# خثر (خ-ث-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AB%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ث - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والثاء والراء معهما
خ ر ث، خ ث ر يستعملان فقط خرث: الخُرْثيُّ من المتاع والغنائم: أردؤها، وهو اسقاط البيت وشبهه، وجمعه خَراثّي.
والخِرْثاء،: النمل الذي فيه حمرة، والواحدة خِرْثاءةٌ.
خثر: خَثَرَ الشيء يَخْثُرُ خُثُورةً، وخُثارتُه: بقيته.
وأخْثَرْتُهُ وخَثَّرُتُه.
ويقال: خاثر النفس، وخَثُرَت نفسُه.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الثاء** و**الراء** معهما
خ ر ث، خ ث ر ikisi de yalnızca kullanılır: **خرث**: Eşya ve ganimetlerden **الخُرْثيُّ**: onların en kötüsü; ve o, evin ve benzerinin düşürülmesidir; çoğulu **خَراثّي**’dir.
Ve **الخِرْثاء**: içinde kızıllık bulunan karınca; teki **خِرْثاءةٌ**’dir.

**خثر**: **خَثَرَ** şey, **يَخْثُرُ** **خُثُورةً**; ve onun **خُثارتُه**: onun artığıdır.
Ve ben onu **أخْثَرْتُهُ** ve onu **خَثَّرُتُه**.
Ve denilir: **خاثر النفس**; ve onun nefsi **خَثُرَت**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خُثارَةُ الشيءِ: بقيَّته. والخُثارة: ما يبقى على المائدة. والخُثورَةُ: نقيض الرِقّة. يقال: خثَرَ اللبَنُ بالفتح يَخْثُرُ: قال الفرّاء: خَثُر بالضم لغةٌ فيه قليلة. قال: وسمع الكسائيّ خَثِرَ بالكسر. ويقال: خَثَرَتْ نفسُه بالفتح: اختلطت. وقومٌ خُثَراءُ الأنفس وخَثْرى الأنفس، أي مختلطون. وخَثِرَ فلانٌ، أي أقامَ في الحيِّ ولم يخرج مع القوم إلى المِيرة. الأصمعي: أَخْثَرتُ الزُبْد: تركتُه خاثِراً، وذلك إذا لم تذِبْه. وفي المثل: ما يَدري أَيُخْثَرُ أم يُذيب.

##### Türkçe

**خُثارَةُ الشيءِ**: onun artığıdır. Ve **الخُثارة**: sofrada kalan şeydir. Ve **الخُثورَةُ**: inceliğin zıddıdır. Denir: **خثَرَ** süt, fetha ile, **يَخْثُرُ**: el-Ferrâ dedi: damme ile **خَثُر** onda az bir dildir. Dedi: ve el-Kisâî kesra ile **خَثِرَ** işitti. Ve denir: **خَثَرَتْ نفسُه** fetha ile: karıştı. Ve bir kavim **خُثَراءُ الأنفس** ve **خَثْرى الأنفس**; yani karışık olanlardır. Ve **خَثِرَ** falan; yani mahallede ikamet etti ve kavimle birlikte azığa çıkmadı. el-Asmaî: **أَخْثَرتُ الزُبْد**: onu **خاثِراً** bıraktım; ve bu, onu eritmediğin zamandır. Ve meselde: “Bilmiyor; **أَيُخْثَرُ** mü yoksa **يُذيب** mi.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ث ر
خثر ، خرث
استعمل منه : خثر ، خرث .
خرث : قال الليث : الْخُرْثِيُّ _ من المتاع
والغنِيمة _ : أَرْدَؤُها .
وهي سَقَطُ البيت من المتاع .
قال : والْخِرْثَاءُ : النَّمْلُ الذي فيه حُمْرةٌ
والواحدة : خِرْثاءَةٌ .
عمروٌ _ عن أبيه _ : من أسماء النمل :
الخِرْثَاءُ والسَّمَاسِمُ والدَّيْلَمُ .
خثر : ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ خَثُرَتْ
نفْسُه _ إذا خَبُثَتْ .
وقال _ في موضع آخَرَ :
خَثَرَ الرجلُ _ إذا لَقِسَتْ نَفْسَه . وَخَثِرَ _ إذا
اسْتَحْيَا .
وقال الليث : الْخُثُورَةُ مَصْدَرُ الشيء
الخاثر ، وقد خَثُرَ يَخْثَرُ خُثُورَةً وخَثَارَةً وقد
أَخْثَرْتُهُ وخَثَّرْتُهُ .
ويقال : خَثَرَ اللَّبَنُ وخَثُرَ _ لُغتَانِ _ .

##### Türkçe

خ ث ر
**خثر** , **خرث**
Ondan kullanılan: **خثر** , **خرث** .

**خرث** : Leys dedi: **الْخُرْثِيُّ** — eşyadan
ve ganimetten —: onun en kötüsüdür.
Ve o, evin eşyadan döküntüsüdür.
Dedi: ve **الْخِرْثَاءُ**: içinde kızıllık bulunan karınca;
ve teki: **خِرْثاءَةٌ** .

Amr — babasından —: karıncanın adlarındandır:
**الخِرْثَاءُ** ve **السَّمَاسِمُ** ve **الدَّيْلَمُ** .

**خثر** : Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **خَثُرَتْ**
nefsi — kötüleştiği zaman.
Ve dedi — başka bir yerde —:
**خَثَرَ** adam — nefsi yapışkanlaştığı zaman. Ve **خَثِرَ** — ne zaman ki
utandı.

Leys dedi: **الْخُثُورَةُ** şeyin
**الخاثر** olanının mastarıdır; ve muhakkak **خَثُرَ** **يَخْثَرُ** **خُثُورَةً** ve **خَثَارَةً**; ve muhakkak
ben onu **أَخْثَرْتُهُ** ve **خَثَّرْتُهُ** .

Ve denilir: **خَثَرَ** süt ve **خَثُرَ** — iki lugat — .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والثاء وما يثلثهما)
(خثر) الخاء والثاء والراء أصلٌ يدلُّ على غِلَظٍ في الشّيءِ مع استِرخاء. يقال خَثُِر اللّبنُ، وهو خاثر. وحكى بعضهم: خَثِر فلانٌ في الحيِّ، إذا أَقام فلم يكَدْ يبرح. وليس هذا بشيء.‏
(خثل) الخاء والثاء واللام كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها. قال الكِسائيّ: خَثَلة البَطْن: ما بين السُّرّة والعانة؛ ويقال خَثْلَة، والتخفيف أكثر(1).‏
(خثم) الخاء والثاء والميم ليس أصلاً. وربَّما قالوا لِغلَظ الأنف الخَثَم، والرّجلُ أخثَم.‏
(خثا) الخاء والثاء والحرف المعتل ليس أصلاً. وربّما قالوا امرأةٌ خَثْوَاءُ: مستَرخِية البطن. وواحدُ الأخثاء خِثْيٌ. وليس بشيء. والله أعلم.‏
--------------------------------------------------------ـ
(1) في المجمل: "ويقال حثله بالتخفيف، وهو أكثر". يراد بالتخفيف سكون الثاء.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الثاء** وما يثلثهما)
(**خثر**) **الخاء** ve**الثاء** ve**الراء**; bir asıldır; şeyde gevşeklikle birlikte bir kalınlığa delâlet eder. Denir: **خَثُِر اللّبنُ**, ve o **خاثر**dir. Bazıları hikâye etti: **خَثِر فلانٌ في الحيِّ**; yani ikamet etti de neredeyse ayrılmadı. Ve bu bir şey değildir.‏
(**خثل**) **الخاء** ve**الثاء** ve**اللام**; üzerine kıyas yapılmayan tek bir kelimedir. **الكِسائيّ** dedi: **خَثَلة البَطْن**: göbek ile kasık arasıdır; ve **خَثْلَة** denir; ve hafifletme daha çoktur(1).‏
(**خثم**) **الخاء** ve**الثاء** ve**الميم** asıl değildir. Ve belki burnun kalınlığı için **الخَثَم** dediler; ve adam **أخثَم**dır.‏
(**خثا**) **الخاء** ve**الثاء** ve illetli harf asıl değildir. Ve belki **امرأةٌ خَثْوَاءُ** dediler: karnı gevşek. Ve **الأخثاء**ın teki **خِثْيٌ**dür. Ve bir şey değildir. Ve Allah daha iyi bilir.‏
--------------------------------------------------------ـ
(1) **المجمل**’de: "Ve **حثله** denir, hafifletme ile; ve o daha çoktur". Hafifletmeden murad **الثاء**’nın sükûnudur.‏
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ث ر
لبن وطلاء خاثر وفيه خثورة وقد خَثَرَ وخَثِرَ وخَثُرَ وأخثره وخثره وذهـب صفـوه وبقيـت خثارته أي عكارته ووسخه‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ خثـرت نفسـه‏:‏ غثـت وهـو خاثـر النفـس إذا لـم تكـن طيبـة‏.‏
وفـي الحديث‏.‏
‏"‏ فاستيقظ وهـو خاثـر وأخبـر صلـى اللـه عليـه وسلـم بمـوت الحسيـن ‏"‏ وأجدنـي خاثـراً‏:‏ متكسراً فاتراً وإنه لخاثر العظـام‏.‏
وخثـر فلـان فـي الحـيّ‏:‏ أقـام فلـم يبرح‏.‏
ورأيت خاثرة من الناس أي جماعة كثيفة‏.‏
وسأل معاوية يزيد من كان يؤنسك البارحة قال‏:‏ خاثر‏.‏
قال‏:‏ فأخثر له العطاء‏.‏

##### Türkçe

خ ث ر
**لبن** ve **طلاء** **خاثر**dır; onda **خثورة** vardır. Ve **خَثَرَ** ve **خَثِرَ** ve **خَثُرَ**; ve **أخثره** ve **خثره** (denir). Ve onun **صفوه**su gitti, **خثارته**si kaldı; yani onun bulanıklığı ve pisliği.

Mecazdan: **خثرت نفسه**: midesi bulandı; ve o, nefsi hoş olmadığında **خاثر النفس**tir.

Hadiste:
"Derken uyandı; o **خاثر** idi; ve (o), ona—Allah ona salât ve selâm etsin—**موت الحسين**i haber verdi." Ve "Beni **خاثراً** buluyorum": kırılmış, gevşek. Ve şüphesiz o, **خاثر العظام**dır.

**وخثر** falan kimse **في الحيّ**: ikamet etti de ayrılmadı.

İnsanlardan bir **خاثرة** gördüm; yani sık bir topluluk.

Muâviye, Yezîd’e sordu: "Dün gece sana kim ünsiyet etti?" Dedi ki: "**خاثر**." Dedi ki: "Öyleyse ona **العطاء**ı **فأخثر**."

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُثُورَةُ: نقيض الرِّقَّةِ. والخُثُورَةُ: مصدر الشيء الخاثر، خَثَرَ اللبن والعسل ونحوهما، بالفتح، يَخْثُر. وخَثِرَ وخَثُرَ، بالضم، خَثْراً وخُثُوراً وخَثارَةً وخُثُورَةً وخَثَراناً؛ قال الفراء: خَثُرَ بالضم لغة قليلة في كلامهم؛ قال: وسمع الكسائي خَثِرَ، بالكسر؛ وأَخْثَرَه هو وخَثَّرَهُ. الأَصمعي: أَخْثَرْتُ الزُّبْدَ تركته خاثراً وذلك إِذا لم تُذِبْهُ. وفي المثل: ما يَدْرِي
(* قوله: «وفي المثل ما يدري إلخ»
يضرب للمتحير المتردد في الأَمر، وأَصله أَن المرأَة تسلأ السمن أَي تذيبه فيختلط خاثره أَي غليظه برقيقه فلا يصفو فتبرم بأَمرها فلا تدري أَتوقد تحته حتى يصفو وتخشى أَن هي أوقدت أَن يحترق فتحار لذلك، كذا في القاموس وشرحه). أَيُخْثِرُ أَم يُذِيبُ. وخُثارَةُ الشيء: بقيته. والخُثارُ: ما يبقى على المائدة. وخَثَرَتْ نفسه، بالفتح: غَثَتْ وخَبُثَتْ وثَقُلَتْ واخْتَلَطَتْ. ابن الأَعرابي: خَثَرَ إِذا لَقِسَتْ نفسه، وخَثِرَ إِذا استحيا. وفي الحديث: أَصبح رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، وهو خاثر النفس؛ أَي ثقيلها غير طَيِّبٍ ولا نَشِيطٍ؛ ومنه قال: يا أُمَّ سُلَيْمٍ ما لي أَرى ابْنَكِ خاثِر النَّفْسِ؟ قالت: ماتَتْ صَعْوَتُهُ. وفي حديث علي، كرم الله وجهه. فذكرنا له الذي رأَينا من خُثُورِه. وقومٌ خُثَراءُ الأَنْفُسِ وخَثْرَى الأَنفس أَي مختلطون. والخَاثِرُ والمُخْثِرُ: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة. وخَثِرَ فلان أَي أَقام في الحَيِّ ولم يخرج مع القوم إِلى المِيرةِ.

##### Türkçe

**الخُثُورَةُ**: **الرِّقَّةِ**’nin zıddı. Ve **الخُثُورَةُ**: **الخاثر** olan şeyin masdarıdır; süt, bal ve benzerleri **خَثَرَ** oldu; fetha ile, **يَخْثُر**. Ve **خَثِرَ** ve **خَثُرَ**, damme ile; **خَثْراً** ve **خُثُوراً** ve **خَثارَةً** ve **خُثُورَةً** ve **خَثَراناً**; el-Ferrâ dedi ki: damme ile **خَثُرَ**, onların sözlerinde az bir dildir; dedi ki: el-Kisâî kesra ile **خَثِرَ** işitti; ve onu **أَخْثَرَه** ve onu **خَثَّرَهُ**. el-Asma‘î: **أَخْثَرْتُ الزُّبْدَ**: onu **خاثراً** bıraktım; bu, onu eritmediğin zamandır.

Ve meselde: “Bilmiyor
(* Sözü: «Ve meselde: bilmiyor …»; işte bu, işte kararsız, tereddütlü olana vurulur; ve aslı, kadının içyağını **تسلأ** etmesi, yani onu eritmesidir; böylece onun **خاثره**’i, yani kalını, onun incesiyle karışır da saflaşmaz; böylece işi ona ağır gelir de bilmez: altına ateş mi yakacak ki saflaşsın; ve korkar ki, eğer ateş yakarsa, yanar; bundan dolayı şaşırır; el-Kâmûs’ta ve şerhinde böyledir).”
**أَيُخْثِرُ أَم يُذِيبُ**.

Ve **خُثارَةُ**’t-şey’: onun artığı. Ve **الخُثارُ**: sofrada kalan şey. Ve nefsi **خَثَرَتْ**, fetha ile: **غَثَتْ** ve **خَبُثَتْ** ve **ثَقُلَتْ** ve **اخْتَلَطَتْ**. İbnü’l-A‘râbî: **خَثَرَ**; nefsi **لَقِسَتْ** olduğu zaman; ve **خَثِرَ**; utandığı zaman.

Ve hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, sabahladı; hâlbuki o **خاثر النفس** idi; yani onun nefsi ağırdı, hoş değil ve canlı değil; ve ondan dedi ki: “Ey Ümmü Süleym, bana ne oluyor da senin oğlunu **خاثِر النَّفْسِ** görüyorum?” Dedi: “Onun **صَعْوَتُهُ** öldü.”

Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Onun **خُثُورِه**’inden gördüğümüz şeyi ona zikrettik. Ve bir kavim **خُثَراءُ الأَنْفُسِ** ve **خَثْرَى الأَنفس**; yani karışık olanlar. Ve **الخَاثِرُ** ve **المُخْثِرُ**: az bir ağrı ve gevşeklikten şeyi bulan kimse. Ve falan **خَثِرَ**; yani mahallede kaldı ve kavimle birlikte **المِيرةِ**’ye çıkmadı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ث ر * * الخُثُورَةُ * ضد الرقة وقد * خَثَرَ * اللبن بالفتح يخثر بالضم * خُثُورَةً * وقال الفراء * خَثُر * بالضم لغة فيه قليلة قال وسمع الكسائي * خَثِر * بالكسر

##### Türkçe

* خ ث ر * * **الخُثُورَةُ** * inceliğin zıddıdır; ve süt, fetih ile **خَثَرَ** (diye) oldu; zamme ile (de) **يخثر**; **خُثُورَةً** (olarak). Ve el-Ferrâ dedi: zamme ile **خَثُر** onda az (kullanılan) bir dildir. Dedi: el-Kisâî’yi kesre ile **خَثِر** (dediğini) işittim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خثر اللبن والعسل ونحوهما ويثلث. قال الفراء: خثر بالضم لغة قليلة في كلامهم، قال: وسمع الكسائي خثر بالكسر، يخثر خثرا، بفتح فسكون، وخثورا بالضم، وهما مصدرا خثر بالفتح على القياس وخثارة، بالفتح، وخثورة، بالضم، مصدرا خثر، بالضم، وخثرانا، بالتحريك، مصدر خثر، بالفتح، وهو شاذ، لأنه ليس فيه معنى التقلب والحركة، وبقي عليه من مصادر خثر بالكسر الخثر، محركة، وهذا هو التحقيق الجاري على قواعد علم التصريف واللغة: غلظ، ضد رق. وأخثره هو وخثره تخثيرا. ويقال: ذهب صفوه وبققيت خثارته، بالضم، أي بقيته. من المجاز: خثرت نفسه، بالفتح، كما ضبطه الجوهري: غثت وخبثت وثقلت واختلطت، وعليه اقتصر الجوهري وقال ابن الأعرابي: خثر إذا لقست نفسه. وفي الحديث  أصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو خاثر النفس  ، أي ثقيلها غير طيب ولا نشيط. وأجدني خائرا: متكسرا فاترا. وإنه لخاثر العظام. وفي الحديث قال:  يا أم سليم، مالي أرى ابنك خاثر النفس? قالت: ماتت صعوته  . ومصدره الخثور. ومنه حديث علي:  فذكرنا له الذي رأينا من خثوره  . هذا هو القياس في مصدره بناء على أنه خثرت نفسه، بالفتح لا غير، على ضبط الجوهري وغيره من الأئمة، لا على إطلاق المصنف، كما هو ظاهر، فحينئذ ما وقع في عبارة الشفاء خثارة النفس وضبطه البرهان الحلبي وابن التلمساني وعلي القاري بالضم، وفسروه أخذا من النهاية وغيره بثقل النفس وعدم نشاطها. غير جيد، لأن إجماع اللغويين على أن الخثارة، بالضم هي البقية، والقياس دال على ذلك كالحثاله والصبابة، والحق أنه بالفتح كما ضبطه ابن رسلان، وصوبه الشهاب الخفاجي وجعله القياس، وكأنه أراد التعبير بها عن جمودها تشبيها لها باللبن أو نحوه مما يصح وصفه بالخثارة، كما حققه شيخنا، وهذا ملخصه، وهو بحث نفيس. خثر الرجل، كفرح: استحيا. من المجاز: خثر الرجل: أقام في الحي ولم يخرج مع القوم إلى الميرة، لحياء أو ثقل في النفس. من المجاز: الخاثرة: الفرقة من الناس. يقال: رأيت خاثرة من الناس، أي جماعة كثيفة، كما في الأساس. الخاثرة: المرأة التي تجد الشيء القليل من الوجع والفترة، كالمخثرة. وقوم خثراء الأنفس وخثرى الأنفس، أي مختلطون. قال الأصمعي: أخثر الزبد: تركه خاثرا، وذلك إذا لم يذبه. من أمثالهم لا يدري أيخثر أم يذيب، ذكره الميداني في مجمع الأمثال، وهو يضرب للمتحير المتردد في الأمر. وأصله أن المرأة تسلل السمن، أي تذيبه فيختلط خاثره، أي غليظه، برقيقه فلا يصفو فترم بأمرها فلا تدري أتوقد تحته حتى يصفو، وتخشى إن هي أوقدت أن يحترق، فتحار لذلك حيرة في أمرها.

##### Türkçe

**خثر** sütü, balı ve benzerlerini (koyulaştırdı); ve üç vecihledir. el-Ferrâ dedi: **خثر** (ötre ile) onların sözlerinde az bir dildir. Dedi: el-Kisâî **خثر**’ü (kesre ile) işitti: **يخثر** **خثرا** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **خثورا** (ötre ile); ve ikisi, kıyasa göre fetha ile olan **خثر**’ün iki mastarıdır; ve **خثارة** (fetha ile) ve **خثورة** (ötre ile), ötre ile olan **خثر**’ün iki mastarıdır; ve **خثرانا** (hareke ile), fetha ile olan **خثر**’ün mastarıdır; ve o şâzdır; çünkü onda dönüp-dolaşma ve hareket mânası yoktur. Kesre ile olan **خثر**’ün mastarlarından geriye **الخثر** (harekeli) kaldı. Ve bu, sarf ilmi ve lugat kaideleri üzere cereyan eden tahkiktir: kalınlaştı; incenin zıddı. Ve onu **أخثره** (koyulaştırdı); ve onu **خثره** (koyulaştırdı) **تخثيرا** (koyulaştırma olarak). Ve denilir: onun safı gitti ve **خثارته** (ötre ile) kaldı; yani bakiyesi kaldı.

Mecazdan: **خثرت نفسه** (fetha ile), el-Cevherî’nin ضبط ettiği üzere: bulandı, kötüleşti, ağırlaştı ve karıştı. Ve el-Cevherî bununla yetindi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **خثر**; nefsine **لقست** olunca. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم sabahladı ve o **خاثر النفس** idi”; yani nefsi ağır, hoş değil ve canlı değil. Ve ben kendimi **خائرا** buluyorum: kırılmış, gevşek. Ve o, elbette **خاثر العظام**dır. Hadiste dedi: “Ey Ümmü Süleym, niçin oğlunu **خاثر النفس** görüyorum?” Dedi: “Onun **صعوته** öldü.” Onun mastarı **الخثور**dur. Ondan, Ali hadisi: “Ona, bizim gördüğümüz **خثوره**’dan bahsettik.” Bu, onun mastarında kıyastır; **خثرت نفسه** (yalnız fetha ile) olduğuna binaen; el-Cevherî’nin ve diğer imamların ضبطına göre; musannifin mutlak bırakmasına göre değil, göründüğü üzere. O hâlde, eş-Şifâ ibaresinde vâki olan **خثارة النفس** ve el-Burhân el-Halebî ile İbnü’t-Tilimsânî ve Ali el-Kârî’nin onu (ötre ile) ضبط etmeleri ve en-Nihâye ve başkasından alarak onu nefesin ağırlığı ve onun canlı olmaması diye tefsir etmeleri iyi değildir; çünkü lugatçıların icmâı, **الخثارة**’nın (ötre ile) bakiye olduğunadır; ve kıyas da buna delâlet eder; **الحثاله** ve **الصبابة** gibi. Hak olan, İbn Rüslân’ın ضبط ettiği üzere fetha iledir; ve eş-Şihâb el-Hafâcî onu doğru saydı ve onu kıyas kıldı. Sanki o, onu donukluğunu ifade etmek için istedi; onu süt veya benzeri, **الخثارة** ile vasıflanması sahih olan şeye benzeterek; şeyhimizin tahkik ettiği üzere. Ve bu, onun hulâsasıdır; ve o, nefis bir bahistir.

**خثر الرجل** ( **فرح** gibi): utandı.

Mecazdan: **خثر الرجل**: mahallede ikamet etti ve kavimle birlikte azığa çıkmadı; hayâdan veya nefiste ağırlıktan dolayı.

Mecazdan: **الخاثرة**: insanlardan bir fırka. Denilir: insanlardan bir **خاثرة** gördüm; yani kalabalık bir cemaat; el-Esâs’ta olduğu gibi.

**الخاثرة**: az bir ağrı ve gevşeklikten az bir şey bulan kadın; **المخثرة** gibi.

Ve bir kavim: **خثراء الأنفس** ve **خثرى الأنفس**; yani karışıklar.

el-Asma‘î dedi: **أخثر الزبد**: onu **خاثرا** bıraktı; ve bu, onu eritmediği zamandır.

Onların darb-ı mesellerindendir: “Bilmiyor; **أيخثر** mi yoksa **يذيب** mi”; el-Meydânî onu Mecma‘u’l-Emsâl’de zikretti. Ve o, işte şaşırıp tereddüt eden için darb olunur. Onun aslı: kadının sade yağı süzmesi; yani onu eritmesi; sonra onun **خاثره**’i, yani kalını, incesiyle karışır; böylece saflaşmaz; sonra işi ona zor gelir; altını yakıp saflaştıracak mı bilmez; ve eğer yakarsa yanacağından korkar; bundan dolayı işinde bir hayrete düşer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَثَرَ
1 خَثَرَ خثر , (S, Msb, K,) aor. خَثُرَ ; (S, Msb;) and خَثُرَ, aor. خَثُرَ , (S, A, Msb, K,) a rare dial. var.; (Fr, S;) and خَثِرَ, (S, A, Msb, K,) aor. خَثَرَ , (Msb,) a form heard by Ks; (S;) inf. n. (of the first, TA) خَثْرٌ and خُثُورٌ and خَثَرَانٌ, (K, TA,) which last is irregular, because this word does not imply motion, (TA,) [but this assertion requires consideration,] and (of the second [accord. to rule], TA, or of the first, Msb, [or used as inf. n. of the first because it is the most common form,]) خُثُورَةٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and [of the second accord. to rule] خَثَارَةٌ (K) and of the third خَثَرٌ; (Msb, TA;) [and probably ↓ تخثّر, (mentioned by Freytag, though without any indication of his authority,) as quasi-pass. of خَثَّرَهُ; but I have more than once found it erroneously written for تختّر, which has a different signification;] it (milk, S, A, Mgh, Msb, K, and honey, and the like, TA, and a liniment or the like, A, or some other thing, Msb) was, or became, thick, (S, A, Mgh, Msb, K,) and strong. (Msb.) ― -b2- [Hence,] خَثَرَتْ نَفْسُهُ, (S, K,) or خَثِرَتْ, (A,) or خَثُرَتٌ, (Mgh,) inf. n. خُثُورٌ and خَثَارَةٌ, but not, as some write it, خُثَارَةٌ, (TA,) (tropical:) His soul [or stomach] heaved, became agitated by a tendency to vomit, or became heavy; (A, Mgh, K, TA;) as also خَثَرَ alone; (IAar, TA;) became disordered; syn. اِخْتَلَطَتْ. (S, K.) ― -b3- And خَثَرَ; (S;) or خَثِرَ, aor. خَثَرَ ; (K;) or خَثِرَ فِى الحَىِّ; (A;) (tropical:) He remained among the tribe, (S, A, K,) not going forth with people to procure wheat or corn or other provisions, (S, K,) by reason of shame, or of heaviness of the soul [or stomach]. (TA.) ― -b4- And خَثِرَ (assumed tropical:) He felt, or had a sense of, or he was, or became, moved or affected with, shame, shyness, bashfulness, or honest shame. (K.)

2 خَثَّرَ see 4.

اخثرهُ
4 اخثرهُ أخثر أخثره اخثره اخثرة خثر ; (Msb, K;) and ↓ خثّرهُ, (A, Msb, K,) inf. n. تَخْثِيرٌ; (TA;) He thickened it; made it thick, (Msb, A, K,) and strong; (Msb;) namely, milk, (A, Msb, K,) and honey, and the like, (TA,) and a liniment or the like, (A,) or some other thing. (Msb.) ― -b2- And the former signifies also He left it in a thick state; namely, fresh butter; (As, S, K;) not melting it. (As, S.) It is said in a prov., مَا يَدْرِى أَيُخْثِرُ أَمْ يُذِيبُ [He knows not whether to leave in a thick state or to melt]: (S K; in one copy of the former of which, the fem. forms of the verbs are used:) applied to him who is confounded, or perplexed, and unable to see his right course, and who wavers, or vacillates: its origin being this: a woman melts fresh butter, and what is thick thereof becomes mixed with what is thin, and she is vexed and wearied by her case, and knows not whether to raise the fire with fuel, in order that it may become clear; fearing that, if she do so, it will burn: thus she is perplexed. (K.)

5 تَخَثَّرَ see 1.

خَثْرَى الأَنْفُسِ
خَثْرَى الأَنْفُسِ ذ and خَثْرَآءُ الانفس: see خَاثِرٌ.

خُثَارٌ
خُثَارٌ خثار What remains upon a table of food. (S.)

خُثَارَةٌ
خُثَارَةٌ خثار خثاره خثارة What remains (S, K) of a thing, (S,) or of milk: (K:) the dregs; lees; or thick, or turbid, portion that sinks to the bottom of a thing, beneath the clear portion. (TA in art. ثفل.) You say, ذَهَبَ صَفْوُهُ وَ بَقِيَتْ خُثَارَتُهُ [The clear part of it went away, and the thick part of it remained]. (A.)

خَاثِرٌ
خَاثِرٌ خاثر , applied to milk, (Mgh, Msb,) and to a liniment or the like, (A,) &c., (Msb,) Thick, or thickening, (A, Mgh, Msb,) and strong. (Msb.) ― -b2- [Hence,] خَاثِرُ النَّفْسِ (tropical:) Having the soul [or stomach] in a heaving state, agitated by a tendency to vomit, or heavy: (TA:) or not in a good state: (A, Mgh:) and languid: (A:) and ↓ قَوْمٌ خَثْرَآءُ الأَنْفُسِ (S, K) and الأَنْفُسِ ↓ خَثْرَى (K) a party disordered [in souls or stomachs]. (S, K.) And خَاثِرَةٌ (assumed tropical:) A woman feeling a little pain (K) and languor; as also ↓ مُخْثِّرَةٌ [or, more probably مُخْثَّرَةٌ]. (TA.)

خَاثِرَةٌ
خَاثِرَةٌ خاثر خاثره خاثرة [fem. of خَاثِرٌ, q. v. -A2- And also, as a subst.,] (tropical:) A party of men: (K, TA:) or (tropical:) a dense body of men. (A, TA.)

مُخَثَّرَةٌ
مُخَثَّرَةٌ مخثر مخثره مخثرة : see خَاثِرٌ.

##### Türkçe

خَثَرَ
1 **خَثَرَ** خثر , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **خَثُرَ** ; (S, Msb;) ve **خَثُرَ**, muzâri‘ı **خَثُرَ** , (S, A, Msb, K,) nadir bir lehçe varyantı; (Fr, S;) ve **خَثِرَ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **خَثَرَ** , (Msb,) Ks tarafından işitilmiş bir şekil; (S;) mastarı (birincinin, TA) **خَثْرٌ** ve **خُثُورٌ** ve **خَثَرَانٌ**, (K, TA,) ki bunun sonuncusu düzensizdir; çünkü bu kelime hareketi gerektirmez, (TA,) [fakat bu iddia düşünmeyi gerektirir,] ve (ikincinin [kaideye göre], TA, yahut birincinin, Msb, [yahut birincinin mastarı olarak kullanılır; çünkü en yaygın şekildir,]) **خُثُورَةٌ** (S, A, Mgh, Msb, K) ve [ikincinin kaideye göre] **خَثَارَةٌ** (K) ve üçüncünün **خَثَرٌ**; (Msb, TA;) [ve muhtemelen ↓ **تخثّر**, (Freytag tarafından zikredilmiş, fakat otoritesine dair hiçbir işaret olmaksızın,) **خَثَّرَهُ**’nun sanki edilgeni olarak; fakat ben onu birden fazla kez, farklı bir anlamı olan **تختّر** yerine yanlış yazılmış olarak buldum;] o (süt, S, A, Mgh, Msb, K, ve bal ve benzeri, TA, ve bir merhem yahut benzeri, A, yahut başka bir şey, Msb) koyu oldu yahut koyulaştı, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve kuvvetli oldu. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خَثَرَتْ نَفْسُهُ**, (S, K,) yahut **خَثِرَتْ**, (A,) yahut **خَثُرَتٌ**, (Mgh,) mastarı **خُثُورٌ** ve **خَثَارَةٌ**; fakat bazılarınca yazıldığı gibi **خُثَارَةٌ** değil, (TA,) (mecaz:) onun nefsi [yahut midesi] kabardı; kusmaya meyil sebebiyle çalkalandı; yahut ağırlaştı; (A, Mgh, K, TA;) yalnız **خَثَرَ** da böyledir; (IAar, TA;) bozuldu; eş anlamlısı **اِخْتَلَطَتْ**. (S, K.) ― -b3- Ve **خَثَرَ**; (S;) yahut **خَثِرَ**, muzâri‘ı **خَثَرَ** ; (K;) yahut **خَثِرَ فِى الحَىِّ**; (A;) (mecaz:) kabile içinde kaldı, (S, A, K,) insanların buğday yahut tahıl yahut başka azık temin etmek için çıkmalarıyla birlikte çıkmayarak, (S, K,) utançtan yahut nefsin [yahut midenin] ağırlığından dolayı. (TA.) ― -b4- Ve **خَثِرَ** (mecaz olduğu varsayılan:) utanç, çekingenlik, mahcubiyet yahut namuslu utanç duydu; yahut onda bunun hissi oldu; yahut o, utançla hareketlendi yahut etkilendi. (K.)

2 **خَثَّرَ**: 4’e bak.

اخثرهُ
4 **اخثرهُ** أخثر أخثره اخثره اخثرة خثر ; (Msb, K;) ve ↓ **خثّرهُ**, (A, Msb, K,) mastarı **تَخْثِيرٌ**; (TA;) onu koyulaştırdı; onu koyu yaptı, (Msb, A, K,) ve kuvvetli; (Msb;) yani sütü, (A, Msb, K,) ve balı ve benzerini, (TA,) ve bir merhemi yahut benzerini, (A,) yahut başka bir şeyi. (Msb.) ― -b2- Ve birincisi ayrıca “onu koyu bir hâlde bıraktı” anlamına gelir; yani taze tereyağını; (As, S, K;) onu eritmeyerek. (As, S.) Bir darbımeselde şöyle denir: **مَا يَدْرِى أَيُخْثِرُ أَمْ يُذِيبُ** [koyu hâlde mi bırakacağını yoksa eriteceğini mi bilmez]: (S K; bunların bir nüshasında fiillerin müennes şekilleri kullanılmıştır:) şaşkın olan, yahut bocalayan ve doğru yolunu göremeyen ve tereddüt eden yahut gidip gelen kimse hakkında söylenir: bunun aslı şudur: bir kadın taze tereyağını eritir; onun koyu olanı ince olanıyla karışır; o da hâlinden bıkar ve yorulur; ve onu berraklaştırmak için ateşi yakacak odunla yükseltip yükseltmeyeceğini bilmez; çünkü bunu yaparsa yanacağından korkar: böylece o bocalar. (K.)

5 **تَخَثَّرَ**: 1’e bak.

خَثْرَى الأَنْفُسِ
**خَثْرَى الأَنْفُسِ** ذ ve **خَثْرَآءُ الانفس**: **خَاثِرٌ**’e bak.

خُثَارٌ
**خُثَارٌ** خثار: yemek sofrası üzerinde kalan şey. (S.)

خُثَارَةٌ
**خُثَارَةٌ** خثار خثاره خثارة: bir şeyden (S, K) kalan şey, (S,) yahut sütten: (K:) tortu; posa; yahut bir şeyin berrak kısmının altında, dibine çöken koyu yahut bulanık kısım. (TA, ثفل maddesinde.) Şöyle dersin: **ذَهَبَ صَفْوُهُ وَ بَقِيَتْ خُثَارَتُهُ** [onun berrak kısmı gitti ve onun koyu kısmı kaldı]. (A.)

خَاثِرٌ
**خَاثِرٌ** خاثر , süte (Mgh, Msb,) ve bir merheme yahut benzerine, (A,) vb., (Msb,) nispetle: koyu, yahut koyulaşan, (A, Mgh, Msb,) ve kuvvetli. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خَاثِرُ النَّفْسِ** (mecaz:) nefsi [yahut midesi] kabarma hâlinde olan; kusmaya meyil sebebiyle çalkalanan; yahut ağır olan: (TA:) yahut iyi bir hâlde olmayan: (A, Mgh:) ve bitkin: (A:) ve ↓ **قَوْمٌ خَثْرَآءُ الأَنْفُسِ** (S, K) ve **الأَنْفُسِ** ↓ **خَثْرَى** (K) nefisleri yahut mideleri bozulmuş bir topluluk. (S, K.) Ve **خَاثِرَةٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) biraz ağrı (K) ve bitkinlik hisseden bir kadın; ↓ **مُخْثِّرَةٌ** [yahut daha muhtemel olarak **مُخْثَّرَةٌ**] da böyledir. (TA.)

خَاثِرَةٌ
**خَاثِرَةٌ** خاثر خاثره خاثرة: [**خَاثِرٌ**’ün müennesi, ona bak. -A2- Ve ayrıca, isim olarak,] (mecaz:) bir erkekler topluluğu: (K, TA:) yahut (mecaz:) erkeklerden yoğun bir kitle. (A, TA.)

مُخَثَّرَةٌ
**مُخَثَّرَةٌ** مخثر مخثره مخثرة : **خَاثِرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَثَرَ
خَثَرَ U ( n. ac. خَثْر 1 ,  خُثُوْر 27 ,  خَثَرَاْن 36 ) خَثِرَ A ( n. ac. خَثَر 4 )
a.  Was, became thick, curdled ( milk ).

خَثَرَ
خَثَرَ I ( n. ac. خَثْر 1 ) خَثُرَ U ( n. ac. خَثَاْرَة 22t ,  خُثُوْر 27 )
a.  Was troubled, disturbed, disordered ( mind ).

خَثَّرَ
خَثَّرَ II ,
a.  Thickened, curdled.

أَخْثَرَ
أَخْثَرَ IV ,
a.  see II .

b.  Did not melt, clarify.

تَخَثَّرَ
تَخَثَّرَ V ,
a.  Was, became thick, turgid, curdled.

خَاْثِر
خَاْثِر 21 ,
a.  Thick, turgid; curdled, clotted.

خَاْثِرَة
خَاْثِرَة 21t ,
a.  Body of men.

خُثَاْر
خُثَاْر 24 ,
a.  Remains, leavings.

خُثَاْرَة
خُثَاْرَة 24t ,
a.  Sediment, dregs, lees.

خَثْل
خَثْل
a.  Pot-bellied.

##### Türkçe

خَثَرَ
**خَثَرَ** U ( n. ac. **خَثْر** 1 ,  **خُثُوْر** 27 ,  **خَثَرَاْن** 36 ) **خَثِرَ** A ( n. ac. **خَثَر** 4 )
a. Kalın oldu, kalınlaştı, pıhtılaştı (süt).

خَثَرَ
**خَثَرَ** I ( n. ac. **خَثْر** 1 ) **خَثُرَ** U ( n. ac. **خَثَاْرَة** 22t ,  **خُثُوْر** 27 )
a. Rahatsız oldu, bozuldu, düzensiz oldu (zihin).

خَثَّرَ
**خَثَّرَ** II ,
a. Kalınlaştırdı, pıhtılaştırdı.

أَخْثَرَ
**أَخْثَرَ** IV ,
a. II’ye bak.

b. Erimedi, durulmadı.

تَخَثَّرَ
**تَخَثَّرَ** V ,
a. Kalın oldu, kalınlaştı, şişkin oldu, pıhtılaştı.

خَاْثِر
**خَاْثِر** 21 ,
a. Kalın, şişkin; pıhtılaşmış, pıhtılanmış.

خَاْثِرَة
**خَاْثِرَة** 21t ,
a. Erkeklerin gövdesi.

خُثَاْر
**خُثَاْر** 24 ,
a. Artıklar, kalıntılar.

خُثَاْرَة
**خُثَاْرَة** 24t ,
a. Çökelti, tortu, posa.

خَثْل
**خَثْل**
a. Göbekli.
