğlan yahut cariye olarak, ( **يَخْتِنُه ويَخْتُنُه** ) , **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** haddinden, **خَتْناً**; (o hâlde o **خَتينٌ**’dir); erkek ve dişi bunda eşittir; (ve **مَخُتونٌ**: onun **غُرْلَتَه**’sini kesti), o da, **الخاتِنُ**’in kestiği deridir.

Ve denildi: **الخَتْنُ** erkekler içindir, **الخَفْضُ** kadınlar içindir.

(İsim: **ككِتابٍ وكِتابَةٍ**). Denilir: kesmede istiksâ edildiği (sonuna kadar götürüldüğü) zaman onun **خِتانَتُه**’si **أُطْحِرَتْ**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

( **والحِتانَةُ** ), kesre ile: (onun sanatı), yani **الخاتِنُ**; onu ضبط’tan ancak şöhreti sebebiyle ihmal etti.

( **والخِتانُ** ), kesre ile: (onun yeri), yani kesme mânâsıyla **الخَتْن** (erkekten); **الصَّحاح**’ta olduğu gibi.

**التَّهْذيب**’de: o, erkekten ve dişiden kesme yeridir. Ondan hadis: ( **إذا الْتَقى الخِتانانِ فقد وَجَبَ الغُسْلُ** ) ve onların buluşmasının mânâsı, **الحَشَفة**’nin kadının **فرْج**’inde kaybolmasıdır; ta ki onun **خِتانُه**’si onun **خِتَانِها**’sının hizasına varıncaya kadar; ve bu, erkeğin kadından giriş yerinin onun **خِتانِها**’sından aşağı olmasındandır; çünkü onun **خِتانَها**’sı yukarıdadır; ve onun mânâsı, onun **خِتانُه**’sinin onun **خِتانَها**’sına temas etmesi değildir; Şâfiî, Allah Teâlâ ondan razı olsun, kitabında böyle dedi.

( **والخَتْنُ : القَطْعُ** ); ve o, **الخاتِنُ**’in oğlana fiilidir.

(ve) **الخَتَنُ**, (tahrîk ile: **الصِهْرُ**), onu Leys nakletti; ve o, onun kızının kocasıdır; (ve) Cevherî onu avâma nisbet etti; ve İbn Berrî râciz için inşâd etti:

وما عَلَيَّ أَنْ تكونَ جارِيهْ
حتى إذا ما بَلَغَتْ ثَمانيَهْ
زَوَّجْتُها عُتْبَةَ أَو مُعاوِيهْ
أَخْتانُ صدقٍ ومُهورٌ عالِيَهْ

Ve hadiste: (Ali, Resûlullah’ın **خَتَنُ**’üdür, sallallahu aleyhi ve sellem), yani onun kızının kocasıdır; yahut kız kardeşinin kocasıdır; (yahut kadının tarafından olan herkes, baba ve kardeş gibi).

Cevherî dedi: Araplarda böyledir (çoğulu **أَخْتانٌ**).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخَتَنُّ**, erkeğin karısının babasıdır, karısının kardeşidir ve karısının tarafından olan herkes. (Ve o) **خَتَنَةٌ**’dir (هاء ile).

**التهْذيب**’de: **الأَحْماءُ** kocanın tarafından, **الأَختانُ** kadının tarafından; **الصِّهْرُ** ikisini birleştirir.

Ve **الخَتَنَةُ**: kadının annesidir; ve ondan Saîd b. Cübeyr hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: (Erkek, **خَتَنَتِه**’sinin saçına bakar mı)? yani karısının annesi.

Leys dedi: **الخَتَنُ**: kavmin kızının kocasıdır; ve onun tarafından erkek yahut kadından olan kim varsa, onların hepsi kadının ehline **أَخْتانٌ**’dır; kadının annesi ve babası: koca için iki **خَتَنانِ**’dır; erkek **خَتَنٌ**, kadın **خَتَنَةٌ**’dir.

Mûsâ hadîsinde, عليه السلام, o, iffetiyle ve karnının doymasıyla kendini kiraya verdi; ona **خَتَنُه** dedi ki: (Şüphesiz benim koyunlarımda senin için...) ; hadis; **الخَتَن** ile kadının babasını kastetti.

Ebû Bekir ve Ömer, Allah Teâlâ ikisinden razı olsun, Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, iki **خَتَنا**’sıdır.

(ve) **الخَتَنُ**: Ebû Abdillah ( **محمدِ بنِ الحَسَنِ** ) b. İbrâhîm el-Fârisî ( **الأَسْترَاباذِيِّ** )’nin lakabıdır; hadisi orada Ebû Nuaym el-Esterâbâzî’den, İsfahan’da Taberânî’den, Bağdat’ta Ebû Bekr eş-Şâfiî’den, Nîsâbûr’da Ebû’l-Abbâs el-Asamm’dan işitti; ondan Ebû’l-Kâsım Hamza b. Yûsuf es-Sehmî (rivayet etti); 386 senesinde vefat etti; ( **عُرِفَ بالخَتَنِ لأَنَّهُ كانَ خَتَنَ أَبي بكْرٍ الإِسْماعِيلِيّ** ) Şâfiî fukahasından meşhurlardandır; fıkıhta bir urcûzesi vardır.

( **والخُتونَةُ** , damme ile: **المُصاهَرَةُ** , **الخُتُونِ** gibi); ve ondan şairin sözü:

رأَيتُ خُتونَ العامِ والعامِ قَبْلَه
كحائِضَةٍ يُزْنى بها غيرَ ظاهِر

Şunu kastetti: senenin ve ondan önceki senenin **مُصاهَرَة**’sini, kendisiyle zina edilmiş hayızlı bir kadın gibi gördüm; ve bu, ikisinin kıtlık iki sene olmasındandır; böylece melez adam, malı çoğaldığı zaman, malı azaldığı zaman nesebi açık şerefli adama, onun hürmetlisini ister; onu onunla evlendirir ki senenin kıtlığında onun nafakasını üstlensin; böylece melez, onun nesebinin şerefiyle kendi nesebi üzerine onunla şereflenmiş olur; o da onun malıyla yaşar; ancak o, ehline, kendisiyle fuhşedilmiş hayızlı gibi bir ayıp miras bırakır; böylece ayıp ona iki yönden geldi: birincisi, hayızlı iken ona gelinmiş olması; ikincisi, cima haram olmasıdır, hayızlı olmasa bile.

(ve) **الخُتونَةُ** ayrıca: (erkeğin kadınla evlenmesi); ve ondan Cerîr’in sözü:

وما اسْتَعْهَدَ الأَقْوامُ مِن ذي خُتُونةٍ
من الناسِ إِلاَّ مِنكَ أَو من مُحارِبِ

Ezherî dedi: **الخُتُونَةُ**, erkek ile kadın arasındaki **المُصاهَرَة**’yi toplar; böylece onun ev halkı, erkeğin ev halkının **أَخْتانُ**’ıdır; ve kocanın ev halkı, kadının ve ehlinin **أَخْتانُ**’ıdır.

( **وخاتَنَهُ : تَزَوَّجَ إليه** ).

İbn Şümeyl dedi: **المُخاتَنَةُ**’ye **مُخاتَنَة** denildi, o **المُصاهَرَة**’dir, ikisinden **الخِتانَيْنِ**’in buluşması sebebiyle.

(ve) **خُتَن**, (**زُفَرَ** gibi: bir belde), Türk ve Kaşgar’ın arkasında; (ondan) Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd el-**الختنيُّ** el-fakîh, **الحجَّاجِ** diye mâruf; Ebû Ali el-Hasen b. Ali b. Süleymân el-Merğînânî’yi işitti; 523 senesinde vefat etti;

İmam Ebû Abdullâh Muhammed b. Muhammed **الخُتَنيُّ** **الحَنَفيُّ**, faziletli bir fakih idi; şehid Nûruddîn devletinde Dımaşk’ta ders gördü; şeyh Burhânuddîn **الخُتَنيُّ**, **السّماطِيّة** ehlinin ileri gelenlerindendir; imam Ebû’l-Hasen (Alî b. Muhammed) **الخُتَنيُّ** (müteahhir), Fahr b. el-Buhârî’den rivayet etti ve Dımaşk’ta 717 senesinde, yaşlı iken öldü; Yûsuf b. Ömer b. Hasan **الخَتنيُّ**, Abdülvehhâb b. Revâc’dan tahdîs etti; o, semâ ile kendisiyle **السّلفيّ** arasında bir kişi bulunanların sonuncusudur; 730 senesinde öldü; babası da tahdîs etmiştir; ve kız kardeşi Zehre bint Ömer.

(**الخَتَنَةُ**, harekeli olarak: zevcenin annesi), onun şahidi daha önce geçti.

(**الخاتُونُ** şerefli kadın için; acemî bir kelimedir) Farslar ve Türkler onu kullanmıştır; çoğulu **الخَواتِينُ**’dür.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**اخْتَتَنَ** çocuk; o hâlde o **مُخْتَنِنٌ**, **خَتَنَ** gibi; ve ondan hadis: **اخْتَتَنَ** İbrâhîm, عليه السَّلام, bir **قَدُّومٍ** ile.

Biz falanın **خِتانِ**’ında ve **عِذارِهِ**’inde idik; bu, bunun için davettir; Cevherî ve Zemahşerî nakletti.

**عامٌ مَخْتونٌ**: kıtlık olan; ve o, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

Ebû Sehl Ahmed b. Muhammed b. Muhammed b. Hamdân **الختنيُّ**, Mâlînî onun üzerinden rivayet etti; Zehebî dedi: kendisiyle sıhrî hısımlık kurduğu büyük bir fakihe nisbet edilmiştir.

**الخَتَنِ** ile bilinenlerden: Ebû Muâviye Seleme b. Müslim, Atâ’nın **خَتَنِ**’i diye bilinir; Ebû Bişr b. Halef **الخَتَنُ** el-mukri’ el-Mekkî; Ebû Hamza Sa‘d b. Ubeyde, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî’nin **خَتَنُ**’i; ve Ebû Abdullâh

Muhammed b. el-Vezîr b. el-Hakem ed-Dımaşkî, Ahmed b. Ebî’l-Havârî’nin **خَتَنُ**’i; ve Ebû Ca‘fer Ahmed b. Alî b. Sâlih **الأَشم** , kız kardeşi üzerine **المرار**’ın **خَتَنُ**’i; (bunlar) muhaddislerdir.

Ve **خَتَنَه**: onu aldattı; **المُخاتَنَةُ**: **المُخاتَلَةُ**.

Ve **الخاتنةُ**: Şam’da bir beldedir; Nasr’dan; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

Ona istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَتَنَ
1 خَتَنَ ختن ختنن , (S, Mgh, Msb, K,) aor. خَتِنَ (Msb, K) and خَتُنَ , (K, TA, but omitted in the CK,) inf. n. خَتْنٌ, (S, Mgh, Msb, K,) He circumcised (K, TA) a boy, (S, Mgh, Msb, K,) and a girl also: or, as some say, خَتْنٌ relates to men [or boys], and خَفْضٌ to women [or girls]. (TA.) خُتِنَ: see 8. ― -b2- And ↓ خِتَانٌ [which see below, app. as an inf. n. of which the verb is as above,] signifies The making a feast, or banquet, to which people are invited, on account of a wedding, and of a circumcision also. (KL.) ― -b3- [And accord. to Golius, as on the authority of a gloss. in the KL, خَتَنَ also signifies He diminished; he rendered imperfect: and he acted unjustly.] -A2- خَتَنَهُ is also syn. with خَتَلَهُ [He deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted, him, unawares]: and ↓ مُخَاتَنَةٌ is syn. with مُخَاتَلَةٌ [which signifies in like manner the act of deceiving, deluding, &c.; or practising mutual deceit, &c.; or striving, endeavouring, or desiring, to deceive, &c.]. (TA.)

خاتنهُ
3 خاتنهُ خاتنه خاتنة He allied himself to him by marriage; syn. تَزَوَّجَ اـِلَيْهِ. (K.) مُخَاتَنَةٌ is syn. with مُصَاهَرَةٌ [The becoming that kind of relation that is termed صِهْر]: (ISh, Mgh:) as some say, مصاهرة on the side of the wife, and on the side of the husband: so that one says خَاتَنْتُهُمْ as meaning صَاهَرْتُهُمْ [I became a relation to them on the side of the wife, and on the side of the husband]. (Msb.) -A2- See also 1, last sentence.

اختتن
8 اختتن أختتن اختتن ٱختتن ٱختتنن He (a boy) was circumcised; (TA;) syn. ↓ خُتِنَ: or he circumcised himself; syn. خَتَنَ نَفْسَهُ. (Mgh.)

خَتَنٌ
خَتَنٌ ختن ختنن i. q. صِهْرٌ, (Lth, Mgh, K, &c.,) as meaning A man married among a people: (Lth, Mgh:) [such a man is said to be that people's خَتَن:] or any relation on the side of the wife; (S, IAar, Mgh, Msb, K;) such as a man's wife's father, (Lth, IAar, S, Mgh, Msb, K,) and wife's mother, (Lth, Mgh,) and wife's brother, (IAar, S, Mgh, Msb, K,) and the like; (K;) so it signifies with the Arabs: (S, Mgh, Msb:) thus Aboo-Bekr was the Prophet's ختن, and so was 'Omar: (Mgh, TA:) and [it is said that] with the vulgar it signifies a man's daughter's husband: (S, Mgh, Msb:) but it is used in this sense by a rلjiz; and, in a trad., 'Alee is called the Prophet's ختن: (TA:) accord. to Az, it signifies a man's wife's father: (Msb:) and خَتَنَةٌ is applied to the female; and means a man's wife's mother: (Az, Mgh, Msb, K, TA:) the pl. is أَخْتَانٌ: (Az, S, Mgh, Msb, K:) accord. to As, (Mgh,) the أَخْتَان are [the relations] on the side of the wife; and the أَحْمَآء, on the side of the husband; and the أَصْهَار, on either side: (Mgh, Msb:) or a man's اختان are his wife's relations; and a woman's اختان are her husband's relations: and a man's اختان are also said to be his daughters' husbands and sisters' husbands and paternal aunts' husbands and maternal aunts' husbands, and the husbands of any women whom, by reason of relationship, it is unlawful for him to marry, and any relations on the side of these husbands to whom marriage is unlawful, of men and of women. (Mgh.)

خِتَانٌ
خِتَانٌ ختان Circumcision, of a boy, (S, * Mgh, * Msb, * K, TA,) and of a girl; (TA;) a subst. from 1 in the first of the senses explained above; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ خِتَانَةٌ. (S, Msb, K.) You say, ↓ أُطْحِرَتْ خِتَانَتُهُ His circumcision was made to be extirpative. (S, TA.) ― -b2- And A feast, or banquet, to which people are invited on account of a circumcision. (JK, S, TA.) You say, كُنْتُ فِى خِتَانِ فُلَانٍ I was at the feast, or banquet, &c., of such a one. (TA.) ― -b3- See also 1, third sentence. ― -b4- Also The part, of the male, which is the place of circumcision; (T, S, Mgh, K;) and of the female likewise; (T, Mgh, TA;) the part, of the فَرْج, which is the place of circumcision. (Msb.) Hence, in a trad., اـِذَا الْتَقَى الخِتَانَانِ [When the two places of circumcision meet together]: (S, * Msb, * TA:) اِلْتِقَآءُ الخِتَانَيْنِ is a euphemism, metonymically denoting the disappearing, or causing to disappear, of the part of the penis that is above, or beyond, the place of circumcision (Mgh, * Msb, TA) in the vulva of the woman. (Mgh, * TA.)

خُتُونٌ
خُتُونٌ ختون : see خُتُونَةٌ.

خَتِينٌ
خَتِينٌ ختين Circumcised, applied to a boy, (Msb, K, TA,) as also ↓ مَخْتُونٌ (JK, Msb, K) and ↓ مُخْتَتِنٌ; (TA;) and to a girl likewise, (Msb, TA,) as also ↓ مَخْتُونَةٌ. (Msb.)

خِتَانَةٌ
خِتَانَةٌ ختان ختانه ختانة : see خِتَانٌ, in two places. ― -b2- Also The art, or business, of circumcising. (JK, K, TA. [In the CK, او الخِتانَةُ is erroneously put for وَالختانة.])

خُتُونَةٌ
خُتُونَةٌ ختونه ختونة The alliance by which one acquires the relationship of a خَتَن, (Az, Mgh,) or of a صِهْر; (K;) as also ↓ خُتُونٌ. (Az, Mgh, K.) And A man's marrying, or taking to wife, a woman. (K.)

خَاتِنٌ
خَاتِنٌ خاتن A circumciser. (JK, * Msb, * TA.)

خَاتُونٌ
خَاتُونٌ خاتون A lady, or noble woman; a foreign word, (K, TA,) used by the Persians and Turks: pl. خَوَاتِينُ. (TA.)

مَخْتُونٌ
مَخْتُونٌ مختون ; and its fem., with ة: see خَتِينٌ. ― -b2- عَامٌ مَخْتُونٌ (tropical:) A year of drought, or barrenness, or dearth. (A, TA.)

مُخْتَتِنٌ
مُخْتَتِنٌ مختتن : see خَتِينٌ.

##### Türkçe

**خَتَنَ**
1 **خَتَنَ** ختن ختنن, (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **خَتِنَ** (Msb, K) ve **خَتُنَ**, (K, TA, fakat CK’de düşürülmüştür,) mastar ismi **خَتْنٌ**, (S, Mgh, Msb, K,) O, bir oğlanı (S, Mgh, Msb, K,) ve bir kızı da (K, TA) sünnet etti: yahut, bazılarının dediğine göre, **خَتْنٌ** erkeklere [yahut oğlanlara], **خَفْضٌ** ise kadınlara [yahut kızlara] ilişkindir. (TA.) **خُتِنَ**: 8’e bak. ― -b2- Ve ↓ **خِتَانٌ** [aşağıda bakılacak; görünüşe göre, fiili yukarıdaki gibi olanın bir mastar ismi olarak,] Düğün sebebiyle ve sünnet sebebiyle de, insanların davet olunduğu bir ziyafet yahut şölen yapmayı ifade eder. (KL.) ― -b3- [Ve Golius’a göre, KL’deki bir haşiyenin otoritesine dayanarak, **خَتَنَ** ayrıca “O eksiltti; o kusurlu kıldı: ve o zulmetti” mânâsına da gelir.] -A2- **خَتَنَهُ** ayrıca **خَتَلَهُ** ile eşanlamlıdır [O, onu, fark ettirmeden aldattı, yanıltıp kandırdı, hileyle çevirdi yahut alt etti]: ve ↓ **مُخَاتَنَةٌ** **مُخَاتَلَةٌ** ile eşanlamlıdır [ki aynı şekilde aldatma, yanıltma, vb. fiilini; yahut karşılıklı aldatma, vb. yapmayı; yahut aldatmaya, vb. çalışmayı, çabalamayı, yahut istemeyi ifade eder]. (TA.)

**خاتنهُ**
3 **خاتنهُ** خاتنه خاتنة O, onunla evlilik yoluyla hısımlık kurdu; **تَزَوَّجَ اـِلَيْهِ** ile eşanlamlıdır. (K.) **مُخَاتَنَةٌ** **مُصَاهَرَةٌ** ile eşanlamlıdır [**صِهْر** diye adlandırılan türden akrabalık hâline gelme]: (ISh, Mgh:) bazılarının dediğine göre, **مصاهرة** karı tarafında ve koca tarafındadır: öyle ki kişi **خَاتَنْتُهُمْ** der; **صَاهَرْتُهُمْ** mânâsında [Ben onlarla karı tarafında ve koca tarafında hısım oldum]. (Msb.) -A2- 1’in son cümlesine de bak.

**اختتن**
8 **اختتن** أختتن اختتن ٱختتن ٱختتنن O (bir oğlan) sünnet edildi; (TA;) ↓ **خُتِنَ** ile eşanlamlıdır: yahut kendisini sünnet etti; **خَتَنَ نَفْسَهُ** ile eşanlamlıdır. (Mgh.)

**خَتَنٌ**
**خَتَنٌ** ختن ختنن **صِهْرٌ** ile aynı mânâdadır, (Lth, Mgh, K, &c.,) bir kavim içinde evlenmiş bir adam mânâsında: (Lth, Mgh:) [böyle bir adama o kavmin **خَتَن**’i denir:] yahut karı tarafındaki herhangi bir hısım; (S, IAar, Mgh, Msb, K;) bir adamın karısının babası gibi, (Lth, IAar, S, Mgh, Msb, K,) ve karısının annesi, (Lth, Mgh,) ve karısının erkek kardeşi, (IAar, S, Mgh, Msb, K,) ve benzeri; (K;) Araplarda böyle mânâ ifade eder: (S, Mgh, Msb:) böylece Ebû Bekir Peygamber’in **ختن**’i idi, Ömer de öyle idi: (Mgh, TA:) ve [denilmiştir ki] avam yanında bir adamın kızının kocası mânâsına gelir: (S, Mgh, Msb:) fakat bu mânâda bir recez şairi tarafından kullanılmıştır; ve bir rivayette, Ali Peygamber’in **ختن**’i diye adlandırılır: (TA:) Ez’e göre, bir adamın karısının babası mânâsına gelir: (Msb:) ve **خَتَنَةٌ** dişiye uygulanır; ve bir adamın karısının annesi mânâsına gelir: (Az, Mgh, Msb, K, TA:) çoğulu **أَخْتَانٌ**’dır: (Az, S, Mgh, Msb, K:) As’a göre, (Mgh,) **أَخْتَان** karı tarafındaki [hısımlar]dır; **أَحْمَآء** koca tarafındakilerdir; **أَصْهَار** ise her iki taraftandır: (Mgh, Msb:) yahut bir adamın **اختان**’ı karısının hısımlarıdır; bir kadının **اختان**’ı kocasının hısımlarıdır: ve bir adamın **اختان**’ının, kızlarının kocaları ve kız kardeşlerinin kocaları ve baba halalarının kocaları ve ana halalarının kocaları olduğu da söylenmiştir; ve akrabalık sebebiyle kendisine nikâhlaması haram olan herhangi kadınların kocaları; ve bu kocaların tarafındaki, kendileriyle evlenmesi haram olan erkek ve kadınlardan herhangi hısımlar. (Mgh.)

**خِتَانٌ**
**خِتَانٌ** ختان Bir oğlanın (S, * Mgh, * Msb, * K, TA) ve bir kızın da (TA) sünnet edilmesi; 1’den, yukarıda açıklanan mânâların birincisinde bir isimdir; (S, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **خِتَانَةٌ** da. (S, Msb, K.) Şöyle dersin: ↓ **أُطْحِرَتْ خِتَانَتُهُ** Onun sünneti kök kazıyıcı kılındı. (S, TA.) ― -b2- Ve sünnet sebebiyle insanların davet olunduğu bir ziyafet yahut şölen. (JK, S, TA.) Şöyle dersin: **كُنْتُ فِى خِتَانِ فُلَانٍ** Ben falanın sünnet ziyafetinde yahut şöleninde, vb. idim. (TA.) ― -b3- 1’in üçüncü cümlesine de bak. ― -b4- Ayrıca erkeğin, sünnet yerinin bulunduğu uzvu; (T, S, Mgh, K;) ve dişinin de aynı şekilde; (T, Mgh, TA;) **فَرْج**’in, sünnet yerinin bulunduğu kısmı. (Msb.) Bundan dolayı, bir rivayette, **اـِذَا الْتَقَى الخِتَانَانِ** [İki sünnet yeri birbirine kavuştuğu zaman]: (S, * Msb, * TA:) **اِلْتِقَآءُ الخِتَانَيْنِ** bir kinayedir; mecaz yoluyla, sünnet yerinin üstünde yahut ötesinde bulunan penis kısmının (Mgh, * Msb, TA) kadının vulvası içinde kaybolmasını yahut kaybettirilmesini ifade eder. (Mgh, * TA.)

**خُتُونٌ**
**خُتُونٌ** ختون: **خُتُونَةٌ**’ye bak.

**خَتِينٌ**
**خَتِينٌ** ختين Sünnetli; bir oğlana uygulanır, (Msb, K, TA,) bunun gibi ↓ **مَخْتُونٌ** (JK, Msb, K) ve ↓ **مُخْتَتِنٌ** da; (TA;) ve bir kıza da aynı şekilde, (Msb, TA,) bunun gibi ↓ **مَخْتُونَةٌ** da. (Msb.)

**خِتَانَةٌ**
**خِتَانَةٌ** ختان ختانه ختانة: iki yerde **خِتَانٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca sünnet etme sanatı yahut işi. (JK, K, TA. [CK’de, **او الخِتانَةُ** yanlışlıkla **وَالختانة** yerine konmuştur.])

**خُتُونَةٌ**
**خُتُونَةٌ** ختونه ختونة Bir **خَتَن**’in (Az, Mgh,) yahut bir **صِهْر**’in hısımlığını elde ettiren ittifak; (K;) bunun gibi ↓ **خُتُونٌ** da. (Az, Mgh, K.) Ve bir adamın bir kadınla evlenmesi yahut onu eş edinmesi. (K.)

**خَاتِنٌ**
**خَاتِنٌ** خاتن Bir sünnetçi. (JK, * Msb, * TA.)

**خَاتُونٌ**
**خَاتُونٌ** خاتون Bir hanım yahut soylu kadın; yabancı bir kelimedir, (K, TA,) Farslar ve Türkler tarafından kullanılır: çoğulu **خَوَاتِينُ**. (TA.)

**مَخْتُونٌ**
**مَخْتُونٌ** مختون; ve onun dişisi, ة ile: **خَتِينٌ**’e bak. ― -b2- **عَامٌ مَخْتُونٌ** (mecaz:) Kuraklık yahut verimsizlik yahut kıtlık yılı. (A, TA.)

**مُخْتَتِنٌ**
**مُخْتَتِنٌ** مختتن: **خَتِينٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَتَنَ
خَتَنَ I ,  U ( n. ac. خَتْن 1 ),
a.  Circumcised.

b.  ( n. ac. خُتُوْن 27 ,  خُتُوْنَة 27t ),  see III .

خَاْتَنَ
خَاْتَنَ III ,
a.  Allied himself to by marriage.

اِخْتَتَنَ
اِخْتَتَنَ VIII ,
a.  Was circumcised.

خَتَن
خَتَن 4 , ( pl. أَخْتَاْن 38 ),
a.  Relation by marriage; wife's kinsman.

خِتَاْن
خِتَاْن 23 ,  خِتَاْنَة 23t ,
a.  Circumcision; circumcising.

خَتِيْن
خَتِيْن 25 ,
a.  Circumcised.

خُتُوْن
خُتُوْن 27 ,  خُتُوْنَة 27t ,
a.  Relationship on the wife's side.

خَاْتُوْن
خَاْتُوْن 40 ,  P. , ( pl. خَوَاْتِيْنُ 66 ),
a.  Lady of rank.

b.  Queen.

##### Türkçe

**خَتَنَ**
**خَتَنَ** I , U ( n. ac. **خَتْن** 1 ),
a. Sünnet etti.

b. ( n. ac. **خُتُوْن** 27 , **خُتُوْنَة** 27t ), III’e bak.

**خَاْتَنَ**
**خَاْتَنَ** III ,
a. Evlilik yoluyla akrabalık kurdu.

**اِخْتَتَنَ**
**اِخْتَتَنَ** VIII ,
a. Sünnet edildi.

**خَتَن**
**خَتَن** 4 , ( pl. **أَخْتَاْن** 38 ),
a. Evlilik yoluyla akraba; karının akrabası.

**خِتَاْن**
**خِتَاْن** 23 , **خِتَاْنَة** 23t ,
a. Sünnet; sünnet etme.

**خَتِيْن**
**خَتِيْن** 25 ,
a. Sünnet edilmiş.

**خُتُوْن**
**خُتُوْن** 27 , **خُتُوْنَة** 27t ,
a. Karı tarafındaki akrabalık.

**خَاْتُوْن**
**خَاْتُوْن** 40 , P. , ( pl. **خَوَاْتِيْنُ** 66 ),
a. Rütbe sahibi hanım.

b. Kraliçe.
