# خثر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AB%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AB%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خثر

خثر اللبن والعسل ونحوهما ويثلث. قال الفراء: خثر بالضم لغة قليلة في كلامهم، قال: وسمع الكسائي خثر بالكسر، يخثر خثرا، بفتح فسكون، وخثورا بالضم، وهما مصدرا خثر بالفتح على القياس وخثارة، بالفتح، وخثورة، بالضم، مصدرا خثر، بالضم، وخثرانا، بالتحريك، مصدر خثر، بالفتح، وهو شاذ، لأنه ليس فيه معنى التقلب والحركة، وبقي عليه من مصادر خثر بالكسر الخثر، محركة، وهذا هو التحقيق الجاري على قواعد علم التصريف واللغة: غلظ، ضد رق. وأخثره هو وخثره تخثيرا. ويقال: ذهب صفوه وبققيت خثارته، بالضم، أي بقيته. من المجاز: خثرت نفسه، بالفتح، كما ضبطه الجوهري: غثت وخبثت وثقلت واختلطت، وعليه اقتصر الجوهري وقال ابن الأعرابي: خثر إذا لقست نفسه. وفي الحديث  أصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو خاثر النفس  ، أي ثقيلها غير طيب ولا نشيط. وأجدني خائرا: متكسرا فاترا. وإنه لخاثر العظام. وفي الحديث قال:  يا أم سليم، مالي أرى ابنك خاثر النفس? قالت: ماتت صعوته  . ومصدره الخثور. ومنه حديث علي:  فذكرنا له الذي رأينا من خثوره  . هذا هو القياس في مصدره بناء على أنه خثرت نفسه، بالفتح لا غير، على ضبط الجوهري وغيره من الأئمة، لا على إطلاق المصنف، كما هو ظاهر، فحينئذ ما وقع في عبارة الشفاء خثارة النفس وضبطه البرهان الحلبي وابن التلمساني وعلي القاري بالضم، وفسروه أخذا من النهاية وغيره بثقل النفس وعدم نشاطها. غير جيد، لأن إجماع اللغويين على أن الخثارة، بالضم هي البقية، والقياس دال على ذلك كالحثاله والصبابة، والحق أنه بالفتح كما ضبطه ابن رسلان، وصوبه الشهاب الخفاجي وجعله القياس، وكأنه أراد التعبير بها عن جمودها تشبيها لها باللبن أو نحوه مما يصح وصفه بالخثارة، كما حققه شيخنا، وهذا ملخصه، وهو بحث نفيس. خثر الرجل، كفرح: استحيا. من المجاز: خثر الرجل: أقام في الحي ولم يخرج مع القوم إلى الميرة، لحياء أو ثقل في النفس. من المجاز: الخاثرة: الفرقة من الناس. يقال: رأيت خاثرة من الناس، أي جماعة كثيفة، كما في الأساس. الخاثرة: المرأة التي تجد الشيء القليل من الوجع والفترة، كالمخثرة. وقوم خثراء الأنفس وخثرى الأنفس، أي مختلطون. قال الأصمعي: أخثر الزبد: تركه خاثرا، وذلك إذا لم يذبه. من أمثالهم لا يدري أيخثر أم يذيب، ذكره الميداني في مجمع الأمثال، وهو يضرب للمتحير المتردد في الأمر. وأصله أن المرأة تسلل السمن، أي تذيبه فيختلط خاثره، أي غليظه، برقيقه فلا يصفو فترم بأمرها فلا تدري أتوقد تحته حتى يصفو، وتخشى إن هي أوقدت أن يحترق، فتحار لذلك حيرة في أمرها.

### Türkçe

**خثر** sütü, balı ve benzerlerini (koyulaştırdı); ve üç vecihledir. el-Ferrâ dedi: **خثر** (ötre ile) onların sözlerinde az bir dildir. Dedi: el-Kisâî **خثر**’ü (kesre ile) işitti: **يخثر** **خثرا** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **خثورا** (ötre ile); ve ikisi, kıyasa göre fetha ile olan **خثر**’ün iki mastarıdır; ve **خثارة** (fetha ile) ve **خثورة** (ötre ile), ötre ile olan **خثر**’ün iki mastarıdır; ve **خثرانا** (hareke ile), fetha ile olan **خثر**’ün mastarıdır; ve o şâzdır; çünkü onda dönüp-dolaşma ve hareket mânası yoktur. Kesre ile olan **خثر**’ün mastarlarından geriye **الخثر** (harekeli) kaldı. Ve bu, sarf ilmi ve lugat kaideleri üzere cereyan eden tahkiktir: kalınlaştı; incenin zıddı. Ve onu **أخثره** (koyulaştırdı); ve onu **خثره** (koyulaştırdı) **تخثيرا** (koyulaştırma olarak). Ve denilir: onun safı gitti ve **خثارته** (ötre ile) kaldı; yani bakiyesi kaldı.

Mecazdan: **خثرت نفسه** (fetha ile), el-Cevherî’nin ضبط ettiği üzere: bulandı, kötüleşti, ağırlaştı ve karıştı. Ve el-Cevherî bununla yetindi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **خثر**; nefsine **لقست** olunca. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم sabahladı ve o **خاثر النفس** idi”; yani nefsi ağır, hoş değil ve canlı değil. Ve ben kendimi **خائرا** buluyorum: kırılmış, gevşek. Ve o, elbette **خاثر العظام**dır. Hadiste dedi: “Ey Ümmü Süleym, niçin oğlunu **خاثر النفس** görüyorum?” Dedi: “Onun **صعوته** öldü.” Onun mastarı **الخثور**dur. Ondan, Ali hadisi: “Ona, bizim gördüğümüz **خثوره**’dan bahsettik.” Bu, onun mastarında kıyastır; **خثرت نفسه** (yalnız fetha ile) olduğuna binaen; el-Cevherî’nin ve diğer imamların ضبطına göre; musannifin mutlak bırakmasına göre değil, göründüğü üzere. O hâlde, eş-Şifâ ibaresinde vâki olan **خثارة النفس** ve el-Burhân el-Halebî ile İbnü’t-Tilimsânî ve Ali el-Kârî’nin onu (ötre ile) ضبط etmeleri ve en-Nihâye ve başkasından alarak onu nefesin ağırlığı ve onun canlı olmaması diye tefsir etmeleri iyi değildir; çünkü lugatçıların icmâı, **الخثارة**’nın (ötre ile) bakiye olduğunadır; ve kıyas da buna delâlet eder; **الحثاله** ve **الصبابة** gibi. Hak olan, İbn Rüslân’ın ضبط ettiği üzere fetha iledir; ve eş-Şihâb el-Hafâcî onu doğru saydı ve onu kıyas kıldı. Sanki o, onu donukluğunu ifade etmek için istedi; onu süt veya benzeri, **الخثارة** ile vasıflanması sahih olan şeye benzeterek; şeyhimizin tahkik ettiği üzere. Ve bu, onun hulâsasıdır; ve o, nefis bir bahistir.

**خثر الرجل** ( **فرح** gibi): utandı.

Mecazdan: **خثر الرجل**: mahallede ikamet etti ve kavimle birlikte azığa çıkmadı; hayâdan veya nefiste ağırlıktan dolayı.

Mecazdan: **الخاثرة**: insanlardan bir fırka. Denilir: insanlardan bir **خاثرة** gördüm; yani kalabalık bir cemaat; el-Esâs’ta olduğu gibi.

**الخاثرة**: az bir ağrı ve gevşeklikten az bir şey bulan kadın; **المخثرة** gibi.

Ve bir kavim: **خثراء الأنفس** ve **خثرى الأنفس**; yani karışıklar.

el-Asma‘î dedi: **أخثر الزبد**: onu **خاثرا** bıraktı; ve bu, onu eritmediği zamandır.

Onların darb-ı mesellerindendir: “Bilmiyor; **أيخثر** mi yoksa **يذيب** mi”; el-Meydânî onu Mecma‘u’l-Emsâl’de zikretti. Ve o, işte şaşırıp tereddüt eden için darb olunur. Onun aslı: kadının sade yağı süzmesi; yani onu eritmesi; sonra onun **خاثره**’i, yani kalını, incesiyle karışır; böylece saflaşmaz; sonra işi ona zor gelir; altını yakıp saflaştıracak mı bilmez; ve eğer yakarsa yanacağından korkar; bundan dolayı işinde bir hayrete düşer.
