# خجر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خجر

خ ج ر
خرج ، خجر ، جخر ، رخج : مستعملة .
جخر : أبو عبيد : جَخَّرْنَا البِئْرَ : وسَّعناها ،
وجَخَر جَوْفُ البِئْرِ : اتّسع .
ثعلبٌ عن ابنِ الأعرابيِّ : أَجْخَرَ فلانٌ إذا
وسِّعَ رَأْسَ بئره ، وأَجْخَر : إذا أَنْبَعَ ماءً
كثيراً من غير مَوْضِعِ بِئْرٍ ، وأَجْخَرَ إذا
تَزَوَّجَ جَخْرَاء ، وهي الواسعة ، وأَجْخَرَ :
إذا غَسَلَ دُبْرَهُ وَلَمْ يُنَقِّهَا فبقي نَتْنُهُ .
عمروٌ عن أبيه : الْجَاخِرُ : الوادي الواسع .
شَمِرٌ : تَجَخَّرَ الْحَوْضُ إذا تلقَّفَ طِينُهُ
وانفجر ماؤُه ، وامرأَةٌ جَخْرَاءُ : واسعة
البطن .
وقال الليث : الْجخْرَاء المُنْتِنَةُ الرِّيح .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : الْجَخْراء من النساء :
المنتنةُ التَّفِلَةُ .
وقال ابنُ شُمَيْل : الُجَخَرُ في الغنم : أن
تَشْرَبَ الماء وليس في بطنها شيء
فَيَتخَضْخَضَ الماءُ في بُطُونها فَتَرَاها جَخِرَةً
خَاسِفِةً .
وقال الأصمعيُّ في قوله :
بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكرْ
قال : الذَّكَرُ من الخيل لا يَعْدُو إلاَّ إذا كان
بين الممتلىء والطّاوِي ، فهو أَقلُّ احتمالاً
لِلْجَخَر من الأنثى ، وَالجَخَرُ : الْخَلاءُ
والذَّكَرُ إذا خلا بَطْنُه انكسر ، وذهب
نَشَاطُه .
خجر : الليث : رجلٌ خِجِرٌ والجميع
الْخِجِرُّونَ ، وهو الشَّديدُ الأكْلِ الْجبانُ
الصَّدَّادُ عن الحَرْبِ .
عمرو عن أبيه قال : الْخَاجِرُ صوت الماء
على سَفْحِ الْجَبَلِ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ قال : الْجُخَيْرَةُ
تصغير الْخَجْرَةِ وهي الواسعة من الإمَاءِ .
قال : والْخَجْرَةُ أيضاً سَعَة رَأْسِ الْحُبِّ .
قال : والحُخيْرَةُ تصغير الْجَخْرَةِ وهي نَفْحَةٌ
تَبْقَى من القُنْدُورَةِ إذا لم تُنَقَّ .
رخج : قال الليث : رُخَجُ : إعراب ) ( رُخُذْ ) ( ،
وهو اسمُ كُورَةٍ معروفة .
خرج : قال الله جلّ وعزّ : ( أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً
فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ ( [ المؤمنون : 72 ] ، وقرىء
( أم تسألهم خراجاً ) .
قال الفَرَّاء : معناه : أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْراً عَلَى
مَا جِئْتَ به ؟ فأَجْرُ ربِّك وثوابُه خيرٌ .
ونَحْوه قالَ الزّجّاجُ .
وقال الأخْفَشُ : يقال للماء الذي يخرج
من السحاب : خَرْجٌ ، وخُرُوجٌ ، وأنشد :
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ لَهُ الصَّبَا
فَأَعْقَبَ غَيْمٌ بَعْدَهُ وخُرُوجُ
قال : والْخَرْجُ : أن يُؤدِّي إليك الْعَبْدُ
خَرَاجَهُ أي : غَلَّتَهُ ، والرَّعِيَّةُ تؤدِّي الْخَرْجَ
إلى الْوُلاَةِ .
وقال الليثُ : الْخَرْجُ والْخَرَاجُ واحِدٌ وهو
شيء يُخْرِجُه القومُ في السَّنَة من مالهم
بِقَدْرٍ معلوم .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّهُ قال : ) ( الْخَرَاجُ
بِالضَّمَانِ ) ( .
وقال أبو عُبِيْد وغيرُه من أهل العلم : معنى
الْخَراج ، في هَذا الحديث غَلَّةُ العَبْدِ
يَشْتريه الرَّجل فيستغِلُّه زماناً ، ثم يَعْثر منه
عَلَى عَيْب دلَّسَه البائع ولم يُطْلِعْه عليه ،
فله ردُّ العبد على البائع ، والرُّجُوعُ عليه
بجميع الثمن والْغَلّة التي استغلها المشتري
من العبد طَيِّبَةٌ له ، لأنَّه كان في ضَمَانِه ،
ولو هَلَكَ هَلَكَ من ماله .
وهذا مَعْنَى قول شُرَيح لرجُلين احتكما إليه
في مثل هذا فقال للمشتري : ) ( رُدَّ ذَا الدَّاءِ
بِدَائِهِ ، ولك الْغَلّة بالضمان ) ( ، معناه : رُدّ ذَا
الْعَيْبِ بعيبه ، وما حصل في يدك من غَلَّته
فهو لك .
وأما الْخَراجُ الذي وظَّفَهُ عمرُ بنُ الخطّاب
على السَّواد وأرض الفَيْء فإن معناه الغَلَّةُ
أيضاً ، لأنهُ أَمَرَ بمساحةِ السَّوادِ ودَفْعها
إلى الفَلاَّحين الذين كانوا فيه على غَلَّة
يؤدُّونها كلَّ سنةٍ ، ولذلك سميّ خَرَاجاً ،
ثم قيل بعد ذلك للبلاد التي فُتحتْ صلحاً
ووُظِّفَ ما صولِحوا عليه على أرضهم :
خَرَاجِيَّةٌ ، لأن تلك الوظيفة أشبهتِ الخَرَاجَ
الذي أُلْزِمَ الفَلاَّحون وهو الغَلَّةُ . لأن
جملة معنى الخَرَاجِ : الغَلَّة .
ويقال : خَارَجَ فلانٌ غلامَه إذا اتفقا على
ضريبة يرُدُّها العبد على سيِّدهِ كلَّ شهر
ويكون مُخَلَّى بينه وبين عَملهِ ، فيقال : عبدٌ
مُخَارَجٌ ، وقيل للجزيةِ التي ضُربتْ على
رقاب أهل الذِّمة : خَرَاجٌ لأنه كالغلَّةِ
الواجبة عليهم .
وقال أبو عبيدةَ في قول الله جلّ وعزّ :
) ذلك يوم الخروج ( [ ق : 42 ] .
قال : الخُرُوجُ : اسمٌ من أسماء يومِ
القِيَامةِ .
وقال العجاجُ :
أَلَيْسَ يومٌ سُمِّيَ الخُرُوجَا
أَعْظَمَ يومٍ رَجَّةً رَجُوجاً
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ :
) ذلك يوم الخروج ( أي : يَوْم يُبْعَثُونَ
فَيْخْرُجُون من الأرض .
ومثلُهُ قوله تعالى : ( خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث ( [ القمر : 7 ] .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : يقال : أَوَّلُ
ما يَنشأ السحابُ فهو نَشْءٌ .
ويقال : قد خَرَجَ له خُروجٌ حسنٌ .
وقال غيرُه : خرجَتِ السماءُ خُروجاً : إذا
أَصْحَت بعد إغامتها .
وقال هِمْيانُ يصفُ الإبِلَ وورُودَها :
فَصَبَّحَتْ جَابِيَةً صُهارِجاَ
تَحْسَبُها لَوْنَ السَّماءِ خَارِجا
يريد : مُصْحِياً ، والخُروجُ نقيض الدخول .
وقال الليث : الخُرُوجُ : خروحُ الأديب
والسابق ونحو ذلك ، يُخَرَّجُ فَيَخْرُجُ ،
وخرَجَتْ خوارِجُ فلان إذا ظهرت نجابتُه
وتوجَّه لإبرام الأمور وإحكامها ، وعَقَلَ
عَقْلَ مِثلِهِ بعد صِباه .
أبو عُبيدٍ : الخَارِجِيُّ : الذي يَخْرُجُ ويَشْرُف
بنفسه ، من غير أن يكون له قديمٌ وأنشد :
أَبَا مَرْوَانَ لَسْتَ بِخَارِجِيِّ
وَلَيس قَدِيمُ مَجْدِكَ بانْتِحالِ
والخَوارجُ : قَوْمٌ من أهلِ الأهواء ، لهم
مَقالةٌ على حِدَةٍ .
وقال الليثُ : الخارِجيَّة من الخَيلِ : التي
ليس لها عِرْق في الجَودة ، فَتَخْرُجَ سَوابقَ .
أبو عبيد : قال الخليلُ بن أحمدَ :
الخُرُوجُ : الأَلِفُ التي بعد الصِّلة في
القافية كقول لَبيدٍ :
عَفتِ الدِّيَارُ مَحَلُّها فمقامُها
فالقافية هي الميم ، والهاء بعد الميم هي
الصِّلَة لأنها اتصَلتْ بالقافية ، والألفُ التي
بعدَها هي الْخُرُوجُ .
وقال أبو عبَيدةَ : منْ صفاتِ الخيْل :
الخَرُوجُ بفتح الخاء وكذلك الأنثى بغير
هاءٍ ، والجميعُ : الخُرُجُ ، وهو الذي يطول
عُنُقه فيغتالُ بطولها كلَّ عِنَانٍ جُعِلَ في
لِجَامه ، وأنشد :
كلُّ قَباءَ كالْهِرَاوَةِ عَجْلَى
وخَرُوجٍ تَغتالُ كُلّ عِنانِ
والخُرْجُ : هذا الوِعاء ثلاثةُ خِرَجَة وهو
جُوالِقٌ ذو أَوْنينِ .
وفي حديث قصة ثمود : أنّ الناقةَ التي
أرسلها الله جلّ وعزّ : آيةً لقَومِ صالحٍ وهم
ثمودُ كانت مُخْتَرَجَةً .
قال : وَمعْنى المخترجَةِ أنها جُبلتْ على
خِلقةِ الجملِ ، وهي أكبرُ منه وأَعظمُ .
والسحابةُ تُخَرِّجُ السحابةَ كما يُخَرَّج الليل
الظُّلَم .
وقال شمرٌ : يقال : مررْتُ على أرض
مُخَرَّجةٍ ، وفيها على ذلك أَرْتَاعٌ ،
والأرتاعُ : أماكنُ أصابها مطر فأنبتت
البَقْل ، وأماكن لم يصبها مَطرٌ ، فتلك
المخرَّجةُ .
وقال بعضهُم : تخريجُ الأرضِ : أن يكونَ
نَبتُها في مكانٍ دونَ مكان ، فترى بياضَ
الأرضِ في خُضرة النَّباتِ .
وشاةٌ خرجاءُ : بيضاءُ المؤخرِ ، نصفها
أبيضُ والنصفُ الآخرُ لا يَضرُّكَ عَلَى
ما كان لونُه .
ويقال : الأخرَجُ : أسوَدُ في بَياض
والسَّوادُ : الغالبُ .
ابن هانىءٍ عن زيد بن كَثْوَة : يقال : فُلاَنٌ
خَرَّاجٌ وَلاَّجٌ ، يقال ذلك عند تأكيد الظَّرْفِ
والاحتيال .
أبو عبيد عن أبي عمرو الأخرَجُ : مِنْ نَعْتِ
الظَّلِيم في لَوْنه .
وقال الليث : هو الَّذي لَوْنُ سَوَاده أكثَرُ من
لَوْنِ بَيَاضِه كلَوْنِ الرَّمادِ .
والأَخْرَجُ : المَكَّاءُ ، والأَخْرَجُ من
المِعْزَى : الذي نِصْفُه أَسوَد ونِصْفُه أبْيضُ ،
وقَارَةٌ خرْجَاءُ إذا كانت ذاتَ لَوْنَيْن .
ولِلْعرب بئرٌ احْتُفِرت في أصل جَبَلٍ
أخْرَج ، يسمُّونها أَخْرَجَةَ ، وبئرٌ أُخْرَى
احْتُفِرَتْ في أصل جبل أسوَدَ ، يُسَمُّونها
أسْوَدَةَ اشتقُّوا لهما اسْمَيْنِ مِن نعْتِ
الجَبلَيْن .
ويقال : اخترَجوهُ بِمعنى استخرَجوهُ ،
وَالخُرَاجُ : ورمٌ وقَرْح يخْرُجُ بدابَّة أو
غيرها من الحيوان .
قال : والخَرَاجُ والخَرِيجُ : مُخارَجةُ لُعبةٍ
لفتيانِ الأعراب .
وقال الفَرَّاءُ : خرَاجِ : اسمُ لُعبةٍ لهم
معروفةٍ وهو أن يُمسكَ أحدُهم شيئاً بيدِه ،
ويقولَ لسائِرهم : أَخْرِجُوا مَا في يَدِي .
وقال ابن السكِّيت : يقال : لِعِبَ الصبيانِ
خَرَاجِ بكسر الجيم بمنزلة دَرَاكِ وقَطَامِ .
وقولُ أَبي ذؤَيبِ :
أَرِقْتُ له ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنَّهُ
مَخَارِيقُ يُدْعَى تَحْتَهُنَّ خُرُوجُ
قيل : ) ( خُرُوجُ ) ( : لُعْبةٌ لِصْبيَانِ الأعراب ،
يُمْسِك أحدُهم الشيءَ بيَدِهِ ويقولُ
لسائرهم : أخْرِجُوا ما في يَدِي .
قال الأزهري : والعربُ عَرَفته في هذه
اللغة خَرَاجٌ هكذا .
وقال الفرّاء وغيرُه : أَخرجَةُ : اسمُ ماءَةٍ ،
وكذلك أسْوَدةُ سُمِّيتا بجَبلَين يُقالُ
لأحدهما : أَسودُ ، وللآخَرِ : أَخرَجُ .
وقال الليثُ : يُقال : خرَّجَ الغلامُ لَوْحهُ
تخريجاً إذا كتبه فتركَ فيه مواضعَ لم
يكتبها ، والكتاب إذا كُتِبَ فتُرِكَ منه
مَواضعُ لم تُكْتبْ فهو مُخَرَّجٌ ، وخرَّجَ فلانٌ
عملهَ إذا جعله ضُرُوباً يخالفُ بعضُه
بعضاً ، وعَامٌ فيه تَخرِيجٌ : إذا أنبتَ بعضُ
المواضع ، ولم يُنبت بعضٌ .
وأمَّا قولُ زُهير يصف خيلاً :
وَخَرَّجَها صَوَارِخَ كلَّ يَوْم
فَقَدْ جَعَلتْ عَرَائكُهَا تَلِينُ
فمعناه : أَنَّ منها ما به طِرْقٌ ، ومنها مالاَ
طِرْقَ به .
وقال ابن الأعرابي : معنى خَرَّجها أي :
أدَّبها ، كما يُخَرَّجُ المعلِّمُ تلميذَه .
ورجلٌ خَرَّاجٌ ولاّجٌ : إذا لم يَشْرَعْ في أمرٍ
لا يسْهلُ له الخرُوجُ منه إذا أراد ذلك .
وفي حديث ابن عبَّاس أَنَّه قال : ) ( يَتَخارجُ
الشَّرِيكانِ وأهلُ الميراثِ ) ( .
قال أبو عُبيدٍ : يقولُ : إذا كان المتاع بين
وَرَثةٍ لم يقتسموه ، أو بين شُركاءَ ، وهو في
يدِ بعضِهم دونَ بعضٍ ، فلا بأسَ أنْ
يتبايعوه ، وإن لم يَعرِفْ كلُّ واحدٍ منهم
نصيبَه بعينه ، ولم يقبضْه .
قال : ولو أراد رجلٌ أجنبيٌّ أن يشتريَ
نصيبَ بعضهم لم يُجزْ حتى يقبِضَه البائعُ
قبلَ ذلك .
قلتُ : وقد جاء هذا عن ابن عبَّاسٍ مُفسَّراً
على غير ما ذكره أبو عُبيدٍ ، حدَّثنَاه
محمدُ بن إسحاق عن أبي زُرْعَة عن
إبراهيمَ بن موسى عن الوَليدِ عن ابن
جُرَيجٍ عن عَطاءٍ عن ابن عباس : قال :
) ( لا بأسَ أن يَتَخَارجَ القومُ في الشركة
تكونُ بينهم ، فيأخذَ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ نقْداً ،
ويأخذُ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ ديْناً ) ( .
ورواه الثَّوْرِيُّ عن ابن الزُّبَير عن ابن
عبَّاسٍ في الشريكين : لا بأسَ أنْ
يَتَخارَجَا .
قال : يَعْنِي العَيْنَ والدَّيْنَ .
وفرَسٌ أَخْرَجُ : وهو الأبيض البَطْنِ
والجنبَيْن إلى منتَهى الظهر ، ولم يَصْعَدْ إليه
ولونُ سائره : ما كان .
وخرْجَاءُ : اسمُ رَكِيَّةٍ بِعَينها .
وخرْجٌ : اسمُ موضع بعينه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : الْخرْجُ على
الرُّؤوسِ . والْخَرَاجُ على الأرَضِينَ .
قال : وأخرَجَ الرجلُ إذا تزوَّجَ بخِلاَسِيَّةٍ ،
وَأَخْرَجَ إذا اصطاد الخُرْجَ وهي النَّعامُ
الذكَرُ أَخرَجُ ، والأنثى خرْجَاء ، وأَخرَجَ :
مَرَّ به عامٌ نصفُه خصْبٌ ونصفه جَدْبٌ .

### Türkçe

خ ج ر
**خرج** , **خجر** , **جخر** , **رخج** : kullanımdadır.

**جخر** : Ebû Ubeyd: **جَخَّرْنَا البِئْرَ**: onu genişlettik,
ve **جَخَر جَوْفُ البِئْرِ**: genişledi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَجْخَرَ** falan kimse,
kuyusunun başını genişlettiği zaman; ve **أَجْخَر**:
bir kuyu yeri olmaksızın çok su fışkırttığı zaman; ve **أَجْخَرَ**:
**جَخْرَاء** ile evlendiği zaman; o da geniş olandır; ve **أَجْخَرَ**:
makadını yıkayıp onu temizlemediği zaman; böylece onun kokusu kaldı.

Amr, babasından: **الْجَاخِرُ**: geniş vadi.

Şemir: **تَجَخَّرَ الْحَوْضُ**; onun çamuru (suyu) yuttuğu
ve suyu fışkırdığı zaman; ve **امرأَةٌ جَخْرَاءُ**: geniş
karınlı.

Leys dedi: **الْجخْرَاء**: kötü kokulu olan.

Lihyânî dedi: kadınlardan **الْجَخْراء**:
kötü kokulu, ağız kokulu olan.

İbn Şümeyl dedi: koyunlarda **الُجَخَرُ**:
karnında hiçbir şey yokken su içmesi,
sonra suyun karınlarında çalkalanması; böylece onları **جَخِرَةً**
çökmüş görürsün.

Asma‘î, şu sözü hakkında dedi:
بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكرْ
dedi ki: atlardan **الذَّكَرُ** ancak,
dolu ile aç arasında olduğu zaman koşar; o,
**الْجَخَر**’e dişiden daha az dayanır; ve **وَالجَخَرُ**: boşluk (açlık),
ve **الذَّكَرُ** karnı boşaldığı zaman kırılır,
ve onun canlılığı gider.

**خجر** : Leys: **رجلٌ خِجِرٌ** ve çoğulu
**الْخِجِرُّونَ**; o, çok yiyen, korkak,
savaştan yüz çeviren (kaçınan)dır.

Amr, babasından dedi: **الْخَاجِرُ**: suyun sesi,
dağın yamacı üzerinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الْجُخَيْرَةُ**
**الْخَجْرَةِ**’nin küçültmesidir; o da cariyelerden geniş olanıdır.

Dedi: ve **الْخَجْرَةُ** ayrıca, küpün ağzının genişliğidir.

Dedi: ve **الحُخيْرَةُ** **الْجَخْرَةِ**’nin küçültmesidir; o, bir esintidir,
**القُنْدُورَةِ**’den temizlenmediği zaman kalan.

**رخج** : Leys dedi: **رُخَجُ**: **رُخُذْ**’ün i‘râbıdır,
ve o, bilinen bir **كُورَةٍ**’nin adıdır.

**خرج** : Allah, azîz ve celîl, dedi: **( أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ (**) [المؤمنون: 72], ve şöyle okunmuştur:
**( أم تسألهم خراجاً )**.

Ferrâ dedi: manası: onlardan,
getirdiğin şey üzerine bir ücret mi istiyorsun? O hâlde Rabbinin ücreti ve sevabı daha hayırlıdır.

Zeccâc da bunun benzerini söyledi.

Ahfeş dedi: buluttan çıkan suya denir: **خَرْجٌ** ve **خُرُوجٌ**; ve şu beyti okudu:
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ لَهُ الصَّبَا
فَأَعْقَبَ غَيْمٌ بَعْدَهُ وخُرُوجُ

Dedi: ve **الْخَرْجُ**: kölenin sana, **خَرَاجَهُ**’nu yani: gelirini ödemesidir; ve raiyye, **الْخَرْجَ**’i valilere öder.

Leys dedi: **الْخَرْجُ** ile **الْخَرَاجُ** birdir; o, kavmin yılda mallarından, bilinen bir miktar üzere çıkardığı şeydir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edilmiştir ki o dedi: **( الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ )**.

Ebû Ubeyd ve ilim ehlinden başkası dedi: bu hadiste **الْخَراج**’ın manası,
adamın satın aldığı kölenin geliridir; onu bir zaman işletir, sonra ondan, satıcının gizlediği ve ona bildirmediği bir ayıp üzerine rastlar; o hâlde köleyi satıcıya geri vermek ve bütün bedel ile satıcıya dönmek hakkı vardır; ve müşterinin köleden elde ettiği gelir ona helâldir; çünkü o, onun garantisi altındaydı; eğer helâk olsaydı, kendi malından helâk olurdu.

Ve bu, Şüreyh’in, bunun benzerinde kendisine başvuran iki adama söylediği sözün manasıdır; müşteriye dedi ki: **( رُدَّ ذَا الدَّاءِ بِدَائِهِ ، ولك الْغَلّة بالضمان )**; manası: bu ayıplıyı ayıbıyla geri ver; ve elinde onun gelirinden elde edilen şey, o senindir.

Ama Ömer b. el-Hattâb’ın **السَّواد** ve **أرض الفَيْء** üzerine vaz‘ ettiği **الْخَراج** ise, onun manası da gelirdir; çünkü o, **السَّواد**’ın ölçülmesini emretti ve onu, içinde bulunan çiftçilere, her yıl ödedikleri bir gelir üzere verdi; bu yüzden **خَرَاجاً** diye adlandırıldı. Sonra bundan sonra, sulh ile fethedilen beldelere ve toprakları üzerine sulh olunan şeyin vaz‘ edildiğine: **خَرَاجِيَّةٌ** denildi; çünkü o vazife, çiftçilere ilzam edilen ve gelir olan **الخَرَاج**’a benzedi. Çünkü **الخَرَاج**’ın manasının toplamı: gelirdir.

Ve denir: **خَارَجَ** falan kimse, oğlanını; ikisi, kölenin her ay efendisine döndüreceği bir vergi üzerine anlaştıkları zaman; ve onunla işi arasına engel konulmaz; böylece denir: **عبدٌ مُخَارَجٌ**. Ve zimmîlerin boyunlarına konulan cizyeye **خَرَاجٌ** denildi; çünkü o, üzerlerine vacip olan gelir gibidir.

Ebû Ubeyde, Allah azîz ve celîl’in sözü hakkında: **( ذلك يوم الخروج )** [ق: 42].
Dedi: **الخُرُوجُ**: kıyamet gününün adlarından bir addır.

A‘câc dedi:
أَلَيْسَ يومٌ سُمِّيَ الخُرُوجَا
أَعْظَمَ يومٍ رَجَّةً رَجُوجاً

Ebû İshâk, Allah azîz ve celîl’in sözü hakkında dedi: **( ذلك يوم الخروج )** yani: diriltilecekleri gün; böylece yerden çıkarlar.

Ve bunun benzeri, Yüce Allah’ın sözü: **( خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث (**) [القمر: 7].

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: denir: bulutun ilk oluştuğu şey **نَشْءٌ**’dür.

Ve denir: ona güzel bir **خُروجٌ** çıktı.

Başkası dedi: **خرجَتِ السماءُ خُروجاً**: bulutluluğundan sonra açtığı zaman.

Himyân, develeri ve onların suya gelişini vasfederek dedi:
فَصَبَّحَتْ جَابِيَةً صُهارِجاَ
تَحْسَبُها لَوْنَ السَّماءِ خَارِجا

İster: açılmış (bulutsuz); ve **الخُروجُ** girişin zıddıdır.

Leys dedi: **الخُرُوجُ**: edip ve yarışçı ve bunun benzerinin çıkışı; **يُخَرَّجُ فَيَخْرُجُ**; ve falanın **خوارِجُ**’i çıktı: onun soyluluğu ortaya çıktığı zaman, işleri sonuçlandırmaya ve sağlamlaştırmaya yöneldiği zaman, ve çocukluğundan sonra onun gibisinin aklıyla aklettiği zaman.

Ebû Ubeyd: **الخَارِجِيُّ**: çıkan ve kendisiyle yükselen kimsedir; kendisinin eski bir (şan)ı olmaksızın; ve şu beyti okudu:
أَبَا مَرْوَانَ لَسْتَ بِخَارِجِيِّ
وَلَيس قَدِيمُ مَجْدِكَ بانْتِحالِ

Ve **الخَوارجُ**: heva ehli bir kavimdir; onların, sertlik üzere bir görüşleri vardır.

Leys dedi: atlardan **الخارِجيَّة**: iyilikte bir soyu olmayan, böylece önde gidenler olarak çıkan.

Ebû Ubeyd: Halîl b. Ahmed dedi:
**الخُرُوجُ**: kafiyede **الصِّلة**’den sonra gelen **الأَلِفُ**’tir; Lebîd’in sözü gibi:
عَفتِ الدِّيَارُ مَحَلُّها فمقامُها

Böylece kafiye **الميم**’dir; **الميم**’den sonra gelen **الهاء** **الصِّلَة**’dir; çünkü kafiyeye bağlandı; ondan sonra gelen **الألفُ** ise **الْخُرُوجُ**’dur.

Ebû Ubeyde dedi: atın sıfatlarındandır: **الخَرُوجُ** (خ’nin fethiyle); dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; ve çoğulu: **الخُرُجُ**; o, boynu uzayan, böylece uzunluğuyla, gemine konulan her dizgini aşındırandır; ve şu beyti okudu:
كلُّ قَباءَ كالْهِرَاوَةِ عَجْلَى
وخَرُوجٍ تَغتالُ كُلّ عِنانِ

Ve **الخُرْجُ**: bu kaptır; üç **خِرَجَة**’dir; o, iki gözlü bir çuvaldır.

Semûd kıssası hadîsinde: Allah azîz ve celîl’in, Sâlih kavmine—onlar Semûd’dur—ayet olarak gönderdiği deve, **مُخْتَرَجَةً** idi.

Dedi: **المخترجَةِ**’nin manası: devenin yaratılışı üzere yoğrulmuş olmasıdır; o, ondan daha büyük ve daha azametlidir.

Ve bulut, bulutu **تُخَرِّجُ**; karanlık gecenin **يُخَرَّجُ** edilmesi gibi.

Şemir dedi: denir: **مررْتُ على أرض مُخَرَّجةٍ**; ve onda, bununla beraber **أَرْتَاعٌ** vardır; ve **الأرتاعُ**: yağmurun isabet edip ot bitirdiği yerler, ve yağmurun isabet etmediği yerlerdir; işte o **المخرَّجةُ**’dir.

Bazıları dedi: yerin **تخريجُ**’i: bitkisinin bir yerde olup bir yerde olmamasıdır; böylece bitkinin yeşilliği içinde yerin beyazlığını görürsün.

**وشاةٌ خرجاءُ**: arka tarafı beyaz olan; yarısı beyazdır ve diğer yarısı, rengi ne olursa olsun sana zarar vermez.

Ve denir: **الأخرَجُ**: beyazlık içinde siyah; ve siyahlık galip olandır.

İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den: denir: falan kimse **خَرَّاجٌ وَلاَّجٌ**; bu, zarfı (kurnazlığı) ve hileyi pekiştirme sırasında söylenir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الأخرَجُ**: devekuşunun renginde bir niteleme.

Leys dedi: o, siyahlığının rengi, beyazlığının renginden daha çok olandır; kül rengi gibi.

Ve **الأَخْرَجُ**: ıslıkçı kuş; ve keçiden **الأَخْرَجُ**: yarısı siyah yarısı beyaz olan; ve iki renkli olduğu zaman **قَارَةٌ خرْجَاءُ**.

Arapların, **أخْرَج** bir dağın dibinde kazılmış bir kuyusu vardır; ona **أَخْرَجَةَ** derler; ve başka bir kuyu, siyah bir dağın dibinde kazılmıştır; ona **أسْوَدَةَ** derler; iki dağın niteliğinden iki isim türettiler.

Ve denir: **اخترَجوهُ**; **استخرَجوهُ** manasında; ve **وَالخُرَاجُ**: bir hayvanda veya başka bir hayvanda çıkan şişlik ve yaradır.

Dedi: ve **الخَرَاجُ** ile **الخَرِيجُ**: bedevî gençlerinin bir oyununun **مُخارَجةُ**’sıdır.

Ferrâ dedi: **خرَاجِ**: onlara ait bilinen bir oyunun adıdır; o, birinin elinde bir şey tutması ve diğerlerine: **أَخْرِجُوا مَا في يَدِي** demesidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: çocukların oyunu için denir: **خَرَاجِ** (ج’nin kesriyle); **دَرَاكِ** ve **قَطَامِ** menzilesinde.

Ebû Züeyb’in sözü:
أَرِقْتُ له ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنَّهُ
مَخَارِيقُ يُدْعَى تَحْتَهُنَّ خُرُوجُ

Denildi: **( خُرُوجُ )**: bedevî çocuklarının bir oyunudur; biri elinde bir şey tutar ve diğerlerine: elindeki şeyi çıkarın der.

Ezherî dedi: Arap, bu dilde onu **خَرَاجٌ** olarak böyle tanıdı.

Ferrâ ve başkası dedi: **أَخرجَةُ**: bir suyun adıdır; ve yine **أسْوَدةُ**; ikisi, iki dağ ile adlandırıldı; birine: **أَسودُ**, diğerine: **أَخرَجُ** denir.

Leys dedi: denir: **خرَّجَ الغلامُ لَوْحهُ تخريجاً**; onu yazdığı ve onda, yazmadığı yerler bıraktığı zaman; ve kitap, yazılıp da ondan yazılmamış yerler bırakıldığı zaman, o **مُخَرَّجٌ**’dür. Ve falan kimse **عملهَ**’ni **خرَّجَ**; onun bazıları bazılarına muhalif olacak şekilde onu türler yaptı. Ve içinde **تَخرِيجٌ** olan bir yıl: bazı yerler bitirdiği, bazıları bitirmediği zaman.

Ama Züheyr’in, atları vasfederek sözü:
وَخَرَّجَها صَوَارِخَ كلَّ يَوْم
فَقَدْ جَعَلتْ عَرَائكُهَا تَلِينُ

Onun manası: onlardan, üzerinde **طِرْقٌ** olan vardır, ve onlardan, üzerinde **طِرْقَ** olmayan vardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَرَّجها**’nın manası: onu terbiye etti; öğretmenin öğrencisini **يُخَرَّجُ** etmesi gibi.

Ve **رجلٌ خَرَّاجٌ ولاّجٌ**: bir işe giriştiği zaman, ondan çıkması kendisine kolay olmayan kimsedir; bunu istediği zaman.

İbn Abbâs hadîsinde: onun dediği: **( يَتَخارجُ الشَّرِيكانِ وأهلُ الميراثِ )**.

Ebû Ubeyd dedi: der ki: eşya, onu bölüşmemiş mirasçılar arasında, veya ortaklar arasında olduğu zaman; ve o, bazılarının elinde bazılarının elinde olmaksızın bulunduğu zaman; onu, her birinin payını aynen bilmemesi ve onu teslim almamış olması hâlinde, aralarında alıp satmalarında bir beis yoktur.

Dedi: ve eğer yabancı bir adam, onların bazısının payını satın almak istese, satıcı onu bundan önce teslim almadıkça caiz olmaz.

Ben dedim: bu, Ebû Ubeyd’in zikrettiğinden başka bir şekilde, İbn Abbâs’tan açıklanmış olarak gelmiştir; bize onu, Muhammed b. İshâk, Ebû Zur‘a’dan, İbrâhîm b. Mûsâ’dan, Velîd’den, İbn Cüreyc’den, Atâ’dan, İbn Abbâs’tan haber verdi: dedi ki: **( لا بأسَ أن يَتَخَارجَ القومُ في الشركة تكونُ بينهم ، فيأخذَ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ نقْداً ، ويأخذُ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ ديْناً )**.

Sevrî, İbnü’z-Zübeyr’den, İbn Abbâs’tan, iki ortak hakkında rivayet etti: **لا بأسَ أنْ يَتَخارَجَا**.

Dedi: yani: **العَيْنَ** ve **الدَّيْنَ**.

**وفرَسٌ أَخْرَجُ**: o, karnı ve iki yanı, sırtın sonuna kadar beyaz olandır; ona çıkmamıştır; ve geri kalanının rengi: ne idiyse odur.

Ve **خرْجَاءُ**: belirli bir kuyunun adıdır.

Ve **خرْجٌ**: belirli bir yerin adıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الْخرْجُ** başlar üzerinedir. Ve **الْخَرَاجُ** topraklar üzerinedir.

Dedi: ve adam **أخرَجَ**; **بِخِلاَسِيَّةٍ** ile evlendiği zaman. Ve **أَخْرَجَ**; **الخُرْجَ**’i avladığı zaman; o, erkek devekuşudur: erkeği **أَخرَجُ**, dişisi **خرْجَاء**. Ve **أَخرَجَ**: yarısı bolluk, yarısı kıtlık olan bir yıl ona uğradığı zaman.
