# خجج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خجج

خَجَّت الريح في هبوبها تَخُجُّ خُجُوجاً: الْتَوَتْ.
وريح خُجُوج: تَخُجُّ في هبوبها أَي تلتوي. قال: ولو ضوعف وقيل: خَجْخَجَتِ الريح، كان صواباً. والخَجُوج من الرياح: الشديدة المَرِّ، وقد خَجْخَجَتْ؛ قال ابن سيده: وقيل هي الشديدة من كل ريح ما لم تُثِرْ عَجاجاً. وخَجِيج الريح: صوتها. شمر: ريح خجُوح وخجَوْجَاةٌ: تَخُجُّ في كل شَقٍّ أَي تشقُّ. قال وقال ابن الأَعرابي: ريح خَجَوْجاةٌ طويلة دائمة الهبوب. وقال أَبو نصر: هي البعيدة المَسْلَك الدائمة الهُبوب. وقال ابن أَحمر يصف الريح:
هَوْجاءُ رَعْبَلَةُ الرَّواح، خَجَوْ
جاةُ الغُدُوِّ، رَواحُها شَهْرُ
قال: والأَصل خَجُوج. وقد خَجَّتْ تَخُجُّ؛ وأَنشد أَبو عمرو: وخَجَّتِ النَّيْرَجَ مِنْ خَرِيقِها
وروى الأَزهري بإِسناده عن خالد بن عروة قال: سمعت عليّاً، عليه السلام، وذكر بناء الكعبة فقال: إِن إِبراهيم حين أَمر ببناء البت ضاق به ذرعاً، قال: فبعث الله إِليه السكينة وهي ريح خجوج لها رأْس فتطوَّقت بالبيت كطوق الحَجَفَةِ، ثم استقرَّت، قال: فبنى إِبراهيم حين استقرّت، فجعل إِسمعيل يناوله الحجارة، فلما انتهى إِلى موضع الحِجْر أَعيا إِسمعيل فأَتى إِبراهيم بالحِجْرِ. وقال الأَصمعي: الخَجُوجُ الريح الشديدةُ المرِّ؛ وقال ابن شميل: هي الشديدة الهبوب الخَوَّارَةُ لا تكون إِلا في الصيف، وليست بشديدة الحر. وفي كتاب القتيبي: فتطوَّت موضعَ البيت كالحَجَفَة. وقيل: ريح خَجُوج أَي شديدة المرور في غير استواءٍ. قال: وأَصل الخَجِّ الشقّ. قال ابن الأَثير: وحاءَ في كتاب المعجم الأَوسط للطبراني عن علي، رضي الله عنه، أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: السكينة ريح خَجُوجٌ. وفي الحديث الآخر: إِذا حَمَل، فهو خَجُوج.
وفي حديث الذي بنى الكعبة لقريش: كان روميّاً في سفينة أَصابتها ريح فخَجَّتْها أَي صرفتها عن جهتها ومقصدها بشدة عصفها. والخَجُّ: الدَّفْعُ. وفي النوادر: الناس يَهُجُّونَ هذا الواديَ هَجّاً ويَخُجُّونه خَجّاً أَي ينحدرون فيه ويَطَؤُونه كثيراً. وخَجَّ بها: ضَرَطَ. وخَجَّ برجله: نَسَفَ بها التراب في مشيه.
وخَجْخَجَ الرجلُ: لم يُبْد ما في نفسه.
والخَجْخَجَةُ: سُرْعَةُ الإِناخَةِ والحُلُولِ. والخَجْخَجَةُ: الانقباض والاستخفاءُ في موضع خَفِيٍّ، وفي التهذيب: في موضع يخفى فيه، قال: ويقال أَيضاً بالحاءِ.
ورجل خَجَّاجَةٌ: أَحمق لا يعقل. ابن سيده: والخَجْخاجَةُ والخَجَّاجَةُ الأَحمق. والخَجْخاج من الرجال: الذي يَهْمِزُ الكلامَ، ليست لكلامه جِهَةٌ، قال أَبو منصور: لم أَسمع خَجَّاجَةً في نعت الأَحمق إِلا ما قرأْته في كتاب الليث قال: والمسموع من العرب خَجَّاية؛ قاله ابن الأَعرابي وغيره. النضر: الخَجْخاجُ من الرجال الذي يُري أَنه جادٌّ في أَمره وليس كما يُري. الفراءُ: خَجْخَجَ الرجل وجَخْجَخَ إِذا لم يُبْدِ ما في نفسه؛ قال أَبو منصور: وهذا يقرب من قول النضر وهو أَصح مما قاله الليث في الخَجْخاجِ.
والخَجُّ: الجِماعُ. وخَجَّ جاريته: مسحها. والخَجْخَجَةُ: كناية عن النكاح.
واخْتَجَّ الجملُ والناشطُ في سيره وعدوه إِذا لم يستقم، وذلك سُرْعَةٌ مع التواءِ. الليث: الخَجْخَجَة تُوصَفُ في سرْعَةِ الإِناخة وحلول القوم.والخَجَوْجى من الرجال: الطويل الرجلين.

### Türkçe

**خَجَّت** rüzgâr esişinde **تَخُجُّ** **خُجُوجاً**: kıvrıldı.

**خُجُوج** bir rüzgâr: esişinde **تَخُجُّ**, yani kıvrılır. Dedi ki: Eğer iki kat yapılır ve “**خَجْخَجَتِ** rüzgâr” denilirse, doğru olur. Rüzgârlardan **الخَجُوج**: şiddetli geçişlidir; ve **خَجْخَجَتْ** olmuştur; İbn Sîde dedi ki: “Ve denildi ki: o, her rüzgârdan şiddetli olandır; **عَجاجاً** kaldırmadıkça.” Rüzgârın **خَجِيج**’i: onun sesidir. Şemmer: **خجُوح** ve **خجَوْجَاةٌ** bir rüzgâr: her yarıkta **تَخُجُّ**, yani yarar. Dedi; ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَجَوْجاةٌ** bir rüzgâr, uzun, esişi sürekli olandır. Ebû Nasr dedi: o, yolu uzak, esişi sürekli olandır. İbn Ahmer rüzgârı vasfederek dedi:

هَوْجاءُ رَعْبَلَةُ الرَّواح، خَجَوْ
جاةُ الغُدُوِّ، رَواحُها شَهْرُ

Dedi ki: asıl **خَجُوج**’dur. Ve **خَجَّتْ** **تَخُجُّ** olmuştur; Ebû Amr şu beyti okudu:

وخَجَّتِ النَّيْرَجَ مِنْ خَرِيقِها

Ezherî, isnadıyla Hâlid b. Urve’den rivayet etti; dedi ki: Ali’yi, عليه السلام, işittim; ve Kâbe’nin inşasını zikretti; dedi ki: “İbrahim, evi inşa etmekle emrolunduğu vakit, ona gücü yetmez oldu; dedi ki: Allah ona **السكينة**’yi gönderdi; o, başı olan **ريح خجوج**’dur; evin etrafını **كطوق الحَجَفَةِ** gibi kuşattı; sonra yerleşti; dedi ki: İbrahim, yerleştiği vakit inşa etti; İsmail ona taşları uzatıyordu; **الحِجْر** mevkiine varınca İsmail yoruldu; İbrahim’e **بالحِجْرِ** geldi.” Asma‘î dedi: **الخَجُوجُ** şiddetli geçişli rüzgârdır; İbn Şümeyl dedi: o, şiddetli esişli, **الخَوَّارَةُ**’dır; ancak yazın olur; ve şiddetli sıcak değildir. Kuteybî’nin kitabında: “Evin yerini **كالحَجَفَة** gibi kuşattı.” Ve denildi ki: **ريح خَجُوج** yani, düzgünlük olmaksızın şiddetli geçişlidir. Dedi ki: **الخَجِّ**’in aslı yarma/çatlatmadır. İbnü’l-Esîr dedi: Ve Taberânî’nin **المعجم الأَوسط** kitabında Ali’den, رضي الله عنه, geldi ki Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi: “**السكينة** **ريح خَجُوجٌ**’dur.” Diğer hadiste: “Eğer **حَمَل** ederse, o **خَجُوج**’dur.”

Kureyş için Kâbe’yi inşa edenin hadîsinde: o, bir gemide Rûmî idi; ona bir rüzgâr isabet etti de onu **فخَجَّتْها**; yani şiddetli esişinin sertliğiyle onu yönünden ve maksadından çevirdi. **الخَجُّ**: itmedir. **النوادر**’de: insanlar bu vadiyi **يَهُجُّونَ** **هَجّاً** ve onu **يَخُجُّونه** **خَجّاً**, yani onda aşağı inerler ve onu çokça çiğnerler. **خَجَّ** onunla: yellenmiştir. **خَجَّ** ayağıyla: yürüyüşünde onunla toprağı savurmuştur.

Adam **خَجْخَجَ** etti: içindekini açığa vurmadı.

**الخَجْخَجَةُ**: çöktürmenin ve konaklamanın süratidir. **الخَجْخَجَةُ**: gizli bir yerde büzülme ve gizlenmedir; **التهذيب**’de: içinde gizlenilen bir yerde; dedi ki: ve ayrıca **بالحاءِ** ile de denilir.

**خَجَّاجَةٌ** bir adam: akletmeyen ahmaktır. İbn Sîde: **الخَجْخاجَةُ** ve **الخَجَّاجَةُ** ahmaktır. Erkeklerden **الخَجْخاج**: sözü dürten/kemiren kimsedir; sözüne bir yön yoktur. Ebû Mansûr dedi: Ahmağın sıfatında **خَجَّاجَةً**’yi, Lays’in kitabında okuduğumdan başka işitmedim; dedi ki: Araplardan işitilen **خَجَّاية**’dir; bunu İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söylemiştir. Nadr: erkeklerden **الخَجْخاجُ**, işinde ciddi olduğunu gösteren, fakat gösterdiği gibi olmayan kimsedir. Ferrâ: adam **خَجْخَجَ** ve **جَخْجَخَ** eder; içindekini açığa vurmadığı zaman. Ebû Mansûr dedi: bu, Nadr’ın sözüne yakındır ve Lays’in **الخَجْخاجِ** hakkında söylediğinden daha sahihdir.

**الخَجُّ**: cinsel birleşmedir. **خَجَّ** cariyesini: onu meshetti. **الخَجْخَجَةُ**: nikâh hakkında kinayedir.

Deve ve yürüyüşünde ve koşusunda çevik olan **واخْتَجَّ** eder; doğrulmadığı zaman; bu, kıvrılma ile beraber bir sürattir. Lays: **الخَجْخَجَة** çöktürmenin süratinde ve kavmin konaklamasında vasfedilir. Erkeklerden **الخَجَوْجى**: bacakları uzun olan adamdır.
