# خجج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خجج

الخجوج  ، كصبور  : الريح الشديدة المر  ، قاله الأصمعي، وقال ابن شميل: هي الشديدة الهبوب الخوارة، لا تكون إلا في الصيف، وليست بشديدة الحر، وقيل: ريح خجوج: شديدة المرور في غير استواء، هي  الملتوية في هبوبها  خجت الريح في هبوبها تخج خجوجا: التوت. ريح خجوج: تخج في هبوبها، أي تلتوى، قال: ولو ضوعف وقيل: خجخجت الريح كان صوابا، قال ابن سيده، وقيل: هي الشديدة من كل ريح ما لم تثر عجاجا، وخجيج الريح: صوتها،  كالخجوجاة  ، أهمله الجوهرى. قال شمر: ريح خجوج وخجوجاة: تخج في كل شق، وقال ابن الأعرابي: ريح خجوجاة: طويلة دائمة الهبوب وقال أبو نصر: هي البعيدة المسلك الدائمة الهبوب، وقال ابن أحمر يصف الريح:
  هوجاء رعبلة الرواح خجو                      جاة الغدو رواحها شهـر قال والأصل خجوج، وقد خجت تخج، وأنشد أبو عمرو.

  وخجت النيرج من خريقها

  وروى الأزهري بإسناده عن خالد ابن عرعرة قال: سمعت عليا، رضى الله عنه، وذكر بناء الكعبة فقال  إن إبراهيم عليه السلام حين أمر ببناء البيت ضاق به ذرعا، قال فبعث الله عليه السكينة، وهي ريح خجوج لها رأس فتطوقت بالكعبة كطوق الحجفة ثم استقرت  قال ابن الأثير: وجاء في كتاب المعجم الأوسط للطبراني، عن علي رضى الله عنه  أن النبي، صلى الله عليه وسلم قال: السكينة ريح خجوج  . وفي الحديث الآخر  إذا حمل فهو خجوج  .  والخج: الدفع  ، وفي النوادر: الناس يهجون هذا الوادى هجا، ويخجونه خجا. أي ينحدون فيه ويطؤونه كثيرا. أصل الخج  : الشق  ، وبه سميت الريح الهبوب خجوجا، لأنها تخج، أي تشق. الخج  : الالتواء  ، وقد خجت الريح إذا التوت في هبوبها. الخج  : الجماع، وخج جاريته: مسحها. والخجخحة، كناية عن النكاح. الخج  : الرمى بالسلح  ، وخج بها ضرط. الخج  : النسف في التراب  ، وخج برجله: نسف بها التراب في مشيته.  والخجخجة: الانقباض والاستخفاء  في موضع خفى، وفي التهذيب: في موضع يخفى فيه، قال: ويقال أيضا بالحاء. الخجخجة  : هبوب الخجوج  يقال خجت وخجخجت، وقد تقدم. الخجخجة  : سرعة الإناخة  والحلول، وقال الليث: الخجخجة توصف في سرعة الإناخة وحلول القوم. الخجخجة:  إخفاء ما في النفس  يقال خجخج الرجل، إذا لم يبد ما في نفسه، مثل جخجخ، قاله الفراء. الخجخجة  : الجماع  ، وفي اللسان: هو كناية عن الجماع، كما تقدم.  ورجل خجاجة  ، هكذا بالتشديد في النسخة، وفي بعض بالتخفيف  وخجخاجة: أحمق لا يعقل  ، قاله ابن سيده، وقال أبو منصور: لم أسمع خجاجة في نعت الأحمق إلا ما قرأته في كتاب الليث قال: والمسموع من العرب جخابة، قاله ابن الأعرابي وغيره.  والخجوجى  من الرجال  : الطويل الرجلين  ، قاله الليث.
 ومما يستدرك عليه: ما ورد في الحديث  الذي بنى الكعبة لقريش كان روميا في سفينة أصابتها ريح فخجتها  أي صرفتها عن جهتها ومقصدها بشدة عصفها. والخجخاج من الرجال: الذي يهمر الكلام، ليست لكلامه جهة. وعن النضر: الخجخاج من الرجال: الذي يرى أنه جاد في أمره وليس كما يرى. واختج الجمل والناشط في سيره وعدوه، إذا لم يستقم، وذلك سرعة مع التواء.

### Türkçe

**الخجوج** , **كصبور**: acı şiddetli rüzgâr; bunu الأصمعي söyledi. İbn Şümeyl dedi ki: o, şiddetli esişi olan, uğultulu olandır; ancak yazın olur; şiddetli sıcak değildir. Ve denildi ki: **ريح خجوج**: düzgünlük olmaksızın geçişi şiddetli; o, esişinde kıvrımlı olandır. **خجت الريح في هبوبها تخج خجوجا**: kıvrıldı. **ريح خجوج**: esişinde **تخج** eder; yani kıvrılır. Dedi ki: eğer iki kat yapılırsa ve denilse: **خجخجت الريح** doğru olurdu. İbn Sîde dedi. Ve denildi ki: o, her rüzgârdan şiddetli olandır; toz bulutu kaldırmadıkça. **وخجيج الريح**: onun sesi; **كالخجوجاة**; Cevherî onu ihmal etti. Şemmer dedi: **ريح خجوج وخجوجاة**: her yarıkta **تخج** eder. İbnü’l-A‘râbî dedi: **ريح خجوجاة**: uzun, sürekli esişlidir. Ebû Nasr dedi: o, yolu uzak olan, sürekli esişlidir. İbn Ahmer rüzgârı vasfederek dedi:

  Hojâ’, rab‘ale er-ravâh, **خجو**
                      **جاة** el-ğuduvv, ravâhuhâ şehr

Dedi ki: asıl **خجوج**’dur; ve **خجت تخج**. Ebû Amr inşâd etti:

  **وخجت النيرج من خريقها**

Ezherî isnadıyla Hâlid b. ‘Ar‘ara’dan rivayet etti; dedi ki: Ali’yi, Allah ondan razı olsun, işittim; Kâbe’nin inşasını andı da dedi ki: İbrâhim aleyhisselâm, evin inşasıyla emrolunduğu vakit buna gücü yetmez oldu. Dedi ki: bunun üzerine Allah ona **السكينة**’yi gönderdi; o, başı olan bir **ريح خجوج** idi; derken Kâbe’ye, **الحجفة**’nin halkası gibi halka oldu; sonra yerleşti. İbnü’l-Esîr dedi: ve Taberânî’nin **المعجم الأوسط** kitabında, Ali’den, Allah ondan razı olsun, (şu vardır ki) Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: **السكينة ريح خجوج**. Ve diğer hadiste: **إذا حمل فهو خجوج**. **والخج**: itme. Ve **النوادر**’de: insanlar bu vadiyi **هجا** ile aşarlar, onu **خجا** ile de aşarlar; yani onda aşağı inerler ve onu çokça çiğnerler. **أصل الخج**: yarık; ve bununla esen rüzgâr **خجوجا** diye adlandırıldı; çünkü o **تخج** eder; yani yarar. **الخج**: kıvrılma; rüzgâr esişinde kıvrıldığında **خجت الريح** olmuştur. **الخج**: cinsel birleşme; ve **خج جاريته**: onu meshetti. **والخجخحة**: nikâh hakkında kinaye. **الخج**: dışkı ile atma; ve **خج بها**: osurdu. **الخج**: toprakta savurma; ve **خج برجله**: yürüyüşünde onunla toprağı savurdu. **والخجخجة**: gizli bir yerde büzülme ve saklanma; ve **التهذيب**’de: içinde gizlenilen bir yerde; dedi ki: ayrıca **بالحاء** ile de söylenir. **الخجخجة**: **هبوب الخجوج**; **خجت وخجخجت** denir; ve geçti. **الخجخجة**: çöktürmenin ve konaklamanın sürati. Leys dedi: **الخجخجة**, çöktürmenin süratinde ve kavmin konaklamasında vasfedilir. **الخجخجة**: içte olanı gizleme; **خجخج الرجل** denir, içindekini açığa vurmadığında; **مثل جخجخ**; bunu Ferrâ söyledi. **الخجخجة**: cinsel birleşme; ve **اللسان**’da: o, cinsel birleşme hakkında kinayedir; geçtiği gibi. **ورجل خجاجة**: nüshada böyle, şeddeli; bazısında hafifletmeyle. **وخجخاجة**: akletmeyen ahmak; bunu İbn Sîde söyledi. Ebû Mansûr dedi: ahmağın niteliğinde **خجاجة**’yi, Leys’in kitabında okuduğumdan başka işitmedim; dedi ki: Araplardan işitilen **جخابة**’dir; bunu İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söyledi. **والخجوجى** erkeklerden: bacakları uzun olan; bunu Leys söyledi.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: hadiste gelen (şudur ki) Kureyş’e Kâbe’yi inşa eden, bir gemide Rûmî idi; ona bir rüzgâr isabet etti de onu **فخجتها**; yani şiddetli esişinin zorlamasıyla onu yönünden ve maksadından çevirdi. **والخجخاج** erkeklerden: sözü bolca döken; sözünün bir yönü yoktur. Nadr’dan: **الخجخاج** erkeklerden: işinde ciddi olduğunu görür; hâlbuki gördüğü gibi değildir. Ve deve ve yürüyüşünde canlı olan kimse **واختج** eder; yürüyüşünde ve koşusunda, doğrulmadığında; bu, kıvrılma ile beraber bir sürattir.
